นิคม ปรมตฺถทีปนี

๑๗๒. จาริตฺเตน กุลาจาเรน โสภิเต ญาติ มิตฺต ธน โภคสมฺปตฺติยา วิสาเล กุเล อุทโย วฑฺฒิ ยสฺส โสติ จาริตฺตโสภิตวิสาลกุโลทโย. เตน. สทฺธาย อภิวุฑฺฒานํ ปริสุทฺธานญฺจ อตฺตโน สีลสุตจาคาทิคุณานํ อุทโย วฑฺฒิ เอตสฺมินฺติ สทฺธาติวุฑฺฒปริสุทฺธคุโณทโย. เตน. นมฺปวฺหเยนาติ นมฺปนามเกน อุปาสเกน. ปณิธายาติ ภุสํ นิธาย หทเย ถเปตฺวา อุปาทาย ปฏิจฺจ. ปรานุกมฺปนฺติ ปเรสํ อตฺตโน มนฺทพุทฺธีนํ ปจฺฉิมชนานํ อนุกมฺปํ อนุทยํ การุญฺญํ ปณิธายาติ สมฺพนฺโธ. ปตฺถิตนฺติ อภิยาจิตํ. ปุญฺเญน เตน วิปุเลนาติ เตน วิปุเลน อภิธมฺมตฺถ สงฺคหปกรณสฺส กรณปุญฺเญน. ตุมูลโสมนฺติ เอวํ นามกํ วิหารํ. วุตฺตญฺหิ ขุทฺทสิกฺขาฏีกายํสีหฬทีเป ตุมูลโสมวิหาเร สงฺฆสฺส ปากวตฺตํปิ ตาล ปณฺณํ วิกฺกิณิตฺวา กรียติ. น หิ ตตฺถ ปณฺเณน อตฺโถ อตฺถิ. สพฺเพปิ อิฏฺฐกจฺฉนฺนา ปาสาทาทโยติ. เอโส กิร วิหาโร อาทิโต อภยคิริรญฺโญ อคฺคมเหสิภูตาย โสมเทวิยา การาปิตตฺตา ยาวชฺชตนาปิ โสมวิหาโรเตฺวว ปญฺญายิตฺถ. ตุมูลสทฺโท ปน วิปุลสทฺทปริยาโย.

อเถตฺถ วตฺตติ สทฺโท, ตุมูโล เภรโว มหา;

หตฺถินาเค ปทินฺนมฺหิ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒเนติ.

อาทีสุ

วิย. โสจ วิหาโร สฏฺฐิมตฺเตหิ มหาปริเวเณหิ สณฺฐิโต โหตีติ อติวิย วิปุโล มหนฺโต วิตฺถิณฺโณ โหติ. ตสฺมา โส วิปุลตฺตา มหนฺตตฺตา วิตฺถิณฺณตฺตา ตุมูล โสโมติ วุจฺจติ. ตํ ตุมูลโสมํ. อตฺถโต มหาโสม วิหารนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน เถโร อตฺตโน อาจริยวํสสฺส วสน วิหารํ กิตฺเตติ. อตฺตโน วสนฏฺฐานํ ปน นามรูปปริจฺเฉเท กิตฺติตํ. ธญฺญาธิวาสนฺติ ตสฺมึ วิหาเร อาทิกมฺมิกภูต มหินฺทตฺเถราทีนํ ปุญฺญวนฺตตฺเถรานํ อชฺฌาวุฏฺฐภูตํ. ทีปปสาทก มหามหินฺทตฺเถรสฺส หิ วํเส ชาตตฺตา ตสฺมึ วิหาเร อาทิกมฺมิกภูโต มหาเถโรปิ มหินฺทตฺเถโรนามาติ ธาตุวํเส วุตฺโต. อุทิโตทิตนฺติ อติวิย อุทิตํ. นภมชฺเฌ ปุณฺณจนฺทมณฺฑลํ วิย สกลสีหฬทีเป อติวิย อุคฺคตนฺติ อตฺโถ. อริยมคฺคปญฺญาวเสน ปริยตฺติเวสารชฺชาทิ ปญฺญาวเสนวา อวทาเตหิ ปริโยทาเตหิ คุเณหิ โสติตาติ ปญฺญาวทาตคุณโสติตา. เต เอว ลชฺชีปาปครหิโน. มญฺญนฺตูติ อนุสฺสรนฺตุ. ปุญฺญวิภาโวทย มงฺคลายาติ วิปุลานํ ปุญฺญานํ วฑฺฒิสงฺขาต มงฺคลตฺถาย. ตตฺรายํ โยชนา, ปุญฺเญน เตน วิปุเลน ธญฺญาธิวาสํ อุทิโตทิตํ ตุมูลโสม วิหารญฺจ ตตฺถ นิปาสิโน มหินฺทตฺเถราทิเก ปญฺญาวทาต คุณโสภิเต ลชฺชิภูเต ภิกฺขูจ ปุญฺญวิภโวทยมงฺคลาย อายุกนฺตํ มญฺญนฺตุ ปจฺฉิมา ชนาติ. อถวา, ตํวิหารํ อญฺเญ ปญฺญาวทาต คุณโสภิต ลชฺชี ภิกฺขู มญฺญนฺตูติ โยชนา. เอเตน เถโร ปจฺฉิมชนานํ ฉสุ อนุตฺตริยธมฺเมสุ อนุสฺสตานุตฺตริยสงฺขาตํ ปุญฺญวิเสสญฺจ มยํปิ ตาทิสคุณภาคิโน ภวิสฺสามาติ อุสฺสาหนุปายญฺจ ปฏิปาเทสีติ.

ปรมตฺถทีปนี นิคมกถา

เอตฺตาวตาจ –

นคเร ทีปรงฺคมฺหิ, คาเม ติ นามเก;

อฏฺฐสุญฺญทฺวเยกมฺหิ, สาเก ชาเตน ยา มยา.

มุํรฺวาคาเม อรญฺญมฺหิ, ลงฺฆตีติ วิสฺสุตาลเย;

วสตา มหโต ภิกฺขุ, คณสฺส หิตการินา.

ปรมตฺถทีปนีนาม, สงฺขตา สารทสฺสินา;

สาเรสีนํ หิตตฺถาย, สาราสารวิเวกินํ.

สุนิฏฺฐิตา อยํ ฏีกา, นิพฺภยา นิรุปทฺทวา;

นวปญฺจทฺวเยกมฺหิ, สาเก โกมุทสารเท.

ตถา กลฺยาณสงฺกปฺปา, สาธูนํ อมตปฺผลา;

นิฏฺฐํ คจฺฉนฺตุ สพฺเพปิ, นิพฺภยา นิรุปทฺทวา.

ยถา โลกมฺหิ โชตนฺติ, อุโภ จนฺทิมสูริยา;

ตเถว ปรมตฺเถสุ, อยํ ปรมตฺถทีปนี.

ปาฬิยตฺเตสุ สา สุภา, สทฺทนิรุตฺติทีปนี;

อุโภ โลกมฺหิ โชตนฺตุ, สทฺธมฺโม ยาว ติฏฺฐตีติ.

ตตฺถ นคเร ทีปรงฺคมฺหีติ ทีปวาสิมหาชนํ รญฺเชตีติ ทีปรงฺคนฺติ ลทฺธนาเม นคเร. คาเม นามเกติ โรหิตมิคานํ นิวาสภูมิตเล ปติฏฺฐิตตฺตา เอวํนามเก มหาคาเม. สาเกติ กลิยุเค. ยา มยาติ ปรมตฺถทีปนีนาม ยาฏีกา มยา สงฺขตาติ สมฺพนฺโธ. ลงฺฆตีติ วิสฺสุตาลเยติ เอวํวิสฺสุเต อรญฺญวิหาเร. สาเรสีนนฺติ สารคเวสีนํ. สาราสารวิเวกินนฺติ อยํ สาโร อยํ อสาโรติ เอวํ สารญฺจ อสารญฺจวิเว เจตฺวา ชานิตุํ สมตฺถานํ. สาเกติ กลิยุเค. โกมุทสาร เทติ กุมุทปุปฺผยุตฺเต สรทอุตุ ปริยาปนฺเนปจฺฉิ มกตฺติกมาเส. อมตปฺผลาติ นิพฺพานปโยชนา. สุภาติ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปตฺติยา โสภณา. สทฺธมฺโมติ ติวิธํ สตฺถุสาสนํ วุจฺจตีติ.

อิติ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปกรณสฺส จตุตฺถสํวณฺณนา

ภูตา ปรมตฺถทีปนีนามา ยํฏีกา

สพฺพากาเรน นิฏฺฐิตา.