วีถิมุตฺต สงฺคห ปรมตฺถทีปนี

๑๔๓. เอวํ ปวตฺติกาเล ปวตฺติสงฺคหํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺติสงฺคหํ ทสฺเสตุํ อาทิคาถ มาห. เอวํ วุตฺตนเยน ปวตฺติยํ ปวตฺติสงฺคโหนาม วีถิจิตฺตวเสน อุทีริโตกถิโต. อิทานิ สนฺธิยํ ปวตฺติสงฺคโห นาม วีถิมุตฺต จิตฺตานํ วเสน วุจฺจตีติ โยชนา. เอตฺถจ ปฏิสนฺธิยํ จิตฺตเจตสิกานํ ปวตฺติยา กถิตาย ตโต ปรํ ภวงฺคกาเลจ จุติกาเลจ เตสํ ปวตฺติ กถิตาเยว โหตีติ กตฺวา สนฺธิยมิจฺเจว วุตฺตํ.

[๑๔๑] วิภาวนิยํ ปน

ปรโต มรณุปฺปตฺติยํ ปถมํ จุตึ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา อนนฺตเร ปฏิสนฺธิยา วกฺขมานตฺตา อิธ สนฺธิคฺคหเณน อตีตา นนฺตร จุติปิ คเหตพฺพาติ อธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘ตทาสนฺนตาย ตํคหเณเนว คหิตจุติกาเลจา’’ติ. ตํ น ยุชฺชติเยว.

วีถิมุตฺตานญฺหิ วิสยปฺปวตฺตินาม อตีตานนฺตรภเว มรณุปฺปตฺติยํเอว สิทฺธาติ เอกสฺมึ ภเว วิสยปฺปปตฺติยา สห เตสํ ปฏิสนฺธิปมุขานํ วีถิมุตฺตจิตฺตานํ ปวตฺติทสฺสนตฺถํเอว ตาย อตีตานนฺตรจุติยา สทฺธึ มรณุปฺปตฺติวิธานํ เถเรน ทสฺสิตนฺติ. ภวนฺติ สตฺตา สงฺขาราจ เอตาสูติ ภูมิโย. อโยติ วฑฺฒิ. อตฺถโต ปน สุขํจ สุขเหตุ สุขปจฺจยาจ เวทิตพฺพา. เยภุยฺเยน ตโต อยโต อปคตา เอตฺถ นิพฺพตฺตา สตฺตาติ อปาโย. โสเอว ภูมีติ อปายภูมิ. โอฬาริเกน กามราเคน กามียตีติ กาโม. คนฺตพฺพา อุปคนฺตพฺพาติ คติ. คจฺฉนฺติ สตฺตา เอตฺถาติวา คติ. อเนกวิธสมฺปตฺตีนํ อธิฏฺฐานตาย โสภณาคติ สุคติ. กาโมจ โส สุคติจาติ สมาโส. นตฺถิ ยถาวุตฺโต อโย เอตฺถาติ นิรโย. นิจฺจํ วา รยนฺติ กมฺปนฺติ ผนฺทนฺติ สตฺตา ทุกฺขปฺปตฺตา เอตฺถาติ นิรโย. มนุสฺสา วิย อุทฺธํ อุจฺจา อหุตฺวา ติโร อญฺจิตา อายตาติ ติรจฺฉานา. ยุวนฺติ นานา วณฺณสณฺฐานาปิ สตฺตา สมานชาติตาย เอกีภูตาวิย โหนฺติ เอตายาติ โยนิ. ชาติ.

วิภาวนิยํ ปน

ขนฺธานํ ปวตฺติวิเสโสติ วุตฺตํ.

ติรจฺฉานานํ โยนิ ติรจฺฉานโยนิ. เปจฺจ อิตา คตาติ เปตา. อิโต อปกฺกมฺม จวิตฺวา ภวนฺตเร คตาติ อตฺโถ. เยเกจิ กาลงฺกตา. ทิวงฺคตาปิ หิ โลเก กาลงฺกตา เปตาติ วุจฺจนฺติ. อิธ ปน สุขสมุสฺสยโต เปจฺจ ปกฏฺฐํ ปวาสํ ทูรํ คตาติ อตฺเถน ยาว ตโต น มุจฺจนฺติ. ตาว นิจฺจํ ทุกฺขปฺปตฺตา ลกฺขณสํยุตฺตาทีสุ อาคตา ตตียา อปายิกสตฺตา อธิปฺเปตา. เปตานํ สมูโห เปตฺติ. เปตฺติยา วิสโยติ เปตฺติ วิสโย. วิสโยติจ ปวตฺติเทโส วุจฺจติ. อสุรกาโยติ เอตฺถ สุรา วุจฺจนฺติ อุปริ เทวา สุรนฺติ อิทฺธิวิเสเสหิ ทิพฺพนฺติ, สุฏฺฐุวา รมนฺติ กามสุขรตึ ปจฺจนุภวนฺตีติ กตฺวา. น สุราติ อสุรา. เวปจิตฺติ ปหาราทาทโย สนฺธาย สุรปฏิปกฺขา สุร สทิสาวาติ อตฺโถ. วิยงฺกรมาตา อุตฺตรมาตาทโย วินิ ปาติเก สนฺธาย ขุทฺทกสุรา จูฬกสุราติ อตฺโถ. ยมราชา ทโย เวมานิกเปเต สนฺธาย เอกเทเสน สุรสทิสาติ อตฺโถ. เวมานิกเปตาปิ หิ กตฺถจิ อสุรกายาติ อาคตา. โลกนฺตริก เนรยิเก สนฺธาย สพฺพโส สุรคุณ รหิตาติ อตฺโถ. เตปิ หิ พุทฺธวํสนิทานฏฺฐกถายํ ชาติทุกฺข นิทฺเทเสสุจ อสุรกายาติ วุตฺตา. ตถา กาลกญฺจิกเปเต สนฺธาย สพฺพโส สุรภาวรหิตาติ อตฺโถ. อิติ ปญฺจนฺนํ อสุรานํ วเสน อตฺถวิภาโค เวทิตพฺโพ. ทิพฺพา วต โภกายา ปริหายิสฺสนฺติ, ปริปูริสฺสนฺติ อสุรกายาติ อิมสฺมึ สุตฺตปเท จตฺตาโรปิ อปายา อสุรกายาติ อฏฺฐกถายํ วณฺณิตา.

ตตฺถ เวปจิตฺติ ปหาราทาทโย อสุรา ตาว ตึเสสุ เทเวสุ สงฺคหิตา. วินิปาติกาสุรา จาตุมหาราชิกเทเวสุ. ตถา เวมานิกเปตาสุรา. เตปิ หิ วินิปาติกาสุรา วิย ติเหตุกาปิ ทุเหตุกาปิ อเหตุกาปิ โหนฺตีติ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตา. ยมราชาโน ปน เวสฺสภู โนตฺติจ เปตฺติ ราชา โสโม ยโม เวสฺสวโณจ ราชาติ เอวํ กถา วตฺถุปาฬิยํ อาคตา เวสฺสภูอาทโย สยํ มหิทฺธิกา มหานุภาวา เวมานิกเปตราชาโน หุตฺวาปิ เนรยิเกสุ สตฺเตสุ การุญฺญตํ ปฏิจฺจ เหฏฺฐา นิรยโลเกสุปิ รชฺชํ กาเรนฺติเยว. เตเนว หิ สพฺเพ เปตโลกาปิ นิรยโลกาปิ ยมโล กาติจ ยมวิสยาติจ วุจฺจนฺตีติ. เยจ จาตุมหาราชิกปริ ยาปนฺนา ปาปชฺฌาสยา กุรุรกมฺมการิโน เรวติวิมาเน ยกฺขาติ อาคตา สํกิจฺจชาตเก รกฺขสาติ อาคตา ยกฺขรกฺขสานาม อิโต คนฺตฺวา อุสฺสทนิรเยสุ เนรยิกานํ นานากมฺม การณาโย กโรนฺโต วิจรนฺติ. เตสํปิ กาโล อุปกาโลติ เอวมาทีหิ นาเมหิ นารทชาตเก อาคตานํ นิรย ปาลานํ อุปริยมราชานํ อาณาปวตฺตติเยวาติ. โลกนฺตริกา สุรา นิรเย สงฺคหิตา. อิธ ปน กาลกญฺจิกาทโย เปตาสุราว อธิปฺเปตา. เตสํ อสุรานํ กาโย สมูโหติ อสุรกาโย. เอตฺถจ นิรยภูมินาม ปจฺเจกํ โสฬสุสฺสทปริ วารานํ อฏฺฐนฺนํ มหานิรยานํ วเสน อนฺโต ปถวิยํ ฐิตาติ เวทิตพฺพา. อรญฺญ ปพฺพต สมุทฺท ทีปกาทีสุปิ นานานิรย ภูมิโย โหนฺติเยว. ตสฺมา ตาทิสสฺส วิสุํ ววตฺถิตสฺส โอกาสสฺส อตฺถิตาย นิรโยเตฺวว วุตฺตา. เสสานํ ปน ติสฺสนฺนํ อปายภุมฺมีนํ ตาทิสสฺส โอกาสสฺส นตฺถิตาย โยนิ วิสย กาย สทฺเทหิ โยเชตฺวา ขนฺธาวา ขนฺธปฺปวตฺติปเทสาวา คหิตาติ. [อปายภูมิ]

อุสฺสิโต อุคฺคโต อุสฺสนฺโนวา มโน เอเตสนฺติ มนุสฺสา. เตหิ อนนฺเตสุ จกฺกวาเฬสุปิ อิตรภูมิกานํ สตฺตานํ ติกฺขตรสูร วิจิตฺรจิตฺตา โหนฺติ. ปริปุณฺณานํ กุสลากุสลกมฺม ปถานํ อานนฺตริยกมฺมานญฺจ เอตฺเถว สมฺภวโตติ. เตสุปิ ปน ชมฺพุทีปวาสิโนเอว อติสเยน อุสฺสิตมนา โหนฺติ. อิตเร ปน เตหิ สมานวณฺณาทิตาย มนุสฺสา อิจฺเจว วุจฺจนฺติ. อิมสฺมึ จกฺกวาเฬ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ยถาห-ตีหิ ภิกฺขเว ฐาเน หิ ชมฺพุทีปกา มนุสฺสา อุตฺตรกุรุเก มนุสฺเส อธิคฺคณฺหนฺติ. เทเวจ ตาวตึเส. กตเมหิ ตีหิ ฐาเนหิ. สูราจ สติ มนฺโตจ อิธ พฺรหฺมจริยวาโสจาติ. อกฺขรจินฺตกา ปน วทนฺติ มนูติ มหาสมฺมตราชา วุจฺจติ. อิเมจ ชนา เตน ถปิเตสุ มริยาทธมฺเมสุ ฐิตา ตสฺส ปุตฺตฏฺฐานิยา โหนฺติ. ตสฺมา มนุโน อปจฺจา ปุตฺตาติ มนุสฺสาติ. อิธ ปน ภูมิปริยาโยติ กตฺวา มนุสฺสาติ อิตฺถิลิงฺคํ เอกวจนญฺจ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ เสเส สุปิ. เยสุ ปน จตฺตาโร มหาราชาโน รชฺชํ กาเรนฺติ. เต เทวา จาตุมหาราชิกา. ตตฺถ ธตรฏฺโฐ คนฺธปฺปานํ ราชา โหติ. วิรุฬฺหโก กุมฺภณฺฑานํ. วิรูปกฺโข นาคานํ. กุเวโร ยกฺขานํ. ตตฺถ ปฏิสนฺธิวเสน คนฺธรุกฺเขสุ อปฺเปนฺติ อุปคจฺฉนฺตีติ คนฺธปฺปา. คนฺธรุกฺขาธิวตฺถา เทวา. เต มูลคนฺธาทิวเสน ทสธา ปาฬิยํ อาคตา. กุมฺภณฺฑาติ ทานวรกฺขสา. นาคา ยกฺขาจ ปากฏา. สพฺเพ เต เยภุยฺเยน ปาปชฺฌาสยา กุรุรกมฺมการิโน จ โหนฺติ. ตสฺมา จตฺตาโร มหาราชาโน อญฺญมญฺญํวา มนุสฺสานํ วา อวิเหฐนตฺถาย เตสุ นานาราชานํวา นานาเสนาปตึวา ถเปสุํ.

อาฏานาฏิยสุตฺตํเจตฺถวตฺตพฺพํ. ตตฺถ หิ ยกฺโขยกฺขินีคนฺธปฺโป คนฺธปฺปี กุมฺภณฺโฑ กุมฺภณฺฑี นาโค นาคีติจตสฺโส อวรุทฺธกชาติโย อาคตา. ตตฺถ สรีโรภาสสิริสมฺปตฺติยุตฺโต อมนุสฺโส ยกฺโขติจ เทโวติจ เทวตาติจ วุจฺจติ. สรีโร ภาส สิริสมฺปตฺติรหิโต วิคจฺฉรูโป อมนุสฺโส ยกฺโขเตฺวว วุจฺจติ. รุกฺขฏฺฐกวิมาเน ชาโต รุกฺขเทวตานาม. รุกฺขสฺส อพฺภนฺตเร ชาโต คนฺธปฺโปนาม. โย โลเก กฏฺฐยกฺโขติ วุจฺจติ. ปุพฺเพ นิหีนกมฺมกตา กาจิ คนฺธปฺปิโย มนุสฺสิตฺถีนํ สรีรพฺภนฺตเรสุปิ ชายนฺติ. ยา เวทคนฺเถสุ โยคินีติจ โลเก โชคินีติจ วุจฺจนฺติ. อภิลกฺขิตรตฺตีสุ โคจรปสุต กาเล ชุติอตฺเถน ชุณฺหาติจ วุจฺจนฺติ, กุพฺภณฺฑานาม มโหทรา วิสาลกฺขา รกฺขสาเอว. เย โลเก ธน รกฺขกาติ วุจฺจนฺติ. เต หิ เวปุลฺลปพฺพเต มณิรตนํ รกฺขนฺติ. อนฺโต หิมวนฺเต อพฺภนฺตร อมฺพรุกฺเข รกฺขนฺติ. เอวํ รตนฏฺฐานานิวา วนปฺปติ รุกฺเขวา ทิพฺโพสธรุกฺเขวา ทิพฺพคนฺธรุกฺเขวา อุทกสเรวา รกฺขิตฺวา อสนฺติ ภกฺขนฺติ. ตสฺมา รกฺขสาติ วุจฺจนฺติ. นาโค นาคีติ เอตฺถ อนฺโต ปพฺพเตวา อนฺโต ปถวิยํวา นิพฺพตฺตา วสุนฺธรเทวยกฺขชาติโยปิ อิธ นาคาเตฺวว วุจฺจนฺติ. ยา มหาปรินิพฺพาน สุตฺเต ภูมิจาลสุตฺตปเท ปถวี เทวตาติ วุตฺตา. ยาสํ กีฬาปสุต วเสน กทาจิ ภูมิจาโล โหติ. ยาสญฺจ มนฺตปทานิ วตฺถุ วิชฺชาติจ ภูมิวิชฺชาติจ พฺรหฺมชาลสุตฺเต วุตฺตานิ. เตสุจ นานา อิทฺธิมนฺตา อวรุทฺธกา ปาปาติรตา กิพฺพิสกมฺมการิโน กีฬา โสณฺฑวเสนวา ฆาสโสณฺฑวเสนวา เปเตสุจนิรเยสุจ ปกติ วณฺเณนวา โสณคิชฺฌกากาทิวณฺเณนวา สตฺเต วิเหฐยนฺตา วิจรนฺติ. สพฺพญฺเจ ตํ สุตฺตนฺเตสุวา ชาตเกสุวา เวทคนฺเถสุวา กุสเลหิ เวทิตพฺพนฺติ.

สห ปุญฺญการิโน เตตฺตึส ชนา มาเฆนนาม เชฏฺฐปุริเสน สห เอตฺถ นิพฺพตฺตาติ เตตฺตึสา. สาเอว ตาวตึสา นิรุตฺติ นเยน. กามญฺเจตฺถ สพฺพจกฺกวาเฬสุปิ อยํ ทุตียเทว โลโก ชนวสตสุตฺเต อาคต นเยน สกฺกฏฺฐานิยานํ ปชาปติ วรุณ อีสานาทีนํ เตตฺตึส เทวราชูนํ นิพนฺธโน กาโส โหติ. สหสฺสํ จาตุมหาราชิกานํ. สหสฺสํ ตาวตึสานนฺติ หิ องฺคุตฺตเร วุตฺตํ. มาฆปุริสา ปน เตสุ สมุทาคเตสุ เทวราชฏฺฐาเนสุ ปจฺจาชาตา โหนฺติ. เอตรหิ ธรมานาจ ตสฺมา เตสํ วเสน อยํ วจนตฺโถ กโตติ เวทิตพฺโพ. อปเร ปน ยถา อินฺทโคปกวณฺณาภา. ตาว ทิสฺสนฺติ ตึสตีติ อิมสฺมึ วิธุรชาตเก ตาว สทฺโท ตึสสทฺทปริวารมตฺโต โหติ. ตถา อิธาปีติ กตฺวา ตึสมตฺตานํ สกฺกฏฺฐานิยานํ เทวราชกุลานํ นิวาสฏฺฐา นตฺตา ตาวตึสานามาติ ยุตฺตํ สิยา. อฏฺฐกถาสุ ปน ยถาวุตฺตํ นิรุตฺตินยํ กปฺเปตฺวา มาฆวตฺถูสุจ เตสุ เตสุจ ฐาเนสุ สกฺกานํ เตตฺตึส สงฺขาเอว วุตฺตาติปิ วทนฺติ. ตํ น ยุชฺชติ. ปาฬิยํเอว พฺรหฺมาสนงฺกุมาโร เตตฺตึเส อตฺตภาเว อภินิมฺมินิตฺวา เทวานํ ตาวตึสานํ ปลฺลงฺเกสุ นิสีทิตฺวาติ วุตฺตตฺตา. ยาโมติ ตสฺมึ เทวโลเก อิสฺสรเทวกุลสฺส นามํ. ตถา สุยาโมติจ. ตํ สหจริตตฺตา ปน โส เทว โลโกปิ ตตฺถ นิพฺพตฺตเทวาปิ ยามาเตฺวว วุจฺจนฺติ. วิปุลาย สิริสมฺปตฺติยา สมนฺนาคตตฺตา นิจฺจํ ตุสนฺติ อติวิย หฏฺฐตุฏฺฐมุขา โหนฺติ เอตฺถาติ ตุสิตา. ยถารุจิเต โภเค สยเมว นิมฺมินิตฺวา นิมฺมินิตฺวา รมนฺติ เอตฺถาติ นิมฺมานรตี. อตฺตโน รุจึ ญตฺวา ปเรหิ นิมฺมิเตสุ โภเคสุ วสํ วตฺเตนฺติ เอตฺถาติ ปรนิมฺมิตวสวตฺตี. พฺรูหนฺติ วฑฺฒนฺติ อติปณีเตหิ ฌานาทิ คุเณหิ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ เวปุลฺลํ อาปชฺชนฺตีติ พฺรหฺมาโน. มหนฺตา พฺรหฺมาโน มหาพฺรหฺมาโนติ วตฺตพฺเพ มหาสทฺทสฺส โลโป.

ปริสติ ภวาติ ปาริสชฺชา. ปริสาสุ ชาตาติวา ปาริสชฺชา. ปริจาริกาติ อตฺโถ. มหาพฺรหฺมานํ ปาริสชฺชาติ พฺรหฺม ปาริสชฺชา. ปุเร อุจฺเจ ฐาเน โอทหนฺติ ติฏฺฐนฺตีติ ปุโรหิตา. มหาพฺรหฺมานํ ปุโรหิตาติ พฺรหฺมปุโรหิตา. มหนฺตา พฺรหฺมาโน มหาพฺรหฺมาโน. สหสฺโสพฺรหฺมา ทฺวิสหสฺโสพฺรหฺมา. ติสหสฺโสพฺรหฺมาติอาทินา สงฺขารุปปตฺติสุตฺเต อาคตา อธิปติพฺรหฺมาโนติ อตฺโถ. ตตฺถ สหสฺโสพฺรหฺมาติ จกฺกวาฬสหสฺสมฺหิ อิสฺสโร พฺรหฺมา. ทฺวิสหสฺโสติ ทฺวีสุ จกฺกวาฬ สหสฺเสสุ อิสฺสโรติ อตฺโถ. ตโยเปเต เอกตล วาสิโน โหนฺติ. ตตฺถ โลเก มหาชนา วิสุํ วิสุํ กุลเทวตาโยนาม อุปฏฺฐหนฺติ. เกจิ มหาเทวํนาม อุปฏฺฐหนฺติ. เกจิ วาสุเทวํนาม. เกจิ มเหสรํนาม. เกจิ ปรเมสฺวารํ นามาติ. ฆรเทวตา คามเทวตา รุกฺขเทวตาทโยปิ เตสํ มหาเทวราชานํ อุปฏฺฐกาเอว สมฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ มหาเทวรา ชาโนวิย มหาพฺรหฺมาโน ทฏฺฐพฺพา. ฆรเทวตาทโยวิย พฺรหฺม ปุโรหิตาทฏฺฐพฺพา, มนุสฺสาวิย พฺรหฺมปาริสชฺชาทฏฺฐพฺพา. ตตฺถจ ฆร เทวตาทโย มหาเทวรา ชาโน อทิสฺวาว อุปฏฺฐหนฺติ. มนุสฺสา จ เตอุโภปิ อทิสฺวาว อุปฏฺฐหนฺติ. เอวเมวํ พฺรหฺมปุโรหิตา มหาพฺรหฺมาโนปิ นปสฺสนฺติ. มหาพฺรหฺมานํ นิวาสฏฺฐานํปิ นชานนฺติ. พฺรหฺมปาริสชฺชาอุโภปิ นปสฺสนฺติ. อุภินฺนํนิวาสฏฺฐานํปิ นชานนฺติ. ยทา ปน โอฬาริกํ รูปํ มาเปตฺวา อตฺตานํ ทสฺเสนฺติ. ตทา เอว ปสฺสนฺติ. เอสนโย อุปริภูมีสุปิ. ยํ ปน พฺรหฺมนิมนฺตน สุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตํ พฺรหฺมานํ ปกติรูปํ กสฺสจิ อาปาตํ น คจฺฉตีติ. ตํ พฺรหฺมปุโร หิตา ทีนํ อุปริมานํ พฺรหฺมานํ ปกติรูปํ กสฺสจิ พฺรหฺมปาริสชฺชาทิโนวา เทวสฺสวา มนุสฺสสฺสวาอาปาตํ นคจฺฉตีติ กตฺวา วุตฺตํ. เหฏฺฐิมานํ ปน ปกติรูปํ อุปริมสฺส อาปาตํ อาคจฺฉิสฺสติเยว. เตเนว หิ ชนวสภสุตฺตฏฺฐกถายํ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมาหิ เทวา อุปริมเทวานํ โอฬาริกํ กตฺวา มาปิตเมว อตฺตภาวํ ปสฺสิตุํ สกฺโกนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถทุตียตเล ปริตฺตาภาติ พฺรหฺมปาริสชฺชาเอว. อปฺปมาณาภาติ พฺรหฺมปุโรหิตา เอว. อาภสฺสราติ มหาพฺรหฺมาโนเอว. ตสฺมึ ตเล อธิปติ พฺรหฺมาโนเอวาติ อตฺโถ. เหฏฺฐิมตลโต ปน วิเสส กรณตฺถํ อาภาวเสน นามคหณํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

ตตฺถ ปริตฺตา อาภา เอเตสนฺติ ปริตฺตาภา. อปฺปมาณา อาภา เอเตสนฺติ อปฺปมาณาภา. อาภาสรนฺติ นิจฺฉรนฺติ เอเตสูติ อาภสฺสราติ. ตตียตเล ปริตฺตสุภาติ พฺรหฺมปาริสชฺชาเอว. อปฺปมาณสุตาติ พฺรหฺมปุโรหิตาเอว. สุตกิณฺณาติ มหาพฺรหฺมโนเอว. ตสฺมึ ตเล อธิปติพฺรหฺมาโน เอวาติ อตฺโถ. ตตฺถ สุภาติ เอกคฺฆนา อจลสณฺฐิตา อาภาเอว วุจฺจนฺติ. ปริตฺตา สุภา เอเตสนฺติ ปริตฺตสุภา. อปฺปมาณา สุภา เอเตสนฺติ อปฺปมาณสุภา. สุเตหิ อากิณฺณาติ สุภากิณฺณา. สุภกิณฺหาติปิ ปฐนฺติ. เตสํ อาการสฺส รสฺโส อนฺติมณการสฺส จ หกาโร ทฏฺฐพฺโพ. อิเมสุ ปน ทฺวีสุ ตเลสุ ปกติกายปฺปภา อธิมตฺตา โหนฺติ. ตสฺมา ตาสํ วเสน ปริตฺตาภาติอาทิกํ นามํ สิทฺธํ. น พฺรหฺมปาริ สชฺชาติอาทิกํ. เอวญฺจ กตฺวา เวรญฺชสุตฺเต ปถมตลวาสิโน พฺรหฺมกายิกา เทวาติ อาคตา. ทุตียตลวาสิโน อาภาเทวาติ. ตตียตลวาสิโน สุภาเทวาติ จตุตฺถตเล วิปุลํ ผลํ เอเตสนฺติ เวหปฺผลา. อถวา อิญฺชนชาติเกหิ โสมนสฺสชฺฌาเนหิ นิพฺพตฺตานํ ติณฺณํ เหฏฺฐิมตลานํ เตโชสํ วฏฺฏาทิเกน อนฺตราเยน ภูมิตเลน สห อายุกปฺปนิวตฺติวเสน อิญฺชิตํ ปุญฺญผลํ อตฺถิ. เตสุ หิ ยํ สุภากิณฺณานํ เทวานํ จตุสฏฺฐิกปฺปานีติ วุตฺตํ. ตํ ตสฺมึ ตเล อาทิกปฺปิกานํ วเสน วุตฺตํ. ปจฺฉิมิกานํ ปน เตสฏฺฐิกปฺป ทฺวาสฏฺฐิกปฺป เอกสฏฺฐิ กปฺปาทิ วเสน อิญฺชิตํ ปฏิลีนํ ปุญฺญผลํ โหตีติ. อาเนญฺชชาติเกน อุเปกฺขาฌาเนน นิพฺพตฺตานํ ปน เกนจิ อนฺตราเยน ตาทิสํ อิญฺชิตํ ปุญฺญผลํ นาม นตฺถิ. ตสฺมา ฌาน สามตฺถิยานุรูปํ วิเสเสน อีหิตํ อภิวฑฺฒิตํ ปุญฺญผลํ เอตฺถ อตฺถีติ เวหปฺผลา.

นตฺถิ สญฺญามุเขน คหิตา จตฺตาโร อรูปกฺขนฺธา เอเตสนฺติ อสญฺญา. อสญฺญาจ เต สตฺตาจาติ อสญฺญสตฺตา. จิตฺตเจ ตสิกานํ ปน นตฺถิตาย เตสํ อสตฺตปสงฺคตา สมฺภวตีติ สตฺตคหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเต เทฺวปิ เอกตลวาสิโน เอว โหนฺติ. เอตฺถปิ นิพฺพตฺตกชฺฌานสฺส หีนมชฺฌิมปณีตตา วิเสสสฺส อตฺถิตาย ตทนุรูปํ พฺรหฺมานํปิ ปาริสชฺช ปุโรหิต มหาพฺรหฺมตฺต วิเสโส สมฺภวติเยว. อายุเวมตฺตตาย ปน อญฺญมญฺญ อทสฺสนาทีนญฺจ นตฺถิตาย ปาริสชฺชาทิวเสน ภูมิวิภาโค นตฺถีติ เวทิตพฺโพ. เอวํ อวิหาทีสุปิ. โอฬาริกานํ กามราคปฏิฆานุสยานํ นตฺถิตาย สุทฺธานํ อนาคามิอรหนฺตานเมว อาวาสาติ สุทฺธาวาสา. ตตฺถ ปถมภูมิวาสิโน อปฺปเกน กาเลน อตฺตโน ฐานํ นวิชหนฺตีติ อวิหา. อถวา, โอฬาริกานํ ปญฺจนฺนํ สํโยชนานํ ปหีนตฺตา นตฺถิ จิตฺตสฺส วิหญฺญนํ สมถวิปสฺส นาธมฺเมสุ อวิปฺผาริกตาปตฺติ เอเตสนฺติ อวิหา. ทุตียภูมิ วาสิโน น เกนจิ จิตฺตปริฬาเหน ตปฺปนฺตีติ อตปฺปา. ตตีย ตลวาสิโน ปริสุทฺเธหิ ปสาทจกฺขุ ทิพฺพจกฺขุ ธมฺมจกฺขุ ปญฺญา จกฺขูหิ สมฺปนฺนตฺตา สุฏฺฐุ ปสฺสนฺตีติ สุทสฺสา. จตุตฺถภูมิวาสิโน ปน ตโต อติสเยน สุฏฺฐุ ทสฺสนภาเวน สมนฺนาคตาติ สุทสฺสิโน. อติสยตฺเถ หิ อยํ อีกาโรติ. ปญฺจมภูมิ วาสิโน อุปริ อญฺญสฺส ภูมนฺตรคตสฺส รูปิพฺรหฺมุโน นตฺถิตาย นตฺถิ รูปีนํ สตฺตานํ มชฺเฌ เกนจิ คุเณน กนิฏฺฐภาโว เอเตสนฺติ อกนิฏฺฐา.

อากาสานญฺจายตนภูมีติ เอตฺถ ยตฺตกํ อากาสปเทสํ ผริตฺวา อากาสานญฺจายตน สญฺญิตา จตุกฺขนฺธา ปวตฺตนฺติ. โส ขนฺธสหิโต อากาสปเทโส อากาสานญฺจายยนภูมิ. เอวํ เสสาสุ. ปุถุชฺชนา โสตาปนฺนา สกทาคามิโนจาปิ ปุคฺคลา สุทฺธาวาเสสุ สพฺพถา สพฺพปกาเรนปิ นลพฺภนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ สกทาคามีนํ ปฏิกฺเขเปน อนาคามิ มคฺคฏฺฐสฺสปิ ตตฺถ ปฏิกฺเขโป สิทฺโธ โหตีติ อุปริมานํ ติณฺณํ อริยานเมว ตตฺถ ปฏิลาโภ อิมาย คาถาย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. เสสฏฺฐาเนสูติ ปญฺจสุทฺธาวาสโต อสญฺญาปายโตจ อวเสเสสุ เอกวีสติยา ฐาเนสุ, อนริยาติ ปุถุชฺชนา. [ภูมิจตุกฺกํ]

๑๔๔. โอกฺกนฺติกฺขเณติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ. ปฏิสนฺธิหิ ภวนฺตเร โอกฺกมนํ อนุปวิสนนฺถิ อตฺเถน โอกฺกนฺตีติ วุจฺจติ. ตโต ปรํ ภวงฺคํ หุตฺวาติ โยชนา. เกจิ ปน ภวงฺคปริโยสาเนติ ปฐนฺติ. ตํ น ยุชฺชติ. ชาติยา อนฺโธ ชจฺจนฺโธ. อาทิสทฺเทน ชาติ พธิร ชจฺจฆานก ชาติมูค ชจฺเจฬ ชจฺจุมฺมตฺตก ปณฺฑก อุภโต พฺยญฺชนก นปุํสก มมฺมาทโย สงฺคณฺหาติ. ตตฺถ ยสฺส จกฺขุํ อุปฺปาเทตุํ อสมตฺเถน กมฺเมน ปฏิสนฺธิ ลทฺธา. โส ชจฺจนฺโธ นาม. เอสนโย เสเสสุปิ. ตตฺถ ปสาทโสต รหิโต ชาติพธิโร นาม. ปสาท ฆานรหิโต ชจฺจ ฆานโก นาม. ปสาทชิวฺหารหิโต นาม นตฺถิ. วจนรหิโต ชาติมูโคนาม. ทิสาวิทิสามตฺตํปิ สญฺญาเปตุํ อสกฺกุเณยฺโย ชาติเอโฬ นาม. สพฺพกาลํปิ วิปลฺลฏฺฐจิตฺโต ชจฺจุมฺมตฺตโกนาม. กามเหตุ อาสิตฺตกาทิภาเวน วิปฺปการปตฺโต ปณฺฑโกนาม. ทฺวีหิ พฺยญฺชเนหิ สมนฺนาคโต อุภโต พฺยญฺชนโกนาม. ภาวทฺวย รหิโต นปุํสโกนาม. ปกติวจเนปิ เอกเมกํ อกฺขรํ มหุสฺสาเหน อุปฺปาเทนฺโต วิพจฺฉวจโน มมฺโมนาม. เอตฺถจ จกฺขุํ อุปฺปาเทตุํ สมตฺเถน กมฺเมน ลทฺธปฏิสนฺธิกสฺส ปวตฺติกาเล ตํวา อญฺญํวา กมฺมํ จกฺขุํ อุปฺปาเทติ. อสมตฺเถนกมฺเมน ลทฺธปฏิสนฺธิ กสฺส ปน วตฺถุวิปนฺนสฺส ปวตฺติกาเล อญฺญํปิ กมฺมํ จกฺขุํ อุปฺปาเทตีติ นตฺถิ. ตสฺมา คพฺภเสยฺยกานํปิ ชจฺจนฺธภาโว ปฏิสนฺธิกฺขเณเยว สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. เอสนโย เสเสสุ ชาติ พธิราทีสุ. อายตนานํ ปฏิลาโภ ชาตีติ วุตฺตตฺตา จกฺขุสฺส อุปฺปชฺชนารหกาโล จกฺขุสฺส ชาติกาโลนาม. ตทา อนุปฺปนฺน จกฺขุโก ชจฺจนฺโธนามาติ เอวํ อตฺตโน อตฺตโน อุปฺปชฺชนารห กาลวเสน ตสฺส ตสฺส อายตนสฺส ชาติกาโล เวทิตพฺโพ. เอวญฺหิสติ ชาติมูคาทโยปิ อุปปนฺโน โหนฺตีติจ วทนฺติ. วิภาวนิ ยํปิ อยมตฺโถ วิภาวิโตติ.

[๑๔๒] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘อปเร ปน ชจฺจนฺโธติ ปสุติยํเยว อนฺโธ. มาตุ กุจฺฉิยํ อนฺโธ หุตฺวา นิกฺขนฺโตติ อตฺโถ. เตน ทุเหตุกติเหตุกานํ มาตุกุจฺฉิยํ จกฺขุสฺส อวิปชฺชนํ สิทฺธนฺติ วทนฺตีติ’’ วุตฺตํ. ตํ น ยุตฺตํ.

โลเก มาตุกุจฺฉิยํเยว อนฺโธ หุตฺวา นิกฺขนฺตสฺสปิ เอกจฺจสฺส ตํ ตํ สิปฺปวิชฺชาฐาเนสุ ปญฺญาเวยฺยตฺติยภาวสฺส ทิฏฺฐตฺตา. ถเปตฺวา หิ มหาโพธิสตฺเต อญฺเญจ ปจฺฉิมภวิเก สตฺเต อวเสสานํ ทฺวิเหตุก ติเหตุกานํปิ มาตุกุจฺฉิมฺหิ ปรูปกฺกเมนวา มาตุยา วิสมปโยเคนวา นานาพาเธนวา อุปฺปนฺนานํปิ จกฺขุโสตานํ วิปตฺตินาม นตฺถีติ น สกฺกา นิยเมตุนฺติ. ภุมฺมสฺสิตานญฺจ วินิปาติกาสุรานนฺติ เอตฺถ ภูมิยํ ชาตาติ ภุมฺมา. ภูมิสมฺพนฺเธสุ รุกฺขฏฺฐก ปพฺพตฏฺฐก วิมาเนสุ นิพฺพตฺตา อาฬวก สาตาคิร เหมวตาทโย มหิทฺธิกา ภุมฺมาเทวา. เย โลเก พลิหรณ วเสน ปูชนียฏฺเฐน ยกฺขาติปิ วุจฺจนฺติ. เย ปน ภุมฺมเทวชาติกาปิ สมานา อตฺตโน ปุญฺญนิพฺพตฺตสฺส กสฺสจิ โภคสุขสฺส อภาวา กิจฺฉชีวิ กปฺปตฺตา วิจรนฺติ. เต เตสํ มหิทฺธิกานํ ภุมฺมเทวานํ ปรํปร ปาริสชฺเชสุ ปริยาปนฺนตฺตา ภุมฺเม เทเว สิตา นิสฺสิตาติ อตฺเถน ภุมฺมสฺสิตานาม โหนฺติ. ภุมฺมิสฺสิตาติปิ ปาโฐ. ปุญฺญนิพฺพตฺตสฺส นิวาสฏฺฐานสฺส อภาวา รุกฺขคุมฺพเลณคุหาสุสานา ทีสุ วิวิตฺเตสุ ภูมิปเทเสสุ นิสฺสาย วสนฺตีติ อตฺโถ. เตเยว วิรูปา หุตฺวา ภวนฺตเร นิปตนฺตีติ วินิปาติกา. วินิปาติกาจ เต เหฏฺฐาวุตฺตฏฺเฐน อสุราจาติ วินิปาติกา สุรา. เต ปน คามสมีเปวา อนฺโตคาเมวา วิวิตฺตฏฺฐาเนสุ วสิตฺวา คามวาสีหิ ฉฑฺฑิตานิ ภตฺตสิตฺถปูวขชฺชมจฺฉมํสาทีนิ ปริเยสิตฺวาวา ตานิ อลภิตฺวา ทารเกวา คิลาเนวา ปีเฬตฺวาวา สกฺโกนฺตา ปน อญฺเญปิ มนุสฺเส ตาเสตฺวา ปีเฬตฺวาวา ชีวิตํ กปฺเปนฺตีติ. เตสํ วินิปาติกาสุรานํ. เอกจฺจานนฺติ อธิปฺปาโย. น หิ สพฺเพ วินิปาติกา สุรานาม อเหตุ กาเอวาติ สกฺกา วตฺตุํ. ทฺวิเหตุกติเหตุกานํปิ สพฺภาวโต. เอวญฺจ กตฺวา เตสํ เอกจฺจานํ ปิยงฺกรมาตา อุตฺตรมาตา ธมฺมคุตฺตา ผุสฺสมิตฺตาทีนํ ธมฺมาภิสมโยปิ อฏฺฐกถาสุ วุตฺโตติ. เอกจฺเจ ยกฺขชาติกาปิ รกฺขสชาติกาปิ เวมานิกเปตาปิ ปรทตฺตุปชีวิ เปตาปิ เอตฺถ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

เตสูติ ยถาวุตฺตปฏิสนฺธิ ยุตฺเตสุ ปุคฺคเลสุ. ยสฺมา อายุปริจฺเฉโทนาม เอกภูมิปริยาปนฺนานํ สพฺพสตฺตานํ อเสสสา ธารณนิยมปริมาณวเสน ปวตฺโต. อปายานํ มนุสฺสานํ ภุมฺม เทวานญฺจ ตาทิโส นิยมปริมาโณนาม นตฺถิ. น หิ สกลจกฺก วาฬปริยาปนฺนา เอกภูมกา สพฺพนิรยา เอกอายุปริจฺเฉทา โหนฺติ. ติรจฺฉานาทีสุปิ เอเสวนโย. ตสฺมา วุตฺตํ จตุนฺนํ อปายานนฺติอาทิ. จตุนฺนํ อปายานํ อาปายิกปุคฺคลานํ อายุปฺปมาณ คณนาย นิยโม นตฺถิ, ตตฺถ เยภุยฺเยน กมฺมปมาณตฺตา. ตตฺถ นิรเยสุ อพฺพุทาทีนํ ทสนฺนํ นิรยานํ ภควตา วุตฺโต อายุปริจฺเฉโทปิ ตตฺถ ตตฺถ นิพฺพตฺตเกน กมฺเมเนวสิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. มนุสฺสานนฺติ อิทํ ชมฺพุทีปคาสีนํ วเสน วุตฺตนฺติ วทนฺติ. เต สญฺเญว หิ อายุกปฺปสฺส อาโรหณํ โอโรหณญฺจ อตฺถิ. น อิตรทีปวาสีนํ. เตสุ หิ อุตฺตรกุรุวาสีนํ นิยมโต วสฺส สหสฺสํ โหติ. อิตเรสํ ทฺวินฺนํ ปญฺจวสฺส สตานีติจ วทนฺติ. เอวํ สนฺเต เตสุ ทีเปสุ อาทิกปฺปิกานํปิ โสเอว ปริจฺเฉโทติ อาปชฺชติ. ชมฺพุทีปวาสีนํ ปน สมวิสมาจารนิสนฺทภูตา จนฺทสูริยนกฺขตฺตาทีนํ วิสมสมคติมูลิกาอุตุอาหารานํ สมฺปตฺติ วิปตฺติโย เตสํปิ สาธารณาเอว โหนฺติ. ตสฺมา เตสุปิ อายุปริจฺเฉทานํ อาโรหณํ โอโรหณญฺจ นตฺถีติ นวตฺตพฺพํ. นิสนฺทมตฺตตฺตา ชมฺพุทีปคติยา เอกคติกา นโหนฺตีติ ปน วตฺตพฺพํ. ตถา หิ ปาฬิยํ อุตฺตรกุรุกา มนุสฺสา อมมา อปริคฺคหา. นิยตายุกา อวเสสายุนาติ วุตฺตํ. ตตฺถ อวเสสายุนาติ อสงฺเขฺยยฺยโต โอโรหิตฺวา นิจฺจลํ ฐิเตน วสฺสสหสฺเสนาติ อตฺโถติ.

วินิปาติกาสุรานนฺติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺเพสํปิ มเหสกฺขานํ อปฺเปสกฺขานญฺจ ภุมฺมเทวานํ เวมานิกเปตาทีนญฺจ อิธ อธิปฺเปตตฺตา. เตสญฺหิ สพฺเพสํปิ กมฺมเมว ปมาณนฺติ. จาตุมหาราชิกานํปนเทวานนฺติ อิทํ อุปริเม จาตุมหาราชิเก สนฺธาย วุตฺตํ. ทิพฺพานีติ ตสฺมึ เทวโลเก สิทฺธานิ. ปญฺจ วสฺสสตานีติ อิทญฺจ เยภุยฺยวเสน วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. ยสฺมา ปน กสฺสปพุทฺธสฺส สาวกภูตา โสตาปนฺนเทว ปุตฺตา อากาสฏฺฐก วิมาเนสุ นิพฺพตฺตา ยาว นิมิราชกาลาปิ ติฏฺฐนฺตีติ ชาตกฏฺฐกถายํ วุตฺตา. ตสฺมา เกสญฺจิ อากาสฏฺฐกเทวานํปิ กมฺมปมาณตา สิทฺธา โหตีติ เวทิตพฺพํ. น เจตฺถ ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺติ จินฺเตตพฺพา. น หิ โสตา ปนฺนานํ สตฺตกฺขตฺตุโต ปรํ กามภเว ปฏิสนฺธินาม อตฺถิ. น จ ตสฺมึ เทวโลเก สหสฺสกฺขตฺตุํ นิพฺพตฺตมานาปิ ตตฺตกํ กาลํ สํปาปุณิตุํ สกฺโกนฺตีติ. มนุสฺสคณนายาติ มนุสฺสานํ วสฺสคณนาย. มนุสฺสโลเก หิ ปญฺญาสวสฺสานิ จาตุมหาราชิเก เอโก ทิพฺพรตฺติทิโว โหติ. ตึสรตฺติทิวา เอโก ทิพฺพมาโส. ทฺวาทสมาสา เอกํ ทิพฺพวสฺสํ. เตน ทิพฺพวสฺเสน เตสํ ปญฺจวสฺสสตานิ มนุสฺสคณนาย นวุติวสฺสสตสหสฺสํ โหตีติ. ตโตติ จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ อายุปฺปมาณโต. จตุคุณนฺติ อายุปมาณสฺส ทิคุณวุทฺธิยาเจว ทิพฺพสฺส รตฺติทิวสฺส ทิคุณวุทฺธิยาจ วเสน จตูหิ ภาเคหิ คุณิตํ วฑฺฒิตนฺติ อตฺโถ. เอสนโย เสเสสุปิ. ตตฺถ อายุปมาณสฺส ทิคุณวุทฺธินาม เหฏฺฐิมานํ เทวานํ อายุปมาณโต อุปริมานํ เทวานํ อายุปมาณสฺส ทิคุณวุทฺธิ. เอเตน ตาวตึสานํ ทิพฺพํ เอกํ วสฺสสหสฺสํ. ยามานํ เทฺววสฺสสหสฺสานิ. ตุสิตานํ จตฺตาริ, นิมฺมานรตีนํ อฏฺฐ. วสวตฺตีนํ ทิพฺพานิ โสฬสวสฺส สหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ โหตีติ สิทฺธํ โหติ.

ทิพฺพสฺส รตฺติทิวสฺส ทิคุณวุทฺธินาม เหฏฺฐิมานํ เทวานํ รตฺติทิวโต อุปริมานํ รตฺติทิวสฺส ทิคุณวุทฺธิ. เอเตน มนุสฺสโลเก เอกํ วสฺสสตํ ตาวตึเส เอโก ทิพฺพรตฺติทิโว. เทฺววสฺสสตานิ ยาเม. จตฺตาริ ตุสิเต. อฏฺฐ นิมฺมานรติยํ. สหสฺสํ ฉ จวสฺสสตานิ วสวตฺติยํ เอโก ทิพฺพรตฺติทิโวติ สิทฺธํ โหติ. รตฺติทิวานญฺจ ทิคุณวุทฺธิยา สิทฺธาย มาสสํวจฺฉรานํปิ ทิคุณวุทฺธิ สิทฺธาว โหตีติ. เอวญฺจสติ ยถาวุตฺตานิ ตาวตึสาทีนํ ทิพฺพวสฺสสหสฺสาทินิปิ อตฺตโน อตฺตโน รตฺติทิวมาสสํวจฺฉเรติเอว เวทิตพฺพานีติ สิทฺธํ โหติ. ตถาจ สติ อุปริมานํ อายุปริมาณานิ เหฏฺฐิมานํ อายุปริมาณโต จตุคุณานีติ สิทฺธํ โหติ. เตน วุตฺตํ. ตโต จตุคุณํ ตาวตึสานํ. ตโต จตุคุณํ ยามานนฺติอาทิ. ทิพฺพคณนาย จ ตถา สิทฺธาย สติ มนุสฺสคณนายปิ จตุคุณภาโว สิทฺโธเยว โหติ. ตสฺมา มนุสฺสคณนายปิ เหฏฺฐิมานํ นวุติวสฺสสตสหสฺสาทีนิ จตูหิ อุปรูปริคุณิตานิ อุปริมานํ ติโกฏิสฏฺฐิวสฺสสต สหสฺสาทินิ ภวนฺตีติ กตฺวา ตานิ สพฺพานิปิ อาทิอนฺตทสฺสน วเสน นิทฺทิสนฺโต นวสตนฺติ คาถมาห. วสฺสานํ นวสตํ โกฏิโย จ เอกวีส โกฏิโย จ ตถาสฏฺฐิวสฺส สตสหสฺสานิ จ วสวตฺตีสุ เทเวสุ อายุปฺปมาณํ โหตีติ โยชนา.

ยสฺมา อวิตกฺกวิจารมตฺตํ ฌานํ โอฬาริกสฺส วิตกฺกสฺส สมติกฺกมา ปถมชฺฌานโต สุฏฺฐุพลวํ โหติ. ตโตเยว ตตียชฺฌานโตปิ นาติทุพฺพลญฺจ โหติ. ตสฺมา ตํ ตตียชฺฌาเนน เอกโต หุตฺวา สมตเล ภูมนฺตเร วิปากํ เทตีติ วุตฺตํ ทุตียชฺฌานวิปากํ ตติยชฺฌานวิปากญฺจ ทุตียชฺฌานภูมิยนฺติ. เตเนวจ ภูมีนํ ฐิติกฺกโมปิ จตุตฺถชฺฌาน วเสเนว สิทฺโธ. เถเรน ปน เหฏฺฐา ปญฺจกนยวเสเนว ฌานานิ วุตฺตานิ. ตสฺมา อิธปิ เตเนว นเยน วิปากานิ คเหตฺวา จตุตฺถชฺฌานวิปากํ ตตียชฺฌานภูมิยนฺติอาทิ วุตฺตํ. เตสูติ ตาหิ ฉหิ ปฏิสนฺธีติ คหิตปฏิสนฺธิเกสุ. กปฺปสฺสาติ อิทํ อสงฺเขฺยยฺยกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตํ. จตุพฺพิธา หิ กปฺปามหากปฺโป อสงฺเขฺยยฺยกปฺโป อนฺตรกปฺโป อายุกปฺโปติ, ตตฺถ อายุกปฺโปนาม เตสํ เตสํ สตฺตานํ ตํตํ อายุปริจฺเฉโท วุจฺจติ. อนฺตรกปฺโปนาม เอกสฺสวิวฏฺฏฏฺฐายิอสงฺเขฺยยฺยสฺส อพฺภนฺตเร มนุสฺสานํ อายุกปฺปสฺส หายนวฑฺฒนวเสน ทิสฺสมานนฺตรา จตุสฏฺฐิปเภทา จูฬกปฺปา วุจฺจนฺติ. ปีสติเภทาติ เกจิ. อสีติเภทาติ อปเร. จุทฺทสปฺป เภทาติ เวทวิทุ. เย โลเก มนฺวนฺตรกปฺปาติ วุจฺจนฺติ. เอกเมเกน มนุนามเกน มหาสมฺมตราเชน อุปลกฺขิตา อนฺตรกปฺปาติ วุตฺตํ โหติ. เกจิ ปน เอกสฺมึ วิวฏฺฏฏฺฐายิมฺหิ มหาสมฺมตรา ชานํ เอกเมว อิจฺฉนฺติ. จตุสฏฺฐิอนฺตรกปฺปา ปน เอโก อสงฺเขฺย กปฺโปนาม. โส จตุพฺพิโธ สํวฏฺโฏ สํวฏฺฏฏฺฐายี วิวฏฺโฏ วิวฏฺฏฏฺฐายีติ. ตตฺถ วินสฺสมาโน กปฺโป สํวฏฺโฏ. ยถา วินฏฺฐํ ติฏฺฐมาโน กปฺโป สํวฏฺฏฏฺฐายี. วฑฺฒมาโน กปฺโป วิวฏฺโฏ. ยถา วิวฏฺฏํ ติฏฺฐมาโน กปฺโป วิวฏฺฏฏฺฐายีติ เวทิตพฺโพ. เต ปน จตฺตาโร อสงฺเขฺยยฺยกปฺปา เอโก มหากปฺโปนาม. เอตฺถจ โย ชนายามวิตฺถาเร เสตสาสปราสิมฺหิ วสฺสสต วสฺสสตจฺจเยน เอเกกพีชหรเณน ปริกฺขีเณปิ เอโก มหากปฺโป ปริกฺขยํ นคจฺฉติ. เอวํ ทิโฆ มหากปฺโปติ เวทิตพฺโพ.

ตตฺถ ยทา กปฺโป เตเชน สํวฏฺฏติ. อาภสฺสรโต เหฏฺฐา อคฺคินา ทยฺหติ. ยทา อาเปน สํวฏฺฏติ. สุภากิณฺณโต เหฏฺฐา อุทเกน วิลียติ. ยทา วายุนา สํวฏฺฏติ. เวหปฺผลโต เหฏฺฐา วาเตน วิทฺธํสตีติ เอวํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตตฺตา อยํ โลโก นิรนฺตรํ สตฺตสุ วาเรสุ อคฺคินา วินสฺสติ. อฏฺฐเม วาเร อุทเกน วินสฺสติ. ปุน สตฺตสุ อคฺคินา. อฏฺฐเม อุทเกนาติ เอวํ อฏฺฐนฺนํ อฏฺฐกานํ วเสน จตุสฏฺฐิวาเรสุ อนฺติเม อุทกวาเร อุทกํ ปหาย วาตวาโร โหตีติ อยมตฺโถ สิทฺโธ โหติ. กถํ. ยํ วุตฺตํ อาภสฺสรานํ อฏฺฐกปฺปานีติ. เอเตน อฏฺฐเม วาเร อาโปสํวฏฺโฏ โหติ. อนฺตรา สตฺตสุ สตฺตสุ วาเรสุ เตโชสํวฏฺฏา โหนฺตีติ สิทฺธํ. ยญฺจ วุตฺตํ สุภากิณฺณานํ จตุสฏฺฐิกปฺปานีติ. เอเตน จตุสฏฺฐิเม จตุสฏฺฐิเม วาเร วาตสํวฏฺโฏโหติ. อนฺตรา เตสฏฺฐิยา วาเรสุ เตโชสํวฏฺฏา อาโปสํวฏฺฏาจ โหนฺตีติ สิทฺธํ โหตีติ. เตนาหุ โปราณา –

อคฺคินา ภสฺสรา เหฏฺฐา, อาเปน สุภากิณฺณโต;

เวหปฺผลโต วาเตน, เอวํ โลโก วินสฺสติ.

สตฺตสตฺตคฺคินา วารา, อฏฺฐเม อฏฺฐเม ทกา;

จตุสฏฺฐิ ยทา ปุณฺณา, เอโก วายุวาโร สิยาติ.

เอวญฺจ วินฏฺเฐ โลเก เอกสฺมึ กปฺเปปิ ปถมชฺฌานภูมิ อวินฏฺฐานาม นตฺถิ. ตสฺมา พฺรหฺมปาริสชฺชานํเทวานํ กปฺปสฺสตตีโย ภาโค อายุปฺปมาณํ, พฺรหฺมปุโรหิตานํอุปฑฺฒกปฺโป, มหา พฺรหฺมานํเอโกกปฺโปติ เอตฺถ อสงฺเขฺยยฺย กปฺโปว สมฺภวติ. นมหากปฺโป. เตน วุตฺตํ กปฺปสฺสาติ อิทํ อสงฺเขฺยยฺยกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ. อายุกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตนฺติปิ ยุชฺชติเยว. เตโชสํวฏฺฏกปฺเปสุ หิ ปถมชฺฌานตลํ วิวฏฺฏมานํ สพฺพปถมํ วิวฏฺฏติ. สํวฏฺฏมานํ สพฺพปจฺฉา สํวฏฺฏติ. ตสฺมา วิวฏฺฏสฺส ปจฺฉิมฑฺเฒน สํวฏฺฏสฺสจ ปุพฺพฑฺเฒน สห เอกํ วิวฏฺฏฏฺฐายิกปฺปํ คเหตฺวา เทฺว อสงฺเขฺยยฺยานิ ตสฺมึ ตเล เอโก อายุกปฺโปติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ทุตีย ตลโต ปฏฺฐาย ปน มหากปฺโปว คเหตพฺโพ. อปฺปกํ อูนกํวา อธิกํวา คณนูปคํ น โหตีติ กตฺวา อุปฑฺเฒหิ สห สตฺตกปฺปานิ สนฺธาย อาภสฺสรานํ อฏฺฐกปฺปานีติ วุตฺตํ. เอวํ จตุสฏฺฐิกปฺปานีติ เอตฺถปีติ. อากาสานญฺจายตนภวํ อุปคจฺฉนฺตีติ อากาสานญฺจายตนุปคา, เตสํ. เอโกว วิสโย อารมฺมณํ ยสฺส ตํ เอกวิสยํ. เอกชาติยนฺติ เอกสฺมึ ภเว. [ปฏิสนฺธิจตุกฺกํ.]

๑๔๕. ชเนตีติ ชนกํ อุปตฺถมฺเภตีติ อุปตฺถมฺภกํ. อุปปีเฬตีติ อุปปีฬกํ. อุปฆาเตตีติ อุปฆาตกํ. ตตฺถ ชนกํ นาม ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ วิปากกฺขนฺธ กฏตฺตารูปานํ นิพฺพตฺติกา กุสลากุสลเจตนา. ตตฺถ ปฏิสนฺธินิพฺพตฺติกา กมฺมปถปตฺตาว ทฏฺฐพฺพา. ปวตฺตินิพฺพตฺติกา ปน กมฺมปถํ ปตฺตาปิ อปตฺตาปิ อนฺตมโส ปญฺจทฺวาริกชวนเจตนาปิ สุปินนฺเต กุสลากุสลเจตนาปีติ. อุปตฺถมฺภกํนาม วิปจฺจิตุํ อลทฺโธกาสาวา วิปกฺกวิปากา วา สพฺพาปิ กุสลากุสลเจตนา. สา หิ ชนกภูตาปิ สมานา อตฺตโนวิปากวารโต ปุเรวา ปจฺฉาวา สภางฺคํ กมฺมนฺต รํวากมฺมนิพฺพตฺตกฺขนฺธสนฺตานํวาอุปตฺถมฺภมานา ปวตฺตติ. ยถา คนฺถารพฺเภ รตนตฺตยปณามเจตนาติ. ยํ ปน วิสุทฺธิมคฺเค อุปตฺถมฺภกํ ปน วิปากํ ชเนตุํ นสกฺโกตีติ วุตฺตํ. ตํ อลทฺธวิปากวารํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ ปจฺจยสามคฺคิยํ สติ กิญฺจิกมฺมํ ปวตฺติวิปากมตฺตสฺสปิ อชนกํนาม อตฺถีติ. ตตฺถ กมฺมนฺตรสฺส อุปตฺถมฺภนํนาม อลทฺโธกาสสฺส อญฺญสฺส ชนกกมฺมสฺส โอกาสกรณํ. ตํ ปน มรณาสนฺนกาเล ปากฏํ. ตทา หิ กุสเล ชวิเต อญฺญํ ปฏิสนฺธิชนกํ กุสลกมฺมํ โอกาสํ ลภติ. อกุสเล ชวิเต อญฺญํ อกุสลกมฺมนฺติ. วุตฺตเญฺหตํ อิติ วุตฺตเก –

อิมสฺมึ จายํ สมเย, กาลงฺกริยาถ ปุคฺคโล;

สคฺคมฺหิ อุปปชฺเชยฺย, จิตฺตญฺหิสฺส ปสาทิตํ.

อิมสฺมึ จายํ สมเย, กาลงฺกริยาถ ปุคฺคโล;

นิรเย อุปปชฺเชยฺย, จิตฺตญฺหิสฺส ปทูสิตนฺติ.

ปวตฺติกาเลปิ เอตํ พหุลํ ลพฺภติเยว. กมฺมนิพฺพตฺตขนฺธสนฺตานสฺส อุปตฺถมฺภนํนาม อญฺเญน ลทฺโธกาเสน กุสลกมฺเมนวา อกุสลกมฺเมนวา นิพฺพตฺตสฺส ขนฺธสนฺตานสฺส ชีวิตนฺตราเย อปเนตฺวา ชีวิตปริกฺขาเร สมุทาเนตฺวา จิรตร ปวตฺติกรณํ. ยถาห –

อภิวาทนสีลิสฺส, นิจฺจํ วุทฺธาปจายิโน;

จตฺตาโร ธมฺมา วฑฺฒนฺติ, อายุ วณฺโณ สุขํ พลนฺติ.

เอตฺถ ปน กุสลํปิ อกุสลกมฺมนิพฺพตฺตสฺส ขนฺธสนฺตานสฺส อกุสลํปิ กุสลกมฺมนิพฺพตฺตสฺส อุปตฺถมฺภกํนาม นตฺถีติ นวตฺตพฺพํ. อกุสล กมฺม นิพฺพตฺตสฺสปิ หิ มหิทฺธิกานํ นาคสุปณฺณาทีนํ ขนฺธสนฺตานสฺส ปวตฺติกาเล ปุพฺพกตํ กุสลํ วุตฺตนเยน อุปพฺรูหนํ กโรติเยว. ตถากุสลกมฺมนิพฺพตฺตสฺสปิ เกสญฺจิ วินิปาติกาสุราทีนํ ขนฺธสนฺตานสฺส ปวตฺติกาเล ปุพฺพกตํ อกุสลํ จิรตรปฺปวตฺตึ กโรติเยวาติ. อุปปีฬกอุปฆาตกานิปิ วุตฺตปฺปการา กุสลากุสล เจตนาโยเอว. ตาปิ หิ ชนกภูตาปิ สมานา อตฺตโน วิปากวารโต ปุเรวา ปจฺฉา วา วิปากวาร คหณ กาเลปิ วา กมฺมนฺตรํวา กมฺมนิพฺพตฺต ขนฺธสนฺตานํวา ทุพฺพลตรํ กตฺวาวา วิพาธยมานา สพฺพโสวา อุปจฺฉินฺทมานา ปวตฺตนฺตีติ. ตตฺถ อุปปีฬเก ตาว กมฺมนฺตรสฺส วิพาธนํนาม อญฺญสฺส ชนกกมฺมสฺส ทุพฺพลภาวกรณํ. กมฺมญฺหิ นาม อายูหนกาเล พลวนฺตํปิ ปจฺฉา กเตน อุชุปฏิปกฺเขน กมฺมนฺตเรน วิพาธิยมานํ ปุน วิหตสามตฺถิยํ โหติ. อุปริภูมิ นิพฺพตฺตกํปิ สมานํ เหฏฺฐาภูมิยํ นิพฺพตฺเตติ. มเหสกฺเขสุ มหิทฺธิเกสุ นิพฺพตฺตกํปิ สมานํ อปฺเปสกฺเขสุ นิพฺพตฺเตติ. ตถา อุจฺจกุเลสุ นิพฺพตฺตกํปิ นีจกุเลสุ. ทีฆายุเกสุ นิพฺพตฺตกํปิ อปฺปายุเกสุ. มหาโภเคสุ นิพฺพตฺตกํปิ อปฺปโภเคสุ. ปุริสตฺต ภาวนิพฺพตฺตกํปิ สมานํ อิตฺถตฺตภาวํวา นปุํสกภาวํ วา นิพฺพตฺเตติ. วณฺณสมฺปตฺตินิพฺพตฺตกํปิ ทุพฺพณฺณภาวํ. อินฺทฺริยสมฺปตฺตินิพฺพตฺตกํปิ อนฺธํวา พธิรํวา ยํกิญฺจิ อินฺทฺริยเวกลฺลํ. องฺคปจฺจงฺค สมฺปตฺติชนกํปิ หตฺถปาทาทิ องฺคเวกลฺลํ ชเนติ. ตถา อายูหนกาเล มหานิรเยสุ นิพฺพตฺตกํปิ อกุสลํ ปจฺฉากเตน พลวกุสเลน วิพาธิยมานํ อุสฺสเทสุวา เปเตสุวา นิพฺพตฺเตติ. อชาตสตฺตุ ราชา เจตฺถ นิทสฺสนํ. อุสฺสเทสุ นิพฺพตฺตกํปิ เปเตสุวา ติรจฺฉา เนสุวาติ อาทิสพฺพํ วตฺตพฺพํ.

อุปตฺถมฺภกํปิ ตพฺพิปริยาเยน เวทิตพฺพเมว. ตถา หิ กมฺมํ นาม กตกาเลทุพฺพลํปิสมานํ ปจฺฉาสภาเคนพลวตากุสเลนวา อกุสเลนวา อุปตฺถมฺภียมานํ สุฏฺฐุ พลวํ โหตีติ. กมฺมนิพฺพตฺต ขนฺธสนฺตานสฺส วิพาธนํนาม อญฺเญน กมฺเมน นิพฺพตฺตสฺส สตฺตสฺส คหิตปฏิสนฺธิโต ปฏฺฐาย ยทากทาจิ สรีเร นานาอนฺตราเย อุปฺปาเทตฺวาวา ฐานนฺตรเขตฺตวตฺถุ โคมหึส ธน ธญฺญโภค สมฺปตฺตีนํ ปุตฺตทารญาติ มิตฺตานญฺจ วิปตฺตึ กตฺวาวา ทุกฺขุปฺปตฺติ กรณํ. ทุวิธญฺหิ กมฺมผลํนาม วิปากผลํ นิสนฺทผลนฺติ. ตตฺถ วิปากผลํนาม กมฺมการกสฺเสว โหติ. น อญฺญสฺส. นิสนฺท ผลํ ปน อญฺเญสํปิ สาธารณเมว. ธมฺมปเท อานนฺทเสฏฺฐิวตฺถุ เอตฺถ วตฺตพฺพํ. จกฺขาทีสุ ปน กมฺมชสนฺตถิสีเสสุ เยน กมฺเมน ยํกิญฺจิ เอกํวา เทฺววา ตีณิวา สพฺพโส ภิชฺชนฺติ. จกฺขุปาลตฺเถ ราทีนํ วิย. ตํ กมฺมํ อุปฆาตเก สงฺคหิตนฺติ ยุตฺตํ. อุปฆา ตกนฺติ ปน อุปจฺเฉทกนฺติจ อตฺถโต เอกํ. ตถา หิ มชฺฌิมฏฺฐ กถายํ ปถมํ อุปจฺเฉทกนาเมน วตฺวา อุปฆาตกนฺติปิ เอตสฺเสว นามนฺติ วุตฺตํ. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายํ ปถมํ อุปฆาตกนาเมน วตฺวา อุปจฺเฉทกนฺติปิ ตสฺเสเวตํ นามนฺติ วุตฺตํ. วิสุทฺธิ มคฺเคปิ มรณสฺสตินิทฺเทเส ตเทว กมฺมุปจฺเฉทกกมฺมนฺติ วุตฺตํ. อิธจ ปรโต อุปจฺเฉทกกมฺมุนาติ วกฺขติ.

อิมสฺสปิ กมฺมนฺตรุปจฺเฉทนํ มรณาสนฺนกาเล ปากฏํ. ตทาหิ ปถมํ ปาปกมฺมพเลน ทุคฺคตินิมิตฺเต อุปฏฺฐหนฺเต ปุน กลฺยาณ กมฺมํ ตํ ปฏิพาหิตฺวา สุคตินิมิตฺตํ ทสฺเสตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺเตติ. กลฺยาณกมฺมพเลน สุคตินิมิตฺเต อุปฏฺฐหนฺเต ปุน ปาปกมฺมํ ตํ ปฏิพาหิตฺวา ทุคฺคตินิมิตฺตํ ทสฺเสตฺวา อปาเย นิพฺพตฺเตติ. ทุฏฺฐ คามณิรญฺโญ โสณตฺเถรปิตุจ วตฺถูนิ กเถตพฺพานิ. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายํ ปน กุสลากุสลกมฺมกฺขย กรสฺส มคฺคกมฺมสฺสปิ กมฺมนฺตรุปจฺเฉทกหา วุตฺตา. องฺคุลิมาลตฺเถราทีนํ วิยาติ. อิมสฺมึ ภเว ลทฺธานิ มหคฺคตกมฺมานิ เยน อกุสเลน ปริหายนฺติ. ตสฺสปิ กมฺมนฺตรุปจฺเฉทเก สงฺคโห ยุตฺโต. เทวทตฺตสฺส วิยาติ. กมฺมนิพฺพตฺตขนฺธสนฺตานุปจฺเฉทนํ ปน ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว อายุ กมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ ลทฺโธกาสสฺส กสฺสจิ อปราธกมฺมสฺส พเลน กลลกาลโต ปฏฺฐาย อนฺตราว เกนจิโรเคนวา ภเยนวา อุปกฺกเมนวา มรนฺตานํ วเสน เวทิตพฺพํ.

เอตฺถจ กมฺมนฺตรสฺสวา กมฺมนิพฺพตฺตขนฺธสนฺตานสฺสวา อุปตฺถมฺภนา ทีนิ สนฺธาย อิเมสํ จตุนฺนํปิ กมฺมานํ กุสลากุสลภาโว วิสุทฺธิมคฺเค องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ วุตฺโต. มชฺฌิมฏฺฐกถายํ ปน สํวณฺเณตพฺพสุตฺตานุรูปํ กมฺมนิพฺพตฺตขนฺธสนฺตานสฺเสว อุปตฺถมฺภนาทีนิ สนฺธาย อุปตฺถมฺภกสฺส กุสลภาโว อุปปีฬกอุปฆาตกานํ อกุสลภาโว วุตฺโต. โส ปน มชฺฌิมฏีกายํ องฺคุตฺตรฏีกายญฺจ อรุจฺจมาโน วิย วุตฺโต. มหาฏีกายํ ปน โส เกจิ วาโทปิ กโต. ตตฺถปน สํวณฺเณตพฺพสุตฺตานุรูปํ วุตฺตตฺตา วิสุํ ปาฬินโยติ ทฏฺฐพฺโพ. น จ เกจิวาโท กตฺตพฺโพ. สุตฺตสฺมึหิ อปฺปายุกสํวตฺตนิกาเอสา มาณวปฏิปทา, ยทิทํ ปาณาติปาตี โหตีติอาทินา อุปฆาตกํ ปาณาติปาตวเสเนว วุตฺตํ. อุปปีฬกญฺจ พตฺวาพาธสํวตฺตนิกา เอสา มาณว ปฏิปทา, ยทิทํ สตฺตานํ วิเหฐกชาติโก โหตีติอาทินา วิหึสาทีนํ วเสน วุตฺตํ. อุปตฺถมฺภกญฺจ ทีฆายุกสํวตฺตนิกา เอสา มาณว ปฏิปทา. ยทิทํ ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหตีติอาทินา ปาณาติปาตวิรติอาทีนํ วเสน วุตฺตํ. สพฺพญฺเจตํ มนุสฺสตฺตํ อาคตสฺเสว สตฺตสฺส วเสนาติ เอวํ วิสุํ ปาฬินโย เวทิตพฺโพติ. มหาฏีกายํ ปน องฺคุตฺตรฏีกายญฺจ กมฺมนฺตรุปตฺถมฺภนาทีนิ อนิจฺฉนฺเตหิ ชนกาทิภาโวนาม วิปากํ ปฏิอิจฺฉิตพฺโพ. นกมฺมนฺติ วิปากสฺเสว อุปฆาตกตา ยุตฺตา วิย ทิสฺสตีติ วุตฺตํ.

กิจฺจวเสนาติ ชนนํ อุปตฺถมฺภนํ อุปปีฬนํ อุปจฺฉินฺทนนฺติ จตุนฺนํ กิจฺจานํ วเสน. ตตฺถ เอกา ปาณาติปาตเจตนา จตฺตาริ กิจฺจานิ สาเธติ. สา หิ ยาว วิปจฺจิตุํ โอกาสํ นลภติ. ตาว อุปตฺถมฺภนาทีสุ ตีสุ กิจฺเจสุ ยํกิญฺจิ ลทฺธปจฺจยํ กิจฺจํ กโรติ. ยทา วิปจฺจิตุํ โอกาสํ ลภติ. ตทา เอกาย เจตนาย เอกาเอว ปฏิสนฺธิ โหตีติ เอวํ สาเกตปเญฺห วุตฺตนเยน เอกํ อปายภวํ ชเนติ. ตโต ปรํ ปน ปฏิสนฺธิชนนกิจฺจํ นตฺถิ. ปวตฺติ วิปากชนเนน สห อิตรานิ ตีณิ กิจฺจานิ ภวสตสหสฺเสปิ กปฺปสตสหสฺเสปิ สาเธติเยว. ธมฺมทินฺนายนาม อุคฺคเสน รญฺโญ เทวิยา วตฺถุ เอตฺถ วตฺตพฺพํ. สา ปน ยทา อตฺตโน วิปากวารโต ปุเร อริยภูตสฺสวา ปุถุชฺชนภูตสฺสปิ กลฺยาณ จิตฺตสมงฺคิโนวา อุปจฺเฉทนํ กโรติ. ตทา อุปจฺฉินฺทิตฺวา กมฺมนฺต รสฺเสว โอกาสํ กโรติ. สยํ วิปากํ นชเนติ. ยทา ปน ปาปจิตฺตสมงฺคิโน ขนฺธสนฺตานํ อุปจฺฉินฺทติ. ตทาเอว อุปจฺฉินฺทิตฺวา อตฺตโน วิปากํ ชเนติ. สกึ ลทฺธปฏิสนฺธิวารโต ปน ปฏฺฐาย อเนเกสุ อตฺตภาว สตสหสฺเสสุปิ อุปจฺเฉทนาทีนิเยว กโรติ. เอตฺถ มหาโมคฺคลาน ตฺเถร วตฺถุ สามาวติ วตฺถุ วคฺคุมุทาตีริยภิกฺขุ วตฺถุ ทุสฺสิมาร กลาพุราชวตฺถูนิ กเถตพฺพานิ. ยสฺมา ปน อิทํ อุปจฺเฉทกกมฺมํ นาม ติรจฺฉานคตานํ พหุลํ ลพฺภติ. ตสฺมา สุฏฺฐุ พลวํ อกุสลกมฺมํ ทุพฺพลสฺส อกุสลกมฺมสฺสวา อกุสลกมฺมนิพฺพตฺตขนฺธสนฺตานสฺสวา อุปจฺเฉทกํนาม น โหตีติ น วตฺตพฺพํ. เตเนว หิ มชฺฌิมฏฺฐกถายํ พหุกสฺมิญฺหิ อกุสลกมฺเม อายูหิเต พลวกมฺมํ ทุพฺพล กมฺมสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรตีติ วุตฺตํ.

อปิจ ปวตฺติยํปิ กมฺมนฺตรชนิตํ ภวงฺคสนฺตานํ อนุปจฺฉินฺทิตฺวา ปญฺจสุ จกฺขุ โสต ฆาน ชิวฺหา ภาว ทสก สงฺขาเตสุ สนฺตติ สีเสสุ อญฺญตรสฺส สนฺตติสีสสฺส สพฺพโส อุปจฺฉินฺทนํปิ อิมสฺเสว กิจฺจนฺติ ยุตฺตํ. ยํ ปน มหาฏีกายํ องฺคุตฺตรฏีกายญฺจ อุปปีฬิกํ อญฺญสฺส วิปากํ ฉินฺทติ. น สยํ อตฺตโน วิปากํ ชเนตีติ วุตฺตํ. ตํ อฏฺฐกถายํ สุขทุกฺขํ ปีเฬติ, อทฺธานํ ปวตฺติตุํ น เทตีติ อิทํ ทิสฺวา วุตฺตํ สิยา. อทฺธานํ ปวตฺติตุํ นเทตีติ เอตฺถ ปน สุขสนฺตานํวา ทุกฺขสนฺตานํวา จิรกาลํ ปวตฺติตุํ นเทติ อิจฺเจวตฺโถ. น ปน อุปฆาตกํ วิย ภวงฺคสนฺตาเนน สห อญฺญสฺส กมฺมสฺส วิปากํ ฉินฺทตีติ.

[๑๔๓] ยํปน วิภาวนิยํ

‘‘ชนกํ กมฺมนฺตรสฺส วิปากํ อนุปจฺฉินฺทิตฺวาว วิปากํ ชเนติ. อุปฆาตกํ อุปจฺเฉทนปุพฺพกนฺติ อิทํ ตาว อฏฺฐกถาสุ สนฺนิฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ’’. ตํ น สุนฺทรํ.

อิธ ปุพฺพกเตน อุปจฺเฉทนกกมฺเมน มริตฺวา สคฺเค นิพฺพตฺตานํ วตฺถูนํ อฏฺฐกถาสุเยว อาคตตฺตาติ.

[๑๔๔] ยญฺจ ตตฺถ

อปเร ปน อาจริยา วทนฺตีติอาทินา อุปฆาตกสฺส สยํ วิปากนิพฺพตฺตกตฺตา ภาววจนํ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

เตเนว กมฺเมน อปาเย นิพฺพตฺตานํ ทุสฺสิมาร กลาพุราชา ทีนํ ตสฺส กมฺมสฺส อุปจฺเฉทกกมฺมภาเวน อฏฺฐกถาสุ อาคตตฺตาติ. [ชนกจตุกฺกํ]

๑๔๖. ครุกนฺติ อญฺเญน กมฺเมน ปฏิพาหิตุํ อสกฺกุเณยฺยํ กุสลปกฺเข มหคฺคตกมฺมํ อกุสลปกฺเข นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิยา สห ปญฺจานนฺตริยกมฺมํ. เอตฺถ สิยา. มหคฺคตกมฺมนฺติ กสฺมา วุตฺตํ. ตญฺหิ ปมาทวเสนวา นีวรณธมฺมปวตฺติยาวา ปริหายิยมานํ นิกนฺติพเลนวา ปฏิพาหิยมานํ วิปากํ น เทตีติ. ตถา เอกสฺส พหูสุ อานนฺตริยกมฺเมสุ กเตสุ เอกสฺมึ วิปจฺจนฺเต เสสานิ น วิปจฺจนฺตีติ. วุจฺจเต, มหคฺคตกมฺมํ ตาวถเปตฺวา ปมาทธมฺมนีวรณธมฺมนิกนฺติธมฺเม อตฺตโน พลวตรญฺจ มหคฺคตกมฺมนฺตรํ อญฺเญน ปุญฺญกมฺเมน อปฺปฏิพาหนิยฏฺเฐน ครุกํ นาม โหติ. อานนฺตริยกมฺมานิ ปน ถเปตฺวา อตฺตโน พลวตรํ อานนฺตริยกมฺมํ อญฺเญน เกนจิ ธมฺเมน อปฺปฏิพาหนิยฏฺเฐนาติ เอวํ ยถารหํ เตสํ ครุกตา เวทิตพฺพาติ. อาสนฺนนฺติ มรณกาเล อนุสฺสริตํ ตทา กตญฺจ. ตตฺถ ตทากตนฺติ อนฺติม ชวนวีถิโต ปุพฺพภาเค อาสนฺเน กตํ ยํกิญฺจิ กุสลากุสลกมฺมํ. มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมํ ปน วิปสฺสนาทิวเสน ปวตฺตํ สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมญฺจ อนฺติมชวนวีสิยํปิ กตนฺติ คเหตพฺพํ. ยถาห-มรณกาเล วาสฺส โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมฺมาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนาติ. เอเตน ตโต มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมโต อญฺญํ อนฺติมชวนวีถิยํ ปวตฺตํ กมฺมํ ปฏิสนฺธึ ชเนตุํ น สกฺโกตีติ สิทฺธํ โหตีติ. อาจิณฺณนฺติ ทีฆรตฺตํ อภิณฺหโส กตํ. สกึ กริตฺวาปิวา ปจฺฉา ปุนปฺปุนํ โสมนสฺสชนกํ สนฺตาปชนกญฺจ. กฏตฺตากมฺมนฺติ การิยิตฺถาติ กมฺมนฺติ เอวํ กตการณาเอว กมฺมนฺติ วตฺตพฺพํ กมฺมํ. ครุกาทิภาเวน วตฺตพฺพํ กมฺมํ น โหตีติ อตฺโถ. ตตฺถ ปุริมานิ ตีณิ อิมสฺมึ ภเว กตานิ อุปปชฺชเวทนียกมฺมานิเอว. กฏตฺตากมฺมํ ปน อตีตภเวสุ กเตหิ อปรปริยายเวทนีเยหิ สห อิมสฺมึ ภเว กตํ ครุกา สนฺนาจิณฺณภาวรหิตํ กมฺมปถปตฺตํ ยํกิญฺจิ อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ. มหาฏีกายํ ปน กฏตฺตากมฺมํ ปุริม ชาตีสุ กตํเอว คหิตํ. ตํ อฏฺฐกถาย น สเมติ. เอเตหิ ปน ตีหิ มุตฺตํ ปุนปฺปุนํ ลทฺธาเสวนํ กฏตฺตาวา ปน กมฺมํนาม โหตีติ หิ วุตฺตํ. น จ อตีตภเวสุ กตานิ มาตุฆาตกาทีนิปิ อปรปริยาย กมฺมานิ เอเตหิ ตีหิ มุตฺตานีติวา อมุตฺตานีติวา ปุนปฺปุนํ ลทฺธาเสวนานีติวา อลทฺธาเสวนานีติวา สกฺกา วิเสเสตุํ. ตทา หิ ตานิ ครุก กมฺมสนฺตาเน ปวตฺตานิปิ โหนฺติ. อาสนฺนวจิณฺณกมฺมสนฺตาเน ปวตฺตานิปีติ.

องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ เอเตหิ ปน ตีหิ มุตฺตํ อญฺญาณวเสนกตํ กฏตฺตาวา ปน กมฺมํนามาติ วุตฺตํ. น ตานิ อญฺญาณวเสน กภานีติ สกฺกา วิเสเสตุํ. ตานิ หิ ปุริมภเวสุ อญฺญาณ วเสน กตานิปิ โหนฺติ. ญาณวเสน กตานิปีติ. ตานิ ปน วิเสสนานิ อิมสฺมึ ภเว กตานํ ครุกาทีหิ ตีหิ มุตฺตานํ สตฺตมชวน กมฺมานํ วเสน วุตฺตานีติ เตหิ สห ปุริมชาตีสุ กตานิ อปรปริยาย กมฺมานิ กฏตฺตา กมฺมํนามาติ เวทิตพฺพานิ. เอวญฺจ กตฺวา ยตฺถ ตํปุพฺพกตํ กมฺมนฺติ อาคตํ. ตตฺถปิ อิมสฺมึ ภเววา อตีตภเวสุวา ปุพฺพกาเล กตนฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพติ. อิเมสุ ปน จตูสุ กมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ ครุกเมว อนนฺตเร ภเว ปฏิสนฺธึ เทติ. ครุเก อสติ อาสนฺนํ. อาสนฺเน อสติ อาจิณฺณํ. อาจิณฺเณ อสติ กฏตฺตากมฺมํ. เตนาห ปากทานปริยาเยนาติ. ปากทานวาเรนาติ อตฺโถ. เอตฺถ สิยา. กสฺมา อิธ อาสนฺนํ อาจิณฺณโต ปถมํ วุตฺตํ. นนุ ปาฬิยํ อาสนฺนโต อาจิณฺณเมว ปถมํ วุตฺตํ. ยถาห-ยํ ครุกํ ยํ พหุลํ. ยทาสนฺนํ. กฏตฺตาวา ปน กมฺมนฺติ. อฏฺฐกถาสุจ เตเนว กเมน ปากทานวาโร วิหิโตติ. วุจฺจเต, สภาวโต พลวทุพฺพลกฺกเมน ปาฬิยํ อาจิณฺณํ ปถมํ วุตฺตํ. โส ปน กโม กทาจิ ปากทานปริยาโยปิ สมฺภวตีติ กตฺวา อฏฺฐกถาสุ เตเนว กเมน ปากทานวาโร วิหิโต. อาสนฺนํปิ หิสมานํ จิตฺตํ โตเสตุํวา สนฺตาเปตุํวา อสกฺโกนฺตํ หุตฺวา ทุพฺพลํ พลวโต อาจิณฺณสฺส นิวตฺตกํ น โหตีติ. ยสฺมา ปน มหากมฺมวิภงฺคสุตฺเต ปุพฺเพวาสฺสตํ กตํ โหติ กลฺยาณกมฺมํ สุขเวทนียํ. ปจฺฉาวาสฺสตํ กตํ โหติ กลฺยาณกมฺมํ สุขเวทนียํ. มรณกาเลวาสฺส โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนาติ เอวํ อาจิณฺณทุจฺจริตสฺสปิ เอกจฺจสฺส อาสนฺเนน กลฺยาณ กมฺเมน สคฺคคมนํ วุตฺตํ. ตถา ปุพฺเพวาสฺสตํ กตํ โหติ ปาปกมฺมํ ทุกฺขเวทนิยํ.ล. มิจฺฉาทิฏฺฐิ สมตฺตา สมาทินฺนาติ เอวํ อาจิณฺณ สุจริตสฺสปิ เอกจฺจสฺส อาสนฺเนน ปาปกมฺเมน อปายคมนํ วุตฺตํ. ยสฺมาจ อุภินฺนํปิ พลวภาเว สติ อาสนฺนเมว ปริยตฺตํ ภวิตุํ อรหติ. ตสฺมา อิธ เถเรน อาสนฺนเมว ปถมํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ ปุพฺเพวาสฺสกตํ โหตีติ อิทํ อาสนฺนานุสฺสริตกมฺมวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตมฺพทาฐิกนามสฺส โจรฆาตกสฺส มหาวาตกาลนามสฺสจ อุปาสกสฺส วตฺถุ เอตฺถ กเถตพฺพนฺติ.

[๑๔๕] วิภาวนิยํ ปน

อฏฺฐกถายํ อาคตํ ชรคฺคโวปมํ ทสฺเสตฺวา อาสนฺนเมว ปถมํ วิปากํ เทตีติ เอกํเสน วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ อฏฺฐกถายํ เอวํ เอกํเสน วุตฺตํ. นจ อุฏฺฐาตุํปิ อสกฺโกนฺโต โส ชรคฺคโว ปชทฺวารสฺส อาสนฺเน ฐิโตปิ ปถมตรํ นิกฺขมิสฺสตีติ. [ครุกจตุกฺกํ]

๑๔๗. ทิฏฺฐธมฺโม วุจฺจติ ปจฺจกฺขภูโต ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตภาโว. เวทิตพฺพํ อนุ ภวิตพฺพนฺติ เวทนียํ. ผลํ. ทิฏฺฐธมฺเม เวทนียํ ผลํ เอตสฺสาติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ.

[๑๔๖] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ทิฏฺฐธมฺเม เวทิตพฺพํ วิปากานุภวน วเสนาติ ทิฏฺฐธมฺมเวทนีย’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

ทิฏฺเฐว ธมฺเม วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ เอเตน อิธ เวทนียสทฺโท กมฺมสาธโน วิปากาติเธยฺโยจ โหตีติ ทสฺเสติ. เอวญฺจ สติ อิธ อญฺญปทตฺถสมาโส เอว ลพฺภติ. น อุตฺตรปทตฺถสมาโสติ. ทิฏฺฐธมฺมํ อุเปจฺจ ตสฺส อนนฺตเร ปชฺชิตฺวา ปาปุณิตฺวา เวทิตพฺพํ ผลํ เอตสฺสาติ อุปปชฺชเวทนียํ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ อุปปชฺช สทฺทสฺส อตฺถํ วทนฺเตน อุปปชฺชิตฺวาติ วุตฺตํ. สุตฺตปเทสุ ปน อุปปชฺเชวาติ ปาโฐ ทิฏฺโฐ. ตสฺมา ทิฏฺฐธมฺมสฺส สมีเป อนนฺตเร ปชฺชิตพฺโพ คนฺตพฺโพติ อุปปชฺโช. ทุตีโย อตฺตภาโว อุปปชฺเชเวทิตพฺพํ ผลํ เอตสฺสาติ อุปปชฺชเวทนียนฺติ เอวมตฺโถ ปาฐสฺส วเสน เวทิตพฺโพ. อุปปชฺชาติวา อนนฺตเร ภเว ปวตฺโต เอโก นิปาโต. ยถา ปจฺจาติ.

[๑๔๗] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ทิฏฺฐธมฺมโต อนนฺตรํ อุปปชฺชิตฺวา เวทิตพฺพนฺติ อุปวชฺชเวทนีย’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

อุปปชฺชวา วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. ปริยายติ ปุนปฺปุนํ อาคจฺฉตีติ ปริยาโย. อปโรจ โส ปริยา โยจาติ อปรปริยาโย. ทิฏฺฐธมฺมา นาคตา นนฺตร ภเวหิ อญฺโญ อตฺต ภาว ปริวตฺโต. เต เนว หิ มหาฏีกายํ องฺคุตฺต รฏีกายญฺจ อปรปริยาเยติ ทิฏฺฐธมฺมานนฺตรานาคตโต อญฺญสฺมึ อตฺตภาวปริยาเย อตฺตภาวปริวตฺเตติ วุตฺตํ. สุตฺตปเทสุ ปน อปเรวา ปริยาเยติจ อปราปเรวา ปริยาเยติจ ทฺวิธา ปาโฐ ทิฏฺโฐ. ตตฺถ ปจฺฉิมสฺมึ ปาเฐสติ อิธ มชฺเฌ เอกสฺส อปรสทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. สงฺคหโปฏฺฐเกสุ ปน มชฺเฌ ทีโฆ ยาการนฏฺโฐจ อปราปริยสทฺโท ทิสฺสติ. โส พหูสุ อฏฺฐกถาสุ นตฺถิ. ปาฬิยาจ น สเมติ.

[๑๔๘] ยญฺจ วิภาวนิยํ

‘‘อปเร อปเร ทิฏฺฐธมฺมโต อญฺญสฺมึ ยตฺถกตฺถจิ อตฺตภาเว เวทิตพฺพํ กมฺมํ อปราปริย เวทนีย’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมโตติ อิทํ ตาว นยุชฺชติ.

น หิ มชฺเฌ อุปปชฺชภวํ วชฺเชตฺวา ปถโม ทิฏฺฐธมฺโมว อิธ ตตีเย ปเท อธิกโตติ ยุตฺโต.

[๑๔๙] อตฺถโต ปน พฺยญฺชนโตจ สพฺพํ ปาฬิยา น สเมติ.

อปเรวา ปริยาเย วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. อปราปเรวา ปริยาเยติวา. อโหสินามกํ กมฺมํ อโหสิกมฺมํ. อโหสิกมฺมํ. ภวิสฺสติกมฺมํ. อตฺถิกมฺมํ. นตสฺส วิปาโกติ เอวํ วุตฺตปาฐวเสน อาจริเยหิ ตถาคหิตนาม เธยฺยํ สพฺพโส อลทฺธวิปากวารํ กมฺมนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ สตฺตสุ กุสลากุสลชวเนสุ ปถมชวนเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเว ทนียํนาม. สา หิ อลทฺธาเสวนตาย สพฺพทุพฺพลตฺตา อจิรฏฺฐิ ติกาจ โหติ อปฺปตรวิปากาจาติ. ปจฺจยํ ลทฺธา ทิฏฺฐธมฺเมเอว อเหตุกมตฺตํ ผลํ ทตฺวา วิคจฺฉติ. น เอกํปิ มรณกาลํ อติกฺกมฺม สนฺตานํ อนุพนฺธิตุํ สกฺโกติ. ปจฺจยํ ปน อลภมานา อโหสิกํนาม โหติ. ปจฺจโยติจ อตฺตโน ผลุปฺปตฺติยา โอกาสทายโก นานา อิริยาปเถสุ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณสมา คมาทิโก โยโกจิ ปจฺจโยปิ ยุชฺชติเยว. ฏีกาสุ ปน ปฏิปกฺเขหิ อนภิภูตตายาติอาทินา มหนฺตํ กตฺวา ปจฺจโย วุตฺโต. โส กากวลิยาทีนํ วิย ปากฏตรผลทานํ สนฺธาย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. น หิ กมฺมปถชวนสนฺตาเน ปวตฺตมานา อิตราปิวา ปถมชวนเจตนา อิฏฺฐานิฏฺฐสมาโยควเสนปิ ลทฺธ ปจฺจยา กาจิ อตฺตโน พลานุรูปํ ผลํ น เทตีติ อตฺถิ. นจตาย ทิยฺยมานํ สพฺพํปิ ผลํ มหาชนสฺสวา กมฺมการกสฺเสว วาปากฏเมว สิยาติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ยํ ปน ญาณวิภงฺคฏฺฐ กถายํ เอกํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ วิปากํ เทติ. เสสานิ อวิปากานีติ วุตฺตํ. ตํ อลทฺธปจฺจยานิ เสสานิ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ เอโก ทิฏฺฐธมฺโม เอกสฺเสว ทิฏฺฐธมฺมเวทนี ยสฺส โอกาโสติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. อตฺถสาธิกา ปน สนฺนิฏฺฐาปกภูตา สตฺถมชวนเจตนา อุปปชฺช เวทนียํนาม. สา หิ ลทฺธาเสวนตาย โถกํ สารภูตา โหตีติ ปถมเจตนา วิย สีฆตรํ วิปจฺจิตุํ นสกฺโกติ. พลวตีจ โหตีติ เอกํ ภวํ ชเนตุํ สกฺโกติ. ปติต ชว เนสุ ปน อนฺติมชวนตาย มชฺฌิมเจตนาโย วิย จิรฏฺฐิติกา น โหตีติ ปจฺจยํ ลทฺธา อนนฺตเร เอว ภเว ปฏิสนฺธึวา ปวตฺติ ผลเมววา ทตฺวา วิคจฺฉติ. อลทฺธา ปน อโหสิกมฺมเมว โหติ. น ทุตียํ มรณกาลํ อติกฺกมิตุํ สกฺโกติ. ยํปน ญาณวิภงฺคฏฺฐกถายํ เอกํ อุปปชฺชเวทนียํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ. เสสานิ อวิปากานีติ วุตฺตํ. ตํปิ ปฏิสนฺธิวิปากํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. เสสานิปิ หิ ยาว ทุตียจุติ นาคจฺฉติ. ตาว ลทฺธปจฺจยานิ ปวตฺติ วิปากํ เทนฺติเยว. อิธ มิสฺสก กมฺมานิ กตฺวา อนนฺตรภเว มิสฺสกกมฺมผลํ อนุโภนฺตานิ เวมานิก เปตวตฺถูนิ อญฺญานิจ ตํตํกมฺมํ กตฺวา อนนฺตรภเว เอว สุคติ ยํ กพฺพิปากภูตํ วิปตฺตึ อนุภวนฺตานิ ทุคฺคติยํวา ตพฺพิปากภูตํ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตานิ อเนกานิ วตฺถุสตานิ เอตฺถ กเถ ตพฺพานีติ.

[๑๕๐] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘สาจ ปฏิสนฺธึ ทตฺวาว ปวตฺติวิปากํ เทติ. ปฏิสนฺธิยา ปน อทินฺนาย ปวตฺติวิปากํ เทตีติ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

ยถาวุตฺตวตฺถูหิ สทฺธึ วิรุชฺฌนโต.

[๑๕๑] ยญฺจ ตตฺถ

‘‘จุติ อนนฺตรญฺหิ อุปปชฺชเวทนียสฺส โอกาโส’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํปิ อการณํ.

ปุติอนนฺตรโต ปฏฺฐาย ยาวชีวํปิ โอกาสสมฺภวโต.

[๑๕๒] ยญฺจ ตตฺถ

‘‘ปฏิสนฺธิยา ปน ทินฺนาย ชาติสเตปิ ปวตฺติวิปากํ เทตีติ วุตฺตํ’’. ตํปิ น คเหตพฺพํ.

กมฺมสงฺกราปตฺติโต. องฺคุตฺตรฏฺฐกถายญฺจ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปรปริยาย เวทนียนฺติ เตสํ สงฺกมนํ นตฺถิ. ยถาฐาเนเยว ปติฏฺฐนฺตีติ วุตฺตํ. น เจตฺถ ปฏิสนฺธิวเสน เอวํ วุตฺตนฺติ สกฺกา วตฺตุํ. ตทตฺถสาธกสฺส อฏฺฐกถาปเทสสฺสวา วตฺถุสฺสวา ยุตฺติยาวา อภาวโตติ. มชฺเฌ ปน ปญฺจชวน เจตนา อปรปริยาย เวทนียํนาม. เอตา หิ สุฏฺฐุ พลวนฺตี สารภูตาจ โหนฺตีติ น สีฆํ วิปจฺจิตุํ สกฺโกนฺติ. จิรฏฺฐิติกา ปน โหนฺติ. ตสฺมา ตตียภวโต ปฏฺฐาย ยทา โอกาสํ ลภนฺติ. ตทา ปญฺจวาเร ปฏิสนฺธึ ทตฺวา สํสารปวตฺติยา สติ กปฺปสตสหสฺเสปิ ปวตฺติวิปากํ เทนฺตีติ. อิมานิเยว ปน ตีณิ กมฺมานิ อตฺตโน อตฺตโน เขตฺเต สพฺพโส วิปากวารํ อลภมานานิ อโหสิกมฺมํนาม. เขตฺตญฺจ เนสํ ปถมสฺส ทิฏฺฐ ธมฺมจุติยา ปริจฺฉินฺนํ. ทุตียสฺส อนาคตานนฺตรภวจุติยา. ตตียสฺส ปรินิพฺพานจุติยาติ ทฏฺฐพฺพํ. [ทิฏฺฐธมฺมจตุกฺกํ]

๑๔๘. ปากฏฺฐานวเสนาติ อปายาทิกสฺส วิปจฺจนฏฺฐานสฺส วเสน ตถา จตฺตาริ กมฺมานินาม โหนฺตีติ โยชนา. ตตฺถาติ เตสุ อกุสลาทีสุ จตูสุ กมฺเมสุ. กมฺมทฺวารวเสนาติ กมฺมสิทฺธิยา องฺคภูตานํ กายาทิ กมฺมทฺวารานํ วเสน. ปาณํ อติปาเตนฺติ เอเตนาติ ปาณาติปาโต. อติปาตนญฺเจตฺถ สรสโต ปติตุํ อทตฺวา อนฺตราเอว ปโยคพเลน ปาตนํ ทฏฺฐพฺพํ. อทินฺนํ อาทิยนฺติ เอเตนาติ อทินฺนาทานํ. อคมนี ยวตฺถุสงฺขาเตสุ วตฺถุกาเมสุ มิจฺฉา จรนฺติ เอเตนาติ กาเมสุมิจฺฉาจาโร. ตตฺถ ปรปาเณ ปาณสญฺญิโน ตสฺส ชีวิตินฺทฺริยสนฺตานุปจฺเฉทกสฺส กายวจีปโยคสฺส สมุฏฺฐาปิกา วธกเจตนา ปาณาติปาโตนาม. สยเมว อตฺตโน ชีวิตินฺทฺริยํ ปาเตนฺตสฺส ปาณาติปาโตนาม นตฺถิ. ปรปริคฺคหิเต ปรปริคฺคหิตสญฺญิโน ตโต วิโยคการณสฺส กาย วจีปโยคสฺส สมุฏฺฐาปิกา อจฺฉินฺทกเจตนา อทินฺนาทานํนาม. อคมนียวตฺถูสุ มคฺเคนมคฺคปฏิปาทกสฺส กายปโยคสฺส สมุฏฺฐาปิกา อสฺสาทเจตนา กาเมสุมิจฺฉาจาโรนาม. เกจิ ปนเอตฺถปิ อคมนีย วตฺถุสญฺญิโนติ ปทํ อิจฺฉนฺติ. ตํ อฏฺฐกถาย น สเมติ. อคมยนีวตฺถุ ตสฺมึ เสวนจิตฺตนฺติ หิ ตตฺถ วุตฺตํ. เอเตน อคมนียวตฺถุมฺหิ สติ คมนีย สญฺญายวา อคมนีย สญฺญายวา เสวนฺตสฺส กมฺมปโถ โหติ เยวาติ สิทฺธํ โหติ. อิตรถา อคมนียวตฺถุ ตถา สญฺญิตา ตสฺมึ เสวนจิตฺตนฺติ วุตฺตํ สิยาติ.

อปเร ปน สยํ ปโยคํ กตฺวา อตฺตนิ ปเรน กรียมานํ มคฺเคน มคฺคปฏิปาทนํ อสฺสาเทนฺตสฺส เสวนจิตฺเต สติปิ นตฺถิ กมฺมปฺปถเภโท. ปโยคสฺส อภาวาติ วทนฺติ. เสวนจิตฺเต ปน สติ ปโยโค อปฺปมาณนฺติ เอเก. เอวญฺจ สติ ติยงฺคิโกว มิจฺฉาจาโร, น จตุรงฺคิโกติ อาปชฺชติ. อฏฺฐกถายํ ปน เสวน ปโยเคน สห จตุรงฺคิโกว วุตฺโตติ อญฺเญ. เสวนปโยโค ปน เยภุยฺเยน ลพฺภมานตฺตาเยว วุตฺโต. น ปน เอกนฺตองฺคภาวโต. อิตรถา อิตฺถีนํ เยภุยฺเยน ปโยคกิจฺจํ นตฺถีติ ตาสํ มิจฺฉาจาโร ทุลฺลโภ สิยาติ จ วทนฺติ. ภิกฺขุนิทูสนํปิ เอตฺเถว สงฺคยฺหติ. สา หิ รกฺขิตาสุ สงฺคหิตาติ. ฏีกาสุ ปน สา ธมฺมรกฺขิตาปิ น โหติ. กุโต มาตาทิรกฺขิตา. ธมฺโมติ หิ อิธ ปาสณฺฑิยธมฺโมว อฏฺฐกถายํ วุตฺโตติ วทนฺติ. สาสนธมฺโมปิ นน ยุตฺโต. สพฺรหฺมจาริ นิโยปิ อุปชฺฌายินี อาทิกา ตสฺสา มาตาทิฏฺฐานิยาเอว โหนฺติ. ตถา หิ สิกฺขาปทวิภงฺคฏฺฐกถายํ มิจฺฉาจาโรปิ ทุสฺสีลาย.ล. สามเณริยา, ปุถุชฺชนภิกฺขุนิยา, โสตาปนฺนาย, สกทาคามินิยา, ตโต อนาคามินิยา วีติกฺกโม มหาสาวชฺโช. ขีณาสวาย ปน เอกนฺตมหาสาวชฺโชวาติ วุตฺตํ.

กสฺมาปเนตฺถ สุราปานํ นคหิ ตํ. ตํปิหิ อปายสํวตฺตนิ กภาเวน วุตฺตํ. ยถาห-สุราเมรยปานํ ภิกฺขเว อาเสวิตํ ภาวิตํ พหุลีกตํ นิรยสํวตฺตนิกํ ติรจฺฉานโยนิสํวตฺตนิกํ เปตฺติวิสยสํวตฺตนิกํ. โยจ สพฺพลหุโก สุราเมรย ปานสฺส วิปาโก. โส มนุสฺสภูตสฺส อุมฺมตฺตกสํวตฺตนิโก โหตีติ. อฏฺฐกถาสุปิ โกฏฺฐาสโต ปญฺจปิ ปาณาติปาตา ทโย กมฺมปถาเอวาติ วุตฺตนฺติ. วุจฺจเต, มูลฏีกายํ ตาว ตสฺส สภาคตฺเตน มิจฺฉาจาเร อุปการกตฺเตน ทสสุปิ กมฺมปเถสุ อนุปเวโสติ วุตฺตํ. ตตฺถ สภาคตฺตํ คเหตฺวา วิภาวนิยํ สุราปานํปิ เอตฺเถว สงฺคยฺหตีติ วทนฺติ รสสงฺขาเตสุ กาเมสุ มิจฺฉาจารภาวโตติ วุตฺตํ. อุปการกตฺตํ คเหตฺวา ปฏิสมฺภิทามคฺคฏีกายํ กุสลากุสลาปิจ ปฏิสนฺธิชนกาเยว กมฺมปถาติ วุตฺตา. วุตฺตาวเสสา ปฏิสนฺธิชนเน อเนกนฺติ กตฺตา กมฺม ปถาติ น วุตฺตาติ อิมสฺส วากฺยสฺส สํวณฺณนายํ วุตฺตาวเส สาติ สุราปานาทโย ตพฺพิรมณาทโยจ. สุราปานญฺหิ มทสฺส ปจฺจโย. มโท อปุญฺญปถสฺส. ตพฺพิรติปิ นิมฺมทตาย. สาจ ปุญฺญปถสฺสาติ กมฺมปถูปนิสฺสยานิ ตานิ ตทาสนฺนกมฺมวเสน สนฺธิชนกานิปิ โหนฺตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ ตทาสนฺนกมฺมวเสนาติ ตสฺส สุราปานสฺสวา สุราปานวิรติยาวา อาสนฺเน ปวตฺตานํ ตมฺมูลกานํ อปุญฺญกมฺมานํวา ปุญฺญกมฺมานํวา วเสนาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ-โย สุรํ ปิวิตฺวา สุรามทเหตุ ปาณา ปาตาทีสุ ยํกิญฺจิ กมฺมํ กโรติ, ตสฺส สุราปานํ ตสฺสติ กมฺมสฺส พลวูปนิสฺสโย โหติ ปุพฺพเจตนาฐานิยญฺจ. ตเทว วิสุํ ปฏิสนฺธึ ชเนติ, น อิตรนฺติ. ยถา หิ ปุพฺพาปรเจตนา โยปิ กมฺมปถปตฺตสฺส กมฺมสฺส ปริวารภูตาเอว ปฏิสนฺธึ ชเนนฺติ, น อิตรา. เอวมิทํปีติ. น หิ กมฺมปถสุตฺเตสุ สรูปโต อาคตานิเอว ปฏิสนฺธึ ชเนนฺติ. น อิตรานีติ สกฺกา นิยเมตุํ. ยานิ ปน เอกนฺเตน ปฏิสนฺธิชนนสามตฺถิย ยุตฺตานิ, ตาเนว ตตฺถ สรูปโต วุตฺตานิ. ยานิปน ปฏิสนฺธิชนเน อเนกนฺติกานิ โหนฺติ. ตานิ ตตฺถสรูปโต น วุตฺตานีติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ตถา หิ ปฏิสมฺภิทา มคฺคฏฺฐกถายํ กุสลากุสลาปิจ ปฏิสนฺธิชนกาเยว กมฺมปถาติ วุตฺตา. วุตฺตาวเสสา ปฏิสนฺธิชนเน อเนกนฺติ กตฺตา กมฺมปถาติ น วุตฺตาติ วุตฺตํ. ตสฺมา อิทํปิ ปฏิสนฺธิชนเน อเนกนฺติกตฺตา ตตฺถ สรูปโต น วุตฺตนฺติจ. ยํ ตทา สนฺนกมฺมวเสน ปฏิสนฺธิชนกนฺติ ปุพฺเพ วุตฺตํ. ตํ ตตฺถ สรูปโต วุตฺเตสุ ตทา สนฺนกมฺเมสุ อนุปวิฏฺฐนฺติจ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตสฺส ปน ทุวิธํ กิจฺจํ ปฏิสนฺธิชนนํ กมฺมชนนญฺจาติ. ตตฺถ ปฏิชนนโต กมฺมชนนเมวสฺส มหนฺตํ มหาวิปฺผารญฺจ โหตีติ กตฺวา สกฺเกน เทวานมินฺเทน กุมฺภชาตเก –

ยํ เว วิวิตฺวา ทุจฺจริตํ จรนฺติ,

กาเยน วาจาย เจตสาจ;

นิรยํ วชนฺติ ทุจฺจริตํ จริตฺวา,

ตสฺสา ปุณฺณํ กุมฺภมิมํ กิณาถาติ.

เอวํ ตทาสนฺนกมฺมวเสเนว ตสฺส อปายคามิตา วุตฺตา. ตทุภยํ ปนสฺส กิจฺจํ คเหตฺวา สุราเมรยปานํ ภิกฺขเว อาเสวิตํ.ล. สํวตฺตนิกนฺติ องฺคุตฺตเร วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิสุตฺตปเทสุ ธมฺมตา. ยทิทํ สํวตฺตนิกนฺติ วุตฺตฏฺฐาเน ยถาลาภโยชนาติ. ตถาหิ มูลฏีกายํปุนพฺภวํเทติปุนพฺภวาย สํวตฺเตตีติ ปาเฐ กมฺมสหชาตา ปุนพฺภวํเทติ. กมฺมสหายภูตา อกมฺมสหชา ตาปุนพฺภวํ สํวตฺเตตีติ วุตฺตํ. เกจิ ปน อิมมตฺถํ อนุปธาเรตฺวา อิมาย ปาฬิยา ตสฺส วิสุํ เอกนฺตกมฺมปถภาวํ มญฺญนฺติ. ยํ ปน โกฏฺฐาสโต ปญฺจปิ กมฺมปถาเอวาติ อฏฺฐกถาวากฺยํ. ตตฺถ เอวสทฺเทน เตสํ เจตนาธมฺมตฺตา ฌานาทิโกฏฺฐาสิกตฺตํ นิวตฺเตติ. เจตนา หิ กมฺมปถํ ปตฺตาปิ อปตฺตาปิ โกฏฺฐาสโต กมฺม ปถโกฏฺฐาสิกาเอว โหตีติ. เตเนว มูลฏีกายํ กมฺมปถา เอวาติ กมฺมปถโกฏฺฐาสิกาเอวาติ วุตฺตํ. อนุฏีกายญฺจ กมฺม ปถโกฏฺฐาสิกาเอว. น ฌานาทิโกฏฺฐาสิกาติ วุตฺตํ. เกจิปน อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา อิมินา วาเกฺยน ตสฺส วิสุํ กมฺมปถภาวํ วทนฺติ.

ขุทฺทกปาฐฏฺฐกถายํ ปน สพฺเพนสพฺพํ ตสฺส กมฺมปถภาโว ปฏิกฺขิตฺโตเยว, ตตฺถ หิ ปุริมานํ จตุนฺนํ กายกมฺมาทิภาวญฺจ กมฺมปถภาวญฺจ วิสุํ วตฺวา สุราปานํปตฺวา กายกมฺมเมวาติ วุตฺตํ. เอเตน วจีกมฺมภาวญฺจ กมฺมปถภาวญฺจ ปฏิกฺขิปตีติ. ธาตุสํยุตฺตฏฺฐกถา ยญฺจ ปฏิกฺขิตฺโต. ยถาห-ตตียํปญฺจกมฺมวเสน พุชฺฌนกานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตํ. จตุตฺถํ สตฺตกมฺมปถวเสน ปญฺจมํ ทส กมฺมปถวเสนาติ. ตตฺถ หิ ตตีเย สุราปานมิสฺสกตฺตา ปญฺจกมฺมวเสน อิจฺเจว วุตฺตํ. น ปญฺจกมฺมปถวเสนาติ. เอตาสุปิจ ปฏิสนฺธิชนเน อเนกนฺติ กตฺตาเอว ปฏิกฺขิตฺโตติ น นสกฺกา วตฺตุํ เอวญฺหิ สติ สพฺพา ปาฬิฏฺฐกถาฏีกาโย สํสนฺทิตา โหนฺตีติ. กายกมฺมนฺติ เอตฺถ กาโย ติวิโธ สสมฺภารกาโย ปสาทกาโย โจปนกาโยติ. อิธ กายวิญฺญตฺติสงฺขาโต โจปนกาโย อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ กายวิญฺญตฺติสงฺขาเตติ. โจปนกาโย หิ กทาจิ กายงฺเคน อตฺตโนอธิปฺปายํ ปรสฺส วิญฺญา ปนตฺถายปิ กรียตีติ กายวิญฺญตฺตีติ วุจฺจตีติ. โส เยวจ กมฺมานํ ปวตฺติมุขตฺตา ทฺวารนฺติ กายทฺวารํ. ตสฺมิญฺหิ เตน เตน อุปกฺกม กิจฺเจน ปวตฺตมาเนเอว ชีวิตินฺทฺริยุปจฺเฉทาทิกิจฺจสิทฺธิโต ตํชน กสฺส เจตนาธมฺมสฺส อายูหน กิจฺจนิพฺพตฺติจ กายกมฺมนาม ลาโภจ โหตีติ. ตสฺมึ กายทฺวาเร. เอตฺถจ ยสฺมาสพฺพานิปิ กมฺมานิ ปุพฺพงฺคมภูเตน สมฺปยุตฺตมเนน วินา นสิชฺฌนฺติ. มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา. มโนเสฏฺฐา มโนมยาติ หิ วุตฺตํ. ธมฺมาติ เจตฺถ สุจริตทุจฺจริตธมฺมา วุจฺจนฺติ. ตสฺมา มโนทฺวารํ สพฺพกมฺมสาธารณตฺตา กมฺมานิ วิเสเสตุํ นสกฺโกติ. อสาธารณภูตา ปน กายวจีโย เอว สโกนฺติ. ยสฺมาจ ปุริมานิ สตฺตวิธานิ กมฺมานิ เกวลํ มโนมตฺเตน นสิชฺฌนฺติ. ตํสมุฏฺฐิเตหิ ปน กาย วจีปโยเคหิ เอว สิชฺฌนฺติ. ตสฺมา เตเอว เตสํ กมฺมานํ ปวตฺติมุขสงฺขฺยํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ กายทฺวาเรติ. ปรโต วจีทฺวาเรติ จ.

ยสฺมา ปน กายทฺวาเร วุตฺติโต กายกมฺมํ นาม. วจีทฺวาเร วุตฺติโต วจีกมฺมํนามาติ เอตฺตกมตฺเต วุตฺเต ปาณาติปาตาทีนิ ตีณิ กายกมฺมํนาม. มุสาวาทาทีนิ จตฺตาริ วจีกมฺมํนามาติ เอวํ ทฺวาเรน กมฺมานํ นามววตฺถานํ อสิทฺธํ สิยา. กถํ. ยทา หิ ปุริมานิ เทฺว อาณตฺติวเสน อปฺปเกน วจีทฺวาเร ภิชฺฌนฺติ. ตทา ตานิ กายกมฺมนฺติ นามํ ชเหยฺยุํ. วจีกมฺมนฺติ สงฺขฺยํ คจฺเฉยฺยุํ กสฺมา วจีทฺวาเร วุตฺติโต วจีกมฺมํนามาติ วุตฺตตฺตา. เทฺววา เนสํ นามานิ ภเวยฺยุํ. อุภยทฺวาเรสุปิ สนฺทิสฺสนโต. ยทาปน มชฺฌิมานิ จตฺตาริ หตฺถมุฏฺฐาทิวเสน อปฺปเกน กายทฺวาเร สิชฺฌนฺติ. ตทา ตานิปิ วจีกมฺมนฺติ นามํ ชเหยฺยุํ. กายกมฺมนฺติ สงฺขฺยํ คจฺเฉยฺยุํ. กสฺมา กายทฺวาเร วุตฺติโต กายกมฺมํนามาติ วุตฺตตฺตา. เทฺววา เนสํ นามานิ ภเวยฺยุํ. อุภยทฺวาเรสุปิ สนฺทิสฺสนโต. เอวญฺจสติ ปาณาติปาโต.ล. มิจฺฉาจาโรเจติ กายกมฺมํนามาติ อิทํ ววตฺถานเมว นิรตฺถกํ สิยา. ตถา ปรโต มุสาวาโท.ล. ปฺปลาโปเจติ วจีกมฺมํนามาติ. พาหุลฺลวุตฺติโตติ วุตฺเตปน เอกเมเกน พาหุลฺลสทฺเทน ฉพฺพิธานิ ตานิ วชฺชานิ วชฺเชตฺวา วุตฺตปฺปการํ ทฺวาเรน กมฺมววตฺถานํ สิทฺธํ ภวติ. ยถา วนจรโก สงฺคามาวจโรติ.

มโนกมฺมานิ ปน ทฺวารนฺตเรสุ จรนฺตานิปิ จรณมตฺตานิ เอว โหนฺติ. น ทฺวารนฺตรานิ เตสํ กมฺมสิทฺธิยา องฺคํ โหนฺติ. ตสฺมา ตานิ วิสุํ กตานีติ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา ปน กายทฺวารสฺส กาโยติ นามํ อเนเกสุ สุตฺตสหสฺเสสุ สยเมว สิทฺธํ ปากฏญฺจ. ตถา วจีทฺวารสฺส วาจาติ นามํ. กุสลากุสล ชวนจิตฺตสงฺขากสฺส มโนทฺวารสฺสจ มโนติ นามํ. ตสฺมา สพฺพตฺถ กายทฺวารํ วจีทฺวารํ มโนทฺวารนฺติ วุตฺเต กมฺเมน ทฺวารสฺส ววตฺถาน กิจฺจํนาม นตฺถิ. ยตฺถ ปน กายกมฺมทฺวารํ วจีกมฺมทฺวารํ มโนกมฺมทฺวารนฺติ อาคตํ. ตตฺเถว ทฺวารกถาทีสุ กมฺเมน ทฺวารววตฺถานํปิ วิสุํ วตฺตพฺพํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

[๑๕๓] เอเตน ยํ วุตฺตํ วิภาวนิยํ

‘‘กายกมฺมสฺสจ ปวตฺติมุขภูตํ กายทฺวารนฺติ วุจฺจตีติ’’. ตํ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ.

[๑๕๔] ยญฺจ ตตฺถ

‘‘ตถา มุสาวาทาทึ กายวิกาเรน กโรนฺตสฺส วจีกมฺมํ กายทฺวาเรปิ ปวตฺตตีติ กมฺเมน ทฺวารววตฺถานํปิ นสิยาติ’’ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุชฺชติ.

น หิ กายวิกาเรน กรียมานํ วจีกมฺมํ กายทฺวาเร ปวตฺตมานํปิ ตสฺส ทฺวารสฺส นามํ ภินฺทิตุํวา อตฺตโน นามํ ทาตุํวา สกฺโกติ. สภาว สิทฺธตฺตา ตสฺส นามสฺสาติ.

[๑๕๕] เอเตเนว ยญฺจ ตตฺถ

วุตฺตํ ‘‘ตถา กายกมฺมเมว เยภุยฺเยน กายทฺวาเร ปวตฺตติ. น อิตรานิ. ตสฺมา กายกมฺมสฺส เยภุยฺเยน เอตฺเถว ปวตฺตนโต กายกมฺมทฺวารภาโว สิทฺโธ. พฺราหฺมณคามาทีนํ พฺราหฺมณคามาทิ ภาโววิยาติ’’. ตํปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ.

น หิ กายกมฺมทฺวารนฺติ นามํ อิธ วุตฺตํ อตฺถีติ. [กายกมฺมํ]

๑๔๙. มุสาติ อภูตตฺเถ นิปาโต. มุสา วทนฺติ เอเตนาติ มุสาวาโท. วิสติ ปเรสํ อญฺญมญฺญสมฺโมทภาวสงฺขาตํ สามคฺคิรสํ สํจุณฺเณติ ปริภินฺทติ มิถุ เภทํ กโรติ เอตายาติ ปิสุณา. อตฺตโน ปิยภาวํ ปเรสญฺจ มิตฺตสุญฺญภาวํ กโรติ เอตายาติวา ปิสุณา. นิรุตฺตินเยน. วทนฺติ เอตายาติ วาจา. ปิสุณาจ สา วาจาจาติ ปิสุณวาจา. เยน สุยฺยติ, ตสฺส หทยํ ผรมานา อุสติ ทหตีติ ผรุสา. ผรุสาจ สา วาจาจาติ ผรุสวาจา. สาธุชเนหิ อธิคนฺตพฺพํ สํสุขํ หิตญฺจ ผลติ วิสรติ วินาเสติ หิตสุขมคฺคํ ภินฺทตีติ สมฺผํ. ตํวา ผลติ ภิชฺชติ เอเตนาติ สมฺผํ. อตฺถธมฺมาปคตสฺส ปฏิภาณจิตฺตสฺส ภารตยุทฺธสีตาหรณา ทิกสฺส วาจา วตฺถุมตฺตสฺเสตํ นามํ. ยตฺถ ทิฏฺฐธมฺมหิตพุทฺธิยาวา สมฺปรายิก หิตพุทฺธิยาวา อุปายทีปกํ กิญฺจิ อตฺถธมฺมวินยปทํ นตฺถิ. สมฺผํ ปลปนฺติปกาเรน กถยนฺติ เอเตนาติ สปฺผปฺปลาโป. ตตฺถ ปรสฺสวิสํ วาทนปุเรกฺขาเรน วิสํ วาทก กายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา อกุสลเจตนา มุสาวาโท. โส ปรสฺส อตฺถภญฺชนโกว กมฺมปถเภโท. อิตโร กมฺมเมว. เอตฺถ จ กมฺม ปโถติ ปฏิสนฺธิชนกานํ กมฺมานํ อุฏฺฐานมุขมคฺโค วุจฺจติ. ยถา หิ รชานํ อุฏฺฐานปเทโส รชปโถติ วุจฺจติ. ตถา โลเก สนฺทิสฺสมาเนสุ สตฺตานํ กายวจีจิตฺตาภิสงฺขรณกิจฺเจสุเยหิ กิจฺเจหิ ปฏิสนฺธิชนกานิ กมฺมานิ อุฏฺฐหนฺติ. เยสุวา กิจฺเจสุ ตานิ อุฏฺฐหนฺติ ปวตฺตนฺติ. ตานิ กายวจีจิตฺตา ภิสงฺขรณกิจฺจานิ ปฏิสนฺธิชนกานํ กมฺมานํ อุฏฺฐานมุขมคฺคตฺตา กมฺมปโถติ วุจฺจนฺติ. กตมานิ ปน ตานีติ. องฺคสมฺปนฺนานิ อกุสเลสุ ปาณฆาต กิจฺจาทีนิ กุสเลสุ ตพฺพิรมณกิจฺจาทีนิ ทสวิธานิ กิจฺจานีติ. กมฺมานิเยว สุคติทุคฺคตีนํ ตทุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขานญฺจ ปถภูตตฺตา กมฺมปโถนามาติปิ วทนฺติ.

ปรสฺส เภทปุเรกฺขาเรน เภทกกายคจีปโยคสมุฏฺฐา ปิกา สํกิลิฏฺฐเจตนา ปิสุณาวาจา. สาปิ ปเร ภินฺเนเยว กมฺมปถเภโท. อภินฺเน กมฺมเมว. ปรสฺส มมฺมจฺเฉทกกาย วจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา ทุฏฺฐเจตนา ผรุสวาจา. เอตฺถจ มรนฺติ สตฺตา, มรณมตฺตํวา ทุกฺขํ นิคจฺฉนฺติ เอตสฺมึ ฆฏฺฏิยมาเนติ มมฺมํ. ทุฏฺฐวโณ. มมฺมํ ฉินฺทติ ภินฺทติ ฆฏฺเฏตีติ มมฺมจฺเฉทโก. วณฆฏฺฏนปโยโค. อิธ ปน มมฺมํวิยาติ มมฺมํ. ชาติอาทีสุ ทสสุ อกฺโกสวตฺถูสุ ยํกิญฺจิ. มมฺมจฺเฉทโกติ ชาติอาทีสุ ฆฏฺฏน วเสน ปวตฺโต ผรุส กายวจี ปโยโค. อย มตฺโถ สีลกฺขนฺธ ฏีกา วเสน เวทิตพฺโพ. อถวา. มมายตีติ มโม. มิตฺโต. มมสฺส ภาโว มมฺมํ. เมตฺตาจิตฺตํ. มมฺมํ ฉินฺทตีติ มมฺมจฺเฉทโก. อยํปิ อกฺโกสิตพฺพสฺส สมฺมุขาเอว กมฺมปถเภโทติ เกจิ. ปรมฺมุขาปีติ อปเร. ยถา ปน ปรํ อกฺโกสิตฺวา ขมาเปนฺตสฺส ขมาปนกมฺมํ ปรสฺส ทูเร ฐิตสฺสปิ มตสฺสปิ สมฺปชฺชติ. เอวํ อกฺโกสนกมฺมํปีติ ทีฆมชฺฌิมฏีกาการา อิจฺฉนฺติ. อกฺโกสาธิปฺปาเยน จณฺฑา มหึสี ตํ อนุพนฺธตูติวา โจรา ตํ ขณฺฑา ขณฺฑิกํ กโรนฺตูติวา มุทฺธา เต ผลตุ สตฺตธาติวา เอวมาทินา นเยน ปรํ อภิสปนฺตสฺสปิ กมฺมปถเภโท โหติเยวาติจ วทนฺติ.

อนตฺถวิญฺญาปน กายวจีปโยค สมุฏฺฐาปิกา ปาปเจตนา สมฺผปฺปลาโป. โสปิ ภารตยุทฺธ สีตาหรณาทิเกสุ ปฏิภาณจิตฺเตสุ วาจาวตฺถุมตฺเตสุเอว กมฺมปถเภโท. โสจโข ปเร ตํ อนตฺถํ สจฺจโต คณฺหนฺเตเยว. อคณฺหนฺเต ปน กมฺมเมว. ตถา ราชกถาทีสุ ทฺวตฺตึส ติรจฺฉาน กถาปเภเทสุปิ กมฺมเมว. ตญฺจ โข ตทสฺสาทวเสน กเถนฺตสฺเสว. อตฺถธมฺมวินยนิสฺสิตํ กตฺวา กเถนฺตสฺส ปน สพฺพํปิ สตฺถกเมว โหตีติ เวทิตพฺพํ. วจีกมฺมนฺติ เอตฺถ วจีติ วาจาเยว. สา จตุพฺพิธา สทฺทวาจา วิรติวาจา เจตนาวาจา โจปนวาจาติ. อิธ ปน สทฺทสหิตา วจีวิญฺญตฺติสงฺขาตา โจปน วาจา อธิปฺเปตาติ วุตฺตํ วจีวิญฺญตฺติสงฺขาเตติ. โจปนวาจา หิ กทาจิ วาจงฺเคน อตฺตโน อธิปฺปายํ ปรสฺส วิญฺญาปนตฺถายปิ กรียตีติ วจีวิญฺญตฺตีติ วุจฺจตีติ. สาเยวจ กมฺมานํ ปวตฺติ มุขตฺตา ทฺวารนฺติ วจีทฺวารํ. ตาย หิ ตํตํวจีปโยคกิจฺเจน ปวตฺตมานาย เอว วิสํวาทนาทิกิจฺจสิทฺธิโต ตํสมุฏฺฐาปกสฺส เจตนาธมฺมสฺส อายูหนกฺริยานิพฺพตฺติจ วจีกมฺมนามลาโภจ โหตีติ. ตสฺมึ วจีทฺวาเร. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ กายกมฺเม วุตฺตเมวาติ. [วจีกมฺมํ]

๑๕๐. อภิชฺฌายนฺติ อสฺสาทมตฺเต อฏฺฐตฺวา ปรภณฺฑสฺส อตฺตโน ปริณามนวเสน อติเรกตรํ ฌายนฺติ นิชฺฌายนฺติ เอตายาติ อภิชฺฌา. พฺยาปาเทนฺติ ปรสตฺเต วินาสํ อาปนฺเน กตฺวา จินฺเตนฺติ เอเตนาติ พฺยาปาโท. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ เอตฺถ มิจฺฉาติ วิปรีตตฺเถ นิปาโต. อตฺถิทินฺนนฺติอาทินยปวตฺตํ สพฺพํ สปฺปุริส มคฺคํ สปฺปุริสปญฺญตฺตํ ภินฺทิตฺวา นตฺถิ ทินฺนนฺติอาทินเยน ตพฺพิปรี ตโต ปสฺสนฺติ เอตายาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. ตตฺถ ปรสนฺตกํ ทิสฺวา เกวลํ อสฺสาทนาภินนฺทนรชฺชนมตฺเตสุ อฏฺฐตฺวา อโหวต อิทํ มมสฺสาติ เอวํ อตฺตโน กตฺวา จิตฺเตน ปริณาเมนฺตสฺเสว อภิชฺฌากมฺมปถเภโท โหติ. ปรสนฺตกภาเวเยว ถเปตฺวา ลาภาวติเม. เย อีทิสํ ปริภุญฺชนฺติ. อโหวตาหํปิ ตาวกาลิกํ ปริภุญฺเชยฺยํ. ยาจิตฺวาวา กิณิตฺวาวา อตฺตโน กเรยฺยํ. อญฺญํวา อีทิสํ ลเภยฺยนฺติ เอวํ อสฺสาเทนฺตสฺส กมฺมเมว. วุตฺตเญฺหตํ อฏฺฐกถาสุ ปรภณฺฑวตฺถุเก หิ โลเภ อุปฺปนฺเนปิ น ตาว กมฺมปถเภโท โหติ. ยาว น อโหวต อิทํ มมสฺสาติ อตฺตโน ปริณาเมตีติ. อนฺตมโส ฑํสมกสาทิเกปิ อารพฺภ อิเม นสฺสนฺตุ วินสฺสนฺตุ. อโหวติเม นสฺเสยฺยุํ วินสฺเสยฺยุํ. อวฑฺฒิตาวา ภเวยฺยุํ จิรํวา นติฏฺเฐยฺยุํ. กทาวา นสฺสนฺติ วินสฺสนฺตีติ เอวํ ปร สตฺตสฺส ขนฺธชีววินาสํ จินฺเตนฺตสฺเสว พฺยาปาโท. อิตโร กมฺมเมว. วุตฺตเญฺหตํ ปรสตฺตวตฺถุเก หิ โกเธ อุปฺปนฺเนปิ น ตาว กมฺมปถเภโท โหติ. ยาว น อโหวตายํ อุจฺฉิชฺเชยฺย วินาเสยฺยาติ ตสฺส วินาสํ จินฺเตตีติ. กมฺมสฺสวา กมฺมวิปากสฺสวา สพฺพโส ปฏิพาหิกา นตฺถิกาเห ตุกากฺริยวเสน ติวิธา นิยต มิจฺฉาทิฏฺฐิเอว กมฺมปถเภโท. ทสวตฺถุกมิจฺฉาทิฏฺฐิ ปน นตฺถิกทิฏฺฐิปเภทาเอว. สพฺพญฺญุเทสนํ ปฏิพาหิตฺวา ปวตฺตา อริฏฺฐกณฺฏกาทีนํ ทิฏฺฐิโยปิ กมฺมปถาเอวาติ วทนฺติ. วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิวา ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตานิวากมฺมเมวาติ.

นิยตาติ เจตฺถ ยถา ตีณิ ลกฺขณานิ ยตฺตกํ ปสฺสิตฺวา สทฺธาธิโมกฺเขน สนฺนิฏฺฐานํ คจฺฉนฺตสฺส จิตฺตุปฺปาโท อตฺตโน อนนฺตรํ ผลทานนิยเมน นิยโต โหติ. ตตฺตกํ ปสฺสนฺโต กุสเลสุ ธมฺเมสุ นิยามํ โอกฺกมตีติ วุตฺโต. ตถาทิฏฺฐิฏฺฐา นานิ การณ ปฏิรูปกานิ ยตฺตกํ ปสฺสิตฺวา มิจฺฉาธิโมกฺเขน สนฺนิฏฺฐานํ คจฺฉนฺตสฺส จิตฺตุปฺปาโทจุติอนนฺตเรผลทานนิยเมน นิยโต โหติ. ตตฺตกํ ปสฺสิตฺวา สนฺนิฏฺฐานํ คจฺฉนฺโต อกุสเลสุ ธมฺเมสุ นิยามํ โอกฺกมติ, อเตกิจฺโฉนาม โหติ. ตถา ปน อปสฺสิตฺวา เกวลํ มิจฺฉาธิโมกฺขมตฺเตน เอวเมว ภวิสฺสตีติ สนฺนิฏฺฐานํ คนฺตฺวา สกํ อาจริยกํ สมยํ ปคฺคณฺหิตฺวา ฐิโต อเตกิจฺโฉนาม นโหติ. กสฺมา, ผลทาน นิยมาภาวาติ. อยญฺจ อตฺโถ มิจฺฉตฺตตฺติเกน ทีเปตพฺโพ. ตตฺถ หิ ผลทาน นิยมวเสเนว อุภินฺนํปิ สมฺมตฺตมิจฺฉตฺตธมฺมานํ นิยตสญฺญาปฏิลาโภ อฏฺฐกถายํ วุตฺโตติ. สุตฺตนฺตสํวณฺณนาสุ ปน คหณนิยมวเสนาปิ ตสฺสา นิยตภาโว วุตฺโตติ.

อญฺญตฺราปิวิญฺญตฺติยาติ วิญฺญตฺติทฺวเยน วินาปิ. วิญฺญตฺติทฺวยํ อสมุฏฺฐาเปตฺวาปีติ อตฺโถ. อปิสทฺเทน ปน วิญฺญตฺติทฺวเยน สหาปีติ ทสฺเสติ. อิมานิ หิ ตีณิ กมฺมานิ ยทา กายงฺควา จงฺคานิ อโจเปตฺวา มนสฺมึเอว สิชฺฌนฺติ. ตทาวิญฺญตฺติยา วินาว ปวตฺตนฺติ. ยทา ปน ตานิ โจเปตฺวา กายวจีทฺวาเรสุ สิชฺฌนฺติ, ตทา วิญฺญตฺติยา สเหว ปวตฺตนฺตีติ. เอเตน อิเมสํ ตีสุปิ ทฺวาเรสุ ปวตฺตึ ทีเปติ. เอวํสนฺเตปิ อิมานิ มโนทฺวาเรเอว พหุลํ ปวตฺตนฺติ. กายวจีทฺวาเรสุ ปน อปฺปกเมว ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ มนสฺมึเยวพาหุลฺลวุตฺติโตติ. ตตฺถ มนสฺมึ เยวาติ กุสลา กุสลชวนจิตฺตสงฺขาเต มโนทฺวาเรเอว. เอเตน ปุริเมสุปิ กายทฺวาเร วจีทฺวาเรติ ปเทสุ เอวสทฺทสมฺภโว ทีปิโต โหติ. เอวญฺหิ สติ ตตฺถปิ ทฺวาเรน กมฺมววตฺถานํ สุฏฺฐุตรํ อุปปนฺนํ โหตีติ. อิตรถา อุปลกฺขณาทิวเสน อตฺถนฺตรปสงฺโคปิ สิยาติ. อปิจ, อิธ เอวสทฺเทน อยํปิ วิเสสตฺโถ ทีปิโต โหติ. ปาณวธาทีสุ หิ วธามิ นํ อวหรามิ น นฺติอาทินา สํวิธานากาเรน ปวตฺตา เจตยิตกฺริยาเอว ปธานํ โหติ. สาจ กายวจีปโยเคหิ วินา นสิชฺฌติ. ตสฺมา เตสุ กาย วจี ปโยคา กมฺมสิทฺธิยา เอกํ องฺคํ โหนฺติ. ตํ สหชาตาจ อภิชฺฌาทโย เจตนาปกฺขิกาเอว หุตฺวา อพฺโพหาริกตฺตํ คจฺฉนฺติ. ปรภณฺฑา ภิชฺฌายนาทีสุ ปน อภิชฺฌาทีนํ อตฺตปธานานํ กายวจีทฺวาเรสุ ปวตฺตานํปิ กาย วจีปโยคากมฺมสิทฺธิยา องฺคเมว นโหนฺติ. ตถา จินฺตาปวตฺติ มตฺเตเนว ตตฺถ กมฺมสิทฺธิโต. อิติ อิเมสุ กมฺเมสุ กาย วจีทฺวารานํ สพฺเพนสพฺพํ องฺคภาวปฏิกฺขิปนตฺถํ มนสฺมึ เยวาติ เอว คหณํ อิเธว กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตสุ ปน ทฺวาเรสุ ปวตฺติมตฺต สพฺภาวํ สนฺธาย พาหุลฺลสทฺโทปิ อิธ คหิโตติ.

[๑๕๖] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปก จิตฺตสมฺปยุตฺตาเจตฺถ อภิชฺฌาทโย เจตนาปกฺขิกาว โหนฺตีติ’’ วุตฺตํ. ตํ อิธ น ยุชฺชติ.

น หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกจิตฺตสมฺปยุตฺตาปิ เกวลํ มโนกมฺม กิจฺจวิเสเสน ปวตฺตมานา อภิชฺฌาทโย เจตนาปกฺขิกา โหนฺติ. เจตนาเอว ปน อภิชฺฌาทิปกฺขิกา โหตีติ. [มโนกมฺมํ]

๑๕๑. เอตฺถ จ ทสนฺนํปิ อิเมสํ กมฺมปถานํ ปุพฺพาปรเจตนาโย ปฏิสนฺธิอากฑฺฒเน อเนกนฺติกปกฺขํ คตาติ ปฏิสมฺภิทา มคฺคฏีกายํ วุตฺตา. ตสฺมา ตาปิ อิมํ สตฺตํ มาเรสฺสามิ อิมํ ภณฺฑํ อทินฺนํ อาทิยิสฺสามีติอาทินา นเยน อาทิโต ปฏฺฐาย ปวตฺตา พลวปจฺจเย ลทฺธา ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒนฺติ. อลทฺธา นากฑฺฒนฺตีติ ยุตฺตา. ยานิ ปน กุสลากุสลานิ กมฺมปถเภทํ อปฺปตฺตานิ โหนฺติ. ตานิ กายทฺวาเร ทิสฺสมานานิ กายกมฺมานินาม โหนฺติ. วจีทฺวาเร ทิสฺสมานานิ วจีกมฺมานินาม. สุทฺเธ มโนทฺวาเร ทิสฺสมานานิ มโนกมฺมานินามาติ เวทิตพฺพานีติ. โทสมูเลนาติ โทสสงฺขาตมูเลน โทสมูลกจิตฺเตนาติ ทฺวิธา อตฺโถ. ตตฺถ ปุริโม พฺยาปาทวชฺเชหิ ทฺวีหิ ยุชฺชติ, ปจฺฉิโม ตีหิปิ. โลภมูเลนาติ เอตฺถ เอสนโย. ตตฺถาปิติ ปุริโม อภิชฺฌาวชฺเชหิ ทฺวีหิ ยุชฺชติ. ปจฺฉิโม ตีหีติ. ทฺวีหิ มูเลหีติ กทาจิ โทสมูเลน กทาจิ โลภมูเลนาติ เอวํ ทฺวีหิ มูเลหิ สมฺภวนฺติ. โมโห ปน สพฺพสาธารณตฺตา วิเสสกโร น โหตีติ อิธ น คหิโต.

[๑๕๗] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘นิธิปาฐกปมาณโต ทุฏฺฐนิคฺคหตฺถํ ปรสนฺตกํ หรนฺตานํ ราชูนํ พฺราหฺมณานญฺจ สพฺพมิทํ พฺราหฺมณานํ ราชูหิ ทินฺนํ. เตสํ ปน สพฺพทุพฺพลภาเวน อญฺเญ ภุญฺชนฺติ. อตฺตสนฺตกเมว พฺราหฺมณา ปริภุญฺชนฺตีติ เอวมาทีนิ วตฺวา สกสญฺญาย เอว ยํกิญฺจิ หรนฺตานํ กมฺมผลสมฺพนฺธาปวาทีนญฺจ โมหมูเลนา’’ติ วุตฺตํ. ตํ อิธ น ยุชฺชติ.

สหชาตมูลญฺหิ อิธ อธิปฺเปตํ อสาธารณภูตญฺจ. เตสญฺจ ตถาหรนฺตานํ หรณํ หรณกาเล กทาจิโทสมูเลน กทาจิ โลภมูเลนาติ เอวํ ทฺวีหิ มูเลหิ เอว สมฺภวตีติ. โย ปน โมโห มหาสมฺมตาทีนํธมฺมิกราชูนํ กาเล ปวตฺตํ โปราณก นิธิสตฺถํ ถเปตฺวา ปจฺฉา อธมฺมิกานํราชูนํ กาเล ปวตฺเตสุ เยภุยฺเยน อธมฺมิเกสุ ธมฺมสตฺถ ราชสตฺถ สงฺขาเตสุ นิธิปาเฐสุ ธมฺมิกสญฺญีนํ ราชูนํ อุปฺปนฺโน. โยจ ราชูนํ อภิเสกกาเล ทินฺนญฺเญวสมณพฺราหฺมณานํติณกฏฺโฐทกนฺติ วจนํ อุปาทาย สพฺพมิทํ พฺราหฺมณานํ ราชูหิ ทินฺนนฺติ เอวํ สญฺญีนํ พฺราหฺมณานํ อุปฺปนฺโน. โยจ นตฺถิ สุกต ทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโกติ เอวํ ทิฏฺฐิกานํ กมฺมผลสมฺพนฺธา ปวาทีนํ อุปฺปนฺโน. โสสพฺโพปิ อุปนิสฺสยโมโห นาม โหติ. โส อิธ นาธิปฺเปโต. อิตรถา โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย. โทโส นิทานํ กมฺมานํ สมุทยาย. โมโห นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายาติ วจนโต สพฺเพปิ อกุสลกมฺม ปถาติ มูลกาเอว อิธ วตฺตพฺพา สิยุนฺติ. เอวํปเนตฺถ วตฺตพฺพํ สิยา, กมฺเมสุจ กมฺมผเลสุจ สญฺชาตกงฺขานํ ชนานํ กงฺขา ปริยุฏฺฐาน จิตฺเตนสเหวตทนุรูปานิอทินฺนาทานาทีนิ จตฺตาริกมฺมานิ กโรนฺตานํ ตานิ กมฺมานิ สุทฺเธน โมหมูเลน ชายนฺตีติ. เอวญฺหิ สติ ปรโต วิจิกิจฺฉา เจตนาย ปฏิสนฺธิชนเกสุ คหณํปิ อุปปนฺนํ โหตีติ. [อกุสลกมฺมํ].

๑๕๒. กามาวจรกุสลํปิ กายทฺวาเร ปวตฺตํ กาย กมฺมนฺติ เอตฺถ เทฺว ปริยายา เวทิตพฺพา. กถํ, วกฺขมาเนสุ หิ ปุญฺญกฺริยวตฺถูสุ ยํกิญฺจิ ปุญฺญกฺริยวตฺถุํ กายงฺคํ โจเปตฺวา ปวตฺติตํ กายกมฺมํ นาม. วาจงฺคํ โจเปตฺวา ปวตฺติตํ วจีกมฺมํ นาม. กายงฺค วาจงฺคานิ อโจเปตฺวา มโนทฺวาเรเอว ปวตฺติตํ มโนกมฺมํ นามาติ อยเมโก ปริยาโย. อยํ ปน เมตฺตํ กายกมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิเจว รโห จ. เมตฺตํ วจีกมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิเจว รโหจ. เมตฺตํ มโนกมฺมํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สพฺรหฺมจารีสุ อาวิเจว รโหจาติจ. สพฺพํ กายกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตํ. สพฺพํ วจีกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตํ. สพฺพํ มโนกมฺมํ ญาณปุพฺพงฺคมํ ญาณานุปริวตฺตนฺติ จ.

ปทกฺขิณํ กายกมฺมํ, วาจากมฺมํ ปทกฺขิณํ;

ปทกฺขิณํ มโนกมฺมํ, ปณีหิเต ปทกฺขิเณ ติจ.

เอวมาทีสุ สุตฺตปเทสุ อาคโต. อปิจ, อฏฺฐสาลินิยํ สกลาย นวกมฺมทฺวารกถาย อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพ. ตตฺถ หิ ทานมยํปิ กายวจี มโนกมฺมวเสน ติธา วิภตฺตํ. ตถา สีลมยํ ภาวนามยญฺจาติ. ยสฺมึ ปน ทุสฺสิเลฺย ปวตฺตมาเน กาโย อปริสุทฺโธ โหติ. กายสํวโร ภิชฺชติ. ยํ ปน กุสลํ ปวตฺตมานํ ตทงฺคปหานาทิวเสน ตํ ทุสฺสิลฺยํ ปชหิตฺวา กายทฺวารํ โสธยมานํ กายสํวรํ ปูรยมานํ ปวตฺตติ. ตํ กายโจปน รหิตํปิ กายงฺค สํวรณ กิจฺจตฺตา กิจฺจสีเสน กายทฺวาเร ปวตฺตํ กายกมฺมํนาม. กายสุจริตนฺติปิ วุจฺจติ. เอตฺถจ ตํ ทุสฺสิลฺยํ ปชหิตฺวาติ ยสฺมึ จิตฺเต อุปฺปชฺชมาเน ปาณฆาตาทิกํ กายทุสฺสิลฺยํ อุปฺปชฺเชยฺย. ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานวเสน ตํ กายทุสฺสิลฺยํ ปชหิตฺวา. กายทฺวารํ โสธ ยมานนฺติ ยสฺมึ ทุสฺสิเลฺย อุปฺปชฺชมาเน กายงฺคํ อสุทฺธํ โหติ. ตสฺส อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานวเสน กายทฺวารํ โสธยมานํ. กายสํวรํ ปูรยมานนฺติ สยํ กายงฺคสํวรณกิจฺจสมฺปาทเนน กายสํวรํ ปูเรนฺตนฺติ อตฺโถ. วจีกมฺเมปิ เอเสว นโย. อวเยสํ ปน สพฺพํปิ กลฺยาณกมฺมํ ตีสุ ทฺวาเรสุ ปวตฺตํปิ มโนทฺวารํเอว โสธยมานํ มโนสํวรํเอว ปูรยมานํ ปวตฺตตีติ มโนทฺวาเร ปวตฺตํ มโนกมฺมํนาม. มโนสุจริตนฺติปิ วุจฺจติ. อยเมโก ปริยาโย. อยํ ปน อเนกสเตสุ กมฺมปถสุตฺเตสุ อาคโต. อปิจ, อฏฺฐสาลินิยํ สกลาย ทฺวารกถาก อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพติ. อิเมสุ ปน ทฺวีสุ ปริยาเยสุ สตฺตุสาสเน กลฺยาณธมฺมปูรณํนาม ยาวเทว ปาปธมฺมปหานตฺถาย เอว โหตีติ ปจฺฉิโมเยว ปธานนฺติ เวทิตพฺโพติ. ทิยฺยติ เอเตนาติ ทานํ. วตฺถุปริจฺจาคเจตนา. สีลยตีติ สีลํ. กาย วจีกมฺมานิ สาวชฺชานิ นีวาเรตฺวา อนวชฺชานิ สุสมาหิตานิ กตฺวา สมฺมาทหติ ถเปติ, อุปริเม กุสลธมฺเมจ อุปธาเรติ. เตสํ ปติฏฺฐา หุตฺวา ธาเรตีติ อตฺโถ. ภาเวนฺติ เอตายาติ ภาวนา. อธิกุสลธมฺเม อนุปฺปนฺเนวา อุปฺปาเทนฺติ อุปฺปนฺเนวา วฑฺเฒนฺตีติ อตฺโถ. อปจายนฺติ เอเตนาติ อปจายนํ. ปูเชนฺติ กายวาจาหิ อตฺตานํ นีจวุตฺตึ ทสฺเสนฺตีติ อตฺโถ.

วิเสเสน อาวรนฺติ อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชนฺตีติ พฺยาวฏานํ ภาโว กมฺมํวา เวยฺยาวจฺจํ. ปชฺชิตฺถาติ ปตฺติ. อตฺตนิ ลทฺธปุญฺญโกฏฺฐาสสฺส นามํ. ปาปียตีติวา ปตฺติ. ปเรหิ อนุโมทนฺเตหิ ลทฺธพฺพสฺส ปุญฺญานิสนฺทสฺเสตํ นามํ. ปตฺตึ ททนฺติ เอเตนาติ ปตฺติทานํ. ตเทว ปเรหิ ทินฺนํ อนุโมทนฺติ. สาธุการํ ททนฺติ เอเตนาติ ปตฺตานุโมทนํ. ธมฺมํ สุณนฺติ เอเตนาติ ธมฺมสวนํ. ธมฺมํ เทเสนฺติ เอตายาติ ธมฺมเทสนา. อตฺถิ ทินฺนํ, อตฺถิ ยิฏฺฐํ, อตฺถิ หุตํ, อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโกติอาทินา ทสวตฺถุกํ สมฺมาทิฏฺฐึ อุชุํ กโรนฺติ เอเตนาติ ทิฏฺฐิชุกมฺมํ. สพฺพานิ ปน ตานิ ปุเนนฺติ จิตฺตสนฺตานํ โสเธนฺติ เอเตหีติ ปุญฺญานิ. ปูชนียภาวํ นิพฺพตฺเตนฺตีติ ปุญฺญานีติปิ วทนฺติ. ตานิเอว อวสฺสํ กตฺตพฺพฏฺเฐน กฺริยานิจาติ ปุญฺญกฺริยานิ. ตานิเยว สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถูนิจาติ ปุญฺญกฺริยวตฺถูนีติ. เอตฺถ เอกเมกํ ติวิธํ โหติ ปุริมํ มชฺฌิมํ ปจฺฉิมนฺติ. ตตฺถ ทาเน ตาว ปฏิคฺคาหกสฺส ปริจฺจาคกรณํ มชฺฌิมํนาม. ตโต ปุพฺเพ อิมินา ปจฺจเยน ทานมยํ ปุญฺญํ ปวตฺตยิสฺสามีติ เอวํ ปจฺจยุปฺปาทนโต ปฏฺฐาย ทานํ อารพฺภ ทานํ อุทฺทิสฺส ตีสุ ทฺวาเรสุ ปวตฺตา กุสลเจตนา ปุริมํนาม. ปจฺฉา ภาเค ปน อตฺตนา ทินฺนทานํ อารพฺภ ปุนปฺปุนํ อตฺตมนจิตฺตํ อุปฺปาเทนฺตสฺส ปวตฺตา กุสลเจตนา ปจฺฉิมํนามํ. สพฺพํปิ เจตํ อกุสเล วุตฺตนเยน พลวปจฺจเย ลทฺธา ปฏิสนฺธึ เทติ. อลทฺธา น เทตีติ เวทิตพฺพํ.

ปุน หีน มชฺฌิมปณีตวเสน ติวิธํ โหติ. ตตฺถ หีเนน ฉนฺเทน จิตฺเตน วีริเยน วีมํสายวา ปวตฺติตํ หีนํ, มชฺฌิเมน ฉนฺทาทินา ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ, ปณีเตน ปณีตํ. ยสกามตายวา ปวตฺติตํ หีนํ. ปุญฺญผลกามตายวา ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ. กตฺตพฺพเม วิทนฺติ อริยภาวํ นิสฺสาย ปวตฺติตํ ปณีตํ. อตฺตุกฺกํสน ปรวมฺภนาทีหิ อุปกฺกิลิฏฺฐํวา หีนํ. อนุปกฺกิลิฏฺฐํ โลกิยสุขภาคิตาย ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ. มคฺคผลสุขภาคิตาย ปวตฺติตํ ปณีตํ. ตณฺหาวเสนวา ภวโภคตฺถาย ปวตฺติตํ หีนํ. อตฺตโน วิโมกฺขตฺถาย ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ. สพฺพสตฺตวิโมกฺขตฺถาย ปวตฺติตํ ปารมิตาทานํ ปณีตนฺติ อยมตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค สีลนิทฺเทสํ นิสฺสาย เวทิตพฺโพติ. ยถา เจตฺถ, เอวํ เสเสสุปิยถา สมฺภวํ ติกทฺวยํ วิภชิตฺวา วตฺตพฺพนฺติ. ตตฺถ สีลํ นามภิกฺขุสีลํ, ภิกฺขุนิสีลํ, สามเณรสีลํ, คหฏฺฐสีลนฺติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ ปุริมานํ ทฺวินฺนํ สมาทานกิจฺจํ กมฺมวาจาย สิทฺธํโหติ. อนฺติมวตฺถุอชฺฌาปนฺเนนวา สิกฺขาปจฺจกฺขาเนนวา กมฺมวาจาย ภินฺนาย สพฺพํ สมาทานํ ภินฺนํ โหติ. สพฺพานิ อุปสมฺปนฺน สีลานิ ภินฺนานิ โหนฺติ. ตทา ภิกฺขุปฏิญฺญํ อวิชหิตฺวา ฐิโต ทุสฺสีโลนาม โหติ. ถเปตฺวาปน อนฺติมวตฺถุํ อญฺญสิกฺขา ปทานิ วีติกฺกมนฺตสฺส ยํ วีติกฺกมติ. ตสฺมึเยว สํวรเภโท โหติ. น สมาทาน เภโท. น หิ ตํ ปุน กมฺมวาจาย สมาทาตพฺพนฺติ อตฺถีติ. ปฏิกมฺมํ กโรนฺตสฺส ปน สํวโร ปากติโก โหติ. สญฺจิจฺจ วีติกฺกมนฺโตวา ปฏิกมฺมํ อกโรนฺโตวา อลชฺชีนาม โหติ. น ทุสฺสีโลติ. เอสนโย สามเณรสีเลปิ. ตตฺถ ปน สรณคมเนเนว สมาทานํสิทฺธํ โหติ. ลิงฺคนาสนงฺคํ กตฺวา สรณคมเน ภินฺเน สพฺพํ สมาทานํ ภิชฺชติ. อิตเรสุ ปน ยํ วีติกฺกมติ, ตสฺมึเยว สํวรเภโท โหตีติ เวทิตพฺพํ.

คหฏฺฐสีเล ปน ปกติ คหฏฺฐานํ คหณวเสเนว สมาทานํ สิทฺธํ โหติ. ตสฺมา เอกโตคณฺหนฺเต สพฺพานิ สมาทินฺนานิ โหนฺติ. เอกสฺมึจ ภินฺเน สพฺพานิ ภินฺนานิ โหนฺติ. สพฺพานิ ปุน สมาทาตพฺพานิ. วิสุํ วิสุํ คณฺหนฺเต ปน ยํ วีติกฺกมติ, เอตเทวภิชฺชติ. ตเทว ปุน สมาทาตพฺพํ โหตีติ. ปริจฺฉินฺนกาลา ติกฺกมเน ปน สพฺพํ สมาทานํ วูปสมฺมติเยว. ทุสฺสีลภาโว ปเนตฺถ ปญฺจนฺนํ นิจฺจสีลานํ เภเทน เวทิตพฺโพ. นิจฺจานิจฺเจสุ ปน ยํ นิจฺจเมว วฏฺฏติ. อนิจฺจํ นวฏฺฏติ สาวชฺชํ โหติ. ตํ นิจฺจสีลํ นาม. ยํ ปน นิจฺจํปิ วฏฺฏติ. มหนฺตํ ปุญฺญาภิสนฺทํ โหติ. อนิจฺจํปิ วฏฺฏติ สาวชฺชํ น โหติ. ตํ อนิจฺจสีลํนาม. ตตฺถ ภิกฺขุ ภาเว ฐิตสฺส ภิกฺขุสีลํ สามเณรภาเว ฐิตสฺส สามเณรสีลํ ปกติคหฏฺฐานํปญฺจสีลํ ปพฺพชิตสงฺเขปคตานํ อุปาสกานํ ตาปสปริพฺพาชกานญฺจ ทสสีลํ นิจฺจสีลํนาม. เตสญฺหิ ตํ ตํ ยถาสกํ สีลํ นิจฺจํ สุทฺธํ กตฺวา รกฺขิตุเมว วฏฺฏติ. อรกฺขนฺตานํ ภิกฺขุภาวาทิโก สาวชฺโช โหติ อสุทฺโธ. กสฺมา, อตฺตโน อนุรูปสฺส อาจารสฺส วิปตฺติโต. ปกติคหฏฺฐานํ ปน อฏฺฐงฺคุโปสถสีลํ อนิจฺจสีลํนาม. ตญฺหิ เตสํ วุตฺตนเยน นิจฺจํปิ วฏฺฏติ. อนิจฺจํปิ วฏฺฏติ. ตถา ทสสีลญฺจ. ตญฺหิ ปกติ คหฏฺฐานํ อนิจฺจสีลเมว โหติ. คิหินิวตฺถํ ปหาย กาสายวตฺถธารเณน ปพฺพชิตสงฺเขปคตานํ เอว นิจฺจสีลํ. ยถา หิ ปกติมนุสฺสานํ ปญฺจสีลํ สมาทินฺนํปิ อสมาทินฺนํปิ นิจฺจํ รกฺขิตุเมว วฏฺฏติ. วีติกฺกมิตุํ นวฏฺฏติ. ตถา ปพฺพชิตเวสธารีนํ ทสสีลํ สมาทินฺนํปิ อสมาทินฺนํปิ นิจฺจํ รกฺขิตุเมว วฏฺฏติ. วีติกฺกมิตุํ นวฏฺฏติ. เวสธารเณน สห สิทฺธตฺตาติ.

อุปริ วุจฺจมานา สมถวิปสฺสนาวเสน ทุวิธา ภาวนา ภาวนานาม. สา อิธ อปฺปนํ อปตฺตาว อธิปฺเปตา. ธมฺมวินยปริ ยตฺติยา สห อนวชฺชกมฺมสิปฺปวิชฺชาฐาเนสุ ปริจยกรณ เจตนาปิ เอตฺเถว สงฺคยฺหติ. รตนตฺตเย ปน มาตาปิตูสุ กุเลเชฏฺเฐสุ อาจริเยสุ ธมฺมิกสมณพฺราหฺมเณสุ อญฺเญสุจ คุณวยวุทฺเธสุ ยถารหํ ปจฺจุฏฺฐานํ วนฺทนํ อญฺชลิกรณํ สามิจิกรณํ วตฺตปฏิวตฺตกรณนฺติ เอวมาทิสพฺพํ อปจายนํนาม. เตสญฺเญว อญฺเญสญฺจ อาคนฺตุกคมิกอทฺธิกานํ คิลานานํ ชิณฺณานํ กิจฺจ กรณีเยสุ สพฺรหฺมจารีนํ จีวรกมฺมาทีสุ ปเรสํ ตํตํปุญฺญ กมฺเมสุจ ปริสุทฺเธน หิตผรณจิตฺเตน อตฺตโนกิจฺเจสุ วิย กายวาจาหิ วายามกรณํ เวยฺยาวจฺจํนาม. อตฺตนา กตสฺส ยสฺสกสฺสจิ ปุญฺญสฺส ปเรหิ สาธารณกรณํ ปตฺติทานํนาม. ปเรหิ ทินฺนาย ปตฺติยา อนุโมทนํ อตฺตมนตาปเวทนํ ปตฺตา นุโมทนํนาม. อทินฺนสฺส ปุญฺญสฺส อนุโมทนํ ปน อนุโมทนเมว โหติ. น ปตฺตานุโมทนํ. ปตฺติยาเอว อภาวโต. ปตฺติจ ทุวิธา อุทฺทิสิกา อนุทฺทิสิกาติ. ตตฺถ อตฺตานํ อุทฺทิสิกํ อนุโมทนฺตสฺเสว ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ ชาตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทํ ปน ทฺวยํ ทานปุญฺเญสุเอว วิเสสโต ปากฏํ. ตญฺหิ อุทฺทิสกํ กตฺวา เทวตานํวา ปรทตฺตุปชีวิเปตานํวา เวมานิกเปตานํวา วินิปาติกาสุรานํวา ทินฺนํ อนุโมทิตญฺจ เตสํ ตงฺขเณเอว ทิฏฺฐธมฺม เวทนียํ ชาตนฺติ. อตฺถหิต ปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมกถาย โยนิโส มนสิกาเร ฐตฺวา สวนญฺจ กถนญฺจ ธมฺมสวนํ ธมฺม เทสนาจนาม. นิรวชฺชกมฺมสิปฺปวิชฺชาฐานานํ สวนกถนเจตนาจ เอตฺเถวสงฺคยฺหนฺติ.

นตฺถิ ทินฺนํ นตฺถิยิฏฺฐนฺติอาทินยปวตฺตาย ทสวตฺถุกาย มิจฺฉา ทิฏฺฐิยาวา อิสฺสรนิมฺมานาทิทิฏฺฐิยาวา ทิฏฺฐมงฺคลาทิทิฏฺฐิยาวา วิสุทฺธํ กตฺวา เตหิ เตหิ วตฺถูหิวา ยุตฺตีหิวา การเณหิวา กมฺมสกตา ญาณสงฺขาตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา โวทานกรณํ ทิฏฺฐุชุกมฺมํนามาติ. ยตฺถ ปน ติวิธเมว ปุญฺญกฺริยวตฺถุ อาคตํ. ตตฺถ ปตฺติทานานุโมทนานิ ทาเน สงฺคยฺหนฺติ. อิสฺสามจฺเฉรานํ ปฏิปกฺขภาเวน ตํ สภาวตฺตา. อปจายนเวยฺยาวจฺจานิ สีเล สงฺคยฺหนฺติ. เตสํ จาริตฺต สีลตฺตา. เสสานิ ตีณิ ภาวนามเย สงฺคยฺหนฺติ. ตํ สภาวตฺตา. กมฺมฏฺฐานวินิมุตฺโต ธมฺโมนาม นตฺถีติ หิ วุตฺตํ. ทิฏฺฐุชุกมฺมญฺจ ญาณ วฑฺฒนเมวาติ. ตีเสฺวววา เอตํ สงฺคยฺหติ. ทิฏฺฐุชุกมฺมํ สพฺเพสํ นิยม ลกฺขณนฺติติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. สติเยว หิ กมฺมสกตาญาเณ ทานาทีนิ ตีณิ สมฺปชฺชนฺตีติ. มโนกมฺมเมวาติ มนสฺมึเอว กมฺมปถ กิจฺจสิทฺธิโต มโนกมฺมํเอว.

[๑๕๘] วิภาวนิยํ ปน

‘‘วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตา ภาเวน กาย ทฺวาราทีสุ อปฺปวตฺตนโตติ’’ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกํ อภิญฺญากุสลํ กายทฺวาราทีสุ ปวตฺตมานํปิ กายวจีกมฺมสงฺขฺยํ คจฺฉติ, กายวาจานํ กมฺมปถ องฺคภาวาสมฺภวโตติ. ตญฺจ ภาวนามยนฺติ ทานสีลวเสน อปฺปวตฺตนโต. เกวลํ ภาวนากมฺมวิเสสตฺตา ตญฺจ มหคฺคต กุสลํ ภาวนากมฺม เมว โหติ. ยํ ปน ปฏิสมฺภิทา มคฺเค ปถมชฺฌาเนน นีวรณานํ. ทุตีเยน วิตกฺกวิจารานํ. ตตีเยน ปีติยา. จตุตฺเถน สุขทุกฺขานํ ปหานํ สีลํ. เวรมณิ สีลํ. เจตนา สีลํ. สํวโร สีลํ. อวีติกฺกโม สีลนฺติ วุตฺตํ. ตํ ปริยาเยน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อปฺปนาปตฺตนฺติ ภาวนา พเลน อารมฺมเณ อนุปวิสิตฺวา อจลฏฺฐิติภาเวน ปวตฺตนโต อปฺปนาปตฺตํ กมฺมํ โหติ.

[๑๕๙] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ปุพฺพภาคปวตฺตานํ กามาวจรภาวโตติ’’ การณํ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ เตสํ กามาวจรตามตฺตํ อปฺปนาปตฺติยา การณํ โหตีติ. ฌานงฺคเภเทนาติ วุตฺตํ. ฌานเภเทนาติ ปน วตฺตพฺพํ. ฌานงฺคเภเทนาติวา ฌานงฺคสมุทายเภเทนาติ อตฺโถ, ฌานเภเทน อิจฺเจว วุตฺตํ โหติ. กุสลกมฺมํ

๑๕๓. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปากฏฺฐานจตุกฺเก. อุทฺธจฺจรหิตนฺติ อุทฺธจฺจสหคตเจตนาวชฺชิตํ. กสฺมา ปน อุทฺธจฺจเจตนา อิธ ปชฺชิตาติ. ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต. กถํ วิญฺญายตีติ เจ. ธมฺมสงฺคเห ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ ตํ อวตฺวา ภาวนาย ปหาตพฺเพสุ เอว วุตฺตตฺตา. ยถาห-จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพาติจ, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อิเมธมฺมา ภาวนายปหา ตพฺพาติจ, เสสา ปน จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา เทฺว ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทาจ สิยา ทสฺสเนนปหาตพฺพา สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพาติ ตตฺถ วุตฺตา. กถญฺจ วิญฺญายติ. โย ทสฺสเนนปหาตพฺเพสุ น วุตฺโต, โส อกุสลธมฺโม ปฏิสนฺธึ นากฑฺฒตีติ. ปฏฺฐาเน ทสฺสเนนปหาตพฺพธมฺเมสุเอว นานากฺขณิก กมฺมปจฺจยสฺส อุทฺธฏตฺตา อิตรตฺถ ตสฺส อนุทฺธฏตฺตาติ. ยถาห-สหชาตา ทสฺสเนนปหาตพฺพา เจตนา สมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ กมฺมปจฺจเยนปจฺจโย. นานากฺขณิกา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา เจตนา วิปากานํ ขนฺธานํ กฏตฺตาจ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโยติจ สหชาตา ภาวนาย ปหาตพฺพา เจตนาสมฺปยุตฺตกานํธมฺมานํ จิตฺตาสมุฏฺฐานานญฺจรูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโยติจ. นจ นานากฺขณิก กมฺมปจฺจยสตฺติยา วินา วิปากุปฺปาทนํนาม อตฺถีติ. ยทิเอวํ สา ปวตฺติวิปากํปิ นชเนตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติเจ.น. ปฏิสมฺภิทาวิภงฺเค ตสฺสา วิปากสฺส อุทฺธฏตฺตา. ยถาห-กตเม ธมฺมา อกุสลา. ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํวา.ล. อิเม ธมฺมา อกุสลา. อิเมสุ ธมฺเมสุ ญาณํ ธมฺมปฏิสมฺภิทา. เตสํ วิปาเก ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทาติ. เตนาห ปวตฺติยํ ปน สพฺพํปิ ทฺวาทสวิธนฺติอาทิ.

[๑๖๐] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘อธิโมกฺขวิรเหน สพฺพทุพฺพลํปิ วิจิกิจฺฉาสหคตํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ. อธิโมกฺขสมฺปโยเคน ตโต พลวนฺตํปิ อุทฺธจฺจสหคตํ นากฑฺฒตีติ’’ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ อธิโมกฺขวิรหมตฺเตน วิจิกิจฺฉาสหคตํ สพฺพทุพฺพลนฺติจ อธิโมกฺขสมฺปโยคมตฺเตน อุทฺธจฺจสหคตํ ตโต พลวนฺตนฺติจ สกฺกา วตฺตุํ. สตฺถริ กงฺขติ ธมฺเม กงฺขตีติ เอวมาทินา นเยน วุตฺตาย วิจิกิจฺฉาย อตฺตโน วิสเย มหาหตฺถินาคสฺส วิย พลวตรตฺตา อติวิย กาฬกธมฺมตฺตาจาติ. ตถา หิสา เอกนฺเตน ทสฺสเนนปหาตพฺเพสุ ปธานภาเวน วุตฺตา. ตโตเยวจ ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนํปิ ตสฺสา วิญฺญาตพฺพํ โหตีติ. สภาววิรุทฺธตฺตาเยว ปน วิจิกิจฺฉาสหคตํ อธิโมกฺขรหิตํ โหตีติ ยุตฺตํ. ตสฺมา อุทฺธจฺจสหคตเมว สพฺพทุพฺพลนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺพตฺถาปีติ สุคติทุคฺคติวเสน สพฺพสฺมึปิ. ยถารหนฺติ เตสุ โลเกสุ ลทฺธวตฺถุทฺวารานุรูปํ. วิปจฺจตีติ วิปาเจติ วิปกฺกภาวํ อาปาเทติ. สพฺพํปิวาทฺวาทสวิธํ อกุสลกมฺมํ สตฺตา กุสลปากานิ หุตฺวา วิปจฺจติ, วิปกฺกภาวํ คจฺฉตีติ อตฺโถ.

ยสฺมา กุสลกมฺมานิ อปายภูมิยํปิ ปวตฺติยํ มหาสมฺปตฺติโย สมุฏฺฐาเปตฺวา มหิทฺธิกานํ นาคสุปณฺณาทีนํ สนฺตาเน สยเมว อตฺตโนวิปากสฺส โอกาสํ กตฺวา สุขวิปากํ ชนยนฺติ. อญฺเญสํปิ อาปายิกานํ เตน เตน การเณน อิฏฺฐารมฺมณ สมาโยเค สติ อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ ลภิตฺวา สุขวิปากํ ชนยนฺติ. ตสฺมา ตถาปวตฺติยญฺจาติอาทิ มาห. น หิ ตานิ สุขวิปากานิ อกุสกมฺมสฺส วิปากานิ ภวิตุํ อรหนฺติ. วุตฺเตเญฺหตํ วิภงฺเค อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ กายทุจฺจริตสฺส อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺยาติอาทิ. ตตฺถ มหาวิปากานิ สุคติ กามโลเก อเหตุกานิ อฏฺฐปิ สพฺพสฺมึ กามโลเก เตสุจ ปญฺจจกฺขุวิญฺญาณ โสตวิญฺญาณ สมฺปฏิจฺฉน สนฺตีรณ ยุคฬานิ รูปโลเก วิปจฺจตีติ วุตฺตํ ยถารหํ วิปจฺจตีติ. รูปาวจร กุสลญฺหิ กมฺมสมุฏฺฐานรูปานิ ชนยนฺตํปิ สยํ วิปจฺจมานํ อารมฺมณนฺตเร อญฺญภูมิก วิปากภาเวน นวิปจฺจติ. กามวิราคภาวนาภาเวน ปน อปฺปนาปตฺต กมฺม วิเสสตฺตา กามตณฺหาย อวิสยภูเต นิมิตฺตา รมฺมเณ อตฺตนา สพฺพโส สทิเสน มหคฺคตภาวปตฺเตน รูป วิปากภาเวเนว วิปจฺจติ. ตสฺมา รูปโลเกปิ ตานิ ปญฺจวิปากานิ กามาวจรกุสลสฺเสวาติ เวทิตพฺพานีติ. ทฺวีสุ กมฺมสฺส วิปจฺจนฏฺฐาเนสุ ปฏิสนฺธินาม มหนฺตํฐานํ โหติ. ตสฺมา ตทา วิปจฺจนฺตํ กมฺมํ อตฺตโน สามตฺถิยานุรูปํ นาติหีนํ วิปากํ ชเนตุํ สกฺโกติ. ปวตฺติยํ ปน นานาฐาเนสุ นานากิจฺเจหิ วิปจฺจติ. ตสฺมา ตทา วิปจฺจนฺตํ กมฺมํ อตฺตโน สามตฺถิยานุรูปํ วิปจฺเจตุํ นสกฺโกติ. ปญฺจวิญฺญาณฏฺฐานาทีสุ ปริตฺตเกสุ วิปจฺจมานํ ฐานา นุรูปํ วิปจฺจติ. ตทารมฺมณฏฺฐาเน วิปจฺจมานํ เยภุยฺเยน ชวนา นุรูปํ วิปจฺจติ. ตสฺมา โสฬสกมคฺโค ทฺวาทสกมคฺโค อเหตุ กฏฺฐกนฺติ เอวํเอเกกสฺส กมฺมสฺส วิปากปฺปเภโท ปวตฺโตติตํ ปเภทํทสฺเสตุํ ตตฺถาปีติอาทิมาห.

กุสลํ ทุวิธํ สมฺปชานกตํ อสมฺปชานกตนฺติ. ตตฺถ กมฺมา ยูหนกาเล อนฺตมโส เหฏฺฐา วุตฺตํ ทิฏฺฐุชุกมฺมญาณํปิ สุฏฺฐุ โยเชตฺวา กตํ สมฺปชานกตํนาม. ยถาห-กมฺมญฺจ กมฺมผลญฺจ สทฺทหิตฺวา กตํ สมฺปชานกตํ นามาติ. ทิฏฺฐุชุกมฺมญาณ มตฺตํปิ อโยเชตฺวา ตํ อสมฺปชานกตํ นาม. ยถาห-กมฺมํปิ กมฺมผลมฺปิ อชานิตฺวา กตํ อสมฺปชานกตํ นามาติ. ตตฺถ สมฺปชานกตํ ติเหตุกํ โหติ. อสมฺปชานกตํ ทุเหตุกํ. ยถาห-สมฺปชานกรณํ ปน จตุญาณสมฺปยุตฺเตหิ โหติ. อสมฺปชาน กรณํ จตูหิ ญาณวิปฺปยุตฺเตหีติ. ตตฺถ เอกเมกํ อุกฺกฏฺฐํ โอมกนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ กุสลสมเย ปริยุฏฺฐิเต นีวรณธมฺเมวา อตฺตุกฺกํสน ปรวมฺภนาทิเก ปาปธมฺเมวา สุฏฺฐุ โสเธตฺวา กตํ อุกฺกฏฺฐํ นาม. อโสเธตฺวา กตํ เตหิโวกิณฺณํ โอมกํนาม. อปิจ, ยํ กตฺวา ปจฺฉา ลาภา วต เม. นจ วต เม อลาภา. สุลทฺธํ วต เม. นจ วต เม ทุลฺลทฺธํ. ยสฺส เม อีทิสํ ปุญฺญํ ปสุตนฺติ เอวํ ปุนปฺปุนํ อนุโมทิตํ. ตํ อุกฺกฏฺฐํ. ยํ กตฺวา ปจฺฉา เยนเกนจิ การเณน ทุฏฺฐุกตํ มยาติ วิปฺปฏิสาโร อุปฺปชฺชติ. ตํโอมกํ. เอวํ จตุพฺพิธสฺส กมฺมสฺส วเสน จตุพฺพิธํ วิปาก โกฏฺฐาสํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ตถาปีติอาทิ มาห. ตตฺถาปีติ ตสฺมึ กามาวจรกุสเลปิ. ติเหตุกมุกฺกฏฺฐนฺติ อุกฺกฏฺฐภูตํ ปณีตภูตํ จตุพฺพิธํ ติเหตุกํ. ติเหตุกปฏิสนฺธินฺติ จตุพฺพิธํ ติเหตุก ปฏิสนฺธิวิปากํ. เอตฺถจ เอกเจตนา เอกเมว ปฏิสนฺธึ เทติ. ปวตฺติวิปากํ ปน อสงฺเขฺยยฺเยสุปิ ภเวสุ เทติเยว. เอตฺถ สิยา –

เอกปุปฺผํ ยชิตฺวาน, สหสฺสกปฺปโกฏิโย;

เทเวสุจ มนุสฺเสสุ, เสเสน ปรินิพฺพุโตติ หิ วุตฺตํ.

ตสฺมา เอกา เจตนา เอกเมว ปฏิสนฺธึ เทตีติ อิทํ น ยุชฺชตีติ. น น ยุชฺชติ. ปุพฺพาปรเจตนาหิ สทฺธึ สหสฺสกปฺป โกฏิ ปริมาณสฺส วตฺตพฺพตฺตา. จิตฺตญฺหินาม เอกจฺฉรกฺขเณปิ อเนกสต สหสฺส โกฏิสงฺขํ อุปฺปชฺชติ. ตโตจิรตเรกาเลวตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. สหสฺส กปฺปโกฏิโยติ จ สหสฺสอายุกปฺปโกฏิโย สหสฺส อตฺตภาวโกฏิโยติ เนตฺติอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ปุพฺพาปรเจตนานญฺจ ปฏิสนฺธิทานภาโว โกสลสํยุตฺตเกน ทีเปตพฺโพ. เอกปิณฺฑปาตทานสฺมึหิ เอกาเจตนาเทฺว ปฏิสนฺธิโย น เทติ. ปุพฺพปจฺฉิมเจตนาวเสน สตฺตกฺขตฺตุํ สคฺเค สตฺตกฺขตฺตุํ เสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺโตติ หิ สํยุตฺตฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ติเหตุ กํปิ กมฺมํ ปฏิปกฺเขหิ อภิภุยฺยมานํ วิหตสามตฺถิยํ หุตฺวา ติเหตุกวิปากํ ชเนตุํ น สกฺโกติ. นจ ตํ อติทุพฺพลํปิ สมานํ โกสลฺลสงฺขาเตน ญาเณน ยุตฺตตฺตา อติพฺยามุฬฺหปจฺจย ภูหํ ชจฺจนฺธาทิวิปตฺติสหิตํ อเหตุกวิปากํ ชเนตีติ วุตฺตํ ติเหตุกโมมกนฺติอาทิ. ทฺวาทสวิปากานิวิปจฺจติ. อยํ ทฺวาท สกมคฺโคนาม อเหตุกวิปากาเนว วิปจฺจติ. อิทํ อเหตุ กฏฺฐกํนาม. เอวํ ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรวาทวเสน วิปากปฺปวตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ โมรวาปิวาสิ มหาทตฺตตฺเถรวาทํ ทสฺเสตุํ คาถมาห. โส หิ เถโรวิปากานํ อสงฺขาริกตา สสงฺขาริกตาจ กมฺมวเสเนว สิทฺธาปิ กตฺวา อสงฺขารํ กมฺมํ สสงฺขารวิปากานิ น ปจฺจติ. สสงฺขารํกมฺมํ อสงฺขารวิปากานิ นวจฺจตีติ วทติ.

ยถา มุขนิมิตฺตํ นาม มุเข สนฺนิสินฺเน สนฺนิสีทติ. จลนฺเต จลติ. เอวํ ปโยเคน อสาธนียานํ วิปากานํ ติกฺขมนฺทตา วิเสสภูโต สงฺขารเภโท กมฺมวเสเนว วตฺตพฺโพ. น ปโยควเสน. อิตรถา กมฺมวิเสเสน ติกฺขมนฺทชาตานํ เตสํ สนฺนิหิตปจฺจยมตฺเตน มนฺทติกฺขตาปตฺตินาม สิยาติ. อเหตุ กวิปากานํ ปน ปริทุพฺพลตฺตา อปริพฺยตฺโตว ติกฺขมนฺทตา วิเสโสติ อุภยกมฺมนิพฺพตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน เตสํ สสงฺขาราสงฺขารภาโว ปฏิสนฺธิวเสนวา ตทารมฺมณวเสนวา อุปฺปตฺติกาเล ปุพฺพปโยคสงฺขาตสฺส ปจฺจยวิเสสสฺส ภาวาภาเวน วตฺตุํ ยุตฺโต. น กมฺมาคมนวเสน, น หิ กมฺมภเว สงฺขาโร ภวนฺตเร วิปากานิ วิเสเสตุํ ยุตฺโต. ตสฺมา อิมํ วาทํ เกจิวาทํนาม กโรนฺโต เกจนาติ อาห.

อิมสฺมึ เกจิวาเท อสงฺขาริกกมฺเม สสงฺขาริก วิปากานิ สสงฺขาริกกมฺเมจ อสงฺขาริกวิปากานิ วชฺเชตฺวา จตูสุ ติเห ตุกุกฺกฏฺเฐสุ กมฺเมสุ อสงฺขาริกทฺวเย วิปากานิ ปฏิสนฺธิยํ เทฺว, ปวตฺติยํ ทฺวาทส. สสงฺขาริกทฺวเย ปฏิสนฺธิยํ เทฺว, ปวตฺติยํ ทฺวาทส. จตูสุ ทฺวิเหตุโกมกกมฺเมสุ อสงฺขาริกทฺวเย ปฏิสนฺธิยํ เทฺว, ปวตฺติยํ ทส. สสงฺขาริกทฺวเย ปฏิสนฺธิยํ เทฺว, ปวตฺติยํ ทส. ตถา จตูสุ ทฺวิเหตุกุกฺกฏฺเฐสุ. จตูสุ ทฺวิเหตุโกมเกสุ ปน ปฏิสนฺธิยํ เอกํ อเหตุกํ ปวตฺติยํ อฏฺฐอเหตุกานีติ เอวํ วิปากานํ เทฺว ทฺวาทสกมคฺคา จตฺตาโร ทสกมคฺคา เอกํ อเหตุกฏฺฐกญฺจ โหนฺติ, ตํสพฺพํ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ เตสนฺติ คาถมาห.

เตสนฺติ เตสํ เกสญฺจิ เถรานํ วาเท. อฏฺฐสาลินิยํ ปน ติเหตุเกน กมฺเมน ปฏิสนฺธิติเหตุกาว โหติ. น ทุเหตุกา นจอเหตุกา. ทุเหตุเกน กมฺเมน ปฏิสนฺธิ ทุเหตุกาปิ โหติ อเหตุกาปิ. ติเหตุกา ปน นโหตีติ เอวํ ปวตฺโต มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรวาโทปิ อาคโต. ตตฺถ ยถา ทุเหตุเกน หีเนน กมฺเมน อเหตุกา ปฏิสนฺธิ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพา โหติ. ตถา ติเหตุเกนปิ หีเนน กมฺเมน ทุเหตุกาปิ ปฏิสนฺธิ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพาเยวาติ กตฺวา อิธ อยํวาโท เถเรน น คหิโตติ เวทิตพฺโพ. ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปน-คติสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปยุตฺเต อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหติ. กุสลสฺส กมฺมสฺส ชวนกฺขเณ ตโย เหตู กุสลา. นิกนฺติกฺขเณ เทฺว เหตู กุสลา. ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตโย เหตู อพฺยากตาติจ คติ สมฺปตฺติยา ญาณ วิปฺปยุตฺเต ฉนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหหิ. กุสลสฺส กมฺมสฺส ชวนกฺขเณ เทฺว เหตู กุสลา. นิกนฺติกฺขเณ เทฺว เหตู อกุสลา. ปฏิสนฺธิกฺขเณ เทฺว เหตู อพฺยากตาติจ เอวํ ติเหตุเกน กมฺเมน ปฏิสนฺธิ ติเหตุกาว วุตฺตา. ทฺวิเหตุเกน กมฺเมน ทฺวิเหตุกาว. น ปน คติสมฺปตฺติยา ญาณวิปฺปยุตฺเต สตฺตนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยาติอาทินา ติเหตุเกน กมฺเมน ทฺวิเหตุกา ปฏิสนฺธิ วุตฺตา. นจ จตุนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยาติอาทินา ทฺวิเหตุเกน กมฺเมน อเหตุกา ปฏิสนฺธีติ.

ตตฺถ ปน ตีสุ ขเณสุ สหชาต เหตูนํ วเสน เหตุ มูลโกว อยํ เทสนาวาโรติ กตฺวา อโนกาสตาย อเหตุกปฏิสนฺธิ ตตฺถ นวุตฺตา. น ปน อลพฺภมานตาย. ทฺวิเหตุก ปฏิสนฺธิ ปน อโนกาสาเยว นโหติ. อลพฺภ มานตฺตาเยว สา นวุตฺตาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ตสฺมา ยุตฺติโต ปาฬิเยว พลวตราติ กตฺวา มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรวาโทว ปาฬิยา สเมตีติ ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถายํ วุตฺโต. ฏีกาการา ปน กมฺมสริกฺขก วิปากทสฺสนตฺถํ สาวเสส ปาโฐว มหาเถเรน วุตฺโตติ อิจฺฉนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา อฏฺฐสาลินิยํปิ ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรวาโทว ปมาณํ กตฺวา วุตฺโตติ.

วิภาวนิยํ อิทานิ เอกาย เจตนาย ทฺวาทสวิปากานิ เอตฺเถว ทสกมคฺโคปิ อเหตุกฏฺฐกมฺปิติ อาคตสฺส โมรวาปิวาสิ มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรสฺสาติ ปาโฐ.

โมรวาปิวาสิมหาทตฺตตฺเถรสฺสาติ ปน วตฺตพฺโพ. มหาธมฺม รกฺขิตตฺเถรวาโทปิ ปน เอตฺถ เอกเทเสน สงฺคหิโตเยว. ตสฺมึปิ หิ อสงฺขาริกํ กมฺมํ อสงฺขาริกวิปากเมว เทติ. โน สสงฺขาริกํ. สสงฺขาริกํ กมฺมํ สสงฺขาริกวิปากเมว เทติ. โน อสงฺขาริกนฺติ อาคตเมวาติ. [กามาวจรกมฺมํ]

๑๕๔. รูปาวจรกมฺเม ปริตฺตนฺติ ทุวิธํ ปริตฺตํ อปคุณตา ยวา หีนตายวา. ตตฺถ ยํ ปณีเตหิ ฉนฺทาทีหิ ยุตฺตํปิ อภาวิตํ โหติ ปฏิลทฺธมตฺตํ, ตํ อปคุณตาย ปริตฺตํนาม. ยํ สนฺธาย ยํ อปคุณํ โหติ, อุปริ ฌานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, อิทํ ปริตฺตํนามาติ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ. ยํ ปน สุภาวิตํปิ สมานํ หีเนหิ ฉนฺทาทีหิ ยุตฺตํ โหติ. ตํ หีนตาย ปริตฺตํนาม. ยํ สนฺธาย ยสฺส อายูหนกฺขเณ ฉนฺโทวา หีโน โหติ. วีริยํวา, จิตฺตํวา, วีมํสาวา, ตํ หีนํนามาติ ตตฺเถว วุตฺตํ. มชฺฌิมํปิ ทุวิธํ. ตตฺถ นาติปคุณ ตาย มชฺฌิมํ สนฺธาย นาติสุภาวิโต มชฺฌิโมติ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. มชฺฌิเมหิ ฉนฺทาทีหิ ยุตฺตตาย มชฺฌิมํ สนฺธาย ยสฺส อายูหนกฺขเณ เต ธมฺมา มชฺฌิมา โหนฺติ. ตํ มชฺฌิมนฺติ อฏฺฐ สาลินิยํ วุตฺตํ. ปณีตํปิ ทุวิธํ. ตตฺถ อติปคุณตาย ปณีตํ สนฺธาย สุภาวิโต วสิปฺปตฺโต ปณีโตติ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. ปณีเตหิ ปน ฉนฺทาทีหิ ยุตฺตตาย ปณีตํ สนฺธาย ยสฺส อายูหนกฺขเณ เต ธมฺมา ปณีตา โหนฺติ. ตํ ปณีตนฺติ อฏฺฐสาลินิยํ วุตฺตํ. ตตฺถ ยานิ อปคุณตาทิ วเสน ปริตฺตาทีนิ วุตฺตานิ, ตานิ อิธ นาธิปฺเปตานิ. ยานิ ปน หีนาทีหิ ฉนฺทาทีหิ ยุตฺตตาย ปริตฺตาทีนิ วุตฺตานิ, ตาเนว อิธาธิปฺเปตานิ. อิมาเนว หิ ติวิธาสุ ภูมีสุ ติวิธํ พฺรหฺมุปปตฺติเภทํ สาเธนฺตีติ. อิตฺถีนํ ฌาเนสุ วสีปตฺตานํปิ ฉนฺทาทีนํ อปณีตตาย มหาพฺรเหฺมสุ อนุปฺปชฺชนญฺเจตฺถ สาธกํ. เตเนวจ อฏฺฐกถายํ ฉนฺทาทิวเสน สิทฺธานิ หีน มชฺฌิม ปณีตานิ อฏฺฐารสปเภเทน วิภชิตฺวา อิมานิ อฏฺฐารส กมฺมทฺวารานิ นาม อิเมหิ ปภาวิตตฺตา อิเมสํ วเสน อฏฺฐารสขตฺติยา อฏฺฐารส พฺราหฺมณา อฏฺฐารส เวสฺสา อฏฺฐารส สุทฺทา อฏฺฐจตฺตา ลีส โคตฺต จรณานิ เวทิตพฺพานีติ วุตฺตํ. เอเตน หิ เทวานํปิ พฺรหฺมูนํปิ ลพฺภมานํ อุปปตฺติเภทํ อุปลกฺเขตีติ.

[๑๖๑] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ปฏิลทฺธมตฺตํ อนาเสวิตํ ปริตฺตนฺติ อวิเสสโตว อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตถา นาติ สุภาวิตํ อมริปุณฺณวสีภาวํ มชฺฌิมํ. อติวิยสุภาวิตํ ปน สพฺพโส ปริปุณฺณ วสีภาวํ ปณีต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ สพฺพํ อิธ นยุชฺชติเยว.

ตญฺหิ อุปริ ฌานสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถาสมตฺถํวา หาน ภาคิยตาทิ วิเสสํ วา สนฺธาย วุตฺตํ. น ปน อุปปตฺติ เภทชนก วิเสสนฺติ.

[๑๖๒] ยญฺจ ตตฺถ

‘‘อาจริเยน ปเนตฺถ ปริตฺตํปิ อีสกํ ลทฺธาเสวนเมว อธิปฺเปตนฺติ ทิสฺสติ. ตถา หาเนน นามรูปปริจฺเฉเท-

สมานาเสวเน ลทฺเธ, วิชฺชมาเน มหพฺพเล;

อลทฺธา ตาทิสํ เหตุ, มภิญฺญา น วิปจฺจตีติ.

สมานภูมิกโตว อาเสวน ลาเภน พลว ภาวโต มหคฺคตธมฺมานํ วิปากทานํ วตฺวา ตทภาวโต อภิญฺญาย อวิปจฺจนํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํปิ วิจาเรตพฺพเมว.

ยถา หิ อริยมคฺคเจตนา อตฺตนา สมานภูมกชวนโต อลทฺธาเสวนาปิ สมานา วิปากํ น เทตีติ นตฺถิ. ตถา อาทิ กมฺมิกวีถิยํ เอกวารมตฺตภูตา สพฺพสมาปตฺติ วีถีสุจ สพฺพปถ มภูตา มหคฺคตเจตนาปิ สมานภูมกธมฺมโต อลทฺธาเสวน ตาย ทุพฺพลตฺตา วิปากํ นเทตีติ นตฺถีติ น น สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. เอตฺถ สิยา- ตสฺเสว รูปาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ.ล. ปถมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ วุตฺตํ. น จ สา เจตนา อุปจิตานาม โหติ. สมานภูมก ธมฺมโต อลทฺธาเสวนตฺตาติ.น. มคฺคเจตนายปิ อวิปากตาปตฺติโต. สาปิหิ ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ. ล. ปถมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ วุตฺตา. นจ สาปิ สมานภูมกธมฺมโต ลทฺธาเสวนา โหตีติ. อุภยตฺถ ปน ปถมสมนฺนาหารโต ปฏฺฐาย อุปจินิตฺวา ภาเวตฺวา อาคตตฺตา อสมานภูมิก ชวเนหิปิ ลทฺธาเสวน ภาวํ ปฏิจฺจ อุปจิตตา ภาวิตตาจ วุตฺตาติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตสฺมา อาทิ กมฺมิกภูตาปิ มหคฺคตเจตนา มรณา สนฺเน ลทฺธา อพฺภุณฺหา อาสนฺนกมฺมภูตา วิปากํ นเทตีติ น วตฺตพฺพา. อภิญฺญาเจตนา จ สมานภูมเกหิปิ นานาวชฺชนวีถิชวเนหิ สุฏฺฐุตรํ ลทฺธาเสวนตฺตา ติกฺขตรภูตา กถํ ทุพฺพลานาม สิยา. เตเนว อยํ วาโท อนุฏีกายํ ปฏิกฺขิตฺโต. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ เกจิ ปน สมาน ภูมกโต อาเสวนลาเภน พลวนฺตานิ ฌานานีติ ตานิ วิปากํ เทนฺติ. อภิญฺญา ปน สติปิ ฌานภาเว ตทภาวโต ตสฺมึ ตสฺมึ อารมฺมเณ อาคนฺตุกตฺตาวา ทุพฺพลา. ตสฺมา วิปากํ น เทนฺตีติ วทนฺติ. ตํ อการณํ. ปุนปฺปุนํ ปริกมฺมวเสน อภิญฺญา ยปิ วสีภาวสมฺภวโตติ. จตุตฺถชฺฌานสมาธิสฺส ปน อานิสํสภูตา อภิญฺญาเจตนา ตสฺส ผลสทิสา ผลฏฺฐาเน ฐิตา, ตสฺมา สา วิปากํ นเทตีติ อิจฺฉนฺติ ฏีกาการา. ตสฺส ปน อิทฺธิ วิกุพฺพนาทิกิจฺจํ วิปจฺจนกิจฺจโตปิ มหนฺตตรํ โหติ. สพฺพถา เมนจ วิกุพฺพนาทิกิจฺจํ สาเธนฺติยา วิปจฺจนถาเมปิ เตน ถาเมน สห ปริกฺขยํ คจฺฉติ. ตสฺมา สา ปุน วิปากํ นเทตีติปิ ยุชฺชติเยว. ปญฺจมชฺฌานนฺติ อภิญฺญาภาวํ อปตฺตํ ปริตฺตาทิเภเทน ติวิธํ ปญฺจมชฺฌานํ. ตเทวาติ ปญฺจมฌานเมว. สญฺญาวิราคํ ภาเวตฺวาติ จิตฺเต สติ รชฺชน ทุสฺสน มุยฺหนานิ โหนฺติ. ตสฺมึ อสติ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโตนาม โหตีติ เอวํ จิตฺเต เอว อาทีนวํ ทิสฺวา อจิตฺตกภวปตฺถนา สหิตํ วาโยกสิเณวา เกสญฺจิ มเตน ปริจฺฉินฺนากาส กสิเณวา สญฺญาวิราคํ ภาเวตฺวา. อสญฺญสตฺเตสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ เยน เยน อิริยาปเถน อิธ มรนฺติ, เตเนว ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ. กมฺมกิริยวาทิติตฺถิยา เอวาติ อธิปฺปาโย. น หิ อกมฺมกิริยวาทีนํ ฌานภาวนา นาม อตฺถีติ. อนาคามิโน ปน สุทฺธาวาเสสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ สุทฺธาวาเสสุ ปน อนาคามิโน เอว อุปฺปชฺชนฺติ. น อญฺเญ สกทาคามิอาทโยติ อตฺโถ. เอเตน อนาคามีนํ อญฺญสฺมึปิ พฺรหฺมโลเก อุปฺปตฺติ อปฺปฏิสิทฺธา โหติ. อนาคามีสุจ สทฺธาธิโก อวิเหสุ อุปฺปชฺชติ, วีริยาธิโก อตปฺเปสุ. สตาธิโก สุทสฺเสสุ. สมาธาธิโก สุทสฺสีสุ. ปญฺญาธิโก อกนิฏฺเฐสูติ. ยถากฺกมํ ภาเวตฺวา ยถากฺกมํ อรูเปสุ อุปฺปชฺชนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ ปถมชฺฌานํ ปริตฺตํ ภาเวตฺวาติอาทิ สพฺพํ ปถมชฺฌานาทีนํ ยถา สกํ วิปจฺจนภูมิ ววตฺถานวเสน วุตฺตํ. สมาปตฺติลาภิโน ปน ปุถุชฺชน โสตาปนฺน สกทาคามิโน อตฺตนา ลทฺธสมาปตฺตีนํ วิปจฺจนภูมีสุ อิจฺฉิตภูมิยํ นิพฺพตฺตนฺติ. เตสุ ปุถุชฺชโน นิกนฺติยา สติ กามโลเกปิ นิพฺพตฺตติเยว. อิตเร ปน ฌาเน อปริ หีเน สติ กามโลเกปิ นิพฺพตฺตติเยว. อิตเร ปน ฌาเน อปริหีเน สติ กามภเว นิกนฺตินาม เตสํ น สมฺภวตีติ ปริหีนชฺฌานาเอว ตตฺถ นิพฺพตฺตนฺติ.

[๑๖๓] วิภาวนิยํ ปน

เตสํปิ โสตาปนฺนสกทาคามีนํ นิกนฺติวเสน กามภเวนิพฺพตฺตึ อิจฺฉนฺเตน ‘‘ตถา กามภเวปิ กามาวจร กมฺมพเลน. อิชฺฌติ ภิกฺขเว สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตาติ หิ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.