นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ปรมตฺถทีปนี

สงฺคห มหาฏีกา ปาฐ

คนฺถารพฺภกถา

[ก]

อุทยา ยสฺส เอกสฺส, สทฺธมฺมรํสิ ชาลิโน;

ปพุชฺฌึสุ ชนมฺพุชา, ชาติกฺเขตฺเต มหาสเร.

[ข]

วนฺทามิ ตํ มหาสูรํ, มหาโมห ตโมนุทํ;

สญฺชาตํ โส หทเย มยฺหํ, ตโมขนฺธํ ปนูทตํ.

[ค]

โปราณเกหิ วิญฺญูหิ, วณฺณิตา วณฺณนา พหู;

ทิสฺสนฺติ อิธ โลกมฺหิ, อภิธมฺมตฺถสงฺคเห.

[ฆ]

น ตาหิ ตุฏฺฐึ วินฺทนฺติ, เย สารตฺถา ภิมานิโน;

เต มํ สงฺคมฺม ยาจนฺติ, ปรมตฺถสฺส ทีปนํ.

[ง]

มหณฺณเว รตนานิ, อุทฺธริตฺวา ทิปวาสินํ;

ยถิจฺฉกํปิ ทชฺเชยฺยุํ, น วตฺตพฺพาว อูนตา.

[จ]

ตเถเวตฺถ วิปุลตฺถา, อณฺณเว รตนูปมา;

สตกฺขตฺตุํปิ วณฺเณยฺยุํ, ปริยาทินฺนา น เหสฺสเร.

[ฉ]

ตสฺมา ตาสุ วณฺณนาสุ, สารมาทาย วณฺณนํ;

นานาสารตฺถ สมฺปุณฺณํ, อุตฺตาน ปทพฺยญฺชนํ.

[ช]

นาติสงฺเขป วิตฺถารํ, มนฺทพุทฺธิปฺปโพธนํ;

กริสฺสํ ตํ ปรมตฺเถสุ, สุณนฺตุ ปาฏวตฺถิโนติ.

ปถมคาถา-ปรมตฺถทีปนี

๑. อภิธมฺมตฺถสงฺคหํ กตฺตุกาโม อนุรุทฺธตฺเถโร สงฺคหารพฺเภ ตาว สปฺปโยชเน ปญฺจปิณฺฑตฺเถ ทสฺเสนฺโต อาทิคาถ มาห. ปญฺจปิณฺฑตฺถานาม รตนตฺตยวนฺทนา, คนฺถาภิเธยฺโย, คนฺถปฺปกาโร, คนฺถาภิธานํ, คนฺถปฺปโยชนํ. ตตฺถ ตีสุ รตเนสุ นิปฺปจฺจการกรณํ รตนตฺตยวนฺทนานาม. สา สมฺมาสมฺพุทฺธมตุลํ สสทฺธมฺมคณุตฺตมํ อภิวาทิยาติ เอเตหิ ปเทหิ ทสฺสิตา. สกเลน คนฺเถน อภิหิตา ปธานตฺถภูตา จตฺตาโร อภิธมฺมตฺถา คนฺถาภิเธยฺโย. โส อภิธมฺมตฺถสงฺคหนฺติปเท อภิธมฺมตฺถ สทฺเทน ทสฺสิโต.

[๑] วิภาวนิยํ ปน

สงฺคหิตภาโวปิ อภิเธยฺโยเยวาติ กตฺวา อภิเธยฺโย อภิธมฺมตฺถสงฺคหปเทน ทสฺสิโตติวุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ โส อปฺปธานตฺถภูโต สงฺคหิตภาโว อิมสฺมึ ปิณฺฑตฺถทสฺสเน อภิเธยฺโย นาม ภวิตุํ ยุตฺโตติ. อิโต ปฏฺฐายจ ฏีกายนฺติ วุตฺเต อิมสฺส สงฺคหสฺส ทฺวีสุ สีหฬฏีกาสุ ปถมาฏีกา ทฏฺฐพฺพา. วิภาวนิยนฺติ วุตฺเต เอตรหิ ปากฏา ทุตียา. ฏีกาสูติ วุตฺเต เทฺวปิ. มหาฏีกายนฺติ วุตฺเต วิสุทฺธิมคฺเค มหาฏีกา ทฏฺฐพฺพา. ยญฺจ วจนํ วิภาวนิยํปิ อาคตํ, อญฺญตฺถาปิ อาคตํ, ตํปิ อิธ วิภาวนิยํเตฺวว วุจฺจติ อาสนฺนตฺตาติ. สภาคธมฺมสงฺคหวเสน คนฺถวิธานากาโร คนฺถปฺปกาโร. โส ปน สงฺคห สทฺเทน ทสฺสิโต.

[๒] วิภาวนิยํ ปน

อภิธมฺมตฺถสงฺคหปเทนาติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ อภิธมฺมตฺถสทฺโท คนฺถวิธานาการํ ทีเปตีติ. อตฺถา นุคตา คนฺถสมญฺญา วนฺถาภิธานํ. ตํ อภิธมฺมตฺถ สงฺคหปเทน ทสฺสิตํ. สงฺคหคนฺเถ กเต สติ ตทุคฺคหปริปุจฺฉาทิวเสน อนายาสโต ลทฺธพฺพํ ธมฺมานํ สรูปาวโพธาทิกํ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺตํ คนฺถสฺส ผลานุผลํ คนฺถปฺปโยชนํ ตํปิ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปเทเนว สามตฺถิยโต ทสฺสิตํ.

[๓] วิภาวนิยํ ปน

สงฺคหสทฺเทนาติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ อภิธมฺมตฺถสทฺเทน วินา อนายาสโต สํสิทฺธิมตฺตทีปเกน สงฺคหสทฺทมตฺเตน ตาทิโส อนุปาทาปรินิพฺพานนฺโต ปโย ชนวิเสโส สกฺกา วิญฺญาตุํ, อสทฺธมฺม สงฺคหานํปิ โลเก สนฺทิสฺสนโตติ.

๒. ตตฺถ รตนตฺตยวนฺทนา ตาว อสงฺเขยฺยอปฺปเมยฺยปฺปโยชนา โหติ. ยถาห –

เต ตาทิเส ปูชยโต, นิพฺพุเต อกุโต ภเย;

น สกฺกา ปุญฺญํ สงฺขาตุํ, ยเมตฺถ มปิ เกนจีติ.

ย เมตฺถมปีติเอตฺถ เยนเกนจิ อปิ มนุสฺเสนวา เทเวนวา พฺรหฺมุนาวา สงฺขาตุํ น สกฺกาติ โยชนา. ฏีกาการาปิ ตํ ปโยชนํ ตตฺถ ตตฺถ พหุธา ปปญฺเจนฺติ. สงฺคหการา ปน อนฺตรายนีวารณเมว วิเสสโต ปจฺจาสีสนฺติ. สงฺคหการา ติจ พุทฺธโฆสตฺเถราทโย อฏฺฐกถาจริยา วุจฺจนฺติ.

นิปฺปจฺจการสฺเสตสฺส,

กตสฺส รตนตฺตเย;

อานุภาเวน โสเสตฺวา,

อนฺตราเย อเสสโตติ หิ วุตฺตํ.

๓. กถญฺจ รตนตฺตยวนฺทนาย อนฺตรายนีวารณํ โหตีติ. วุจฺจเต-รตนตฺตยวนฺทนา หิ นาม วนฺทนากิริยาภินิปฺผาทโก สตฺตกฺขตฺตุํ สตฺตกฺขตฺตุํ อเนกโกฏิสตสหสฺสวาเร ปวตฺตมาโน มหนฺโต ปุญฺญาภิสนฺโท ปุญฺญปฺปวาโห. โส จ อนุตฺตเรสุ พุทฺธาทีสุ ปุญฺญกฺเขตฺเตสุ สํวฑฺฒิตตฺตา เถรสฺส จ อุฬารจฺฉนฺทสทฺธาพุทฺธิคุเณหิ ปริภาวิตตฺตา มหาชุติโก มหปฺผโล มหานิสํโส จ ปุญฺญาติสโย โหติ. โส สยํ ปโยคสมฺปตฺติภาเว ฐตฺวา พหิทฺธา วิปตฺติปจฺจเย อปเนตฺวา สมฺปตฺติปจฺจเย อุปเนตฺวา อติปณีตอุตุจิตฺตาหาร สมุฏฺฐิตานํ สรีรฏฺฐกธาตูนํ อุปพฺรูหนํ กตฺวา ปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ลทฺโธ กาสสฺส ชนกกมฺมสฺส อนุพลํ เทติ. อลทฺโธกาสสฺส จ ปุญฺญนฺตรสฺส โอกาสลาภํ กโรติ. อถ ลทฺธานุพเลน ลทฺโธ กาเสน จ ตทุภเยน ปุญฺเญน นิพฺพตฺตา รูปารูปสนฺตติโย เถรสนฺตาเน ยมกมหานทิโย วิย พลวพลวนฺติ โย หุตฺวา ปวตฺตนฺติ. ตทา ตสฺมึ อิฏฺฐผลฆนปริปูริเต เถรสนฺตาเน อนิฏฺฐผลภูตานํ โรคาทิ อนฺตรายานํ อุปฺปตฺติยา โอกาโส นาม นตฺถีติ อิฏฺฐผลสนฺตานวิพาธกานิ อนิฏฺฐผลสนฺตานชนกานิ จ อปุญฺญกมฺมานิ ทูรโต อปนีตาเนว โหนฺติ. น หิ กมฺมานินาม ปุญฺญานิ อปุญฺญานิ จ อตฺตโน วิปากุปฺปตฺติยา โอกาเส อสติ วิปจฺจนฺตีติ. ตโต ตสฺมึ สนฺตาเน อายุวณฺณา ทโย อิฏฺฐผลธมฺมา ยาว คนฺถนิฏฺฐานา ยาว อายุกปฺปปริโย สานาปิ วา วฑฺฒนปกฺเข ฐตฺวา ปวตฺตนฺติ. ยถาห –

อภิ วาทนสีลิสฺส, นิจฺจํ วุฑฺฒาปจายิโน;

จตฺตาโร ธมฺมา วฑฺฒนฺติ, อายุวณฺโณ สุขํ พลนฺติ.

เอวํ ตาย วนฺทนาย อนฺตรายนีวารณํ โหตีติ. ตสฺมา สงฺคหารพฺเภ รตนตฺตยวนฺทนากรณํ เถรสฺส อตฺตนา อารพฺภ มานสงฺคหสฺส อนนฺตราเยน ปริสมาปนุตฺถํ. น เกวลญฺจ เถรสฺเสว, โสตูนญฺจ สงฺคหํ คณฺหนฺตานํ อาทิมฺหิเยว รตนตฺตย วนฺทนา สิทฺธิโต อนนฺตราเยน คหณ กิจฺจสมฺปชฺชนตฺถนฺติ.

[๔] วิภาวนิยํ ปน

สตฺตสุ ชวเนสุ ปถมชวน วเสเนว วนฺทนา ปโยชนํ วิภาวิตํ วิย ทิสฺสติ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา’’ติ หิ ตตฺถ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

อุปตฺถมฺภนกิจฺจสฺเสว อิธ อธิปฺเปตตฺตา. ตสฺส จ สตฺตสุปิ ชวเนสุ อุปลทฺธตฺตาติ. ยถา หิ อาหารรูปสฺส ทฺวีสุ กิจฺเจสุ โอชฏฺฐมกรูปชนนกิจฺจํ ปริตฺตกํ อปฺปมตฺตกํ โหติ. จตุสฺสนฺต ติรูปุปตฺถมฺภนกิจฺจเมว มหนฺตํ อธิมตฺตํ. ตถาหิ ปฏฺฐาเนปิ ตทุปตฺถมฺภนกิจฺจเมว คเหตฺวา กพฬีกาโร อาหาโร อิมสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโยติ วิภงฺควาโร วิภตฺโต. เอวเมวํ อิธปิ ปถมชวนสฺส อวุนาว วิปากชนนกิจฺจํ ปริตฺตกํ อปฺปมตฺตกํ โหติ. อเหตุกวิปากมตฺตํ ชเนตีติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. กมฺมนฺตรุปตฺถมฺภนกิจฺจเมว มหนฺตํ อธิมตฺตํ. ตญฺจ สตฺตสุปิ ชวเนสุ อุปลพฺภติ เยวาติ. ยสฺมา ปน คนฺถาภิเธยฺเย คนฺถปฺปกาเร คนฺถปฺปโยชเน จ อาทิโต วิวิเตสติ โสตุ ชนานํ คนฺถสฺสวเน อุสฺสาโห ชายติ. ตสฺมา เตสํ คนฺถา ภิเธยฺยาทีนํ ทสฺสนํ คนฺเถ อุสฺสาหชนนตฺถํ. คนฺถาภิธานทสฺสนํ โวหารสุขตฺถนฺติ. อิทเมตฺถ ปิณฺฑตฺถทสฺสนํ.

๔. อยํ ปน ปทตฺโถ. สมฺมาจ พุชฺฌิ สามญฺจ พุชฺฌีติ สมฺมา สมฺพุทฺโธ. เอตฺถ จ สมฺมาสทฺโท อวิปรีตตฺเถ นิปาโต. โส พุชฺฌิตพฺเพสุ เญยฺยธมฺเมสุ พุชฺฌนกฺริยาย อเสสพฺยาวิภาวํ ทีเปติ. ตถาหิ ปเทสญาเณ ฐิตา ปจฺเจกพุทฺธาทโย อตฺตโน วิสเย เอว อวิปรีตํ พุชฺฌนฺติ. อวิสเย ปน อนฺธกาเร ปวิฏฺฐาวิย โหนฺตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. วิสโย จ เตสํ อปฺปมตฺตโกว สพฺพญฺญุวิสยํ อุปาทาย ยถา หตฺถ ปุเฏ อากาโส อปฺปมตฺตโกว อชฏากาสํ อุปาทายาติ. เต หิ ผสฺสาทีสุ ธมฺเมสุ เอกธมฺมมฺปิ สพฺพาการโต พุชฺฌิตุํ นสกฺโกนฺตีติ. สพฺพญฺญุพุทฺธานํ ปน อวิสโย นาม นตฺถิ, ยตฺถ เต วิปรีตํ พุชฺเฌยฺยุํ. เต หิ อนมตคฺเค สํสาเร อนนฺตาสุ จ โลกธาตูสุ ติยทฺธคเต อทฺธมุตฺตเก จ ธมฺเม หตฺถมณิเก วิย สมสเม กตฺวา พุชฺฌนฺติ. สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาต มาคจฺฉนฺตีติ หิ วุตฺตํ. ตตฺถ ญาณมุเขติ สพฺพญฺญุํมหาภวงฺคํ สนฺธายาห. ตตฺถ หิ เต ธมฺมา โพธิมณฺเฑ สพฺพํ อภิธมฺมํ สมฺมสนโต ปฏฺฐาย นิจฺจกาลํ อุปฏฺฐหนฺตีติ. สพฺพญฺญุพุทฺธา ปน ยตฺตเก ธมฺเม วิจาเรตุํ อิจฺฉนฺติ. ตตฺตเก ธมฺเม อาวชฺชนาย วิสุํ กตฺวา อาวชฺชิตฺวา วิจาเรนฺตีติ. นนุ ธมฺมา มหนฺตา ภวงฺคํ ปริตฺตกนฺติ น โจเทตพฺพเมตํ. อรูปธมฺมานญฺหิ ปรมุกฺกํสปตฺตานํ เอส อานุภาโวติ. สํสทฺโท ปน สามนฺติ เอตสฺส อตฺเถ อุปสคฺโค. โส ภควโต ปฏิเวธธมฺเมสุ อนาจริยกตํ ทีเปติ. น เม อาจริโย อตฺถีติ หิ วุตฺตํ. นนุ ภควโต ตตียจตุตฺถารุปฺป สมาปตฺติโย อาฬารุทกมูลิกาติ. สจฺจํ. ตา ปน อนลงฺกริตฺวา ลทฺธมตฺตาว หุตฺวา ฉฑฺฑิตตฺตา ปจฺฉา พุชฺฌนกฺริยาย ปาทกมตฺตาปิ นโหนฺติ. กุโต ปฏิเวธธมฺมาติ. ตสฺมา ตา ภควโต พุทฺธภาเว สาจริยกตํ น สาเธนฺตีติ. อยเมตฺถ ปาฬิ อนุคโต อตฺโถ. ยถาห –

ตตฺถ กตโม จ ปุคฺคโล สมฺมาสมฺพุทฺโธ. อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌิ. ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ. พเลสุ จ วสิภาวํ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สมฺมาสมฺพุทฺโธติ.

ตตฺถาติ นิมิตฺเต ภุมฺมํ. พเลสูติ ทสพล ญาเณสุ. วสิภาวนฺติ อิสฺสรภาวํ. เอตฺถจ ปุพฺเพ. ล. สามนฺติเอเตน สํสทฺทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ตตฺถาติอาทินา [สมฺมาสทฺทสฺสอตฺถนฺติ. สมฺมาสมฺพุทฺธปทํ]

๕. อิทานิ เถโร อตฺตโน วนฺทนํ สุฏฺฐุพลวํ กโรนฺโต อตุลนฺติ อาห. อเนกคุณปทวิสยา หิ วนฺทนา สุฏฺฐุตรํ พลวตี โหตีติ. นนุ เอกคุณปทวิสยาปิ วนฺทนา อนฺตรา ยนีวารเณสมตฺถา สิยาติ กึ ทุตีเยนาติ. น น สมตฺถา. วิญฺญุชาติกา ปน สตฺถุคุณตฺโถมเน มตฺตการิโน นาม น โหนฺติ. เถโร จ เตสํ อญฺญตโร. ตฺวํ ปน อวิญฺญุชาติโก. ตสฺมา มตฺตํ กโรนฺโต โจเทสีติ. อปิจ. น เกวลํ อนฺตรา ยนีวารณเมว วนฺทนาย อิจฺฉิตพฺพํ โหติ. อถโข ปญฺญาปาฏวาทิอตฺโถปิ อิจฺฉิตพฺโพเยว. โสปิ หิ อนายาเสน คนฺถ นิฏฺฐานสฺส คนฺถปาริสุทฺธิยา จ ปจฺจโย โหตีติ. อนุสฺสติฏฺฐาเนสุ หิ จิตฺตภาวนา จิตฺตสมาธานาวหา โหติ. จิตฺต สมาธาเน จ สติ ปญฺญาติกฺขาสูรา หุตฺวา ปหติ. สมาหิโต ภิกฺขเว ยถาภูตํ ปชานาตีติ หิ วุตฺตํ. ตสฺมา ตทตฺถายปิ อตฺตโน วนฺทนา สุฏฺฐุ พลวตี กาตพฺพาเยวาติ.

[๕] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ยถาวุตฺตวจนตฺถ โยเคปิ สมฺมาสมฺพุทฺธสทฺทสฺส ภควติ สมญฺญาวเสน ปวตฺตตฺตา อตุลนฺติ อิมินา วิเส เสตี’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

มหนฺตญฺหิ สตฺถุคุณปทานํ มชฺเฌ เอตํ สมฺมาสมฺพุทฺธปทํ, จนฺโท วิย ตารกานํ มชฺเฌ. ตสฺมา ตํ สภาวนิรุตฺตึ ชานนฺตานํสนฺติเก ภาวตฺถสุญฺญํ สตฺถุสมญฺญามตฺตํ ภวิตุํ นารหติ. อญฺเญสํ ปน ปทสหสฺสํ วุจฺจมานํปิ สตฺถุ สมญฺญามตฺตเมว สมฺปชฺชตีติ. ตุลยิตพฺโพ อญฺเญน สห ปมิตพฺโพติ ตุโล. น ตุโล อตุโล, นตฺถิตุโล สทิโส เอตสฺสาติ วา อตุโล. ภควา. น หิ อตฺถิ ภควโต อตฺตนา สทิโส โกจิ โลกสฺมินฺติ. ยถาห –

น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโลติ.

อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ พุทฺธภูตสฺส อตุลตฺตํ. สมฺปติชาตสฺสปิ ปนสฺส อตุลตา ปญฺญายติ. ตทา หิ มหาปุริโส สมฺปติชาโตว สมาโน ปุรตฺถิมทิสาภิมุโข อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ทิสา ภาเค อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ เอกงฺคณานิ อเหสุํ. เตสุ ฐิตา เทวพฺรหฺมาโน มหาปุริส อิธ ตุเมฺหหิ สทิโส นตฺถิ. กุโต อุตฺตริตโรติ ปรมาย ปุชาย ปูเชสุํ. เอวํ เสสทิสาสุปิ. ตทา มหาปุริโส อตฺตโน สพฺพโลกคฺคภาวํ ญตฺวา อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺส, เสฏฺโฐหมสฺมิโลกสฺส, เชฏฺโฐหมสฺมิโลกสฺส อยมนฺติ มาชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโวติ เอวํ อฉมฺภิวาจํ นิจฺฉาเรสีติ. อิทํปิ อนจฺฉริยํ, ยํ ปจฺฉิมภวํ ปตฺตสฺส อตุลตฺตํ. ยทา ปน โส สุเมธภูโต ทีปงฺกรพุทฺธสฺส สนฺติเก นิยตพฺยากรณํ คณฺหิ. ตทาปิ ถเปตฺวา ทีปงฺกรสมฺมาสมฺพุทฺธํ ปารมิตาคุเณหิ เตน สทิโส โกจิ นตฺเถว. นตฺถิภาโวจสฺส ตทา ปวตฺเต หิ ทสสหสฺสิโลกธาตุกมฺปนาทีหิ อสาธารณปาฏิหาริเยหิ ทีเปตพฺโพ. ตานิ หิ ปจฺเจกโพธิสตฺตานํ สตสหสฺสํปิ ปวตฺเตตุํ น สกฺขิสฺสติเยว. กุโต สาวกโพธิ สตฺตานนฺติ. เตเนว หิ ตทา ปวตฺติปารมิปวิจยญฺญาณํ อตฺตโน วิสเย สพฺพญฺญุถญฺญาณคติกนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. สาวกโพธิสตฺตาปิ หิ ยโต ปฏฺฐาย อตฺตโน โพธิยา อนุรูเป สมฺภารธมฺเม สยเมว ชานิตุํ สกฺโกนฺติ. ตโต ปฏฺฐาย อนิวตฺติธมฺมา หุตฺวา วตฺตานุสาริมหาปุถุชฺชนภาวํ อติกฺกมิตฺวา โพธิสตฺตภูมึ โอกฺกนฺตา โหนฺติ. เอเกน ปริยาเยน นิยตา สมฺโพธิปรายนา จ นาม โหนฺติ. ตทา เอว พุทฺธานํ สมฺมุขิภาเว สติ นิยตพฺยากรณํ ลภนฺติ. สพฺพญฺญุ โพธิสตฺต ปจฺเจกโพธิสตฺเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ.

[๖] วิภาวนิยํ ปน

สมิตตฺเถ ยฺยการสฺส อการสฺส วา วเสน เอตํ สิทฺธนฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ ตุลสทฺโท ธาตุสิทฺโธ กมฺมสาธโน จ ภวิตุํ น ยุตฺโต. ตุลยิตุํ อสกฺกุเณยฺโยติ อตุโล. อปฺปเม ยฺโยติ หิ ฏีกายํ วุตฺตํ. เอเตน ตุลสทฺโท กมฺมสาธโนติ ทิเปติ. เอวญฺจ สติ กมฺมสาธเนเนว ตทตฺถสิทฺธิโต กึ ตโต สมิตตฺเถ ยฺยการสฺสอการสฺส วา จินฺตายาติ. วตฺติจฺฉานุคโต สทฺทปฺปโยโคติ กตฺวา เอตํ วุตฺตนฺติ เจ. น. ยถา สุตํ ยุตฺตํ วชฺเชตฺวา อสฺสุตสฺส ปริกปฺปนาย ปโย ชนาภาวโตติ. [อตุล ปทํ]

๖. อิเมหิ ปน ทฺวีหิ ปเทหิ สตฺถุ ติสฺโส สมฺปทา วิภา วิตา โหนฺติ. เหตุสมฺปทา ผลสมฺปทา สตฺตุปการสมฺปทาจาติ. ตตฺถ สตฺถุ มหากรุณา สมงฺคิตา โพธิสมฺภารสมฺภรณญฺจ เหตุสมฺปทานาม. โพธิมณฺเฑ ปวตฺติตา จตุวีสติ โกฏิสภสหสฺสสงฺขา มหาวชิรญฺญาณสงฺขาตา สพฺพญฺญุมหา วิปสฺสนาปิ เอตฺเถว สงฺคหิตา. สา หิ มหาโพธิยา ปทฏฺฐาน ภูตาติ. ปหาน สมฺปทายเมว วา สา สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ผลสมฺปทา จตุพฺพิธา ปหานสมฺปทา ญาณสมฺปทา อานุภาวสมฺปทา รูปกายสมฺปทา จาติ. ตตฺถ สห วาสนาย กิเลสปฺปหานํ ปหานสมฺปทา นาม. ปหานสฺส สพฺพปาริปูริตาติ อตฺโถ. อตฺถโต ปน อริยมคฺโค, อคฺคมคฺคญฺญาณเมว วา. สพฺพญฺญุต ญฺญาณ ทสพลญฺญาณาทีนิ ญาณสมฺปทา.

[๗] วิภาวนิยํ ปน

เอตาสุ ทฺวีสุ สมฺปทาสุ ญาณสมฺปทา ปถมํ วุตฺตา, ตโต ปหานสมฺปทา. ปหานสมฺปทาเยว ปน ปถมํ วตฺตพฺพา. สา หิ ญาณสมฺปทายปุพฺพงฺคมภูตา ปจฺจยภูตา จ. มหาฏีกายญฺจ สาเยว ปถมํ วุตฺตาติ.

[๘] ยญฺจ วิภาวนิยํ

‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานํ อคฺคมคฺคญฺญาณ’’นฺติ ญาณสมฺปทายํ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติ.

อคฺคมคฺคญฺญาณญฺหิ ปหานสมฺปทา เอว ภวิตุํ อรหติ. น หิ มคฺคญฺญาณโต อญฺญา ปหานสมฺปทานาม อตฺถีติ. ยญฺจ โกจิ วเทยฺย มคฺคญฺญาณํ ญาณญฺจ โหติ ปหานญฺจ. ตสฺมา อุภยตฺถ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ. ตํปิ น ยุชฺชติ. เอวญฺหิ สติ สมฺปทาสงฺกโร โหตีติ.

[๙] ตถา วิภาวนิยํ

ญาณสมฺปทายํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สพฺพปถมํ วตฺตพฺพํปิ น วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

นนุ ‘‘ตมฺมูลกานิ จ ทสพลาทิ ญฺญาณานี’’ติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน สพฺพญฺญุตญฺญาณํปิ คหิตนฺติ เจ. ตํปิ น ยุชฺชติ.

น หิ อปฺปธานํ สรูปโต นิทฺทิสิตฺวา ปธานํ ปากฏํ อาทิสทฺเทน คหิตนฺติ ญายาคตํ โหตีติ. อจินฺเตยฺยานุภาเวหิ สีลา ทิคุเณหิ อิทฺธิ ธมฺเมหิ จ สมฺปทา อานุภาวสมฺปทา. ลกฺขณา นุพฺยญฺชนปฺปฏิมณฺฑิตสฺส รูปกายสฺส สมฺปตฺติ รูปกายสมฺปทา. สตฺตุปกาโรทุวิโธ อาสยสมฺปทา, ปโยคสมฺปทา จ. อชฺฌาสยสฺส อุฬารตา กายวจีปโยคสฺส จ ปริสุทฺธตาติ อตฺโถ. ตตฺถ เทวทตฺตาทีสุ วิโรธิสตฺเตสุปิ นิจฺจํ หิตชฺฌาสยตา อาสย สมฺปทา. โลเก อภิญฺญาตานํ ราชูนํ ราชมหามตฺตานํ เสฏฺฐิ คหปตีนํ เทวราชูนมฺปิ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส ลาภสกฺการาทิ นิรเปกฺขตาวเสน เทสนาปโยคสุทฺธิ ปโยคสมฺปทา. ตตฺถ เทฺว ปหานญาณสมฺปทา สมฺมาสมฺพุทฺธปเทน วิภาวิตา. ทฺวีหิ อานุ ภาวรูปกายสมฺปทาหิ สห เทฺว สตฺตุปการสมฺปทา อตุลปเทน. เหตุสมฺปทา ปน ทฺวีหิปิ ปเทหิ สามตฺถิยโต วิภาวิตา. น หิ ตาทิสิยา เหตุสมฺปทาย วินา อิตราสํ ปวตฺติ อตฺถีติ. [สมฺปทา]

๗. ปุนปิ เถโร อตฺตโน วนฺทนํ พลวตรํ กโรนฺโต สสทฺธมฺมคณุตฺตมนฺติ อาห. เอเตน ธมฺมสงฺฆานํปิ วนฺทนา กตา โหติ. ทูรโตหํ นมสฺสิสฺสํ, สสงฺฆํ โลกนายกนฺติ หิ วุตฺเต สงฺฆสฺสปิ นมนกฺริยาปตฺติ สหสทฺเทน วิญฺญายติ. เอว มิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ นมสฺสิสฺสนฺติ นมสฺสึ.

[๑๐] ยมฺปน วิภาวนิยํ

‘‘คุณีภูตานํปิ หิ ธมฺมสงฺฆานํ อภิวาเทตพฺพ ภาโว สหโยเคน วิญฺญายตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อภิวาเทตพฺพ ภาโวติ นวตฺตพฺพํ. อภิวาทิตภาโวติ ปน อภิวาทนนฺติ วา วตฺตพฺพํ. เอวญฺหิ สติ อิธ อธิปฺเปตสฺส กฺริยา สมวายสฺส สิทฺธตฺตา ธมฺมสงฺฆานํปิ เถรสฺส วนฺทนา กฺริยาปตฺติ สิทฺธา โหตีติ. อิตรถา ตพฺพปจฺจยสฺส อรหตฺถทีปนโต อภิวาทนา รหตา สงฺขาต คุณสมวาโย วุตฺโต สิยา. โสจ อิธ นาธิปฺเปโต. อตฺตโน นิทสฺสเนน จ สห น สเมติ สปุตฺตทาโร อาคโตติ.

อปิจ เถโร อิมํ คนฺถํ รจยิสฺสามีติ ปุพฺพภาเคเยว ตีณิ รตนานิ วนฺทิ, อถ ตํ อตฺตโน วนฺทนํ คนฺถปฺปฏิญฺญาย สห ฆเฏตฺวา ทสฺเสนฺโต อิมํ คาถํ รจยีติปิ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตถาหิ อภิวาทิยาติ วุตฺตํ. น อภิวาทิยามีติ. เอสนโย อญฺญตฺถปิ. ตตฺถ สทฺธมฺเมน จ คณุตฺตเมน จ อตฺตนา นิมฺมิเตน สกลโลกสฺส สรณภูเตน สห วตฺตตีติ สสทฺธมฺม คณุตฺตโม. สมฺมาสมฺพุทฺโธ. น หิ ปรนิมฺมิเตน สทฺธมฺเมน คณุตฺตเมน จ สหิตา สาวกา สสทฺธมฺมาติ จ สคณุตฺตมาติ จ วุจฺจนฺติ. น จ อตฺตโนเอว สรณภูเตน สทฺธมฺเมน สพฺรหฺมจาริคณุตฺตเมน จ สหิตา ปจฺเจกพุทฺธา ตถา โถมนํ อรหนฺตีติ, ตสฺมา อิทํปิ สตฺถุ อสาธารณคุณปทเมว โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

ตตฺถ ธาเรตีติ ธมฺโม. เก ธาเรติ, อตฺตานํ ธาเรนฺเต. ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารินฺติ หิ วุตฺตํ. กถญฺจ ธาเรติ, จตูสุ อปาเยสุ วฏฺฏทุกฺเขสุจ อปตมาเน กโรนฺโต. กิญฺจ ธารณํนาม, เยสํ วเสน สตฺตา อปาเยสุวา วฏฺฏทุกฺเขสุวา ปตนฺติ, เตสํ กิเลสานํ เอกเทเสนวา สพฺพโสวา สมุจฺฉินฺทนํ. อิมสฺมึ อตฺเถ จตฺตาโร อริยมคฺคา นิพฺพานญฺจ นิปฺปริยายโต ธมฺโมนาม. อริยมคฺคา หิ กิเลเส สมุจฺฉินฺทนฺตา นิพฺพาเนน สเหว หุตฺวา สมุจฺฉินฺทนฺติ. น วินาติ, ตสฺมา เตเยว ปญฺจ เอกนฺตโต ธมฺโมนามาติ. ปริยตฺติธมฺโม ปน ธารณุปาโยเยว โหติ. จตฺตาริ สามญฺญผลานิจ ธารณผลานิเยว โหนฺติ, กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสมฺภนวเสน ปวตฺตตฺตา ธารณานุกูลปฺปวตฺตานิ จ. ตสฺมา เอเต ปญฺจ ปริยายธมฺมาเยวาติ. อถวา, ธารียตีติ ธมฺโม. ธารณารโหติ วุตฺตํ โหติ. โย หิ ธาเรนฺตํ เอกนฺเตน ทุกฺขโต โมเจติ. อคฺคสุเขจ ปติฏฺฐาเปติ. โสเยว ธารณารหตฺตา อิธ ธมฺโมนามาติ. โกปน โสติ, ยถา ปุตฺตธมฺมาเยว. เตหิ เกจิ ภาวนา วเสน เกจิ สจฺฉิกิริยวเสน เกจิ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารวเสน เกจิ อุคฺคห ธารณวเสน ธารียนฺติ. เต จ เอวํ ธารียมานา ธาเรนฺตํ ยถารหํ อปายทุกฺขโต วฏฺฏทุกฺขโตจ โมเจนฺติ, อคฺเคจ ผลสุเขวา นิพฺพานสุเขวา ปติฏฺฐาเปนฺตีติ. ธาเรนฺติวา สปฺปุริสาชนา อปาเยสุ วฏฺฏทุกฺเขสุจ อตฺตานํ อปต มานํ วหนฺติ เอเตนาติ ธมฺโม. ธรนฺติวา เอตฺถ ธมฺมทีปา ธมฺมปฺปฏิสรณา ชนา ลทฺธปฺปติฏฺฐา โหนฺตีติ ธมฺโมติปิ ยุชฺชติเยว. กสฺมา ปเนตฺถ ธมฺโม ทสวิโธว วุตฺโต. นนุ ปฏิปตฺติธมฺเมน สห เอกาทสวิโธว วตฺตพฺโพติ. สจฺจํ. โสปน ปฏิปตฺติธมฺโม มคฺคสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทาเอว โหตีติ ปุพฺพเจตนา วิย ทาเน มคฺเค เอว โส สงฺคหิโต. ตสฺมา ธมฺโม ทสวิโธว สพฺพตฺถ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

อปิจ, ยทคฺเคน ปริยตฺติธมฺโม อิธ ธมฺมสฺมึ สงฺคหิโต. ตทคฺเคน ปริยตฺติธารโกปิ สงฺเฆ วนฺทเนยฺเย สงฺคหิโตติ ยุตฺโต. ยทคฺเคนจ ปุถุชฺชนกลฺยาณโก สงฺเฆ เสกฺเขสุ สงฺคหิโต. ตทคฺเคน ตสฺส กลฺยาณเหตุภูโต ปฏิปตฺติ ธมฺโมปิ ธมฺเม วนฺทเนยฺเย สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. โส หิ ปุถุชฺชนภูโตปิ เยหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตตฺตา เสเข โสตาปตฺติ ผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเน สงฺคหิโต. เต ปน ธมฺมา เสกฺเข โสตาปตฺติมคฺเค อสงฺคหิตาติ นสกฺกา วตฺตุนฺติ. เอตฺตาวตา เย วทนฺติ สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามีติ, เอตฺถ ปุถุชฺชน กลฺยาณโก สงฺเฆ อสงฺคหิโต. น หิ ตํสรณํ คจฺฉนฺตสฺส สรณคมนํ สมฺปชฺชตีติ. เตสํ ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. เอวํ ปน วตฺตพฺโพ, โย โว อานนฺท มยา ธมฺโมจ วินโยจ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถาติ เอวํ สตฺถุฐาเน ถเปตฺวา ภควตา สํวณฺณิโต ปริยตฺติธมฺโม ธมฺมสรเณ สงฺคหิโตติ ยุตฺโต, ตํ ธาเรนฺโตปน กลฺยาณปฺปฏิปตฺติยํ ฐิโตปิ อตฺถิ. อฏฺฐิโตปิ อตฺถิ. โย อฏฺฐิโต, โส อตฺตโนปิ สรณํ นโหติ. กุโต ปรสฺส. สตฺถารา จ อเนเกสุ สุตฺตสหสฺเสสุ โส ครหิโต. ตสฺมา โส สงฺฆสรเณ อสงฺคหิโต. อิตโรว สงฺคหิโตติ ยุตฺโตติ.

สนฺตานํ ธมฺโมติ สทฺธมฺโม. สมิตกิเลสานํ ตโตเยว ปสตฺถานํ ปูชิตานํ สปฺปุริสานํ ปณฺฑิตานญฺจ ธมฺโมติ อตฺโถ. โยจ สนฺตานํ ธมฺโม, โสปิ เอกนฺเตน สนฺโตเยว โหตีติ สนฺโต ธมฺโมติปิ สทฺธมฺโม. ปสตฺโถ ปูชิโต ธมฺโมติ อตฺโถ. สจฺโจ วา. อยญฺหิ อญฺญติตฺถิยธมฺโม วิย ธาเรนฺตํ นวิสํวาเทติ. โส หิ อยํ เม หิโตติ ธาเรนฺตสฺส อหิโตเยว สมฺปชฺชติ. อยํ ปน ตถาธาเรนฺตสฺส หิโตเยว สมฺปชฺชตีติ. [สทฺธมฺมปทํ]. คณุตฺตมปเท โลเก สมาน ทิฏฺฐิสีลานํ สหธมฺมิกานํ สมูโห คโณติ วุจฺจติ. อิธ ปน อุตฺตเมหิ สีลาทิคุเณหิ ยุตฺโต ภควโต สาวกสงฺโฆ อุตฺตโมจ โส คโณจาติ อตฺเถน อุตฺตมคโณนาม. โสเยว อิธ คณุตฺตโมติ วุจฺจติ ยถา มุนิเสฏฺโฐ มุนิวโรติ.

[๑๑] วิภาวนิยํ ปน

‘‘คณานํ คเณสุวา เทวมนุสฺสาทิสมูเหสุ อุตฺตโม คณุตฺตโม’’ติ จ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

เอตสฺมิญฺหิ อตฺเถ สติ อุตฺตมสทฺโท ปธานภูโต โหติ. โสจ คุณมฺหิเยว ปวตฺตตีติ เตน อิธ อริยสงฺโฆ วุตฺโตติ นสิชฺฌตีติ. เอตฺถจ คโณติ สงฺโฆเยว วุจฺจติ. โสจ สงฺโฆ ทุวิโธ สมฺมุติสงฺโฆ, ทกฺขิเณยฺยสงฺโฆติ. ตตฺถ สมคฺเคน สงฺเฆน กตํ อุปสมฺปทากมฺมํ สมฺมุตินาม. ตาย สมฺมุติยา อุปสมฺปนฺนภูมึ ปตฺวา ฐิโต ภิกฺขุสงฺโฆ สมฺมุติสงฺโฆนาม. โส วินยกมฺเมสุ ปสิทฺโธ. ทกฺขิเณยฺยสงฺโฆ นาม อฏฺฐ อริยปุคฺคลสมูโห. โสปน กิญฺจาปิ สมฺมุติสงฺเฆปิ อนฺโตคโธเยว โหติ. ตถาปิ สรณคมน วนฺทนา มาน ปูชาสกฺการานุสฺสติฏฺฐาเนสุ อนุตฺตร ปุญฺญกฺเขตฺต วิเส สปริคฺคหตฺถํ ภควตา ตถา ตถา สํวณฺเณตฺวา โส วิสุํ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ปุถุชฺชนสงฺโฆหิ ปุญฺญกฺเขตฺตํ สมาโนปิ อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ นโหติ. กสฺมา. สาลิกฺเขตฺเต ติณานํ วิย เขตฺตทุฏฺฐานํ สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉานุสยานํ สพฺภาวาติ. ปุญฺญกฺเขตฺตภาโว ปนสฺส ปุริเม สทฺธมฺมปเท วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพติ. [สสทฺธมฺมคณุตฺตมปทํ]

๘. อภิวาทิยาติ วิเสสโต วนฺทิตฺวา. เอตฺถ จ อยํ โลเก สีลาทิคุณยุตฺโต เสฏฺโฐ วนฺทเนยฺโยติ เอวํ เสฏฺฐ จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา วนฺทนฺโต วิเสสโต วนฺทตีติ วุจฺจติ. วนฺทนา ปน ติวิธา กายวนฺทนาทิวเสน. ยถาห –

ติสฺโส อิมา ภิกฺขเว วนฺทนา, กตมา ติสฺโส. กาเยน วนฺทติ, วาจาย วนฺทติ, มนสา วนฺทตีติ.

ตตฺถ เสฏฺฐจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ชาณุทฺวย กปฺปรทฺวย นลาฏ สงฺขาตานิ ปญฺจ องฺคานิ ภูมิยํ ปติฏฺฐาเปตฺวา วนฺทเนยฺยานํ อภิมุขํ นิปฺปชฺชนฺโต กาเยน วนฺทตินาม. ยํ สนฺธาย ปญฺจปฺปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวาติ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตํ. ยายจ อวนฺทิยฏฺฐาเนสุ วนฺทนฺตสฺส อาปตฺติ โหตีติ. คุณปทานิ วาจาย ปวตฺเตนฺโต วาจาย วนฺทตินาม. นโม พุทฺธสฺส, นมตฺถุ พุทฺธสฺส, นโม วิมุตฺติยา, นโม วิมุตฺตานํ, วิปสฺสิสฺส นมตฺถูติ เอวมาทีสุปิ วาจา วนฺทนาเยว. คุณปทานิ อนุคนฺตฺวา คุเณ อนุสฺสรนฺโต มนสา วนฺทตินามาติ.

๙. ภาสิสฺสนฺติ กเถสฺสามิ. กามญฺจ เถโร อิมํ สงฺคหํ รจยนฺโต โปตฺถการุฬฺหํ กตฺวาว รจยิสฺสติ. คนฺถกมฺมํ นาม วาจากมฺเมสุ ปสิทฺธนฺติ กตฺวา ภาสิสฺสนฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

๑๐. อภิธมฺมตฺถสงฺคหนฺติ ปเท อภิธมฺเม วุตฺตา อตฺถา อภิธมฺมตฺถา. เต สงฺคยฺหนฺติ เอตฺถ เอเตนาติวา อภิธมฺมตฺถสงฺคโห. สงฺคยฺหนฺติติจ เถเรน สํขิปิตฺวา คยฺหนฺติ กถียนฺตีติ อตฺโถ. อภิธมฺเมติ เจตฺถ อภิอติเรโก อภิวิเส โสจ ธมฺโม อภิธมฺโม. ธมฺโมติ จ วินยปาฬิโต อญฺญํปาฬิ ทฺวยํ วุจฺจติ. โย โว อานนฺท มยา ธมฺโมจ วินโยจ เทสิโต ปญฺญตฺโตติ หิ วุตฺตํ. ตญฺจ ปาฬิทฺวยํ อาณาวิธานสงฺขาตํ วินยน กิจฺจํ วชฺเชตฺวา กุสลาทิเก ยถาปวตฺเต ปรมตฺถธมฺเม เอว ทีเปตีติ. เอวํ ทีเปนฺเตสุจ เตสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ โย อิตรโต อติเรโกจ โหติ วิเสโสจ. อยเมว อภิธมฺโม นาม. อิตโรปน ธมฺโมเยว. เอวญฺจ กตฺวา ธมฺโม อภิธมฺโม วินโย อภิวินโยติ อิทํ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ธมฺโมนาม สุตฺตนฺตปิฏกํ. อภิธมฺโมนาม ยตฺตปกรณานิ. วินโยนาม อุภโต วิภงฺโค, อภิวินโยนาม ขนฺธกปริวาราติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตํ. อติเรกวิเสสตา เจตฺถ กุสลาทิ วเสน ขนฺธาทิวเสน สงฺคหาทิวเสน ตถา ตถา เทเสตพฺพปฺปการานํ อนวเสสวิภตฺติวเสนวา สุทฺธธมฺมาธิฏฺฐาน เทสนาปวตฺติวเสนวา เวทิตพฺพา. ยโต สพฺพญฺญุพุทฺธา อิมํ อภิธมฺมเทสนํ เทเวสุเอว เทเสนฺติ. น หิ มนุสฺสา เอวรูปํ ตโย มาเส นิรนฺตรํ ปวตฺตนโยคฺยํ กถามคฺคํ เอเกน อิริยาปเถน อาทิโต ปฏฺฐาย ปริโยสานํ ปาเปตฺวา ปฏิคฺคเหตุํ สกฺโกนฺติ, นจ เอว รูโป เอกมาติกานุพนฺโธ กถามคฺโค นานาขเณสุ นานาชนานํ เทเสตุํ สกฺกุเณยฺโย โหตีติ. เกจิปน วินยปาฬิโตปิ อภิเรกวิเสสตํ ตสฺส วณฺเณนฺติ. ตํ อฏฺฐสาลินิยา น สเมติ. ตตฺถ หิ ธมฺมนามิกานํ ทฺวินฺนํ ปาฬีนํ มชฺเฌเอว อยํ อติเรกวิเสสตา วิจาริตา. นจ ยุชฺชติ วินเยน สห ตถา วิจาเรตุํ อสมานกิจฺจวิสยตฺตา. วินโย หิ กายวาจานํ วินยนกิจฺโจ, อชฺฌาจารวิสโยจ. ธมฺโม ปน ธมฺมวิภาคกิจฺโจ ธมฺมปฺปวตฺติ วิสโยจาติ. เกจิปน วทนฺติ เอวํ สนฺเตปิ วินโย เอว สพฺพเชฏฺฐโก สิยา. วินยํ วิวณฺเณนฺตสฺส หิ ปาจิตฺติยาปตฺติ โหติ. ธมฺมํ วิวณฺเณนฺตสฺส ทุกฺกฏาปตฺติมตฺตาติ, ตํ นยุชฺชติ. วินโย หิ อาณาจกฺกํ. ธมฺโมจ ธมฺมจกฺกํ. ตตฺถ วินยํ วิวณฺเณนฺโต สตฺถุ อาณาจกฺเก ปหารํ เทติ. สตฺถริ อคารโว มหนฺโต โหติ. ยสฺสจ สตฺถริ อคารโว, ตสฺส ธมฺมสงฺเฆสุ ตีสุ สิกฺขาสุจ อคารโว สิทฺโธ โหติ. ตสฺมา วินย วิวณฺณเน อาปตฺติ มหนฺตี โหติ. น สพฺพเชฏฺฐกตฺตาติ. อปิจ, วินโยนาม สาสนสฺส มูลํ. วินเย อฏฺฐิเต สาสนํ นติฏฺฐติ. ตสฺมา สาสนสฺส จิรฏฺฐิตตฺถํปิ วินยวิวณฺณเน มหตี อาปตฺติ ปญฺญตฺตาติ.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยา นาม อภิธมฺมตฺถ สงฺคหสฺส

จตุตฺถวณฺณนาย ปถมคาถาย

ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

ทุตียคาถา-ปรมตฺถทีปนี

๑๑. เอวํ อาทิคาถายตํตํ ปโยชน สหิเต ปญฺจ อตฺเถ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เต อภิธมฺมตฺเถ อุทฺเทสโต ทสฺเสนฺโต ทุตียคาถมาห. ตตฺถ ตตฺถาติ ภาสิสฺสํ อภิธมฺมตฺถ สงฺคหนฺติ วุตฺเต ตสฺมึ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปเท มยา วุตฺตา อภิธมฺมตฺถา สพฺพถาปรมตฺถโต จตุธา โหนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ -

[๑๒] ฏีกายํ ตาว

ตตฺถ ตสฺมึ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปกรเณติวา อภิธมฺมตฺถ ปเทติวา อภิธมฺเมติวา ตสทฺทตฺโถ นิทฺทิฏฺโฐ. วิภาวนิยํ ปน ตสฺมึ อภิธมฺเมติ. สพฺพํ นสุนฺทรํ.

น หิ อภิธมฺมตฺถ สงฺคหปกรเณ มยา วุตฺตา อภิธมฺมตฺถาติ ยุชฺชติ. ปกรณํปิ หิ อุปริ วุจฺจมานเมว โหติ. นตุ วุตฺตํ. กุโต อภิธมฺมตฺถาติ. น จ สํวณฺณนาปกรเณสุ อาทิมฺหิเยว ตาว ตสทฺโท อปฺปธานปทานิ ปจฺจามสตีติ อตฺถิ. ตสฺมา อฏฺฐสาลินิยํ อาทิมฺหิ ตตฺถ เกน ฏฺเฐน อภิธมฺโมติ วาเกฺยวิย อิธ ตสทฺทตฺโถ เวทิตพฺโพติ. เอวญฺหิ สติ –

[๑๓] ฏีกาสุ

สพฺพถา วุตฺตาติ โยชนาปิ ปฏิกฺขิตฺตา โหติ.

สา หิ วกฺขมาเนหิ สพฺพยาปิ ทฺวาทส, สพฺพถาปิ อฏฺฐารสาติอาทีหิ นสเมตีติ. ตตฺต สพฺพถาติ ธมฺมสงฺคณิยํ วุตฺเตน กุสลาทินา สพฺพปฺปกาเรนปิ จตุธาว โหนฺติ, วิภงฺเค วิภตฺเต น ขนฺธาทินา สพฺพปฺปกาเรนปิ จตุธาว โหนฺตีติ อตฺโถ. ธาตุ กถายํ วุตฺเตนาติอาทินาปิ วตฺตพฺพํ.

๑๒. ปรมตฺถโตติ ปรมตฺถ สจฺจโต. เทฺว หิ สจฺจานิ สมฺมุติสจฺจํ, ปรมตฺถสจฺจนฺติ, ตตฺถ สตฺต ปุคฺคล อตฺต ชีวาทิกา ปญฺญตฺติอตฺถา สภาวโต อวิชฺชมานาเยว โหนฺติ. ธมฺมววตฺถานญฺญาณรหิตานํปน มหาชนานํ จิตฺเต มหนฺตมหนฺตาปิ หุตฺวา วิชฺชมานาวิย ปญฺญายนฺติ, เตจ มหาชนา สมคฺคา หุตฺวา เตสํ เอกนฺเตน อตฺถิภาวํ คเหตฺวา ตถา ตถา โวหรนฺติ เจว สมฺปฏิจฺฉนฺติจ. ตสฺมา เต มหาชเนหิ สมคฺเคหิ สมฺมตตฺตาตโตเยวจ วจีสจฺจวิรติสจฺจานํ วตฺถุภูตตฺตาสมฺมุติ สจฺจนฺติ วุจฺจนฺติ. ตสฺมึ สมฺมุติสจฺเจ ฐตฺวา สมฺมา ปฏิปชฺชนฺตา สพฺพ โลกิยสมฺปตฺติโยจ สพฺพโพธิสมฺภาร ธมฺเมจ อาราเธนฺติ. มิจฺฉาปฏิปชฺชนฺตา อปายปูรกา โหนฺติ. เอวํ มหนฺตญฺหิ สมฺมุติ สจฺจนฺติ. ปรมตฺถสจฺจํ ปน ปตฺวา ตํ สจฺจเมว นโหติ. ตญฺหิ สยํ อวิชฺชมานํเยว สมานํ มหาชเน วิชฺชมานนฺเตฺวว คณฺหาเปติ. สกฺกายทิฏฺฐิ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิ ติวิธมิจฺฉาทิฏฺฐีนํ วตฺถุ หุตฺวา พาลชนานํ วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยาตุํ นเทติ. เอวํ วิปรีตญฺหิ สมฺมุติสจฺจํ. เอวํ มหาสาวชฺชญฺจาติ. ปรมตฺถสจฺจํปน ทุวิธํ สภาวสจฺจํ อริยสจฺจนฺติ. ตตฺถ ธมฺมสงฺคณิอาทีสุ สตฺตสุ ปกรเณสุ วิภตฺตา กุสลาทโย ธมฺมา สภาวสจฺจํนาม. เต หิ สยํ สภาวโต วิชฺชมานตฺตา กุสลานาม ธมฺมา อตฺถิ สุขานาม เวทนา อตฺถีติ คณฺหนฺเตน วิสํวาเทนฺตีติ. ตํ ปน อริยสจฺจํ ปตฺวา กิญฺจิ อสจฺจํปิ โหติเยว. ตถาหิ อนุภวนเภทมตฺตํ อุปาทาเยว เวทนา สุขา ทุกฺขา อทุกฺขมสุขาติ วุตฺตา. น สพฺพาการโต สุขภูตตฺตา. สพฺเพหิ ปน อนิจฺจตา สงฺขตตาทีหิ อเนกสเตหิ อากาเรหิ สพฺพาปิ เวทนา ทุกฺขาเอว. ตถา อนวชฺชสุขวิปากฏฺเฐน กุสลภาโวปิ อกุสลํ อุปาทาเยว วุตฺโต. สพฺเพปิ หิ เตภูมกา กุสลสมฺมตา ธมฺมา สาสวตา สํกิเลสิกตา โอฆนิย โยคนิย อุปาทานิยตา สงฺขาเตหิ วชฺเชหิ สาวชฺชาเอว โหนฺติ. ทุกฺขสจฺจภูตานญฺจ วิปากานํ ชนนฏฺเฐน เอกนฺเตน ทุกฺขวิปากาเอว โหนฺติ. อชฺฌตฺตตฺติกญฺจ สพฺพโลกิยสมฺมตํ อุปาทาย วุตฺตํ. สพฺเพปิ หิ จตุพฺภู มกธมฺมา เอกนฺเตน อตฺตาปินาม นตฺถิ. กุโต อชฺฌตฺตานาม. พหิทฺธาเอว โหนฺติ. สงฺขาเร ปรโต ปสฺสาติ หิ วุตฺตนฺติ. อยํ นโย เสสตฺติก ทุกธมฺเมสุปิ ยถารหํ เนตพฺโพ. อริย สจฺจํนาม สพฺเพสํ เตภูมกธมฺมานํ เอกนฺต ทุกฺขภาโว ตณฺหาย เอกนฺต ทุกฺขสมุทย ภาโว นิพฺพานสฺเสว ทุกฺขนิโรธ ภาโว อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺเสว ทุกฺขนิโรธมคฺคภาโวจาติ. อิธเมว หิ ปริสุทฺธพุทฺธีนํ อริยานํ ญาเณ อจลมานํ สพฺพาการปริปุณฺณํ นิปฺปริยายสจฺจํ โหตีติ. เตสุ อิธ สมฺมุติสจฺจํ นิวตฺเตนฺโต ปรมตฺถโตติ อิท มาห. เตน วุตฺตํ ปรมตฺถโตติ ปรมตฺถสจฺจโตติ. ตตฺถ อตฺโถ ทุวิโธ สภาวสิทฺโธจ ปริกปฺปสิทฺโธจ. ตตฺถ โย วินา อญฺญาปเทเสน เกวลํ วิสุํ วิสุํ อตฺตโน ลกฺขเณน วิชฺชมาโน หุตฺวา สิทฺโธ. โส จิตฺตาทิโก อตฺโถ สภาวสิทฺโธนาม. โยปน อตฺตโน ลกฺขเณน วิชฺชมาโนเยว นโหติ. วิชฺชมานสฺสปน อตฺถสฺส นานา ปวตฺติอากาเร อุปาทาย จิตฺเตน ปริกปฺเปตฺวา สวิคฺคหํ กตฺวา คหิโต จิตฺตมโย จิตฺตนิมฺมิโต หุตฺวา จิตฺเตเอว อุปลพฺภมาโน โหติ. โส สตฺตปุคฺคลาทิโก อตฺโถ ปริกปฺปสิทฺโธ นาม. เตสุ สภาวสิทฺโธเยว ปรมตฺโถนาม. โส หิ สนฺติ ภวนฺติ พุทฺธิสทฺทา เอตฺถาติ อตฺโถ. เอกนฺตวิชฺชมานฏฺเฐน อิตรโต ปรโม อุกฺกํสคโต อตฺโถติ ปรมตฺโถ. อปิ จ, เย อยํ อตฺถิ อยํ อุปลพฺภตีติ คเหตฺวา ตสฺส อภิญฺเญยฺยสฺส อภิญฺญตฺถาย, ปริญฺเญยฺยสฺส ปริญฺญตฺถาย, ปหาตพฺพสฺส ปหานตฺถาย, สจฺฉิกาตพฺพสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย, ภาเวตพฺพสฺส ภาวนตฺถาย ปฏิปชฺชนฺติ. เตสํ ตทตฺถสาธเน อวิสํวาทกฏฺเฐน ปรโม อุตฺตโม อตฺโถติ ปรมตฺโถ. อิตโรปน อวิชฺชมานตฺตา ตสฺส อภิญฺญาทิอตฺถาย ปฏิปชฺชนฺตานํ ตทตฺถสาธเน วิสํวาทโกเยว ภวิสฺสติ. นปน ตทตฺถํ สาเธสฺส ตีติ ปรมตฺโถติ วตฺตุํ นารหตีติ.

[๑๔] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ปรมสฺสวา อุตฺตมสฺส ญาณสฺส อตฺโถ โคจโรติ ปรมตฺโถ’’ติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ ปรมสทฺโทญาเณ วตฺตมาโน ทิสฺสติ. นจ อตฺถสทฺโท โคจเรติ. ยญฺจ อนุฏีกายํ สจฺจเมว สจฺจิกํ. โส เอว อตฺโถ อวิปรีตสฺส ญาณสฺส วิสยภาวฏฺเฐนาติ สจฺจิกฏฺโฐติ วุตฺตํ. ตํปิ อวิปรีเตน ญาเณน อรณียโต อุปคนฺตพฺพ โต อตฺโถติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. นปรมสทฺทสฺส อตฺถนฺติ. [ปรมตฺถปทํ]

๑๓. จิตฺตนฺติ เอตฺถ จินฺเตตีติ จิตฺตํ. เอตฺถจ จินฺตนกฺริยา นาม นิจฺจํ อารมฺมณาเปกฺขา โหติ. น หิ สา อารมฺมเณน วินา ลพฺภตีติ. ตสฺมา อารมฺมณคฺคหณ อารมฺมณุปลทฺธิเยว อิธ จินฺตนาติ ทฏฺฐพฺพาติ. เอวญฺหิ สติ ภวงฺคสมย วิสญฺญิสมเยสุ จิตฺตํ อารมฺมเณน วินาปิ ปวตฺตตีติ เอวํ วาทีนํ วาโท ปฏิกฺขิตฺโต โหติ. สนฺเตสุปิจ นิสฺสย สมนนฺตราทีสุ ตสฺส ปจฺจเยสุ เตหิ นามํ อลภิตฺวา อารมฺมณปจฺจยวเสเนวสฺส นามํ สิทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. จินฺเตนฺติ สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา เอเตนาติ จิตฺตํ. ตญฺหิ อารมฺมณคฺคหณกิจฺเจ ปุพฺพงฺคมภูตนฺติ ตํ สมฺปยุตฺตธมฺมาปิ อารมฺมณํ คณฺหนฺตา ตสฺส วเสเนว คณฺหนฺตีติ. จินฺตนมตฺตํวา จิตฺตํ. สพฺเพปิ หิ ธมฺมา ตํตํ กฺริยามตฺตาว โหนฺติ. น เตสุ ทพฺพํวา สณฺฐานํ วา วิคฺคโหวา อุปลพฺภติ. ปจฺจยายตฺต วุตฺติโน จ โหนฺติ. น เต อตฺตโน ถาเมนวา พเลนวา วเสนวา สตฺติยาวา อุปฺปชฺชิตุํปิ สกฺโกนฺติ. ปเคว จินฺเตตุํวา ผุเสตุํวาติ. ขณมตฺตฏฺฐายิโนจ โหนฺติ, น กทาจิ กสฺสจิ วเส วตฺติตุํ สกฺโกนฺตีติ. ตสฺมา เตสุ อิทํ ทพฺพํ, อยํ สตฺติ, อย กฺริยาติ เอวํ วิภาโค นลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา สพฺเพสุ ปรมตฺถปเทสุ เอกํ ภาวสาธนเมว ปธานโต ลพฺภติ. ตทญฺญ สาธนานิปน ปริยายโตว ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ ทพฺพาทิวเสน อเภทสฺส จินฺตนสฺส อตฺถวิเสสญาปนตฺถํ วิภาค กปฺปนาวเสน เภทกรณํ ปริยายกถาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถา สิลา ปุตฺตกสฺสสรีรนฺติ, ตถา กรณญฺจ ตํ ตํ กฺริยาสงฺขาต ธมฺมวิมุตฺตสฺส ปรปริกปฺปิตสฺส การกภูตสฺส อตฺต ชีว สตฺต ปุคฺคลสฺส สพฺพโส อภาวทีปนตฺถํ. สติ หิ อตฺตาทิมฺหิ กึ อเภทสฺส เภทกปฺปนายาติ.

วิภาวนิยํ ปน

สสวิสาณํ วิย อภูตสฺส ภูต กปฺปนา วุตฺตา วิย ทิสฺสติ. อยมสฺสาธิปฺปาโย-ธมฺเมสุ กตฺตาวา กาเร ตาวา โกจิ นตฺถิ. โลเกปน อตฺตปฺปธาโน กฺริยา นิปฺผาทโก กตฺตานาม สิทฺโธ. ตสฺมา จินฺตนกิจฺเจ อตฺตปฺปธานตา ทีปนตฺถํ ตํ กตฺตุภาวํ จิตฺเต อาโรเปตฺวา จินฺเตตีติ จิตฺตนฺติ วุตฺตํ.

จิตฺตสฺสจ พเลน ตํสมฺปยุตฺตานํปิ ตสฺมึ กิจฺเจ ตทนุกูลปฺปวตฺติทีปนตฺถํ ปุนกรณภาวํ จิตฺเต กตฺตุภาวญฺจ เตสุ อาโรเปตฺวา จินฺเตนฺติ สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา เอเตนาติ จิตฺตนฺติ วุตฺตนฺติ. อปิ เจตฺถ จิตฺตสทฺโท วิจิตฺรตฺถวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตเญฺห ตํ สํยุตฺตเก –

ทิฏฺฐํ โว ภิกฺขเว จรณํนาม จิตฺตนฺติ. เอวํ ภนฺเต. ตมฺปิ โข ภิกฺขเว จรณํ จิตฺตํ จิตฺเตเนว จินฺติตนฺติ. เตนาปิ โข ภิกฺขเว จรเณน จิตฺเตน จิตฺตญฺเญว จิตฺตตรนฺติ, นา หํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกนิกายํปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ จิตฺตํ. ยถยิทํ ภิกฺขเว ติรจฺฉานคตา ปาณา. เตปิ โข ภิกฺขเว ติรจฺฉานคตา ปาณา จิตฺเตเนว จิตฺติกตา. เตหิปิ โข ภิกฺขเว ติรจฺฉาน คเตหิ ปาเณหิ จิตฺตญฺเญว จิตฺตตรนฺติ.

ตตฺถ จรณํนาม จิตฺตนฺติ ยตฺถวิจิตฺรานิ ทิพฺพวิมานาทีนิ จิตฺตกมฺมานิ กตฺวา อิทญฺจิทญฺจ ปุญฺญํ กโรนฺตา อิธจิธจ นิพฺพตฺตาติ ทสฺเสนฺโต วิจรนฺติ. ตสฺส ปฏโกฏฺฐกสฺเสตํ นามํ. จิตฺเตนาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. ยถยิทนฺติ ยถา อิเม. จิตฺติกตาติ วิจิตฺรา กตา. เอตฺถจ จิตฺตวิจิตฺตกาย สญฺญาวิจิตฺตา. สญฺญาวิจิตฺตตาย ตณฺหาวิจิตฺตา. ตณฺหาวิจิตฺตตาย กมฺมานิ วิจิตฺตานิ. กมฺมวิจิตฺต ตาย โยนิโย วิจิตฺตา. โยนิวิจิตฺตตาย เตสํ ติรจฺฉา นคตานํ วิจิตฺตตา เวทิตพฺพา. [วจนตฺโถ]

ตํ ตํ สภาโว ลกฺขณํ, กิจฺจสมฺปตฺติโย รโส;

คยฺหากาโร ผลํวาปิ, ปจฺจุปฏฺฐาน สญฺญิตํ.

อาสนฺนการณํ ยํ ตํ, ปทฏฺฐานนฺติ ตํ มตํ;

ธมฺมานํ ววตฺถานาย, อลํ เอเต วิพุทฺธิโน.

อารมฺมณวิชานนลกฺขณํ จิตฺตํ, ปุพฺพงฺคมรสํ, สนฺธานปจฺจุปฏฺฐานํ, นามรูปปทฏฺฐานํ. [จิตฺตํ]

๑๔. เจตสิกนฺติ เอตฺถ เจตสิ ภวํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ เจตสิกํ. ผสฺสาทิ ธมฺมชาตํ. เอตฺถจ ตทายตฺตวุตฺติตา นาม เอกุปฺปาทตาทีหิ ลกฺขเณหิ จิตฺเตน สห เอกี ภูตสฺส วิย ปวตฺติ. เอเตน ยา จิตฺตสฺส ชาติ. สาเอว ผสฺสาทีนํ. ยา จิตฺตสฺส ชรา, ยํ จิตฺตสฺส มรณํ, ยํ จิตฺตสฺส อารมฺมณํ, ยํ จิตฺตสฺส วตฺถุ, ตเทว ผสฺสาทีนนฺติ เอวํ เอกปุปฺผ มญฺชริยํ เอกวณฺฏุปนิพฺพนฺธานิ ปุปฺผานิ วิย จิตฺเตน สห เอกชาติยาทิ อุปนิพฺพนฺธา ผสฺสาทโย ธมฺมา อิธ เจตสิกํนามาติ สิทฺธา โหนฺติ. เอวญฺจ สติ จิตฺตํปิ เตหิ ผสฺสาทีหิ สห ตเถว อายตฺตํ ปวตฺตตีติ ตํปิ ผสฺสิกํ เวทนิกนฺติอาทินา วตฺตพฺพนฺติ เจ. น. จิตฺตสฺเสว เชฏฺฐกตฺตา. มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยาติ หิ วุตฺตํ. เอตฺถจ มโนมยาติ มนสาเอว ปกตา นิมฺมิตา จิตฺตกฺริยา ภูตาติ อตฺโถ. เอเตน เต ผสฺสาทโย ธมฺมา จิตฺเตน วินา นุปลพฺภนฺตีติ ทสฺเสติ. จิตฺตํปน เตหิ เกหิจิ วินาปิ ปวตฺตติเยว. ปญฺจวิญฺญาณ จิตฺตญฺหิเตหิ เกหิจิ วิตกฺกาทีหิ วินา อุปฺปชฺชตีติ. ตสฺมา เตสญฺเญว ตทายตฺต วุตฺติตา วตฺตพฺพา น จิตฺตสฺสาติ.

[๑๕] วิภาวนิยํ ปน

เอกาลมฺพณตา มตฺเตน เตสํ ตทายตฺตวุตฺติตํ เจตสิ กตฺตญฺจ วิภาเวติ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ เอกาลมฺพณตามตฺเตน เจตสิกํนาม ชาตนฺติ. เอตฺถ จ โลเก นานาวณฺณธาตุโย อุทเก ฆํสิตฺวา วตฺถุมฺหิ นานา จิตฺตกมฺมานิ กโรนฺติ, ตตฺถ วตฺถุมฺหิ ผรณํ พนฺธนญฺจ อุทกสฺเสว กิจฺจํ, น วณฺณธาตูนํ. นานารูป ทสฺสนํ วณฺณธาตูนเมว กิจฺจํ, น อุทกสฺส. ตตฺถ วตฺถุวิย อารมฺมณํ ทฏฺฐพฺพํ. อุทกํวิย จิตฺตํ. นานา วณฺณธาตุโยวิย เจตสิกธมฺมาติ. [เจตสิกํ]

๑๕. รูปนฺติ เอตฺถ รุปฺปตีติ รูปํ. สีตุณฺหาทีหิ วิโรธิ ปจฺจเยหิ วิสม ปวตฺติ วเสน วิการํ อาปชฺชติ, เตหิ วา วิการํ อาปาทียตีติ อตฺโถ. ยถาห –

รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจติ. เกน รุปฺปติ. สิเตนปิ รุปฺปติ. อุเณฺหนปิ รุปฺปติ. ชิฆจฺฉายปิ รุปฺปติ. วิปาสายปิ รุปฺปติ. ฑํส มกส วาตาตป สรึ สป สปฺผสฺเสหิปิ รุปฺปตีติ. รุปฺปตีติจ รุปฺปติ, กุปฺปติ, ฆฏฺฏียติ, ปิฬี ยติ, ภิชฺชตีติ.

มหานิทฺเทเส วุตฺตํ. อยเมตฺถ ปิณฺฑตฺโถ, เย ธมฺมา จิรฏฺฐิติกาจ โหนฺติ สปฺปฏิฆสภาวาจ. เตสญฺเญว ฐิติกฺขเณสุ วิโรธิปจฺจเยหิ สมาคโมนาม โหติ. นปนญฺเญสํ ปริตฺตกฺขณานํ อปฺปฏิฆสภาวานนฺติ. เตสญฺหิ อปฺปฏิฆสภาวานํ สุขุม รูปานํปิ พหิทฺธา สีตาทีหิ สมาคโมนาม นตฺถิ. กุโต ปริตฺตกฺขณานํ อปฺปฏิฆสภาวานญฺจ อรูปธมฺมานนฺติ. ยทิเอวํ สุขุมรูปานํ อรูปตาปตฺติ สิยาติ. นสิยา. โอฬาริกรูเปหิ สมานคติ กตฺตา. ตานิหิ โอฬาริเกสุ รุปฺปมาเนสุ รุปฺปนฺติเยวาติ. สมาคโมจ นาม อิธ ถเปตฺวา อาปาตคมนํ อารมฺมณกรณญฺจ อญฺญมญฺญวิรุทฺธานํ ฐิติปตฺตานํ โอฬาริกรูปานํ มหาภูตานเมววา อญฺญมญฺญาภิฆฏฺฏนํ วุจฺจติ, รุปฺปติ ฆฏฺฏียติ ปีฬียตีติ หิ วุตฺตํ. รุปฺปนญฺจนาม ปรเสนายุทฺเธน รฏฺฐโขโภวิย กลาปนฺตรคตธาตูนํ กุปฺปนํ ภิชฺชนํจ วุจฺจติ. กุปฺปติ ภิชฺชตีติ หิ วุตฺตํ. เอตฺถจ กุปฺปตีติ โขภติ จญฺจลติ, ภิชฺชตีติ วิการํ อาปชฺชติ. ยสฺมึ ขเณ วิโรธิปจฺจยสมาคมํ ลภนฺติ. ตโต ปฏฺฐาย สยํปิ วิการปตฺตา โหนฺติ. โอมตฺตาธิมตฺตรูปสนฺตตีนํ อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาวํ ปตฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ. อปิเจตฺถ รุปฺปนํ ทุวิธํ วฑฺฒนํ, หายนญฺจ. ตทุภยํปิ กปฺปวุฏฺฐาเน กปฺปสณฺฐาเน นานาอายุกปฺป สํวจฺฉร อุตุ มาส รตฺติ ทิวาทีนํ ปริวตฺตเนจ ปากฏํ โหตีติ. กสฺมา ปน รูปนฺติ นามํ ฆฏฺฏนวเสน รุปฺปนธมฺมานเมว สิทฺธนฺติ. เตสเมว สวิคฺคหตฺตา. รูปธมฺมา หิ สมูหสณฺฐานาทิ ภาวปตฺติยา สวิคฺคหา โหนฺติ. ตสฺมา เตสเมว รุปฺปนํ ปจฺจกฺขโตปิ โลกสฺส ปากฏนฺติ เตเสฺวว รูปนฺติ นามํ สิทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อรูปธมฺมา ปน อวิคฺคหาติ น เตสํ วิกาโร ปจฺจกฺขโต โลกสฺส ปากโฏ โหติ. ตํ ตํ รูปวิการํ ทิสฺวาวา สุตฺวา วา ปุจฺฉิตฺวาเยว วา โส โลเกน ชานิตพฺโพ อญฺญตฺร ปรจิตฺตวิทูหิ. ตสฺมา เตสํ รูปตาปตฺติ นตฺถีติ.

[๑๖] วิภาวนิยํ ปน

เตสํ รูปตาปตฺติปฺปสงฺโค สีตาทิคฺคหณ สามตฺถิเยน นิวตฺติโต. ยสฺมา ปน โวหาโรนาม โลโกปจาเรน วินา นสิชฺฌติ. โลโกปจาโรจ ปากฏนิมิตฺตวเส เนว ปวตฺโต. ตสฺมา อิธ สีตาทิคฺคหเณน วินาปิ ตปฺปสงฺคนิวตฺติ โลกโตว สิทฺธาติ ทฏฺฐพฺพา.

ยสฺมา จ พฺรหฺมโลเก พฺรหฺมานํ กายวิการ วจีวิการา จ อิทฺธิวิกุปฺปนาวสปฺปวตฺตา นานารูปวิการาจ ทิสฺสนฺติเยว. เตจ เอเกน ปริยาเยน รุปฺปนาการาเอว นาม โหนฺติ, ตสฺมา เตสํ วเสน ตตฺถ รูปานํ รูปตาสิทฺธิ โหตีติ เวทิตพฺพํ. รูปยติ วา อตฺตโน สภาเวน ปกาสตีติ รูปํ. อรูปธมฺมา หิ น อตฺตโน สภาเวน ปากฏา โหนฺติ. รูปสนฺนิสฺสเยเนว คเหตพฺพา. อิทํ ปน อตฺตโน สภาเวเนว ปากฏํ ปญฺจวิญฺญาเณหิปิ คเหตพฺพนฺติ. อิมสฺมึ อตฺเถ สติ พฺรหฺมโลเก รูปานํปิ อุชุ กโตว รูปตาสิทฺธิ โหตีติ.

[๑๗] วิภาวนิยํ ปน

อนุคฺคาหกานํ สีตาทีนํ วเสน ตํ สภาวา นาติวตฺตน วเสนจ ตตฺถ รูปตาสิทฺธิ วิภาวิตา. ยสฺมาปน สีเต นาปิ อุเณฺหนาปีติอาทิวจนํ นิทสฺสนมตฺตํ โหติ. กมฺม จิตฺตาหารานํปิ วเสน รุปฺปนสฺส สมฺภวโต, ตถาหิ สญฺญา วิญฺญาณานิปิ รูปารมฺมณรสารมฺมเณหิ เอว ปาฬิยํ นิทฺทิฏฺฐานิ. น หิ สญฺญา รูปํเอว สญฺชานาติ. น จ วิญฺญาณํ รส เมว วิชานาติ. นิทสฺสนมตฺเตน เทสนา โหตีติ วิญฺญายตีติ. ตสฺมา สีตาทิคฺคหณํ อมุญฺจิตฺวาว ตตฺถ รูปตาสิทฺธิวิภาวเนน ปโยชน นตฺถีติ. [รูปํ]

๑๖. นิพฺพานนฺติ เอตฺถ นิพฺพายนฺติ สพฺเพ วฏฺฏทุกฺขสนฺตาปา เอตสฺมินฺติ นิพฺพานํ. นิพฺพายนฺตีติ เย กิเลสาวา ขนฺธาวา อภาวิตมคฺคสฺส อายตึ อุปฺปชฺชนารหปกฺเข ฐิตา โหนฺติ. เตเยว ภาวิตมคฺคสฺส อนุปฺปชฺชนารหปกฺขํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. น หิ ขณตฺตยํ ปตฺวา นิรุทฺธา อตีตธมฺมา นิพฺพายนฺติ นาม. ปจฺจุปฺปนฺเนสุ อายตึ อวสฺสํ อุปฺปชฺชมาเนสุจ ธมฺเมสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. วฏฺฏทุกฺขสนฺตาปาติ กิเลสวฏฺฏ กมฺมวฏฺฏ วิปากวฏฺฏ ทุกฺขสนฺตาปา. น หิ ติวิธ วฏฺฏทุกฺขสนฺตาปรหิตานํ รุกฺขาทีนํ อนุปฺปาทนิโรโธ นิพฺพานํนาม โหตีติ. เอตสฺมินฺติ วิสเย ภุมฺมํ. ยถา อากาเส สกุณา ปกฺขนฺตีติ. เยหิ เต นิพฺพายนฺติ. เตสํ ตพฺพินิมุตฺตํ อญฺญํ นิพฺพุติฏฺฐานํนาม กิญฺจิ นตฺถีติ. นิพฺพายนฺติ วา อริยชนา เอตสฺมินฺติ นิพฺพานํ. นิพฺพนฺติ ธีรา ยถยํ ปทีโปติ หิ วุตฺตํ. นิพฺพายนฺตีติ ตํ ตํ กิเลสานํวา ขนฺธานํวา ปุน อปฺปฏิสนฺธิกภาวํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. เอกสฺมินฺติ วิสเยเอว ภุมฺมํ, เอตสฺมึ อธิ คเตติปิ โยเชนฺติ. ฏีกาสุปน ภวาภวํ วินนโต สํสิพฺพน โต วานํ วุจฺจติ ตณฺหา. ตโต นิกฺขนฺตนฺติ นิพฺพานนฺติ วุตฺตํ.

[๑๘] วิภาวนิยํ ปน

‘‘นิพฺพาภิวา เอเตน ราคคฺคิอาทิโกติ นิพฺพาน’’นฺติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ มคฺเควิย นิพฺพาเน กตฺถจิ กรณสาธนํ ทิฏฺฐํ, นจ นิพฺพานํ นิพฺพูติ กฺริยาสาธเน ราคาทิกสฺส กตฺตุโน สห การิปจฺจโย โหตีติ. [นิพฺพานํ]

ทุตียคาถาย ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

จิตฺตสงฺคห-ปรมตฺถทีปนี

๑๗. อิทานิ อุทฺเทสกฺกเมน จิตฺตํ ตาว นิทฺทิสนฺโต ตตฺถ จิตฺตนฺติอาทิมาห. ตตฺถาติ เตสุ จตูสุ อภิธมฺมตฺเถสุ. ตาว ปถมํ. จตฺตาโร วิธา ปการา ยสฺส ตํ จตุพฺพิธํ.

๑๘. กามาวจรนฺติ เอตฺถ กามียตีติ กาโม. กาเมนฺติวา เอตฺถ สตฺตา อวิกฺขมฺภิตกามราคตฺตา กามรติยาเอว รมนฺติ. น อุปริภูมีสุ วิย ฌานรติยาติ กาโม. เอกาทสวิธา กามภูมิ. นนุ เจตฺถ ฌานลาภิโนปิ สนฺตีติ. น น สนฺติ. เตปน กทาจิ เทวาติ นตฺเถตฺถ โทโส. อวีจินิรยาทโย กถํ กามียนฺติ. กถญฺจ ตตฺถ สตฺตา กามรติยา รมนฺตีติ. นิมิตฺตสฺสาทวเสนวา ภวนิกนฺติวเสนวาติ. มรณกาเล หิ อุปฏฺฐิตา นิรยคฺคิชาลา สุวณฺณวณฺณาวิย ขายนฺติ. เอโก กิร มิจฺฉาทิฏฺฐิโก พฺราหฺมโณ มรณมญฺเจ นิปฺปนฺโน โหติ. ตสฺส อาจริยพฺราหฺมณา สมีเป ฐตฺวา พฺรหฺมโลกํ โภ คจฺฉาติ วทนฺติ. ตสฺสปน อวีจินิรเย อคฺคิชาลา อุปฏฺฐหนฺติ. ตทา โส โภ อาจริยา สุวณฺณวณฺณา ปญฺญายนฺตีติ อาห. เอส โภ พฺรหฺมโลโก. ตตฺถ คจฺฉาติ วทนฺติ. โส กาลงฺกตฺวา อวีจิมฺหิ อุปฺปชฺชิ. เอวํ นิมิตฺตสฺสาทวเสน เต กามียนฺติ. ตตฺถ อุปฺปนฺนานํปิ ภวนิกนฺตินาม โหตีติ. อปิจ, ตตฺถ อุปฺปนฺนา อวิกฺขมฺภิตกามราคาเอว โหนฺติ, โอกาเส สติ กามรติยา รมิสฺสนฺติ เยวาติ. ตสฺมึ กาเม อวจรตีติ กามาวจรํ. เอตฺถจ อวจรตีติ ปทสฺส อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ น คเหตพฺโพ. โส หิ อตฺโถ ปาฬิยาจ นสเมติ. นานาโทสยุตฺโตจ โหตีติ. ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนาติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. ยทิ เจตฺถ โส อตฺโถ อธิปฺเปโต สิยา. เอวํ สภิ เอตฺถาวจรา เอตฺถุปฺปนฺนาติ วุตฺตํ สิยา. นปน วุตฺตํ. นจ ปริยาปนฺนสทฺโท อุปฺปนฺนสทฺเทน สห สมานตฺโถติ สกฺกา วตฺตุํ. น หิ โลกุตฺตรจิตฺตานิ ตีสุ ภเวสุ อุปฺปนฺนา นิปิ ตตฺร ปริยาปนฺนานิเยว โหนฺตีติ. เอวํ ตาว ปาฬิยา นสเมตีติ.

ยทิจ โส อตฺโถ คหิโต สิยา. เอวญฺจ สติ ตสฺมึ กาเม เย มหคฺคต โลกุตฺตรธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. เตสํปิ กามา วจรตาปตฺติโทโส รูปาวจรตาทิ มุตฺติโทโสจ อาปชฺชติ. เยจ กามาวจรธมฺมา รูปารูปภูมีสุ อุปฺปชฺชนฺติ. เตสญฺจ รูปารูปา วจรตา ปตฺติโทโส กามาวจรตา มุตฺติโทโสจ อาปชฺชตีติ. นนุ เยภุยฺยวุตฺติวเสนปิ เกสญฺจิ นามลาโภ โหติ. ยถา วนจรโก สงฺคามาวจโรติ. ตสฺมา อิธปิ เตสํ ธมฺมานํ อตฺตโน อตฺตโน ภุมฺมีสุ อุปฺปนฺนพหุลตฺตา กามาวจราทิ นามลาเภ สติ น โกจิ โทโสติ.น. เอวญฺหิ สติ โลกุตฺตร ธมฺมานํ กามาวจรตาทิ มุจฺจนตฺถํ เยภุยฺเยน อุปฺปนฺนภูมิ วิสุํ วตฺตพฺพา สิยา. น จ สา นามภูมิ อตฺถิ. ยตฺถ เต เยภุยฺเยน อุปฺปชฺชนฺตีติ. เตหิ อุปฺปชฺชนฺตา ตีสุ ภเวสุ เอว อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา เตสํ กาม รูปารูปาวจรตาปตฺติโทโส ทุนฺนิวาโร สิยาติ. เอวํ นานาโทสยุตฺโต โหตีติ. ตสฺมาสฺส ตถา อตฺถํ อคฺคเหตฺวา เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนาติ ภควตา สํวณฺณิเตน ปาฬินเยเนวสฺส อตฺโถ คเหตพฺโพติ. อยเญฺหตฺถ อตฺโถ. กาเม อวจรติ ปริยาปนฺนภาเวน ตสฺมึ อชฺโฌคาเหตฺวา จรติ ปวตฺตตีติ กามาวจรนฺติ. ปริยาปนฺนภาโวจนาม อตฺตโน อาธารภูเตน เตน กาเมน สห สมานชาติโคตฺตนามตา สงฺขาเตหิ ปริโตภาเคหิ ตสฺมึ กาเม อาปนฺนภาโว อนุปฺปวิฏฺฐ ภาโว. อนฺโตคธภาโวติ วุตฺตํ โหติ. โสจ ตถา ปริยาปนฺนภาโว ปริคฺคาหินิยา กามตณฺหาย กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺตาวตา เยธมฺมา รูปารูปสตฺตสนฺตานภูตาปิ มยฺหํ เอเตติ กาม ตณฺหาย ปริคฺคหิตา กาเม ปริยาปนฺนาว โหนฺติ. เต กามาวจรานามาติ สิทฺธา โหนฺติ. รูปารูปา วจเรสุปิ อยํ นโย เนตพฺโพ. เตสุปน รูปตณฺหา อรูปตณฺหาจ ปริคฺคาหินี ตณฺหา ทฏฺฐพฺพา.

เยปน ธมฺมา ติณฺณํ ตณฺหานํ ปริคฺคหวิมุตฺตา โหนฺติ. เต ตีสุ ภเวสุ อุปฺปนฺนาปิ ตตฺร อปริยาปนฺนาเอว โหนฺตีติ โลกุตฺตรา นาม ชาตาติ เวทิตพฺพา. เอตฺถจ ปฏฺฐาเน อารุปฺเป กามจฺฉนฺทํ นีวรณํ ปฏิจฺจ อุทฺธจฺจนีวรณนฺติอาทินา อรูปสตฺตสนฺตาเนปิ กามจฺฉนฺทสงฺขาตาย กามตณฺหาย อุปฺปตฺติ วุตฺตา. ตสฺมา รูปารูป ภูมีสุ อุปฺปนฺนานํ กามธมฺมานํ ปริคฺคาหินีตณฺหา รูปารูปสตฺตสนฺตาน คตาปิ ทฏฺฐพฺพา. ปาฬิยํ กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ อิทํ นีวรณชาติกตฺตา วุตฺตํ. น หิ ฌานภูมีสุ เอกนฺตนีวรณกิจฺจานิ นีวรณานิ สกฺกา ลทฺธุนฺติ. อตฺร กามเภโท วตฺตพฺโพ. เทฺวกามา กิเล สกาโมจ, วตฺถุกาโมจาติ. ตตฺถ ถเปตฺวา รูปารูปราเค อญฺโญ สพฺโพปิ โลโภ อิมสฺมึ จตุพฺภูมิปริจฺเฉเท กิเล สกาโมนาม. ถเปตฺวาจ รูปารูปาวจรธมฺเม อญฺเญ สพฺเพปิ ตีสุ ภูมีสุ อุปฺปนฺนา กามาวจรธมฺมา วตฺถุกาโมนามาติ. ยํปน อฏฺฐสาลินิยํ สพฺเพปิ เตภูมกา ธมฺมา วตฺถุกาโมติ วุตฺตํ. ตํ มหานิทฺเทเส นิทฺทิฏฺเฐน สุตฺตนฺติกปริยาเยน วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ รูปารูปาวจรธมฺมา อภิธมฺเม กามนาเมน วุตฺตา อตฺถีติ. [กามาวจรปทํ]

๑๙. รูปาวจรํ อรูปาวจรนฺติ เอตฺถ รูปารูปสทฺทา ตาสุ ภูมีสุ นิรุฬฺหาติ ทฏฺฐพฺพา. อปิจ เทฺว ภูมิโย รูปภูมิ, อรูปภูมีติ. ตตฺถ รุปฺปนลกฺขณํ รูปํ ยตฺถ นตฺถิ, สา จตุพฺพิธา ภุมฺมิ อรูปภูมินาม. เสสา สตฺตวีสติวิธา ภุมฺมิ รูปภูมินาม. ตตฺถจ เหฏฺฐา เอกาทสวิธา ภุมฺมิ โอฬาริเกน กาเมน วิเสเสตฺวา กาม ภูมีติ วุตฺตา. อุปริ โสฬสวิธา ภุมฺมิ รูปภูมิอิจฺเจว วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. ยตฺถปน ตณฺหาวา ฌานานิวา รูปารูปสทฺเทหิ วุตฺตานิ. ตตฺถ นิสฺสยสฺสนามํ นิสฺสิเต อาโรปนวเสน นิสฺสโยปจาโร เวทิตพฺโพ. ยตฺถจ กามาวจราทิสทฺเทหิ ภูมิเอว วุตฺตา. ตตฺถ นิสฺสิตสฺส นามํ นิสฺสเย อาโรปนวเสน นิสฺสิโต ปจาโรติ. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ กามาวจรปเท วุตฺตนยเมวาติ. อยเมตฺถ เตภูมก ปริจฺเฉเท ปาฬิอนุคตา ปรมตฺถทีปนา. ยถาห –

กตเม ธมฺมา กามาวจรา. เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺตีเทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา ขนฺธธาตุอายตนา รูปา เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ. อิเมธมฺมา กามาวจรา. กตเม ธมฺมา รูปาวจรา. เหฏฺฐโต พฺรหฺมโลกํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต อกนิฏฺเฐ เทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา สมาปนฺนสฺสวา อุปปนฺนสฺสวา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺสวา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, อิเม ธมฺมา รูปาวจรา. กตเม ธมฺมา อรูปาวจรา. เหฏฺฐโต อากาสานญฺจายตนุปเค เทเว ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต เนวสญฺญา นาสญฺญา ยตนุปเค เทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร. ล. อิเม ธมฺมา อรูปาวจราติ.

[๑๙] ฏีกาสุ ปน

ยถาวุตฺตํ สุวิสทํ ปาฬินยํ อคฺคเหตฺวา อญฺญถา วจนตฺถาจ วินิจฺฉยาจ เอตฺถ วุตฺตา. สพฺเพ เต สารโต น ปจฺเจตพฺพาติ.

นนุ อฏฺฐสาลินิยเมว เตจ อญฺเญจ อตฺถา วุตฺตาติ. สจฺจํ. ภูตํปน สุวิสทํ ปาฬิอนุคตํ อตฺถํ ญตฺวา กึวิกฺเขเปนาติ.

๒๐. โลกุตฺตรนฺติ เอตฺถ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก วุจฺจติ ยถาวุตฺโต เตภูมกธมฺโม. ยถาห ลุชฺชติ ปลุชฺชตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา โลโกติ วุจฺจตีติ. เอวํ สนฺเต โลกุตฺตรธมฺมานํปิ นิพฺพานวชฺชานํ โลกตาปตฺติ สิยา. กสฺมา, เตสํปิ ลุชฺชนปลุชฺชนธมฺมตฺตาติ. นสิยา. ยตฺถ หิ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโตติ มหาชนสฺส มิจฺฉาคาโห นิวิสติ. ตตฺเถว ตสฺส นิวารณตฺถํ อยํ โลกสมญฺญา นิยมียติ. ตสฺมา สพฺพโส มิจฺฉาคาหวิมุตฺตานํ เตสํ โลกตาปตฺติ นตฺถีติ วทนฺติ. เยสํวา ลุชฺชนํปลุชฺชนญฺจ มหาชนสฺส ปากฏํ. เตสญฺเญว โลกตาสิทฺธีติ นตฺถิ โลกุตฺตรานํ โลกตฺตปฺปสงฺโคติ. โลกโต อุตฺตรตีติ โลกุตฺตรํ. มคฺคจิตฺตํ. ตโต อุตฺติณฺณนฺติ โลกุตฺตรํ. ผลจิตฺตํ. นิพฺพานํปน อิธ นลพฺภตีติ. อุตฺตรณญฺเจตฺถ ตณฺหาตฺตยคฺคาห วิมุตฺติยา ตีสุ โลเกสุ อปริยาปนฺนภาโวเยว. โสจ อปริยาปนฺนภาโว เกสํ ธมฺมานํ อธิฏฺฐาน ภูโตวิย คยฺหตีติ วิสุํ เอกา จตุตฺถี อวตฺถาภูมินามาติ.

จตุพฺภูมิวิภาคสฺส ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอวํ จิตฺตํ ภูมิเภเทน หีนปณีตา นุกฺกมโต จตุธา นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ตเทว จตุพฺพิธํ จิตฺตํ ยถานิทฺทิฏฺฐกฺกเมน วิภชนฺโต ปถมํ กามาวจรจิตฺตํ. ตตฺถจ หีนํ อโสภณจิตฺตํ. ตตฺถจ สพฺพหีนํ อกุสลจิตฺตํ ตาว ทสฺเสตุํ โสมนสฺสสห คตนฺติอาทิมาห. เอตฺถจ กามาวจรจิตฺตสฺสปิ อกุสลาเหตุก สเหตุกานุกฺกโม หีน ปณีตานุกฺกมวเสน วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

[๒๐] วิภาวนิยํ ปน

อุปริ วุจฺจมานานํ พหูนํ จิตฺตานํ โสภณสญฺญากรณสุขตฺถํ อปฺปเก ปาปาเหตุเกเยว ปถมํ ทสฺเสนฺโตติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.