วีถิ สงฺคห ปรมตฺถทีปนี

๑๓๖. เอวํ จิตฺตปฺปเภท สงฺคโห, เจตสิกปฺปเภท สงฺคโห, อุภยปฺปเภท สงฺคโหติ จิตฺตเจตสิกานํ กโยปเภท สงฺคเห ทสฺเสตฺวา อิทานิ วีถิจิตฺตปฺปวตฺติสงฺคโห วีถิมุตฺต จิตฺตปฺปวตฺติสงฺคโหติ เต สญฺเญว เทฺว ปวตฺติสงฺคเห ทสฺเสตุํ จิตฺตุปฺปาทานมิจฺเจวนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺตีติ อุปฺปาทา. ตตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ. อญฺญสฺส อสุ ตตฺตาจิตฺเต อิจฺเจว ลพฺภติ. อิติ จิตฺตญฺจ จิตฺเตอุปฺปาทาจาติ จิตฺตุปฺปาทา. จิตฺตเจตสิกาติ วุตฺตํ โหติ. เตสํ จิตฺตุปฺปาทานํ. อิจฺเจวนฺติอาทิโต ปฏฺฐาย วุตฺตปฺปกาเรน. สงฺคหมุตฺตรนฺติ ชาตินิทฺเทโส ยํ. อุตฺตเร อุตฺตเม ตโย ปเภทสงฺคเห กตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ภูมิปุคฺคลเภเทนาติ สหตฺเถ กรณวจนํ. กามาวจราทิภูมิเภเทน ทุเหตุกาทิ ปุคฺคลเภเทน สทฺธินฺติ อตฺโถ. ปุพฺพาปรนิยามิตนฺติ อาวชฺชนาทิ จกฺขุวิญฺญาณาทิ ปุพฺพ จิตฺตาปรจิตฺตานุกฺกเมน นิยามิตํ ววตฺถิตํ. ปวตฺติสงฺคหํนามาติปิ ชาตินิทฺเทโสเยว. เอวํ นามเก เทฺว ปวตฺติสงฺคเหติ อตฺโถ. ปฏิสนฺธิปวตฺติยนฺติ ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ. วจนวิปลฺลาโส เหส. ปฏิสนฺธิกาเลปวตฺติกาเลจาติ อตฺโถ. ปฏิสนฺธิกาเล ปวตฺติสงฺคหญฺจ ปวตฺติกาเล ปวตฺติสงฺคหญฺจาติ เทฺว สงฺคเหปวตฺติ ปวกฺขามีติ วุตฺตํ โหติ. อยญฺจ อตฺโถ อุปริสงฺคเห อารพฺภ คาถาย ปากโฏ. เกจิ ปน นิทฺธารเณ ภุมฺมนฺติ วทนฺติ. เอวํสติ อุปริ สงฺคโห ปฏิสนฺธิสงฺคโหนาม สิยา. น ปวตฺติ สงฺคโห นาม. เอวญฺจ สติ อุปริ วีถิมุตฺตสงฺคเห อารพฺภ คาถายํ สนฺธิยํ ปวตฺติสงฺคโหนาม อิทานิ วุจฺจตีติ อิมินา น สเมติ.

[๑๑๕] ฏีกาสุ ปน

‘‘อุตฺตรํ เวทนาสงฺคหาทิวิภาคโต อุตฺตม’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ วิจาเรตพฺพํ.

เอวญฺหิ สติ ปกิณฺณกสงฺคโหว อิธ สงฺคหสทฺเทน คหิโต สิยาติ. ยสฺมาปน ติณฺณํ ทฺวินฺนญฺจ ปเภทสงฺคหานํ มชฺเฌ ฐตฺวา อยํ อนุสนฺธิคาถา ปวตฺตา. ตสฺมา ปุพฺเพ ตโยปิ ปเภทสงฺคหา อิธ สงฺคหสทฺเทน คเหตุํ ยุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. อยํ ปน ปวตฺติสงฺคโห วตฺถุทฺวาราลมฺพเณหิ สทฺธึ โยเชตฺวา วุตฺโต สุวุตฺโตติ ตานิ ตีณิ ฉกฺกานิปิ ปุน อิธ นิกฺขิตฺตานิ.

[๑๑๖] วิภาวนิยํ ปน

‘‘วตฺถุทฺวาราลมฺพณ สงฺคหา เหฏฺฐา กถิตาปิ ปริปุณฺณํ กตฺวา ปวตฺติสงฺคหํ ทสฺเสตุํ ปุน นิกฺขิตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ สกลา วตฺถุทฺวาราลมฺพณสงฺคหา อิธ นิกฺขิตฺตาติ. วิสยานํ ทฺวาเรสุ ปวตฺติ วิสยปวตฺติ. เอตฺถจ ปวตฺตีติ อาปาตาคมนเมว วุจฺจติ. วกฺขติ หิ เอกจิตฺตกฺขณา ตีตานิวาติอาทึ. สา ปน กาจิ สีฆตมา, กาจิ สีฆตรา, สีฆา, ทนฺธา, ทนฺธตรา, ทนฺธตมาติ ฉธา โหตีติ. กมฺมาทีนํ วิสยานํ ทฺวาเรสุ ปวตฺติ ปจฺจุปฏฺฐานํ อาปาตาคมนํ วิสยปฺปวตฺติ. วกฺขติ หิ กมฺมํวา กมฺมนิมิตฺตํวา คตินิมิตฺตํวา กมฺมพเลน ฉนฺนํ ทฺวารานํ อญฺญตรสฺมึ ปจฺจุปฏฺฐาตีติ.

[๑๑๗] วิภาวนิยํ ปน

‘‘วิสเยสุจ จิตฺตานํ ปวตฺติ วิสยปฺปวตฺตี’’ติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

เอวญฺหิ สติ อติปริตฺตารมฺมเณ วิสยปฺปวตฺตินาม อนุปปนฺนา อาปชฺชตีติ. ตตฺถาติ เตสุ ฉกฺเกสุ. ธาตุเภทํ ปตฺวาธาตุนานตฺตํ ปมาณนฺติ มนนํ วิชานนโต วิสุํ กตฺวา มโนธาตุ วิสุํ วุตฺตา. วิญฺญาณเภทํ ปตฺวา ปน ยํกิญฺจิ มนนํ วิชานเน อนฺโต คธเมวาติ วุตฺตํ จกฺขุวิญฺญาณํ.ล. ฉวิญฺญาณานีติ ฉวีถิโย ปน ทฺวารปฺปวตฺตา จิตฺตปวตฺติโย โยเชตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. จกฺขุทฺวาเร ปวตฺตา วีถิ จกฺขุทฺวารวีถิ. จกฺขุทฺวารวิการํ ปฏิจฺจ ปวตฺโต จิตฺตปฺปพนฺโธติ อตฺโถ. เอวํ เสเสสุ. อสาธารเณน จกฺขุวิญฺญาเณน อุปลกฺขิตา วีถิ จกฺขุวิญฺญาณวีถิ. สุทฺโธ ปน มโนวิญฺญาณปพนฺโธ มโนวิญฺญาณวีถิ.

วิภาวนิยํ ปน

‘‘จกฺขุวิญฺญาณสมฺพนฺธินี วีถิ เตน สห เอการมฺมณ เอก ทฺวาริกตาย สห จรณภาวโต จกฺขุวิญฺญาณ วีถี’’ติ วุตฺตํ.

ทฺวารปฺปวตฺตาติ ทฺวาเร อุปฺปนฺนา. ตํ ตํ ทฺวารวิการํ ปฏิจฺจ อุปฺปนฺนาติ อตฺโถ. จิตฺตปฺปวตฺติโยติ จิตฺตปพนฺธา. อติมหนฺตนฺติ สามิ อตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. อติมหนฺตสฺส ปญฺจาลมฺพณสฺส ปวตฺติ.ล. อติปริตฺตสฺส ปญฺจาลมฺพณสฺส ปวตฺติจาติ ปญฺจทฺวาเร จตุธา. มโนทฺวาเร ปน วิภูตสฺส ฉฬารมฺมณสฺส ปวตฺติ อวิภูตสฺส ฉฬารมฺมณสฺส ปวตฺติจาติ ทฺวิธาติ ฉธาวิสยปฺปวตฺติ เวทิตพฺพาติ โยชนา. อติมหนฺตาทิภาโว เจตฺถ อาโลกาทิ ปจฺจย วเสนวา วตฺถุ อติมหนฺตาทิวเสนวา เวทิตพฺโพ. ตตฺถ สณฺหสุขุมํปิ ทูรํปิ รูปาทีนํ อธิฏฺฐานวตฺถุนาม อาโลกาทิ ปจฺจย สมฺปตฺติยา สติ อติมหนฺตเมว. ตถา หิ พุทฺธสฺส ภควโต ปถมาติ นีหารกาลาทีสุ โลก วิวรณ ปาฏิหาริยปวตฺติ กาเล อวีจินิรเยปิ อกนิฏฺเฐปิ ปรจกฺกวาเฬสุปิ สณฺหสุขุมานิจ ทูรานิจ รูปานิ อิธ ฐิตาว ปสฺสนฺติ. ตทา หิ อุฬาโร โอภาโส ปาตุรโหสิ. ตสฺส วเสน สพฺเพปิ ปถวิสิเนรุ จกฺกวาฬ สิลุจฺจยาทโย ชาติผลิกกฺขนฺธา วิย สมฺปชฺชนฺติ. มหนฺโต อุฬาโร โอภาโส ปาตุรโหสิ อติกมฺมเทวานํ เทวานุภาวนฺติ หิ วุตฺตํ. อุปปตฺติเทวพฺรหฺมาทีนํ ปน ปสาทนิสฺสยภูตานํ โอภาสชาตตายปิ ปถวิปพฺพตาทโย จกฺขุรูปาทีนํ อนฺตรํ กาตุํ นสกฺโกนฺตีติ. ตถา ทูเรปิ ปพฺพตาทิรูปานิ วตฺถุ อติมหนฺตตาย จนฺทสูริย ตารกาทิ รูปานิ วิสย วตฺถุ มหนฺตตาย โอภาส ชาตตาย จ อติ มหนฺตานิ นาม โหนฺตีติ. อาโลกาทิปจฺจยานํ ปน อธิฏฺฐานวตฺถูนญฺจ ทุพฺพล ทุพฺพลตร ทุพฺพลตมานุกฺกเมน มหนฺตาทิภาโว วตฺตพฺโพติ. ยานิ ปน ปญฺจาลมฺพณานิ เอกจิตฺตกฺขณํ อติกฺกมฺม อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ, ตานิ อติมหนฺตารมฺมณานินาม. ยานิ ทฺวตฺติจิตฺตกฺขณานิ อติกฺกมฺม, ตานิ มหนฺตารมฺมณานิ. ยานิ จตุ ปญฺจ ฉ สตฺต อฏฺฐ นว จิตฺตกฺขณานิ อติกฺกมฺม, ตานิ ปริตฺตารมฺมณานิ. ยานิปน ทเสกาทสทฺวาทส เตรส จุทฺทส ปนฺนรส จิตฺตกฺขณานิ อติกฺกมฺม อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. ตานิ อติปริตฺตา รมฺมณานีติ. ปกฺขติจ เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิวาติอาทิ. วิภูตสฺสาติ ปากฏสฺส, อวิภูตสฺสาติ อปากฏสฺส. เอวํ ฉฉกฺกานิ สรูปโต นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ตานิ สพฺพานิ เอกโต โยเชตฺวา วีถิจิตฺตปฺปวตฺตึ วิตฺถาเรนฺโต กถนฺติ ปุจฺฉิตฺวา รูปารูปานํ ตาว อทฺธานปริจฺเฉทํ ทสฺเสตุํ อุปฺปาทฏฺฐิตีติอาทิ มาห. ตตฺถ กถนฺติ เกน ปกาเรน วีถิจิตฺตปฺปวตฺติ โหตีติ อตฺโถ.

[๑๑๘] วิภาวนิยํ ปน

‘‘กถนฺติ เกน ปกาเรน อติมหนฺตาทิวเสน วิสย ววตฺถานํ โหตีติ ปุจฺฉิตฺวา จิตฺตกฺขณวเสน ตํ ปกาเสตุํ อุปฺปาทฏฺฐิตีติอาทิ อารทฺธ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ยุตฺตํ วิย น ทิสฺสติ.

เอวญฺหิ สติอาทิโต ปญฺจนฺนํ ฉกฺกานํ โอกาโสนาม นสิยา. นจ อุปฺปาทฏฺฐิติ.ล. รูปธมฺมานมายูติ อิทํ วิสย ววตฺถานตฺถเมว วุตฺตนฺติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. อุปฺปชฺชนํ อุปฺปาโท. สภาว ปฏิลาโภติ อตฺโถ. ฐานํ ฐิติ. ยถาลทฺธสภาวสฺส อนิวตฺตีติ อตฺโถ. ภญฺชนํ ภงฺโค. ตสฺส ปริหายิตฺวา อนฺตรธานนฺติ อตฺโถ. เอกจิตฺตกฺขณํนามาติ เอกสฺส จิตฺตสฺส ขโณนาม. โส ปน ขโณ อจฺฉราสงฺฆาฏกฺขณสฺส อกฺขินิมฺมิลนกฺขณสฺสจ อเนกโกฏิ สตสหสฺสภาโค ทฏฺฐพฺโพ. อจฺฉราสงฺฆาฏกฺขเณ อเนกโกฏิสตสหสฺสสงฺขา เวทนา อุปฺปชฺชนฺตีติ หิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อาจริยานนฺทตฺเถรมเตน ปเนตฺถ อุปฺปาทภงฺค วเสนขณทฺวยํ เอกจิตฺตกฺขณํนามาติ วตฺตพฺพํ. ยถา หิ โลเก วิชฺชุนาม วทฺธนานนฺตรเมว ภิชฺชติ. น ปนสฺสา วทฺธนสฺส ภิชฺชนสฺสจ อนฺตรา ฐิตินาม วิสุํ ปญฺญายติ. ยถา จ อุทฺธํ อุชุํ ขิตฺตํ เลฑฺฑุ อุปฺปติตฺวา ปตติ. น ปน อุปฺปตนสฺส ปตนสฺส จ อนฺตรา ฐิตินาม วิสุํ ทิสฺสติ. ตถา จิตฺตํปิ. ตํปิ หิ อุทย ภาคานนฺตรเมว วยภาเค ปตติ. น ปนสฺส รูปธมฺมานํ วิย เตสํ ทฺวินฺนํ ภาคานํ มชฺเฌ วิสุํ เอโก คณนูปโค ฐิติภาโคนาม อุปลพฺภติ. เอวญฺจ กตฺวา ยมเกสุ จิตฺตสฺส อุปฺปาทภงฺคาว ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตา. วิเสสโต ปน จิตฺตยมเก อุปฺปนฺนํ อุปฺปชฺชมานนฺติ. ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนํ. โน จ อุปฺปชฺชมานํ. อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปนฺนญฺเจว อุปฺปชฺชมานญฺจาติอาทินา ภงฺคุปฺปาทาว จิตฺตสฺส วุตฺตา. กถาวตฺถุมฺหิจ เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ อามนฺตา. อุปทฺธทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ. อุปทฺธทิวโส วยกฺขโณติ. น เหวํ วตฺตพฺเพ. เอกํ จิตฺตํ เทฺว ทิวเส ติฏฺฐตีติ อามนฺตา. เอโก ทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ. เอโก ทิวโส วยกฺขโณติ นเหวํ วตฺตพฺเพ. เอกํ จิตฺตํ จตฺตาโร ทิวเส ติฏฺฐตีติ อามนฺตา. เทฺว ทิวสา อุปฺปาทกฺขโณ. เทฺว ทิวสา วยกฺขโณติ น เหวํ วตฺตพฺเพ.ล. มาสํ. เทฺว มาเส. จตฺตาโรมาเส.ล. สํวจฺฉรํ, เทฺว สํวจฺฉรานิ. จตฺตาริ สํวจฺฉรานิ.ล. กปฺปํ. เทฺว กปฺเป. จตฺตาโร กปฺเปติอาทินา เทฺว อุปฺปาทวยภาคาว จิตฺตสฺส วุตฺตา. น ฐิติภาโค. ยทิ โส วิสุํ อุปลพฺเภยฺย. เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ อามนฺตา. ทิวสสฺส ปถโม ภาโค อุปฺปาทกฺขโณ. ทุตีโย ฐิติกฺขโณ. ตตีโย วยกฺขโณติ เอวํ มหาเถเรน วิจาริโต สิยา. ตโย ทิวเส ตโย มาเส ตีณิ สํวจฺฉรานิ ตโย กปฺเปติ อิมานิปิ อวชฺเช ตพฺพานิเอว สิยุนฺติ. เอตฺถ สิยา, นนุ สุตฺตนฺเตสุ ตีณิ มานิ ภิกฺขเว สงฺขตสฺส สงฺขต ลกฺขณานิ. กตมานิตีณิ, อุปฺปาโท ปญฺญายติ. วโย ปญฺญายติ. ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ วุตฺตํ. ตถา เวทนาย อุปฺปาโท ปญฺญายติ. วโย ปญฺญายติ. ฐิตาย อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. สญฺญาย. สงฺขารานํ. วิญฺญาณสฺส อุปฺปาโท.ล. ปญฺญายตีติ วุตฺตํ. ตสฺมา จิตฺตสฺส ตตีโย ฐิติภาโค วิสุํ อุปลพฺภติ เยวาติ.น. ปพนฺธฐิติยา เอว ตตฺถ วุตฺตตฺตาติ. กถํ วิญฺญายตีติ เจ, อุปฺปาทวเย ปถมํ วตฺวา ปจฺฉา ปุน วิสุํ ฐิตสฺส อญฺญถตฺถํ ปญฺญายตีติ อิมสฺส วุตฺตตฺตาติ. อิตรถา อุปฺปาโท ปญฺญายติ. ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. วโย ปญฺญายตีติ วุตฺตํ สิยาติ. นนุ ปพนฺธฐิติ นาม ปญฺญตฺติ โหติ. สาจ อสงฺขตา, สุตฺตนฺตานิจ สงฺขต ลกฺขณ วิสยานิ. ตสฺมา สา ปพนฺธฏฺฐิติ ตตฺถ วุตฺตาติ นสกฺกา วิญฺญาตุนฺติ เจ. น น สกฺกา. อภิธมฺเมปิ สงฺขตธมฺมนิทฺเทเสสุ สมูห สณฺฐาน สนฺตติ ปญฺญตฺตีหิปิ นิทฺเทสสฺส ทิฏฺฐตฺตา. ตถา หิ รูปายตนนิทฺเทสาทีสุ ทีฆํ รสฺสํ สณฺหํ ถุลํ วฏฺฏํ ปริมณฺฑลํ จตุรสฺสํ ฉฬํสํ อฏฺฐํสํ โสฬสํสํ นินฺนํ ถลนฺติอาทินา, วิภงฺเค จ เกสา โลมา นขา ทนฺตาติอาทินา ปญฺญตฺติสิเสน สงฺขตธมฺมา นิทฺทิฏฺฐาติ. สุตฺตนฺเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. อีทิเสสุ หิ ฐาเนสุ ปญฺญตฺติวเสน ปวตฺตาปิ เทสนา สงฺขตธมฺมเมว อาหจฺจ ติฏฺฐติ. ตสฺมา ยถา อุปฺปาทภงฺคานํ ปจฺเจกํ เอเกโก ขโณ จิตฺตสฺส ลพฺภติ. น ตถา ฐิติยาติ. อยํ อาจริยานนฺทตฺเถ รสฺส อธิปฺปาโย. อยญฺจ วาโท สํยุตฺตฏฺฐกถายํ เอว อาคโต. โสจ สงฺคหกาเรน ปฏิกฺขิตฺโต. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ, อปเร ปน วทนฺติ. อรูปธมฺมานํ ชราขโณนาม นสกฺกา ปญฺญเปตุํ. สมฺมา สมฺพุทฺโธจ เวทนาย อุปฺปาโท ปญฺญายติ. วโย ปญฺญายติ. ฐิตาย อญฺญถตฺถํ ปญฺญายตีติ วทนฺโต อรูปธมฺมานํปิ ตีณิ ลกฺขณานิ ปญฺญเปติ. ภานิอตฺถิกฺขณํ อุปาทาย ลพฺภนฺตีติ วตฺวา –

อตฺถิตา สพฺพธมฺมานํ, ฐิตินาม ปวุจฺจติ;

ตสฺเสว เภโท มรณํ; สพฺพทา สพฺพปาณินนฺติ.

อิมาย อาจริยคาถาย ตมตฺถํ สาเธนฺติ. อถวา, สนฺตติวเสน ฐานํ เวทิตพฺพนฺติจ วทนฺติ. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต อยํ วิเสโส นตฺถิ. ตสฺมา อาจริยคาถาย สุตฺตํ อปฺปฏิพาเหตฺวา สุตฺตเมว ปมาณํ กาตพฺพนฺติ. ตตฺถ ชราขโณนาม อุปฺปาทกฺขณภงฺคกฺขณานํ มชฺเฌ วิสุํ ชราย เขตฺตภูโต ฐีติกฺขโณ วุจฺจติ. อญฺญถตฺตนฺติ ชราเอว. อตฺถิกฺขณนฺติ ขณทฺวยเมว. ปฏิกฺขิตฺโตปิ ปน อยํ วาโท กถาวตฺถุ ปาฬิยา สทฺธึ สุฏฺฐุ สเมติเยว. อปิจ, อุทฺธํ อุปฺปติตสฺส เลฏฺฏุสฺส อุปฺปตนนิวตฺติ วิย ยา จิตฺตสฺส อุทยสงฺขาตสฺส วฑฺฒนสฺส นิวตฺตินาม อตฺถิ. น หิ อุทเย อนิวตฺตนฺเต วโยนาม สมฺภวติตี. สา เอว อุทย ปริยนฺตมตฺตภูตา อิธ ฐิติปริยาโยติ สกฺกา วตฺตุํ. โส ปน วิสุํ คณนูปโค เอโก ขโณนาม นโหตีติ กตฺวา อภิธมฺเม เทฺวเอว ขณา จิตฺตสฺส วุตฺตา. อุทยภาคสฺส ปน อาทิ โกฏึ วยภาคสฺสอนฺตโกฏิญฺจ ถเปตฺวา มชฺเฌภาคทฺวยนิสฺสิตา ปริปจฺจน ลกฺขณา ชรานาม อรูปธมฺมานํปิ ลพฺภติเยว. ตํ สนฺธาย ธาตุกถายํ ชราทฺวีหิขนฺเธหิสงฺคหิตาติวุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

[๑๑๙] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘อุปฺปาทภงฺคาวตฺถาหิ ภินฺนา ภงฺคาภิมุขาวตฺถาปิ อิจฺฉิตพฺพา. สา ฐิตินามา’’ติ วุตฺตํ. ตํ กถาวตฺถุปาฬิยา สห น สเมติ.

อุปทฺธทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ. อุปทฺธทิวโส วยกฺขโณ. ปถโม ทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ. ทุตีโย วยกฺขโณติ หิ วิจาเรนฺเตน อุปฺปาทภงฺคาวตฺถา หิ ภินฺนา ตตียา อวตฺถา ตสฺสํ ปาฬิยํ ปฏิกฺขิตฺตาเยว โหตีติ.

[๑๒๐] เอเตน ยญฺจ ตตฺถ

‘‘ปาฬิยํ ปน เวเนยฺยชฺฌาสยา นุโรมโต นยทสฺสนวเสน สา น วุตฺตา. อติธมฺมเทสนาปิ หิ กทาจิ เวเนยฺยชฺฌาสยานุโรเธน ปวตฺตติ. ยถา, รูปสฺส อุปฺปาโท อุปจโย สนฺตตีติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา เทสิโต’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ. วิภาคารหสฺส หิ ธมฺมสฺส วิภาคกรณํนาม เวเนยฺยวเสนาติปิ ธมฺมวเสนาติปิ ยุชฺชติ. วิชฺชมาเน สติ วิสุํ กตฺวา วตฺตพฺพสฺส อภิธมฺเม อวจนํ ปน เวเนยฺยวเสนาติ น ยุตฺตเมตนฺติ.

[๑๒๑] ยมฺปิ ตตฺถ

‘‘สุตฺเตจ ตีณิ มานิ ภิกฺขเว สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ. อุปฺปาโท ปญฺญายติ. วโย ปญฺญา ยติ. ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ เอวํ สงฺขตธมฺมสฺเสว ลกฺขณทสฺสนตฺถํ อุปฺปาทาทีนํ วุตฺตตฺตา นสกฺกา ปพนฺธสฺส ปญฺญตฺติสภาวสฺส อสงฺขตสฺส ฐิติ ตตฺถ วุตฺตาติ วิญฺญาตุ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํปิ น คเหตพฺพํ.

อภิธมฺเมปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ปญฺญตฺติสีเสน สงฺขตธมฺมานํ นิทฺเทสสฺส ทิฏฺฐตฺตาติ.

[๑๒๒] ยมฺปิ ตตฺถ

‘‘อุปสคฺคสฺสจ ธาตฺวตฺเถเยว ปวตฺตนโต ปญฺญายตีติ เอตสฺส วิญฺญายตีติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น ยุตฺตํ.

ยถานุโลมสาสนญฺหิ สุตฺตํ. ตสฺมา ตตฺถ วิเนยฺยานํ สุฏฺฐุ ปญฺญายนเมว อธิปฺเปตนฺติ. อรูปํ อรูปิสภาวตฺตา ลหุปริณามํ. รูปํ ปน รูปิธมฺมตฺตาเยว ทนฺธปริณามนฺติ วุตฺตํ ตานิปน.ล. รูปธมฺมาน มายูติ.

[๑๒๓] วิภาวนิยํ ปน

‘‘คาหกคเหตพฺพ ภาวสฺส ตํตํ ขณวเสน นิปฺปชฺชนโต’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํ อการณํ.

น หิ คาหกํ อรูปํ คเหตพฺพญฺจ รูปํ คหณสมฺปชฺชนตฺถํ ลหุํ ปริณมติ ครุํ ปริณปตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตานิ ตาทิสานิ สตฺตรสนฺนํ จิตฺตานํ ขณานิ สตฺตรสวา ตานิ จิตฺตกฺขณานิ รูป ธมฺมานมายูติ โยชนา. สตฺตรส จิตฺตกฺขณสมปมาณานิ ขณานิ วิญฺญตฺติ รูปลกฺขณ รูปวชฺชานํ รูปธมฺมานํ อายุนามาติ วุตฺตํ โหติ. ขณมตฺตโต ปน อฏฺฐกถานเยน เอกปญฺญาสขณานิ โหนฺติ, มูลฏีกานเยน ทฺวตฺตึสขณานิ. ตตฺถจ อาทิมฺหิ เทฺว ขณานิ รูปธมฺมานํ เอกํ อุปฺปาทกฺขณเมว. อนฺเต เทฺว เอกํ ภงฺคกฺขณเมว. มชฺเฌ อฏฺฐวีส ขณานิ เตสํ เอกํ ฐิติกฺขณเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ ทนฺธปริณตานํ รูปานํ อุปฺปาทภงฺคาปิ จิตฺตสฺส วิย ลหุกา ภวิตุํ อรหนฺตีติ. ตตฺถ วิญฺญตฺติทฺวยํ เอกจิตฺตกฺขณิกํ. อุปจยสนฺตติโย อุปฺปาทมตฺตา อนิจฺจตา ภงฺคมตฺตา. ชรตา รูป ธมฺมานํ ฐิติกฺขณมตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. มูลฏีกานเยน ปเนตฺถ ตานิ ปน โสฬสจิตฺตกฺขณานิ รูปธมฺมานมายูติ วตฺตพฺพํ. ฏีกาจริโย หิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค อาคตํ มหาฏฺฐกถาวจนํ ปติฏฺฐเปนฺโต โสฬสจิตฺตกฺขณายุกภาวํ สมฺภาเวติ, เอวํ สนฺเตปิ ขนฺธ วิภงฺเคเยว ตาว รูปานํ อุปฺปาทนิโรธวิธานสฺส มหาอฏฺฐกถา วาทสฺส ยมกปาฬิวิโรธํ ทสฺเสตฺวา สงฺคหกาเรน ปฏิสิทฺธตฺตา น สกฺกา ตํ ปติฏฺฐเปตุนฺติ. ตสฺมึ วาเท หิ ปฏิสิทฺเธ ตตฺถ อาคตา โสฬสายุกตาวา อติเรกโสฬสายุกตาวา ปฏิสิทฺธาเยว โหตีติ.

[๑๒๔] ยํ ปน วิภาวนิยํ

ตํ ฏีกานยํ ตยิทมสารนฺติ ปฏิกฺขิปิตฺวา ตทตฺถํ สา เธนฺเตน ‘‘ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สหุปฺปนฺนํ รูปํ ตโต ปฏฺฐาย สตฺตรสเมน สทฺธึ นิรุชฺฌติ. ปฏิสนฺธิจิตฺตสฺส ฐิติกฺขเณ อุปฺปนฺนํ รูปํ อฏฺฐารสมสฺส อุปฺปาทกฺขเณ นิรุชฺฌตีติอาทินา อฏฺฐกถายเมว สตฺตรสจิตฺตกฺขณสฺส อาคตตฺตา’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

ยญฺหิ สงฺคหการสฺส สตฺตรสายุกวจนํ ฏีกากาเรน วิจาริตํ. ตเทว ทสฺเสตฺวา ฏีกานโย ปฏิกฺขิตฺโตติ น ยุตฺตเม ตนฺติ. เอกจิตฺตสฺส ขณํ วิย ขณํ เอกจิตฺตกฺขณํ. อตฺถโต อภินฺนํปิ หิ ขณํ อิทํ จิตฺตสฺส อิทํ รูปานนฺติ กปฺปนาวเสน ภินฺนํ วิย กตฺวา อุปจรียตีติ. เอกจิตฺตกฺขณํ อตีตํ เอเตสนฺติ เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิ. อติมหนฺตภูตานิ ปญฺจารมฺมณานิ.

[๑๒๕] วิภาวนิยํ ปน

‘‘เอตานิวา ตํ อตีตานีติ เอกจิตฺตกฺขณาตี กานี’’ติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ นิรุทฺธธมฺมวิสโย อตีตสทฺโท กิญฺจิ อติกฺกมิตฺวา อุทฺธํ อาคตานิ ปจฺจุปฺปนฺนรูปานิ ทีเปตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. พหูนิ จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ เอเตสนฺติ พหุจิตฺตกฺขณาตีตานิ. มหนฺตาทิ ภูตานิ ปญฺจารมฺมณานิ. รูปธมฺมานํ ปน รูปธมฺเมเสฺวว อาปาตาคมเน โถกํ พลวนฺตตา อิจฺฉิตพฺพา. เตจ ฐิติกฺขเณเยว ปริปุณฺณปจฺจยุปลทฺธา หุตฺวา พลวนฺตา โหนฺตีติ วุตฺตํ ฐิติปตฺตาเนวาติ. เอวสทฺเทน ฏีกาการสฺส วาทํ นีวาเรติ. โส หิ อุปฺปชฺชมานเมว รูปํ ปสาเท ฆฏฺเฏตีติ อิจฺฉตีติ. ปญฺจาลมฺพณานิ ปญฺจทฺวาเร อาปาตมาคจฺฉนฺตีติ เอตฺถ รูปสทฺทารมฺมณานิ อสมฺปตฺต วเสน อิตรานิจ สมฺปตฺตวเสน โคจรภาวํ อุปคจฺฉนฺติ. อยญฺจ วิเสโสฆฏฺฏนวิเสเสน เวทิตพฺโพ. ปุริมานิหิ เทฺว นิมิตฺตวเสเนว ฆฏฺเฏนฺติ. น วตฺถุวเสน. ปจฺฉิมานิ ปน ตีณิวตฺถุวเสน ฆฏฺเฏนฺติ. น นิมิตฺตมตฺตวเสน นิมิตฺตฆฏฺฏนญฺจนาม อสมฺปตฺตานญฺเญว น สมฺปตฺตานํ. วตฺถุฆฏฺฏนํ ปน สมฺปตฺตานญฺเญว. โน อสมฺปตฺตา โหติ. นนฺติ. ยถา หิ ตีเร คจฺฉนฺตานํสรีรนิมิตฺตานิ โปกฺขรณิ ยาอุทเก ทิสฺสนฺติ. ตสฺมึ อุทเก โอโรหนฺตานํ ปน ตานิ ตตฺถ น ทิสฺสนฺติ. เอวเมว สมฺปตฺตานิ รูปสทฺทารมฺมณานิ นฆฏฺเฏนฺติ. กสฺมา, วิสยวิสยีนํ มชฺเฌ อาโลกสฺส อากาสสฺสจ อภาเวน นิมิตฺโตกาสสฺส อภาวโต. อสมฺปตฺตานิเยว ปน อตฺตโน นิมิตฺตุปฏฺฐาปนวเสน ฆฏฺเฏนฺติ. กสฺมา, นิมิตฺโตกาสสฺส ลทฺธตฺตา. อิตรานิ ปน ตีณิ ยถาชาตวตฺถุวเสเนว ฆฏฺเฏนฺติ. ตสฺมา ตานิ สมฺปตฺตานิเยว ฆฏฺเฏนฺติ. โน อสมฺปตฺตานีติ. ตตฺถ ยานิ อสมฺปตฺตานิเยว หุตฺวา ฆฏฺเฏนฺติ. ตานิ สยํ ทูเร ฐตฺวา นิมิตฺต อปฺปนาวเสน ฆฏฺฏิตตฺตา เอเกกสฺมึ ปสาเท จนฺทมณฺฑล สูริย มณฺฑลาทิวเสน อสนิสทฺทมณฺฑล เมณฺฑสทฺทมณฺฑลาทิวเสน จ มหนฺตานิปิ พหูนิปิ อาปาตมาคจฺฉนฺติเยว. อิตรานิ ปน ตีณิ สมฺปตฺตานิเยว ฆฏฺเฏนฺตีติ เอเกกสฺมึ ปสาเท เอเกกเมว อาปาตมาคจฺฉนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อิทญฺจ ปญฺจทฺวารวเสน วุตฺตํ. มโน ทฺวาเร ปน สพฺพานิปิ อารมฺมณานิ อสมฺปตฺตานิเยว อาปาตมาคจฺฉนฺตีติ. เอตฺถจ ปญฺจทฺวาเรติ อิทํ อสาธารณ ทฺวารทสฺสนวเสน วุตฺตํ. ตานิ ปน ปญฺจาลมฺพณานิ ยทาสกสกทฺวาเร ฆฏฺเฏนฺติ. ตทา มโนทฺวาเรปิ อปาต มาคจฺฉนฺติเยว. เอเกกํ อารมฺมณํ ทฺวีสุ ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ อปาต มาคจฺฉตีติ หิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา ยทา จนฺทํวา สูริยํวา ปพฺพตํวา รุกฺขํวา ยํกิญฺจิวา ปสฺสนฺติ. ตทา เอเกกสฺมึ จกฺขุปสาเท เอเกกานิ มโนทฺวาเร เอกนฺติ อเนกานิ จนฺทมณฺฑลาทีนิ เอกกฺขเณ อุปฏฺฐหนฺติ, เอวํ เสสารมฺมเณ สูติ ทฏฺฐพฺพํ. อปาตาคมนญฺเจตฺถ ลญฺฉกานํ ตาลปณฺเณ ลญฺฉนขนฺธํ ถเปตฺวา มุคฺคเรน ปหรณกาเล ลญฺฉนขนฺธสฺส ตาลปณฺเณ อาปาเตตฺวา อกฺขรุปฏฺฐาปนํ วิย ทฏฺฐพฺพํ. ยโต ทฺวารานํ วิการปฺปตฺติ โหตีติ.

[๑๒๖] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘อาโภคานุรูปํ อเนกกลาปคตานิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อาโภคานุรูปนฺติ อิทํ วิจาเรตพฺพํ.

ยตฺตกานิ หิ ปญฺจาลมฺพณานิ จกฺขาทิปเถ อาโลกาทิ สหิตานิ หุตฺวา ฐิตานิ โหนฺติ. ตตฺตกานิ สพฺพานิ นิทฺทายนฺตสฺสปิ วิสญฺญิ ภูตสฺสปิ อญฺญวิหิตสฺสปิ ยํกิญฺจิ ฌานํวา ผลํวา นิโรธํวา สมาปชฺชนฺตสฺสปิ อาโภเคน วินา อตฺตโน ทฺวาเรสุ อาปาตมาคจฺฉนฺติเยว. นเกวลํ อตฺตโนทฺวาเรสุ เอว. อถโข มโนทฺวาเรปิ. นเกวลํ ภวงฺคมโนทฺวาเรเอว. อาวชฺชนาทีสุ ปน จตุพฺภูมก วีถิจิตฺเตสุปิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺติเยว. อยํนาม มโน มโนทฺวารํ นโหตีติ นวตฺตพฺโพติ หิ ทฺวารกถายํ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถ ปถมชฺฌานสฺส สทฺโท กณฺฏโกติ อิมินา ปาเฐน ทีเปตพฺโพ. ปถมชฺฌานํ สมาปนฺนสฺส หิ สทฺโท โสตมฺหิ ฆฏฺเฏตฺวา ฌานจิตฺตสงฺขาเต มโนทฺวาเร อาปาตมาคจฺฉติ. ตทา ฌานจิตฺต สนฺตติ จลิตฺวา โวจฺฉิชฺชติ. ฌานา วุฏฺฐาติ. ภวงฺคปาโต โหติ. ตํ สทฺทารมฺมณํ วีถิจิตฺตํ ปวตฺตตีติ. ทุตียชฺฌานาทีนิ สมาปชฺชนฺโต ปน อปฺปเกน สทฺเทน นวุฏฺฐาติ. อธิมตฺตสทฺเทน ปน วุฏฺฐาติเยว. น หิ ตานิ อาเนญฺชปตฺตานินาม โหนฺติ. อรูปชฺฌานานิเอว ปน อาเนญฺชปตฺตานินาม โหนฺติ. ตสฺมา ตานิ สมาปชฺชนฺโต อธิมตฺตสทฺเทนปิ นวุฏฺฐาติเยวาติ. เตสุ ปน ตถา อาปาตมาคเตสุ ตทารมฺมณานิ วีถิจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติเยวาติ นวตฺตพฺพํ. ภวงฺค สนฺตติยาวา ชวนสนฺตติยาวา โวจฺฉินฺนาย ปวตฺตนฺติ. อโวจฺฉินฺนาย นปวตฺตนฺติ. ปวตฺตมานานิปิ อารมฺมณา ธิมตฺตาทิวเสน ลทฺธปจฺจยวิเสเส เอเกกสฺมึ อารมฺมเณเอว ปวตฺตนฺติ. น เอกกฺขเณ ปญฺจสูติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ อตฺถวสา วิภตฺติ ปริณาโมติ กตฺวา เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิ ฐิติปตฺตาเนว ปญฺจา ลมฺพณานิ เอกจิตฺตกฺขณาตีเต ฐิติปฺปตฺเต เอว ปญฺจทฺวาเร พหุ จิตฺตกฺขณาตีตานิ พหุจิตฺตกฺขณาตีเตติ โยเชตพฺพํ.

[๑๒๗] วิภาวนิยํ ปน

‘‘เต ปน ปสาทา ภวงฺคจลนสฺส อนนฺตรปจฺจยภูเตน ภวงฺเคน สทฺธึ อุปฺปนฺนา’’ติ วุตฺตํ.

เอวํ ปน สติ พหุจิตฺตกฺขณาตีตานิปิ ปญฺจาลมฺพณานิ เอกจิตฺตกฺขณาตีเตเอว ปญฺจทฺวาเร อาปาตมาคจฺฉนฺตีติ อาปชฺชติ. เอต รหิ ปน เอกกฺขเณ สหุปฺปนฺนานญฺเญว วตฺถารมฺมณานํ ฆฏฺฏนํ อิจฺฉนฺติ. สหุปฺปนฺนานิวา ปน โหนฺตุ นานุปฺปนฺนานิวา, พลวภาโวเยว ปมณนฺติ อมฺหากํ ขนฺติ. สพฺพํ วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ.

[๑๒๘] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘อาวชฺชเนน สทฺธึ อุปฺปนฺนาติ อปเร’’ติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

เอวญฺหิ สติ อญฺญเทว ปญฺจารมฺมณานํ อาปาตาคมนวตฺถุ. อญฺญเทว ปญฺจวิญฺญาณานํ นิสฺสยวตฺถูติ เอวํ วิรุทฺธสฺส อตฺถสฺส อาปชฺชนโตติ. เอวํ ปญฺจทฺวาเร วิสยปวตฺติยา อาทิลกฺขณํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สพฺพปาริปูรํ วิสยปวตฺติวิภาคํ วีถิจิตฺตปวตฺติญฺจ ทสฺเสนฺโต ตสฺมาติอาทิมาห. ตโตติ ตสฺมา จกฺขุสฺส อาปาตาคมนปจฺจยา. จกฺขุสฺส อาปาตาคมเนน สเหว ภวงฺคสฺสปิ อาปาตํ อาคจฺฉติเยวาติ วุตฺตํ ทฺวิกฺขตฺตุํภวงฺเคจลิเตติ. จลนญฺเจตฺถ ยถา คหิตํ กมฺมาทิ อารมฺมณํ มุญฺจิตฺวา อิทานิ อตฺตนิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตํ อภินวารมฺมณํ คเหตุํ อุสฺสาหชาตสฺส วิย ภวงฺคสนฺตานสฺส วิการปฺปตฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ จกฺขุสฺส อาปาตาคมนํ จกฺขุวิญฺญาณุปฺปตฺติยา เอว การณํ. น อาวชฺชนุปฺปตฺติยา. ภวงฺคสฺส อาปาตาคมนเมว ปน อาวชฺชนุปฺปตฺติยาปิ การณํ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

[๑๒๙] วิภาวนิยํ ปน

มโนทฺวาเรปิ อาปาตาคมนํ วิสุํ อปตฺวา รูปาทีนํ จกฺขาทิสุ ฆฏฺฏนํนาม โยคฺยเทสาวฏฺฐานํ เอว. ตเมวจ ภวงฺคุ ปจฺเฉทสฺสปิ การณํ โหตีติ กตฺวา ‘‘ปญฺจสุ หิ ปสาเทสุ โยคฺยเทสาวฏฺฐาน วเสน อารมฺมเณ ฆฏฺฏิเต ปสาทฆฏฺฏนานุภาเวน ภวงฺคสนฺตติ โวจฺฉิชฺชมานาติอาทิ’’ วุตฺตํ. ตํ ตถา น ทฏฺฐพฺพํ.

น หิ โยคฺยเทสาวฏฺฐานเมว ฆฏฺฏนนฺติ สกฺกา วตฺตุํ. โยคฺยเทเสปน ฐตฺวา นิมิตฺตฆฏฺฏนวเสน วตฺถุฆฏฺฏนวเสนจ อสนิ นิปาโตวิย ปสาเทสุ ยุชฺฌนํ มนฺถนํ โขภกรณํ ฆฏฺฏนนฺติ จ อาปาตาคมนนฺติ จ วุจฺจตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อยญฺจ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. เอตฺถจ อยํปิ เอโก ธมฺมนิยาโมเยวาติ กตฺวา นานา ฐานิเยสุ ทฺวีสุ ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ สเหว อาปาตาคมนํ ปจฺเจตพฺพํ. รูปาทินา ปสาเท ฆฏฺฏิเต ตํ นิสฺสิตสฺเสว ปญฺจวิญฺญาณสฺส จลนํ สิยา. กถํ ปน หทยวตฺถุนิสฺสิตสฺส ภวงฺคสฺสาติ น โจเทตพฺพนฺติ.

[๑๓๐] วิภาวนิยํ ปน

ตเมว โจทนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ตํ ปริหรนฺโต ‘‘สนฺตติ วเสน เอกาพทฺธตฺตา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สนฺตติวเสนาติ นวตฺตพฺพํ. สณฺฐานวเสนาติ ปน วตฺตพฺพํ. สพฺพญฺเจตํ สารโต น ปจฺเจตพฺพํ.

กสฺมา, ตาทิสสฺส อนุกฺกมจลนสฺส อฏฺฐกถายเมว ทฬฺหํ ปฏิกฺขิตฺตตฺตา. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ เอเกกํ อารมฺมณํ ทฺวีสุ ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ อาปาตมาคจฺฉตีติ. รูปารมฺมณญฺหิ จกฺขุปสาทํ ฆฏฺเฏตฺวา ตงฺขเณเยว มโนทฺวาเร อาปาตํ อาคจฺฉติ. ภวงฺคจลนสฺส ปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. สทฺท คนฺธ รส โผฏฺฐพฺเพสุปิ เอเสว นโย. ยถา หิ สกุโณ อากาเสนาคนฺตฺวา รุกฺขคฺเค นิลียมาโนว รุกฺขสาขญฺจ ฆฏฺเฏติ. ฉายาจสฺส ปถวิยํ ปฏิหญฺญติ. สาขาฆฏฺฏน ฉายาผรณานิ อปุพฺพํ อจริมํ เอกกฺขเณเยว ภวนฺติ. เอวํ ปจฺจุปฺปนฺนรูปาทีนํ จกฺขุปสาทาทิฆฏฺฏนญฺจ ภวงฺคจาลน สมตฺถตายมโนทฺวาเรอาปาตาคมนญฺจอปุพฺพํ อจริมํ เอกกฺขเณเยว โหตีติ. เอวํ สกุโณปมาย สหตงฺขเณเยวาติ จ อปุพฺพํอจริมํ เอกกฺขเณ เยวาติจ วตฺวา ทฬฺหํ ปฏิภิทฺธตฺตา ตํ อนุกฺกมจลนํ อจินฺเตตฺวา ธมฺมนิยามวเสน เอกปฺปหารจลนเมว ปจฺเจตพฺพนฺติ. ภวงฺคโสตํโวจฺฉินฺทิตฺวาติ ภวงฺคปวาหํ สพฺพโส อวจฺฉินฺนํ กตฺวา. อาวชฺชนฺตนฺติ อทิสฺวาว กึนาเมตนฺติ อาวชฺช มานํ. ปสฺสนฺตนฺติ อตฺต ปจฺจกฺขํ กุรุมานํ. สมฺปฏิจฺฉนฺตนฺติ มุญฺจิตุํ อทตฺวา ยถาทิฏฺฐํ รูปํ ปฏิ คณฺหนฺตํ. สนฺตีรยมานนฺติ สุฏฺฐุ ตีเรนฺตํวิจาเรนฺตํ. ววตฺถเปนฺตนฺติ สุฏฺฐุ อสงฺกรโต ถเปนฺตํ สลฺลกฺเขนฺตนฺติ อตฺโถ. โยนิโสมนสิการาทิวเสน ลทฺโธปจฺจโย เยนาติ ลทฺธปจฺจยํ. ยํกิญฺจิ ชวนํ ชวตีติ สมฺพนฺโธ. ตํ ปน ชวนํ อารมฺมณสฺส ทุพฺพลกาเลวา มุจฺฉา มรณาสนฺนกาเลสุวา ฉกฺขตฺตุํ วา ปญฺจกฺขตฺตุเมววา ชวตีติ วุตฺตํ เยภุยฺเยนาติ. ชวตีติ อสนินิปาตสทิเสน ชเวน ปวตฺตติ. ตตฺถ ปถมชวนํ อลทฺธา เสวนตฺตา สพฺพทุพฺพลํ โหติ. ตโต ทุตียํ พลวํ. ตโต ตตียํ. ตโต จตุตฺถํ. อิทํ ปน สพฺพพลวํ มุทฺธปตฺตํ โหติ. อิโต ปฏฺฐาย อนุกฺกเมน ปริหายมานํ ปวตฺตติ. สตฺตมวาเร คเต ปริกฺขีณชวํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. ชวนา นุพนฺธานิติ ยถา ปฏิโสตํ คจฺฉนฺตึ นาวํ อุทกํ โถกํ อนุพนฺธติ อนุคจฺฉติ. เอวํ ชวนํ อนุพนฺธานิ. เทฺว ตทารมฺมณปากานีติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ตทารมฺมณกิจฺจานิ วิปากจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ยถารหนฺติ อารมฺมณชวน สตฺตานุรูปํ. ภวงฺคปาโตติ อิมสฺมึ อติหนฺตารมฺมเณ อาวชฺชนโต ปถมภวงฺคจลนโตเยววา ปฏฺฐาย อุฏฺฐิตํ สมุฏฺฐิตํ จิตฺตสนฺตานํ ยาวจตุตฺถชวนา สมุฏฺฐหิตฺวา ปญฺจมชวนโต ปฏฺฐาย ปติตเมว โหติ. เอวํ สนฺเตปิ สมุฏฺฐิตเวคสฺส สพฺพโส อปริกฺขีณตาย ปติตนฺติ นวุจฺจติ. ทุตียตทารมฺมณโต ปรํ ปน สมุฏฺฐิตเวคสฺส สพฺพโส ปริกฺขีณตฺตา ตทา เอว ตํจิตฺตสนฺตานํ ปติตํนาม โหติ. ตสฺมา ปตนํ ปาโต. ภวงฺคภาเวนจิตฺตสนฺตานสฺส ปาโต ภวงฺคปาโต, ภวงฺคํ หุตฺวา ปาโตติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภวงฺคกิจฺเจ ภวงฺคฏฺฐาเน ภวงฺคารมฺมเณจ ปาโต ภวงฺคปาโตติวา. อิมสฺมึ ฐาเน โทวาริโกปมา, คามิลฺโลปมา, อมฺโพปมาจ วตฺตพฺพา. ตาสพฺพาปิ อฏฺฐกถายํ คเหตพฺพา. เอตฺตาวตา สตฺตรสฺส จิตฺตกฺขณานิ ปริปูเรปาติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถจ ฉฉกฺกโยชนา วตฺตพฺพา. ยตฺถ หิ รูนฺตี รมฺมณํ ฆฏฺเฏติ. ตํ จกฺขุวตฺถุํ นิสฺสาย ตตฺถ ฆฏฺฏิตํ รูปารมฺมณํ อารพฺภ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ. อิตรานิ ปน อาวชฺชนาทีนิ มโน วิญฺญาณานิ อตฺตโน อตฺตโน อตีตานนฺตรจิตฺเตน สหุปฺปนฺนํ หทยวตฺถุํ นิสฺสาย ตเมวารมฺมณํ อารพฺภ อุปฺปชฺชนฺติ. จกฺขุทฺวาร มโนทฺวารานิ สพฺเพสํปิ วีถิจิตฺตานํ ทฺวารกิจฺจํ สาเธนฺติ. อยญฺจ วีถิ จกฺขุทฺวาเร อุปฺปนฺนตฺตา จกฺขุทฺวารวีถีติ. จกฺขุวิญฺญาเณน อุปลกฺขิตตฺตา จกฺขุวิญฺญาณวีถีติจ วุจฺจติ. เอกจิตฺตกฺขณํ อติกฺกมฺม ฆฏฺฏนสมตฺเถ อติพลวา รมฺมเณ อุปฺปนฺนตฺตา อติมหนฺตารมฺมณ วีถีติจ วุจฺจตีติ. เอตฺถจ ยตฺตกานิ รูปารมฺมณานิ จกฺขุปเถ อุปฺปชฺชิตฺวา ฐิติปฺปตฺตานิ โหนฺติ. ตานิ ตตฺตกานิ ฐิติปฺปตฺเตสุ ปุพฺพาปรภูเตสุ เอกูน ปญฺญาสปริมาเณสุ จกฺขุปสาเทสุ กิสฺมึจิ นฆฏฺเฏนฺตีติ นวตฺตพฺพานิ. เตสุ ปน ยเทว เอกํ จกฺขุ อิมิสฺสา วีถิยา ยถารหํ วตฺถุภาวํ ทฺวารภาวญฺจ สาเธติ. ยตฺถจ ฆฏฺฏิตํ รูปํ อารพฺภ อยํ วีถิ ปวตฺตติ. เอตเทว กิจฺจ สาธนํ นาม โหติ. ยํ มชฺฌิมายุกนฺติ วทนฺติ, อิตรานิ ปน โมฆ วตฺถูนินาม โหนฺติ, ยานิมนฺทายุกานีติอมนฺทายุกานีติจ วทนฺติ. ตานิปน ยถาวุตฺต กิจฺจ สาธนโต ปุริมานิ ปจฺฉิมานีติ ทุวิธานิ โหนฺติ, ตทุภยานิปิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ฐิติภาเวน ลพฺภมานานิ อฏฺฐจตฺตาลีสมตฺตานิ เวทิตพฺพานีติ. อวเสสานิ ปน ตโต ปุริมตรานิ ปจฺฉิมกรานิจ ลทฺธฆฏฺฏนานิปิ วตฺถุทฺวารกิจฺจสิทฺธิภาเว อนาสงฺกิตพฺพตฺตา อิธ นคหิตานีติ. เอตฺถ สิยา อิมาย วีถิยา อุปฺปตฺติสมเย โส ปุคฺคโล อหํ อิทํ นาม ปสฺสามีติ ชานาติ, น ชานาตีติ. นชานาติ. กทา ปน ชานาตีติ. สลฺลกฺขณวีถิยา ปวตฺตมานาย. ตถา หิ สพฺพปถมํ จกฺขุทฺวารวีถิ ปวตฺตติ. ตโต ตทนุวตฺติกา มโนทฺวารวีถิ. ตโต สมุทายคาหิกา. ตโต วณฺณสลฺลกฺขณา. ตโต วตฺถุคาหิตา. ตโต วตฺถุสลฺลกฺขณา ตโต นามคาหิกา. ตโต นามสลฺลกฺขณาติ. ตตฺถ วณฺณสลฺลกฺขณาย ปวตฺตมานาย อหํ นีลวณฺณํ ปสฺสามีติอาทินา วณฺณํ สลฺลกฺเขติ. วตฺถุสลฺลกฺขณาย สณฺฐานํ สลฺลกฺเขติ. นาม สลฺลกฺขณาย นามํ สลฺลกฺเขตีติ. อิติ ตํตํ สลฺลกฺขณวีถิ ยา ปวตฺตมานายเอว ตํตํปสฺสามีติ ชานาตีติ. เอตฺถจ อลาตจกฺกสฺส คาหิกาวิย ปุริมาหิ ทฺวีหิ วีถีหิ ปุนปฺปุนํ คหิตานํ รูปานํ สมุทายโต คาหิกา ตตียา มโนทฺวารวีถิ สมุทาย คาหิกานาม, น หิ สมุทายคหเณน วินา ปริพฺยตฺตวณฺณคหณํ สมฺภวตีติ. ยาว ตทารมฺมณุปฺปาทา ปน อปฺปโหนฺตาตีตกนฺติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ยาว ตทารมฺมณุปฺปาทา ปวตฺติตุํ อปฺปโหนฺตํ หุตฺวา อตีตทฺวตฺติจิตฺตกฺขณิกํ. ยสฺส หิ เทฺววา ตีณิวา จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ โหนฺติ. ตํ ยาว ตทารมฺมณุปฺปาทา ปวตฺติตุํ นปฺปโหติ น สกฺโกติ. เอวํ อปฺปโหนฺตํ หุตฺวา อตีตกนฺติ อตฺโถ. อปาตมาคตนฺติ จกฺขุทฺวาเร มโนทฺวาเรจ อาปาตํ อาคตํ. นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโทติ เอตฺถ ยสฺส ตีณิ จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ โหนฺติ. ตสฺส จุทฺทส จิตฺตกฺขณายุกาวเส สสฺส อารมฺมณสฺส สตฺตมชวเนน สเหว นิรุทฺธตฺตา ตสฺมึ นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโทติ ยุตฺตเมตํ. น หิ เอกาวชฺชนวีถิยํ จิตฺตานิ ธมฺมวเสน วิย กาลวเสนาปิ นานารมฺมณานิ อิจฺฉนฺติ อฏฺฐกถาจริยาติ. ยสฺส ปน เทฺว จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ. ตสฺมึ สตฺตมชวนโต ปรํ เอกจิตฺตกฺขณายุกาวเสเส อารมฺมเณ เอเกน ตทารมฺมเณน อุปฺปชฺชิตพฺพนฺติ เจ.น. น หิ ตาทิสํ นิโรธา สนฺนํ อารมฺมณํ เอกวารํปิ ตทารมฺมณุปฺปตฺติยา ปจฺจโย ภวิตุํ สกฺโกตีติ. ตถา หิ มหาอฏฺฐกถายํ วิปากุทฺธาเร จิตฺตปฺปวตฺติคณนายํ ตทารมฺมณานิ เทฺวติ เทฺวเอว ตทารมฺมณ วารา อาคตาติ.

ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘ทฺวิกฺขตฺตุเมว หิ ตทารมฺมณุปฺปตฺติ ปาฬิยํ นิยมิตา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปาฬิยนฺติ อฏฺฐกถาตนฺตึ สนฺธาย วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ สา นาม ปาฬิ อตฺถิ, ยตฺถ ทฺวิกฺขตฺตุํ ตทา รมฺมณุปฺปตฺติ นิยมิตาติ.

มชฺฌิมภาณกาปน ตทารมฺมณํ เอกํปิ อิจฺฉนฺติ. สงฺคหกาเรน ปน ตํ ปฏิสิทฺธนฺติ อิธปิ ตํ เถเรน ปฏิกฺขิตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิ เอวํ กสฺมา ปรมตฺถวินิจฺฉเย สกึเทฺววา ตทาลมฺพนฺติ เถเรน วุตฺตนฺติ. มชฺฌิมภาณกานํ มเตน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพนฺติ. อาจริยานนฺทตฺเถโร ปน เอกํปิ อิจฺฉติเยว. ยถา หิ อาคนฺตุกภวงฺคํ เอกํ ปวตฺตติ. ตถา ตทารมฺมณํปิ เอกํ นปวตฺตตีติ นสกฺกา วตฺตุํ. ยญฺจ จิตฺตปฺปวตฺติคณนายํ ตทารมฺมณานิ เทฺวติ วุตฺตํ. ตํปิ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน วุตฺตนฺติ, น นสกฺกา วตฺตุนฺติ. ยาว ชวนุปฺปาทาปิ ปวตฺติตุํ อปฺปโหนฺตาตีตกนฺติ สมฺพนฺโธ. ยสฺส หิ อารมฺมณสฺส จตฺตาริ ปญฺจ ฉ สตฺต อฏฺฐนว วา จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ โหนฺติ. ตํ ยาว ชวนุปฺปาทา ปวตฺติตุํ นปฺปโหติ. เอวํ อปฺปโหนฺตํ หุตฺวา อตีตกนฺติ อตฺโถ. ชวนํปิ อนุปฺปชฺชิตฺวาติ ชวนสฺสปิ อนุปฺปชฺชนโต. อยญฺหิ ตฺวาปจฺจโย ภาวตฺเถเอว ทฏฺฐพฺโพ. น กตฺตุอตฺเถ. กสฺมา. อตฺตโน ปธานกฺริยาย สมานกตฺตุกตาย อภาวโตติ.

[๑๓๑] วิภาวนิยํ ปน

‘‘เหตุมฺหิจายํ ตฺวาปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ พาหิรตฺถภูโต เหตุอตฺโถ กิตกปจฺจยานํ วิสโย โหตีติ. ตสฺมา อิธ ภาวตฺเถเอว ตฺวาปจฺจโย. ตโตจ เหตุอตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเตน ยา ลกฺขเณ เหตุมฺหิจมานนฺตปจฺจยานํปิ ปวตฺติ กตฺถจิ วุตฺตา. สาปิปฏิกฺขิตฺตา โหติ. นหิ พาหิรตฺถภูตา ลกฺขณเหตุโย เตสํ วิสยา โหนฺตีติ. เอตฺถจ ยสฺส อารมฺมณสฺส นวจิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ โหนฺติ. ตสฺส อวเสส อฏฺฐจิตฺตกฺขณา ยุกสฺส ทุตีย โวฏฺฐพฺพเนน สเหว นิรุทฺธตฺตา ตสฺมึ ชวนํปิ อนุปฺปชฺชิตฺวาติ ยุตฺตเมตํ. การณํ วุตฺตเมว. ยสฺส ปน จตฺตาริ.ล. อฏฺฐวา จิตฺตกฺขณานิ อตีตานิ. ตสฺมึ ชวเนน อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพนฺติ เจ.น. อวเสสฉจิตฺตกฺขณายุกํปิ หิ อารมฺมณํ ชวนุปฺปตฺติยา ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ. ชวนญฺหิ อุปฺปชฺชมานํ สตฺตกฺขตฺตุํ ปวตฺติตุํ ปโหนเก อารมฺมเณ เอว อุปฺปชฺชติ. ปกตินิยาเมน ชวนสฺส สตฺตกฺขตฺตุ ปรมตาย สมฺภวโตติ. เอตฺถ ปน ยถา วิสญฺญิกาล มุจฺฉากาล มรณกาเลสุ วตฺถุสฺส อวิสทตาย ทุพฺพลตา ยจ ชวนํ ฉปญฺจวาเรปิ ปวตฺตติ. ตถา ปกติกาเลปิ อารมฺมณสฺส ทุพฺพลภาเว สติ ฉปญฺจวาเรปิ ปวตฺตติเยวาติ. ทฺวตฺติกฺขตฺตุนฺติ ทฺวิกฺขตฺตุํวา ติกฺขตฺตุํวา. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ โวฏฺฐพฺพเน ฐตฺวา เอกํวา เทฺววา จิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตโต อาเสวนํ ลภิตฺวา ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวา ปุน ภวงฺคํ โอตรตีติ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ ตโต อาเสวนํ ลภิตฺวา ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวาติ เอเตน ตตียสฺส โวฏฺฐพฺพนสฺส ปวตฺตึ ทสฺเสติ. อิตรถา เอกํวา เทฺววา จิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตโต ภวงฺคํ โอตรตีติ วุตฺตํ สิยาติ. เอกํวาติ ปน วาจา สิลิฏฺฐมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ยถา ทิรตฺต ติรตฺตํติ. อถวา, ตโตติ เอกจิตฺตโตวา ทฺวิจิตฺตโตวาติ อตฺโถ. ตตฺถ ปถเมน ทฺวิกฺขตฺตุํ ทุตีเยน ติกฺขตฺตุํ โวฏฺฐพฺพนสฺส อุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ. อาเสวนํ ลภิตฺวาติ อิทํ ปน อุปจารวจนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ โวฏฺฐพฺพนสฺส อาเสวนตา ปฏฺฐาเน วุตฺตาติ. อาจริยานนฺทตฺเถเรน ปเนตฺถ โวฏฺฐพฺพนโต ปรํ จตุปญฺจ จิตฺตกฺขณาวเสเส อารมฺมเณ จตุปญฺจชวนุปฺปตฺติยา เอว ปริตฺตารมฺมณวาโร อิจฺฉิโต. น โวฏฺฐพฺพน ปริโยสานวเสน. ปฏฺฐาเนหิ ภวงฺคํ อาวชฺชนาย อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย เตฺวววุตฺโต. น ปน วุตฺโต อาวชฺชนา ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ. ยถา จ มุจฺฉามรณกาเลสุ วตฺถุทุพฺพลตาย ฉ ปญฺจชวนวารา อิจฺฉิตพฺพา. ตถา อิธปิ อารมฺมณทุพฺพลตายาติ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ. เอตฺถ จ สนฺตีรณโต ปรํ เอกจิตฺตกฺขณา วเสเส อารมฺมเณ เอกํ โวฏฺฐพฺพนํ ทฺวิจิตฺตกฺขณาวเสเส เทฺว ตทุตฺตริ ตีณีติ ยุตฺตํ สิยา. เอตรหิ ปน ทฺวิโวฏฺฐพฺพนิกา ฉปริตฺตารมฺมณวีถิโยติ โวฏฺฐพฺพนิกา ปญฺจาติ โยเชสุํ. เอวํ สนฺเต กีทิเส ปริตฺตารมฺมเณ ทฺวิโวฏฺฐพฺพนิกา, กีทิเส ติโวฏฺฐพฺพนิกาติ วิจาเรตพฺพา สิยุนฺติ. ยํ ปน อารมฺมณํ ทฺวตฺติกฺขตฺตุํโวฏฺฐพฺพนุปฺปตฺติยา อปฺปโหนกํ โหติ. ตํ อาวชฺชนปฺปตฺติยาปิ ปจฺจโย น โหตีติ วุตฺตํ ตตฺถ ภวงฺคจลนเมว โหติ. นตฺถิ วีถิจิตฺตุปฺปาโทติ. ตตฺถ ภวงฺคจลนเมวาติ ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺคสฺส จลนมตฺตเมว โหติ. อิจฺเจวํ จกฺขุทฺวาเรติ อิติ เอวํ ยทิ เอกจิตฺตกฺขณาตีตกํ รูปารมฺมณํ จกฺขุสฺส อปาตมาคจฺฉตีติอาทินา วุตฺตนเยน จกฺขุทฺวาเร จตุนฺนํ วารานํ วเสน จตุธา วิสยปฺปวตฺติ เวทิตพฺพา, ตถา โสตทฺวาราทีสุ จาติโยชนา. สพฺพถาปิ จตุธา เวทิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. อติปริตฺตารมฺมณํปิ อาปาตาคตมตฺเตน โมฆวารสฺส อารมฺมณํนาม โหติ. น อารมฺมณกรณวเสน. อิตรานิ ปน อุภยถาปิ อิตเรสํ วารานํ อารมฺมณานินาม โหนฺตีติ วุตฺตํ จตุนฺนํ วารานํ ยถากฺกมํ อารมฺมณภูตาติ.

วิภาวนิยํ ปน

อารมฺมณภูตาติ อิมสฺส อติปริตฺตารมฺมณํ สนฺธาย ปจฺจยภูตาติ อตฺโถ วุตฺโต. ตญฺหิ โมฆวาร ปญฺญา ปนาย ปจฺจโย โหตีติ.

ปญฺจทฺวาเรวีถิจิตฺตานิ ยถารหํ กิจฺจวเสน สตฺเตว. จิตฺตุปฺปาทา จิตฺตานํ อุปฺปตฺติขณวเสน จตุทฺทส. วิตฺถารา จิตฺตสรูปวิตฺถารโต จตุปญฺญาสาติ โยชนา. เอตฺถาติ ปริตฺตชวนวาเร.

๑๓๗. มโนทฺวาเร ปน อารมฺมณธมฺมา ปริตฺตขณาปิ อตีตานาคตาปิ กาลวิมุตฺตาปิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺติเยว. ตสฺมา ตตฺถ เอกจิตฺตกฺขณาตีตานิวา พหุจิตฺตกฺขณาตีตานิวา ฐิติปฺปตฺตาเนว อาปาตมาคจฺฉนฺตีติ อิทํ วิธานํ นตฺถีติ วุตฺตํ มโนทฺวาเรปน ยทิวิภูตมาลมฺพณํ อาปาตมาคจฺฉตีติ. ตตฺถ มโนทฺวาเรติ สุทฺธมโนทฺวาเร. จกฺขาทีสุ หิ ฆฏฺฏเนน สเหว ยตฺถ อปาตมาคจฺฉติ. ตํ มิสฺสกทฺวารนฺติ วุจฺจติ. อิธ ปน สุทฺธเมวา ธิปฺเปตนฺติ. ตํปิ ปญฺจทฺวารานุพนฺธกํ วิสุํ สิทฺธนฺติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ ยถา ฆณฺเฑ ทณฺฑเกน เอกวารํ ปหเฏ ฆณฺฑสรีรภูตา รูป กลาปา จิรํปิ กาลํ อญฺญมญฺญํ ฆฏฺเฏตฺวา อนุรวสทฺทสนฺตานํ ปวตฺเตนฺติ. ตถา ปญฺจทฺวาเร อารมฺมเณน เอกวารํ ฆฏฺฏิเต ปญฺจ ทฺวาริกวีถิยา นิรุทฺธายปิ อตีตํ ปญฺจาลมฺพณํ มโนทฺวาเร ยถา ปาตาคตเมว หุตฺวา อเนกสหสฺสานิปิ มโนทฺวาริกวีถิจิตฺต สนฺตานานิ ปวตฺเตติเยว. เตสํ ปน ทฺวารภูตํ ภวงฺคสนฺตานํ อนุพนฺธกํนาม โหติ. ตานิจ จิตฺตานิ อนุพนฺธกวีถิจิตฺตานินาม โหนฺติ. ยตฺถ ปน ปญฺจทฺวารฆฏฺฏนา นุพนฺธภาเวน วินา เกวลํ ตถา ตถา ฉฬารมฺมณธมฺมา อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. ตํ วิสุํ สิทฺธํ นาม โหติ. กถํ ปน ตสฺมึ วิสุํ สิทฺเธ มโนทฺวาเร อารมฺมณ ธมฺมา อาปาตํ อาคจฺฉนฺตีติ. วุจฺจเต. ทิฏฺฐโต ทิฏฺฐสมฺพนฺธโต สุตโต สุตสมฺพนฺธโต สทฺธาย รุจิยา อาการปริวิตกฺเกน ทิฏฺฐินิชฺฌานขนฺติยา นานากมฺมพเลน นานาอิทฺธิพเลน ธาตุกฺโขต วเสน เทวโตปสํหารวเสน อนุโพธวเสน ปฏิเวธวเสนาติ เอวมาทีหิ การเณหิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตีติ. ตตฺถ ทิฏฺฐํนาม ปุพฺเพ ปญฺจหิทฺวาเรหิ คหิตํ ปญฺจาลมฺพณํ. ตํปิ กาลนฺตเร การณลาเภ สติ สุทฺเธ มโนทฺวาเร อาปาตํ อาคจฺฉติเยว. ทิฏฺฐสมฺพนฺธํนาม ทิฏฺฐสทิสํ วุจฺจติ. ปุพฺเพ หิ กิญฺจิ ทิสฺวา อญฺญํ ยํกิญฺจิ อนุมาเนนฺตสฺส อทิฏฺฐํปิ ตํสทิสํ อตีตํปิ อนาคตํปิ ปจฺจุปฺปนฺนํปิ พหุอาปาตํ อาคจฺฉติเยว. สุตํนาม ปรโต สุตฺวา คหิตํ ฉฬารมฺมณํ. ตํ ปน มหาวิสยํ โหติ. สพฺพญฺญุเทสนํ สุตฺวา คหิตํ น กิญฺจิ อนารมฺมณํนาม อตฺถีติ. สุตสมฺพนฺธํนาม สุตสทิสํ. สทฺธานาม ปรสฺส สทฺทหนา. รุจินาม อตฺตโน มติ. อาการ ปริวิตกฺโก นาม อตฺถจฺฉายํ พฺยญฺชนจฺฉายํ การณจฺฉายญฺจ นิสฺสาย ตถา ตถา ปริวิตกฺกนํ. ทิฏฺฐินิชฺชานขนฺตินาม ปญฺญายวา อตฺตโน ลทฺธิยาวา ปุนปฺปุนํ อุปปริกฺขิตฺวา เอวเมวาติ สนฺนิฏฺฐานํ ปาเปตฺวา คหณํ. เสสํ ปากฏเมว. เอตฺถจ อนนฺตรูปนิสฺสย ปจฺจยภาโวนาม จิตฺตสนฺตานสฺส มหาวิปฺผาโร โหติ. สกึปิ อารมฺมณํ สุฏฺฐุ อาเสวิตฺวา นิรุทฺธกาลโต ปฏฺฐาย วสฺสสเตปิ วสฺสสหสฺเสปิ ภวนฺตเรปิ ตํอารมฺมณํ ปฏิจฺจ ภวงฺค จลนสฺส ปจฺจโย โหติ. จิตฺตญฺจนาม ทิฏฺฐาทีหิ ยถาวุตฺตการเณหิ สํวทฺธิตํ มหาวิปฺผารํ โหติ. กิญฺจิ นิมิตฺตํ ลภิตฺวา เอกสฺมึ ขเณ อเนกสหสฺเสสุปิ ทิฏฺฐาทีสุ อารมฺมเณสุ ผรมานํ ปวตฺตติ. เตหิจ การเณหิ นิจฺจํ โจทียมานํ จิตฺตสนฺตานํ กายเคลญฺญาทิเก จิตฺตทุพฺพลปจฺจเย อสติ นิจฺจกาลํปิ ภวงฺคโต วุฏฺฐาตุํ อชฺฌาสยยุตฺตํ โหติ. น หิ จิตฺตํนาม อวิภูเต อารมฺมเณ รมติ. วิภูเตเอว รมติ. ตสฺมา ภวงฺคสมฺปยุตฺโต มนสิกาโร ปุนปฺปุนํ ภวงฺคํ จาเลตฺวา ลทฺธปจฺจเยสุ อารมฺมเณสุ ปุนปฺปุนํ อาวชฺชนํ นิโยเชติเยว. ตทา ตานิ อารมฺมณานิ ตทภินินฺนาการ ปวตฺตมนสิการ สมฺปยุตฺตสฺส ภวงฺค จิตฺตสฺส อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. น หิ อญฺญํ อารมฺมณํ คเหตฺวา ปวตฺตมานสฺส จิตฺตสฺส อารมฺมณนฺตเร อภินินฺนากาโรนาม นตฺถีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ. ตทารมฺมณปากานิ ปวตฺตนฺตีติ อิทํ กามสตฺตวเสน วุตฺตํ. รูปารูปสตฺตานํ ปน วิภูตารมฺมเณปิ ตทารมฺมณุปฺปาโท นตฺถิเยว. ยถา เจตฺถ. เอวํ ปญฺจทฺวาเรปิ รูปสตฺตานํ อติมหนฺตารมฺมเณสุ ตทารมฺมณุปฺปาโท นตฺถีติ. อวิภูเต ปนา ลมฺพเณ ชวนาวสาเน ภวงฺคปาโตว โหตีติ อิทญฺจ อุกฺกฏฺฐ ปริจฺเฉทวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ญาณวิภงฺคฏฺฐกถายํ ปน ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ โวฏฺฐพฺพนปฺปวตฺติวเสน อวิภุเต อาลมฺพเณ โวฏฺฐพฺพนวาโรปิ อาคโต. โยจ ปญฺจทฺวาเรภวงฺคจลนมตฺตวเสน โมฆวาโร นาม จตุตฺโถ วาโร วุตฺโต. โสปิ อิธ ลทฺธุํ วฏฺฏติเยว. สุทฺธมโนทฺวาเรปิ หิ อารมฺมเณ อาปาตมาคเต วีถิจิตฺตํ อนุปฺปชฺชิตฺวา ทฺวิกฺขตฺตุํ ภวงฺเค จลิเต นิวตฺตนกวารานํ ปมาณํ นภวิสฺสติเยว, วิสเยจ อาปาตาคเต ภวงฺเคจ จลิเต สติ วิสยปฺปวตฺตินาม น น โหตีติ. อิติ อิมสฺมึ มโนทฺวาเรปิ ตทารมฺมณ ชวน โวฏฺฐพฺพน โมฆวาร สงฺขาตานํ จตุนฺนํ วารานํ ยถากฺกมํ อารณภูตา วิสยปฺปวตฺติ จตุธา เวทิตพฺพาติ. ตตฺถ ตทารมฺมณวารสฺส อารมฺมณภูตา อภิวิภูตานาม ชวน วารสฺส วิภูตานาม. โวฏฺฐพฺพนวารสฺส อวิภูตานาม. โมฆวารสฺส อารมฺมณภูตา อติอวิภูตานามาติ โยเชตพฺพา.

เอตฺถจ อารมฺมณสฺสวา จิตฺตสฺสวา อติพลวตาย อภิวิภูตตา เวทิตพฺพา. ทุพฺพเลปิ หิ จิตฺเต ปถวิปพฺพตาทิวเสน อติพลวนฺตํ อารมฺมณํ อติวิภูตํนาม โหติ. อติพลวนฺเต จ จิตฺเต อติสุขุมํปิ นิพฺพานํ อติวิภูตํนาม โหตีติ. เอวํ เสเสสุปีติ. วารเภโท ปเนตฺถ อนุพนฺธโก, วิสุํ สิทฺโธติ ทุวิโธ. ตตฺถ อนุพนฺธโก จกฺขุทฺวารานุพนฺธกาทิวเสน ปญฺจวิโธ. เอเกกสฺมิญฺเจตฺถ อตีตคหณํ, สมุทาย คหณํ, วตฺถุคหณํ, นามคหณนฺติ จตฺตาโร จตฺตาโร วารา. เตสุจ ตทารมฺมณวาราทโย ยถารหํ โยเชตพฺพา. วิสุํ สิทฺโธ ปน ทิฏฺฐ วาโร, ทิฏฺฐสมฺพนฺธวาโร, สุตวาโร, สุตสมฺพนฺธวาโร, วิญฺญาตวาโร, วิญฺญาตสมฺพนฺธวาโรติ ฉพฺพิโธ โหติ. เอตฺถจ สทฺธา รุจิ อาการ ปริวิตกฺกาทิ วเสน ปวตฺตวารา วิญฺญาตวาโร, วิญฺญาต สมฺพนฺธวาโรติ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. อฏฺฐสาลินิยํ ปน สทฺธารุจิยาทิว เสนคหิตํ อารมฺมณํ ตถาปิ โหติ. อญฺญถาปิ โหติ. ตสฺมา อฏฺฐกถายํ น คหิตนฺติ วุตฺตํ. ตถาวา โหตุ อญฺญถาวา. วีถิจิตฺตปวตฺติยา สติ คเหตพฺพเมว. ตตฺถ เอเกกสฺมึวาเร ตทารมฺมณวาราทิวเสน จตฺตาโร จตฺตาโร วารา. เตสุจ กาม มหคฺคตา นุตฺตร ปญฺญตฺติ วเสน ปจฺจุปฺปนฺนาตีตานาคตกาล วิมุตฺตวเสนจ อารมฺมณธมฺมา ยถารหํ โยเชตพฺพาติ. เอตรหิ ปน อตีตภวงฺควเสน ตทารมฺมณวเสน จ วารเภทํ กปฺเปนฺติ. ตตฺถ อตีตภวงฺควเสน วารเภทกปฺปนํ นิรตฺถกํ. น หิ มโนทฺวาเร ปญฺจทฺวาเร วิย อารมฺมณานํ ขณวเสน พลว ทุพฺพลตา สมฺภโว อตฺถิ. ตทา อวิชฺชมานานํปิ อตีตานาคตานํ กาลวิมุตฺตานญฺจ ตตฺถ อาปาตาคมนโตติ. เอตฺถ สิยา, เอกาวชฺชนวีถิยา อารมฺมณํนาม ธมฺมโตจ กาลโตจ อภินฺน เมว อิจฺฉนฺติ อฏฺฐกถาจริยา. อิเมจ สตฺตา ตํ ตํ อาการํ สลฺลกฺเขตฺวา อญฺญมญฺญสฺส จิตฺตํ ชานนฺติเยว. ปรจิตฺตวิทุนิโย ปน เทวตา อาการสลฺลกฺขเณน วินาปิ ชานนฺติ. ตตฺถ ปจฺจุปฺปนฺนํ ปรสฺส จิตฺตํ ชานนกาเล อาวชฺชนํ ภาวยํ ปรสฺส จิตฺตํ อตฺตนา สหุปฺปนฺนํ. ตํ วา อาวชฺชติ. อุทาหุ ปรโต ตํ ตํ ชวเนน สหุปฺปนฺนํวา. ชวนานิจ ยํ อาวชฺชเนน สหุปฺปนฺนํ ตํ วา ชานนฺติ, ปจฺเจกํ อตฺตนา สหุปฺปนฺนํวาติ. กิญฺเจตฺถ, ยทิ ตาว อาวชฺชเนน สหุปฺปนฺนํ อาวชฺชติ ชานนฺติจ. เอวํ สติ ธมฺมโต อภินฺนํ โหติ. กาลโต ภินฺนํ. ตญฺหิ จิตฺตํ อาวชฺชนสฺส ปจฺจุปฺปนฺนํ โหติ. ชวนานํ ปน อตีตนฺติ. อถ ปจฺเจกํ อตฺตนา สหุปฺปนฺนํ อาวชฺชติ ชานนฺติจ. เอวญฺจ สติ กาลโต อภินฺนํ โหติ. ธมฺมโต ภินฺนเมว. อถปิ ยํ ปจฺเจกํ สหุปฺปนฺนํ ชานนฺติ. ตเทว อาวชฺชติ. เอวํปิ ภินฺนเมว โหตีติ. เอตฺถ อฏฺฐกถายํ ตาว ยํ อาวชฺชเนน สหุปฺปนฺนํ. ตเทว อาวชฺชติ ชานนฺติจาติ ธมฺมโต อภินฺนํ วตฺวา ตํ จิตฺตํ นิรุทฺธํปิ อทฺธาวเสน สนฺตติวเสนจ คหิตํ ชวนานํปิ ปจฺจุปฺปนฺนเมว โหตีติ วินิจฺฉิตํ. อาจริยานนฺทมเตน ปน ปรสฺส ตํ ตํ อาการํ สลฺลกฺเขตฺวา ตํ ตํ อธิปฺปายชานนกาเล อาวชฺชนชวนานิ ปจฺเจกํ อตฺตนา สหุปฺปนฺนํ จิตฺตํ อาวชฺชติ ชานนฺติ จ. น เจตฺถ ธมฺมโต กาลโตจ ภินฺนํนาม โหติ. สพฺเพสํปิ หิ อารมฺมณํ จิตฺตเมว โหติ ปจฺจุปฺปนฺนญฺจาติ. นจ ชวนานิ นิราวชฺชนานินาม โหนฺติ. อาวชฺชเนนปิ หิ จิตฺตนฺเตว อาวชฺชิตํ โหติ. ชวนานิจ จิตฺตนฺเตว ชานนฺตีติ. ยทิ ปน อาวชฺชเน น จิตฺตนฺติ อาวชฺชิเต ชวนานิ รูปนฺติ ชานนฺติ. รูปนฺติวา อาวชฺชิเต จิตฺตนฺติ ชานนฺติ, นีลนฺติวา อาวชฺชิเต ปีตนฺติ ชานนฺติ. เอวํ สติ ชวนานิ ธมฺมโต นิราวชฺชนานิ นาม โหนฺติ. ตถา อตีตนฺติ อาวชฺชิเต ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ. เอวญฺจ สติ ตานิ กาลโต นิราวชฺชนานินาม โหนฺตีติ. ยสฺมา จ อตีโต ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ ปฏฺฐาเน วุตฺโต. ตสฺมา อิธ ขณวเสเนว ปจฺจุปฺปนฺนํ วตฺตุํ ยุตฺตํ. น อทฺธาสนฺตติ วเสนาติ. อิตรถา สพฺพ วีถิจิตฺตวาเรสุปิ อารมฺมณานํ อตีตาทิภาโว อทฺธาสนฺตติวเสเนว วตฺตพฺโพ สิยาติ. คาถายํ ตีเณวาติ กิจฺจวเสน ตีณิ เอว. จิตฺตุปฺปาทา ทเสริตาติ จิตฺตุปฺปตฺติกฺขณวเสน ทส อีริตานิ กถิตานิ. วิตฺถาเรนาติ จิตฺตสรูปวิตฺถาเรน. เอตฺถาติ มโนทฺวาเร. เอกจตฺตาลีสาติ ปญฺจวิญฺญาณมโนธาตูหิ วชฺชิตานํ กามาวจรจิตฺตานํ วเสน เอกจตฺตาลีสํ. เอตฺถาติ ปริตฺตชวนวาเร. [ปริตฺตวาโร]

๑๓๘. วิภูตาวิภูตเภโท นตฺถิ เอกํ วิภูตเมว ลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. น หิ อวิภูเต อารมฺมเณ อปฺปนานาม สมฺภวตีติ. ตถา ตทารมฺมณุปฺปาโทจ นตฺถิ. น หิ อติสนฺตตรํ อปฺปนาชวนํ ตทารมฺมณํ อนุพนฺธตีติ. ตตฺถ หิ ฉพฺพีสติ มหคฺคต โลกุตฺตร ชวเนสุ ยํกิญฺจิ ชวนํ อปฺปนาวีถิโมตรตีติ สมฺพนฺโธ. ญาณรหิตํ ทฺวิเหตุกชวนํ อถิรสภาวตฺตา อปฺปนาย อนนฺตรูปนิสฺสโย นโหตีติ วุตฺตํ ญาณสมฺปยุตฺต กามาวจรชวนานมฏฺฐนฺนนฺติ. ปริกมฺโมปจารานุโลมโคตฺรตุนาเมนาติ เอตฺถ อินฺทฺริยสมตาทีหิ ปริโตภาเคหิ อปฺปนา กรียติ สชฺชียติ เอเตนาติ ปริกมฺมํ. อปฺปนํ อุเปจฺจ จรตีติ อุปจาโร. สมีปจาโรติ อตฺโถ. สมีปจรณญฺเจตฺถ อาสนฺเนกาเล อปฺปนาวหสมตฺถภาเวน ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺส ปวตฺติยา อจิรํ กาลํ อปฺปนา สมฺภโว โหตีติ. อนุโลมนฺติ อปฺปนาปวตฺติยา ปจฺจนีกธมฺมวิธมเนน อปฺปนาย อนุกูลํ อปฺปนาหิตํ อปฺปนา วหนฺติจฺเจว อตฺโถ, ยสฺส ปวตฺติยา อปฺปนา วิพนฺธโก ปจฺจนี โกนาม นตฺถีติ. คมียติ พุชฺฌียติ อตฺโถ เอเตนาติโว. อภิธานํ พุทฺธิจ. ตํ ทุวิธํปิ ควํ ตายติ รกฺขตีติ โคตฺตํ. ปริตฺต ชาติสงฺขาโต อนฺวโย. โคตฺตํ อภิภุยฺยติ ฉิชฺชติ เอตฺถาติ โคตฺรภุ. เอตฺถ จ จตฺตาริปิ ชวนานิ ปริกมฺมชวนานีติ วา อุปจารชวนานิติวา อนุโลมชวนานีติวา วุจฺจนฺติเยว. โคตฺรภูติ ปน ปจฺฉิมสฺเสว นามํ. อิธ ปน จตุนฺนํปิ นามานํ สงฺคหณตฺถํ ปริกมฺโม ปจารานุโลม โคตฺรภุนาเมนาติ เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา กสฺมา ปถมเมว ปริกมฺมํนาม. นนุ อิตรานิปิ อปฺปนํ ปริสงฺขโรนฺติเยวาติ เอวมาทิกา โจทนา อโนกาสา โหตีติ. จตุกฺขตฺตุํ ติกฺขตฺตุเมววาติ จตุกฺขตฺตุเมววา ติกฺขตฺตุเมววา. ตตฺถ ปถเมน เอว สทฺเทน ปญฺจมํ โคตฺรภุสมฺภโว ปฏิกฺขิตฺโต โหติ. ตทา หิ ชวนํ ปติตํนาม โหติ. ปเวธติ กมฺปติ. กามโคตฺตํ อภิกฺกมิตฺวา อุปริภูมนฺตรปฺปตฺติยา ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกตีติ. ทุตีเยน ทุตียํ โคตฺรภุ สมฺภโว ปฏิกฺขิตฺโต โหติ. ตทา หิ อลทฺธาเสวนํ อนุโลมํ อตฺตโน อนนฺตเร จิตฺตํ โคตฺรภุภาวํ ปาเปตุํ น สกฺโกตีติ. เอเตเนว ปญฺจมโต ปรํ จตุตฺถโตจ โอรํ อปฺปนาย อสมฺภโว สาธิโต โหตีติ. วาสทฺเทน ปน มนฺทปญฺญสฺส จตุกฺขตฺตุเมว. น ติกฺขตฺตุํ. ติกฺขปญฺญสฺส ติกฺขตฺตุเมว. น จตุกฺขตฺตุนฺติ ทสฺสิตํ โหติ. อฏฺฐสาลินิยํ ปน มนฺทมชฺฌิม มหาปญฺญวเสน ติธา ภินฺทิตฺวา ปญฺจกฺขตฺตุํปิ ปริกมฺมชวนานํ อุปฺปตฺติ อนุญฺญาตา วิย ทิสฺสติ. อิตรฏฺฐกถาสุ ปน สุฏฺฐุ วิจาเรตฺวา ปฏิสิทฺธตฺตา สา น คเหตพฺพาวาติ.

ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘ฉฏฺฐํ สตฺตมํ ภวงฺคสฺส อาสนฺนภาเวน ปปาตาสนฺนปุริโส วิย อปฺปนาวเสน ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกตี’’ติ วุตฺตํ.

ตตฺถ ภวงฺคสฺส อาสนฺนภาเวนาติ ภวงฺคภาวสฺส อาสนฺน ภาเวนาติ อตฺโถ. ปญฺจมชวนโต หิ ปฏฺฐาย ชวนสนฺตานํ อนุปุพฺเพน ปริกฺขีณชวํ โหติ. ภวงฺคภาวตฺถาย ปริณมตีติ. เอวญฺจ กตฺวา ปปาตาสนฺนปุริโสปมาปิ อุปปนฺนา โหตีติ. นิรุทฺธานนฺตรเมวาติ นิรุทฺเธ อนนฺตรเมวาติ ปทจฺเฉโท. กสฺส อนนฺตรนฺติ, อญฺญสฺส อสุตตฺตา นิรุทฺธสฺสาติ อตฺถโต ลทฺธเมวาติ. ยสฺมา ปน อปฺปนานาม อุปฺปชฺชมานา จตุตฺถโตวา ปญฺจมโตวา ปฏฺฐาย อุปฺปชฺชติ. น ฉฏฺฐโตวา สตฺตมโตวา. สาหิ วสีภูตาปิ จตุตฺถ ปญฺจเมสุ อุปฺปตฺตึ อลภมานา สพฺพโส นุปฺปชฺชติเยว. ลภมานา ปน ทิวสํปิ นิรนฺตรํ ปวตฺตติเยว. ตสฺมา จตุตฺถํวา ปญฺจมํวาติ อิทํ อาทิมตฺตนิยมนตฺถํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนว หิ อปฺปนาวีถิโมตรตีติ จ ตโตปรํ อปฺปนาวสาเน ภวงฺคปาโตว โหตีติ จ วกฺขตีติ. ยทิ ปน ปญฺจมโต ปฏฺฐาย ชวนํ ปติตํ นาม โหติ. เอวํ สติ กสฺมา ตโต ปฏฺฐาย ปตนเขตฺเต อปฺปนาชวนํ ปวตฺตตีติ. วุจฺจเต, หตฺเถ ถปิตเลฑฺฑุสฺส ปตนเขตฺตํนาม หตฺถโต มุตฺตมตฺเต โหติ. เอวํ สนฺเตปิ หตฺถพเลน ขิปิตํ เลฑฺฑุ ทูรํปิ คจฺฉติเยว. เอตฺถ จ เลฑฺฑุสฺส ชโวนาม หตฺถชวมูลโก โหติ. หตฺถชโวจ สรีรพลมูลโก. ตตฺถ เลฑฺฑุ วิย อปฺปนาชวนํ ทฏฺฐพฺพํ. เลฑฺฑุสฺส ปตนเขตฺตํ วิย จตุตฺถโต ปจฺฉากาโล. หตฺถชโววิย โคตฺรภุชโว. สรีรพลํ วิย ปุริมานํ ปริกมฺมชวนานํ พลํ ทฏฺฐพฺพํ. อุตฺตานเสยฺยสฺส พาลทารกสฺส พลํ วิย อาทิกมฺมิกวีถิยํ กามชวนานํ พลํ. วุทฺธิปตฺตสฺส ปุริสสฺสพลํ วิย สมาปตฺติวีถิยํ กามชวนานํ พลํ. ยถา จ พาลทารเกน ขิตฺตํ เลฑฺฑุ หตฺถโต มุตฺตมตฺเตปิ ปตติ. เอวํ อาทิกมฺมิกวีถิยํ อปฺปนาชวนํ เอกวารํ ชวิตฺวา ปตติ. ยถาวุทฺธิปตฺเตน ขิตฺตํ เลฑฺฑุ ปตนเขตฺเตปิ อปติตฺวา ทูรํปิ ทูรตรํปิ คจฺฉติ. ตถา สมาปตฺติวีถิยํ อปฺปนาชวนํ จิรํปิ จิรตรํปิ ปวตฺตตีติ. มูลฏีกายํ ปน อปฺปนาชวนํ ปตนเขตฺเต ปวตฺตํปิ ภูมนฺตรปตฺติยาวา อารมฺมณนฺตรลทฺธิยาวา ปติตํนาม นโหตีติ วุตฺตํ. เอตฺถ สิยา, กสฺมา ปญฺจมโต ปฏฺฐาย ชวนํ ปติตนฺติ วุตฺตํ. นนุ อปติ ตตฺตา เอว สุฏฺฐุ พลวภาวโต สตฺตมชวนเจตนา สีฆํ อนนฺตเร ภเว วิปากทายินีจ อานนฺตริยกมฺมญฺจ โหติ. มชฺเฌ ปญฺจเจตนา ตถา พลวภาวาภาวโต จิเรน ตตียภวาทีสุ วิปากทายินีจ โหนฺติ, อนนฺตริยภาวญฺจ น คจฺฉนฺตีติ. นโข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิ หิ สีฆํ วิปากทานตาย พลวตีนาม สิยา. เอวํสติ ปฐมเจตนา สพฺพพลวตีนาม สิยา. สา หิ อิมสฺมึเยว ภเว วิปากํ เทตีติ. อิทํ ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานํ. เอก วสฺสชีวีนํ ติณรุกฺขานํ ปริณาโมวิย ปถมเจตนาย ปริณาโม ทฏฺฐพฺโพ. ทฺวิวสฺสชีวีนํ วิย สตฺตมเจตนาย. มหาสาลานํ วิย มชฺฌิมเจตนานนฺติ. ตตฺถ เอกวสฺสชีวิโน ติณรุกฺขานาม อสารา โหนฺติ. อสารตฺตาจ ทุพฺพลา อนทฺธนิยา อจิรฏฺฐิกา. ตสฺมา เตสํ สีฆตรปริณาโม โหติ. เต หิ สีฆตรํ รุหนฺติ. วุทฺธึ วิรุฬฺหึ อาปชฺชนฺติ. สีฆตรํ ปุปฺผนฺติ ผลนฺติ ปตนฺติ อนฺตรธายนฺติ. เอกํ นิทาฆสมยํ อติกฺกมิตุํ นสกฺโกนฺติ. ทุตียํ วสฺสํ น ปาปุณนฺติ. เอตฺถจ นิทาฆสมโย วิย มรณกาโล เวทิตพฺโพ. ทฺวิวสฺสชีวิโน ปน โถกํ สารภูตา โหนฺติ. สารภูตตฺตาจ โถกํ พลวนฺตา อทฺธนิยา. ตโต เยวจเตสํ จิรปริณาโม โหติ. เต หิ ปถมํ วสฺสํ รุหนฺติ วุทฺธึ วิรุฬฺหึ อาปชฺชนฺติ. ปุปฺผิตุํวา ผลิตุํวา นสกฺโกนฺติ. ทุตียวสฺเสเอว ปุปฺผนฺติ ผลนฺติ ปตนฺติ อนฺตรธายนฺติ. ทุตียํ ปน นิทาฆ สมยํ อติกฺกมิตุํ น สกฺโกนฺติ. ตตียํ วสฺสํ น ปาปุณนฺติ. มหาสาลา ปน สพฺพสารภูตา โหนฺติ. พลวนฺตา จิรตรฏฺฐายิโน. ตสฺมา เต สณิกเมว ปริณามํ คจฺฉนฺติ. เต หิ เอก เทฺว วสฺสานิ วิทตฺถิรตนมตฺตาว โหนฺติ. วุทฺธึ วิรุฬฺหึ นาปชฺชนฺติ. ปุปฺผิตุํวา ผลิตุํวา น สกฺโกนฺติ. อติจิรฏฺฐายิโน ปน โหนฺติ. ฉ ปญฺจ วสฺสสตานิ ฐตฺวาว ปตนฺติ. เอวเมว ปถมชวนเจตนา สพฺพโส อลทฺธาเสวนตาย อสารา อพลา โหติ. วิสุํ เอกํ ภวํ นิพฺพตฺเตตุํ เอกญฺจ มรณกาลํ อติกฺกมิตุํ น สกฺโกติ. อิมสฺมึ ภเวเอว วิปจฺจิตฺวาวา อวิปจฺจิตฺวาวา ขิยฺยติ. สตฺตม ชวนเจตนา ปน ลทฺธาเสวนตาย โถกํ สารภูตา โหติ. วิสุํ เอกํ ภวํ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺโกติ. สารภูตตฺตา เยวจ สณิกเมว ปริณามํ คจฺฉติ. อิมสฺมึ ภเว วิปจฺจิตุํ น สกฺโกติ. ภวนฺตรํ ปตฺวาว วิปจฺจติ. ปติตชวเนสุ ปน อนฺติม ชวนตาย ทุพฺพลตฺตา ทุตียํ มรณกาลํ อติกฺกมิตุํ น สกฺโกติ. ทุตียภเวเอว วิปจฺจิตฺวาวา อวิปจฺจิตฺวาวา ขิยฺยติ. อวเสสานํ ปน ปญฺจนฺนํ มชฺฌิมเจตนานํ สุฏฺฐุ ลทฺธาเสวนานํ สณิก ตร ปริณตภาโว วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺโพติ. นํ เกวลญฺเจตฺถ ติณ รุกฺโข ปมาย ปาโณปมายาปิ อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพ. เยหิเกจิ คพฺภเสยฺยกา ปาณา อปฺปายุกชาติกา โหนฺติ. เต สีฆตรํ คพฺภวาสํ วสนฺติ, สีฆตรํ วิชายนฺติ. องฺคมงฺคานิจ เนสํ สีฆตรํ ถามคตานิ โหนฺติ. อินฺทฺริยานิจ สีฆตรํ ปริปากคตานิ โหนฺติ. ตทเหว อุฏฺฐหิตฺวา คจฺฉนฺติ. โคจรํ คณฺหนฺติ. อตฺตโน อตฺตโน วิสเย สีฆตรํ วิญฺญุตฺตํ อาปชฺชนฺติ. สีฆตรํ ชิณฺณา โหนฺติ มรนฺติ. ทีฆายุกชาติกานํ ปน คพฺภวาสาทีนิ สพฺพานิ สณิก เมว สิชฺฌนฺตีติ. เอตฺถจ มหคฺคต กุสลานิ สตฺตม ชวนฏฺฐาเน ฐิตานีติ เวทิตพฺพานิ. ปริกมฺมชวนานิ หิ จิรฏฺฐิติกฏฺเฐน สุปกฺก สาลิธญฺญสทิสานิ. อปฺปนาชวนานิ อจิรฏฺฐิติกฏฺเฐน สุปกฺก สาลิภตฺตสทิสานีติ ตานิปิ อจิรตรฏฺฐิติกานิเอว โหนฺติ. ทุตีเย ภเว วิปจฺจิตฺวาวา อวิปจฺจิตฺวาวา ขิยฺยนฺติ. อิมสฺมึ ภเวปิ อปฺปเกน กามจฺฉนฺทาทินา ปจฺจนีกธมฺเมน ปฏิพาหิตานิ สพฺพโส อวิปากภาวํ อาปชฺชนฺติ. ตสฺมาตานิ เตน ปริยาเยน ทุพฺพลานิ นาม โหนฺตีติ.

ยสฺมา จ อานนฺตริยกมฺมานํ ผลทานนิยตตานาม กาลนิยเมน วินา น สมฺภวติ. กาลนิยโมจนาม เอกนฺเตน สตฺตมชวนสฺเสว โหติ. น มชฺฌิมชวนานํ. เตสญฺหิ อสุกสฺมึ ภเวเอว วิปจฺจนฺตีติ เอวํ นิยโม นตฺถีติ. ตสฺมา ทุวิธสฺส นิยมสฺส สิทฺธตฺตา เอว สตฺตมชวนเจตนาย อนนฺตริยกมฺมตา สิทฺธา โหติ. น พลวตรตายาติ นิฏฺฐเมตฺถคนฺตพฺพนฺติ. มูลฏีกายํ ปน นนุจ สตฺตมชวนเจตนาย พลวตาย อุปปชฺชเวทนียภาโว โหติ อานนฺตริยตาปีติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ตตฺถายํ อธิปฺปาโย สิยา. ปฏิสนฺธิยา อนนฺตรปจฺจยภาวิโน วิปากสนฺตานสฺส อนนฺตรปจฺจยภาเวน อนฺติมชวนเจตนาย สุสงฺขตตฺตาสา สตฺตมชคนเจตนา อุปปชฺชเวทนียา อานนฺตริยกาจ โหติ. น อปติตชวนเจตนา วิย พลวตายาติ อุตฺตรํ วทติ. ตํ ยุตฺตํ วิย น ทิสฺสติ. เอวญฺหิ สติ ปถมชวนเจตนา กสฺส อนนฺตรปจฺจยภาเวน สุสงฺขตตฺตา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียานาม ชาตาติ วตฺตพฺพา โหตีติ. มหาฏีกายํ ปน ทุพฺพลาปิ อนฺติมชวน เจตนา สนฺนิฏฺฐานกิจฺจวิเสสยุตฺตตาย ผลวิปจฺจเน สตฺติวิเส สยุตฺตา โหตีติ อุปปชฺชเวทนียา อานนฺตริยกาจ สา โหตีติ วุตฺตํ. ยถารหนฺติ ตํ ตํ ปุคฺคลานุรูปํ. ยถาภินีหาร วเสนาติ ตสฺส ตสฺส ปริกมฺมภาวนา จิตฺตสฺส กสิณนิมิตฺตา ทีสุวา อนิจฺจลกฺขณาทีสุวา อภินีหรณานุรูปํ. อปฺปนาวีถินฺติ อปฺปนาปพนฺธํ. อิทญฺจ อเนกวาเร ปวตฺตานํ อปฺปนาชวนานํ สงฺคหณตฺถํ วุตฺตํ. เตเนวาห ตโตปรํ อปฺปนาวสาเน ภวงฺคปาโตว โหตีติ. ตตฺถ ตโตติ จตุตฺถโตวา ปญฺจมโต วา. อิมสฺมึ อตฺเถ สติ ปญฺจเมวา ฉฏฺเฐวา เอกนฺเตน ภวงฺคปาโต โหตีติ อาปชฺชติ. ตสฺมา ปุน อปฺปนาวสาเนติ วุตฺตํ. ภวงฺคปาโตวโหติ. นตฺถิ ตทารมฺมณุปฺปาโทติ อธิปฺปาโย.

วิภาวนิยํ ปน

‘‘กตฺถจิ อปฺปนาวาเร สตฺตชวน ปริปูรณตฺถํ อปฺปนาวสาเนปิ กามาวจรชวนปฺปวตฺตึ วทนฺตานํ นิกายนฺตริกานํ วาโท อิธ เอวสทฺเทน นิวตฺติโต’’ติ วุตฺตํ.

ตตฺถาติ ตสฺมึ อปฺปนาชวนวาเร. นิรนฺตรปวตฺตานํ ชวนานํ ภินฺนเวทนตานาม นตฺถีติ วุตฺตํ โสมนสฺสสหคต ชวนา นนฺตรนฺติอาทิ.

[๑๓๒] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ภินฺนเวทนานํ อญฺญมญฺญํ อาเสวนปจฺจยภาวสฺส อนุทฺธฏตฺตา’’ติการณํ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ อิธ อาเสวนปจฺจยภาโว ปมาณํ. กสฺมา, อาเสวน ปจฺจนิกานํ ผลชวนานํปิ ปริกมฺมชวเนหิ อญฺญมญฺญญฺจ อภินฺนเวทนตาย อิจฺฉิตพฺพตฺตาติ. ปาฏิกงฺขิตพฺพาติ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพา.

[๑๓๓] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ปสํสิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ ตาทิโส สํวณฺณนาปเทโส ทิสฺสตีติ. อรหตฺต ผเล มคฺควีถิยํ มคฺคกุสลานนฺตรํ ปวตฺตมาเนปิ อยํ ปุพฺพาปร นิยโม ปริกมฺมชวเนหิ เอว สห อปฺปนาชวนานํ โหตีติ กตฺวา กฺริยชวนานนฺตรํ อรหตฺตผลญฺจาติ วุตฺตํ. สุขปุญฺญมฺหา ปรํ ทฺวตฺตึส อปฺปนาชวนานิ สมฺภวนฺติ. อุเปกฺขกา ปุญฺญมฺหา ปรํ ทฺวาทส, สุขิตกฺริยโต ปรํ อฏฺฐ. อุเปกฺขกา กฺริยโต ปรํ ฉ อปฺปนาชวนานิ สมฺภวนฺตีติ โยชนา. ตตฺถ ทฺวตฺตึสาติ อรหตฺตผลสพฺพปญฺจมชฺฌานวชฺชิตานํ จตุนฺนํ รูปกุสลานํ โสฬสนฺนํ มคฺคกุสลานํ ทฺวาทสนฺนํ เหฏฺฐิมผลานญฺจ วเสน ทฺวตฺตึส. ทฺวาทสาติ ปญฺจมชฺฌานิกานํ รูปารูปมคฺคกุสลานํ เหฏฺฐิมผลานญฺจ วเสน ทฺวาทส. อฏฺฐาติ ปญฺจมชฺฌานวชฺชิตานํ จตุนฺนํ รูปกฺริยานํ จตุนฺนํ อรหตฺตผลานญฺจ วเสน อฏฺฐ. ฉาติ ปญฺจมชฺฌานิกานํ ปญฺจนฺนํ รูปารูปกฺริยานํ อรหตฺตผลสฺสจ วเสน ฉ. ปุถุชฺชนานํ เสกฺขานญฺจ กามปุญฺญติเหตุโต ปรํ จตุจตฺตาลีส อปฺปนา สมฺภวนฺติ. วีตราคานํ อรหนฺตานํ ติเหตุกามกฺริยโต ปรํ จุทฺทส อปฺปนา สมฺภวนฺตีติ โยชนา.

๑๓๙. สพฺพถาปีติ อติมหนฺตาทินา สพฺพปกาเรนปิ. เอตฺถาติ เอเตสุ ยถาวุตฺเตสุ ปญฺจทฺวาร มโนทฺวาเรสุ. สพฺพตฺถาปิ ปน อนิฏฺเฐ ติวา ปาโฐ. เตเนว ฏีกาสุ สพฺพตฺถาปีติ ปญฺจทฺวาร มโนทฺวาเรปีติ วุตฺตํ. อิจฺฉิตพฺพนฺติ อิฏฺฐํ. เกน อิจฺฉิตพฺพนฺติ. โลกิยมหาชเนน. ตตฺถ จ อติอุกฺกฏฺเฐ อติทุคฺคเตจ ชเน อคเหตฺวา มชฺฌิมเกน มหาชเนน. เอวญฺหิ สติ อิฏฺฐานิฏฺฐานํ สุฏฺฐุววตฺถานํ โหตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ยสฺมึ อารมฺมเณกุสล วิปากํ อุปฺปชฺชติ, ตเทว อิฏฺฐํนาม. ยสฺมึ ปน อกุสลวิปากํ อุปฺปชฺชติ, ตเทว อนิฏฺฐํนาม. น หิ สกฺกา อิฏฺฐํวา อนิฏฺฐํวา อารมฺมณํ วิปากจิตฺตํ วญฺเจตุนฺติจ. อปิจ ทฺวารวเสนาปิ อิฏฺฐานิฏฺฐตา เวทิตพฺพาติ จ วุตฺตํ. ตสฺมา อินฺทฺริยานินฺทฺริยพทฺธสนฺตานคเต เอเก กสฺมึ รูปกลาเป วณฺณาทีสุ รูเปสุ กิญฺจิ อิฏฺฐํ โหติ. กิญฺจิ อนิฏฺฐํ. กทาจิ อิฏฺฐํ โหติ. กทาจิ อนิฏฺฐํ, ตตฺถ กิญฺจิ อิฏฺฐํ โหติ กิญฺจิ อนิฏฺฐนฺติ ยถา กึสฺมึจิ เอกสฺมึ ปุปฺเผ วณฺโณ อิฏฺโฐ. คนฺโธ อนิฏฺโฐ, รโส อนิฏฺโฐ, โผฏฺฐพฺโพ อนิฏฺโฐ, ขรสมฺผสฺโส. กึสฺมึจิ วณฺโณปิ อิฏฺโฐ, คนฺโธปิ อิฏฺโฐ, รสาทโย อนิฏฺฐาเยว. ตถา พุทฺธสฺส สรีรคเตปิ เอกสฺมึ กลาเป วณฺโณ อิฏฺโฐ โหติ. คนฺโธ อนิฏฺโฐ. มตกณฺหสุนขสฺส อุทฺธุมาตสรีเรปิ วณฺโณ อิฏฺโฐ โหติ. คนฺโธ อนิฏฺโฐ. โส หิ วณฺโณ ยทิ นิวตฺถปารุตสฺส วตฺถสฺส ภเวยฺย. ตํ วตฺถํ มหคฺฆํ โหตีติ. กทาจิ อิฏฺฐํ กทาจิ อนิฏฺฐนฺติ อคฺคินาม เหมนฺเต อิฏฺโฐ สุขวิปากสฺส ปจฺจโย. คิเมฺห อนิฏฺโฐ ทุกฺขวิปากสฺส ปจฺจโย. สีตุทกํ คิเมฺห อิฏฺฐํ. เหมนฺเต อนิฏฺฐํ. ตถา สุข สมฺผสฺสํ วตฺถํ ปกติกาเย อิฏฺฐํ โหติ. วณํ ปตฺวา อนิฏฺฐํ. เตนวา สณิกํ ผุสนฺตสฺส อิฏฺฐํ, คาฬฺหํ ผุสนฺตสฺส อนิฏฺฐนฺติ. นอิฏฺฐนฺติ อนิฏฺฐํ. ตสฺมึ อนิฏฺเฐ. อิฏฺเฐติ อิฏฺฐมชฺฌตฺเต, กุสลวิปากานิ ปญฺจวิญฺญาณ สมฺปฏิจฺฉน สนฺตีรณ ตทารมฺมณานีติ สมฺพนฺโธ. สนฺตีรณ ตทารมฺมณานิ เจตฺถ อุเปกฺขาสหคตานิเอว เวทิตพฺพานิ. เตเนวาห อติอิฏฺเฐปนาติอาทิ. ตตฺถ อภิอิฏฺเฐติ สุวณฺณ รชต มณิวณฺณาทิเก หริตาลวณฺณาทิเก โกเสยฺย วตฺถวณฺณาทิ เก เทวจฺฉราวณฺณาทิเกจ อติวิย โลกิยมหาชเนน อิจฺฉิตพฺเพ ฉฬารมฺมเณ. ยสฺมา เจตฺถ อนิฏฺฐารมฺมณ สมาโยโค อกุสลกมฺมสฺเสว วิปจฺจโนกาโส โหติ. อิฏฺฐารมฺมณสมาโยโคจ กุสลกมฺมสฺเสว, ตสฺมา อนิฏฺเฐ อกุสลวิปากาเนว. อิฏฺเฐ กุสลวิปากาเนวาติ อยํ นิยโม สิทฺโธ. เวทนานิยโม ปน อาทาเส มุขนิมิตฺตสฺส วิย อตฺตโน อุสฺสาห พเลน วินา เกวลํ กมฺมพเลน นิพฺพตฺตานํ วิปากานํ ปริทุพฺพลตฺตา ตถา ตถา กปฺเปตฺวา ปกปฺเปตฺวา คหณา ภาวโต ยถารมฺมณเมว สิทฺโธ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. น เกวลญฺจ วิปากานํ เอว. อถโข วิปลฺลาสรหิเต ขิณาสวสนฺตาเน ปวตฺตานํ กามกฺริยชวนานํ วิยถารมฺมณเมว เวทนาโยโค โหตีติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ ตตฺถาปิ โสมนสฺสสหคต กฺริยชวนาวสาเน ติอาทิ. ตตฺถาปีติ เตสุ วิปาเกสุปิ. โสมนสฺสสหคต กฺริย ชวนา วสาเนติ พุทฺธวณฺณาทิเก อติอิฏฺฐารมฺมเณ ปวตฺตานํ โสมนสฺส สหคต กฺริยชวนานํ อวสาเน. อุเปกฺขาสหคต กฺริย ชวนา วสาเนติ อนิฏฺเฐ อิฏฺฐมชฺฌตฺเตจ ปวตฺตานํ อุเปกฺขาสหคตกฺริยชวนานํ อวสาเน. อยญฺจ กฺริยชวนาวสาเน ตทารมฺมณนิยโม อฏฺฐกถายํปิ วุตฺโตเยว. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ กามาวจร ติเหตุก โสมนสฺส สหคตกฺริยทฺวยํ ตทารมฺมณวเสน ปญฺจนฺนํ โสมนสฺสสหคต วิปากานํ อนนฺตรปจฺจโยติอาทิ. อิทญฺจ ปกตินีหาเรน ปวตฺตานํ กฺริยชวนานํ วเสน วุตฺตํ. ตถา รูเปน ปน จิตฺตาติสงฺขาเรน ปวตฺตานํ กฺริยชวนานํ อิฏฺเฐปิ อุเปกฺขาเวทนาโยโค อนิฏฺเฐปิ โสมนสฺส เวทนาโยโค โหติเยว. ยถาห –

กถญฺจานนฺท อริโย โหติ ภาวิตินฺทฺริโย. อิธานนฺท ภิกฺขุโน จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา อุปฺปชฺชติ มนาปํ อุปฺปชฺชติ อมนาปํ. อุปฺปชฺชติ มนาปามนาปํ. โส สเจ อากงฺขติ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหเรยฺยนฺติ. อปฺปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรติ. สเจ อากงฺขติ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูล สญฺญี วิหเรยฺยนฺติ. ปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรตีติ.

สพฺพํ อุปริปณฺณาสเก อินฺทฺริยภาวนาสุตฺตํ อาหริตพฺพํ. ตตฺถ อุปฺปชฺชติ มนาปํ อุปฺปชฺชติ อมนาปํ. อุปฺปชฺชติ มนาปามนาปนฺติ เอเตน ขีณาสวานํ กามกฺริยชวนานํ ปกตินีหาเรน อิฏฺเฐ โส มนสฺสโยโค อนิฏฺเฐ อุเปกฺขา โยโค ทสฺสิโต โหติ. โสสเจ อากงฺขติ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหเรยฺยนฺติ. อปฺปฏิกูลสญฺญี ตตฺถ วิหรตีติอาทินา ปน เตสํ ตถารูเป จิตฺตาภิสงฺขาเร สติ อิฏฺเฐปิ อุเปกฺขาโยโค อนิฏฺเฐปิโสมนสฺส โยโค วุตฺโต โหตีติ. ยํ ปน ขีณาสวานํ สตตวิหารสุตฺเต อิธ ภิกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา เนว สุมโน โหติ. น ทุมฺมโน. อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโนติอาทินา ฉสุทฺวาเรสุ โสมนสฺส ปฏิกฺขิปนํ วุตฺตํ. ตํปิ เตสํ ตถา รูปจิตฺตาภิสงฺขารพาหุลฺลวเสน วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. ยสฺมา วา ขีณาลวาปิ พุทฺธรูปทสฺสนาทีสุ ปธานสารุปฺปฏฺฐานทสฺสนาทีสุ จ โสมนสฺสิตา โหนฺติเยว. ตสฺมา เกวลํ ราคาทิวตฺถุ ภูตานิ รูปารมฺมณาทีนิ อิฏฺฐานิฏฺฐานิ สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติปิ ยุตฺตํ. เอตฺถ จ. กถํ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. อนิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ เมตฺตายวา ผรติ. ธาตุโตวา อุปสํหรติ. เอวํ ปฏิกูเล อปฺปฏิกูลสญฺญี วิหรติ. กถํ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหรติ อิฏฺฐสฺมึ วตฺถุสฺมึ อสุภายวา ผรติ. อนิจฺจโต วา อุปสํหรติ. เอวํ อปฺปฏิกูเล ปฏิกูลสญฺญี วิหรตีติอาทินา ปฏิสมฺภิทามคฺคนเยน อิธ ตถารูโป จิตฺตาภิสงฺขาโร นาม เวทิตพฺโพ. อปเร ปน วทนฺติ-ขีณาสวา ยทา เทวจฺฉรา วณฺณาทิกํ อติอิฏฺฐารมฺมณํ อาปาตมา คจฺฉติ. ตทา ตตฺถ อสุภายวาผรนฺติ. อนิจฺจโตวา อุปสํหรนฺติ ตตฺถ อนิฏฺฐภูตํ อสุภ ลกฺขณํวา อนิจฺจลกฺขณํวา อุเปกฺขา กฺริย ชวนานํ อารมฺมณํ โหติ. น อติอิฏฺฐารมฺมณภูตํ เทวจฺฉราวณฺณาทิกํ.

ตถา ยทา กุธิภกุฏฺฐสรีราทิกํ อติอนิฏฺฐารมฺมณํ อาปาตมาคจฺฉติ. ตทา ตตฺถ เมตฺตายวา ผรนฺติ. ธาตุโตวา อุปสํหรนฺติ. ตตฺถ อิฏฺฐภูตํ อเวรตาวาทิลกฺขณเมว โสมนสฺสกฺริยชวนานํ อารมฺมณํ โหติ. น อติอนิฏฺฐภูตํ กุธิต กุฏฺฐสรีราทิกํ. ตสฺมา ตานิ ชวนานิ กามวิปากานิวิย สพฺพทาปิ อารมฺมณานุรูปเมว เวทนายุตฺตานิ โหนฺตีติ. ตํ นยุชฺชติ. น หิ ตานิ ลกฺขณานิ เทวจฺฉราวณฺณาทีหิ วินา วิสุํ ลพฺภนฺติ. เตหิ ปน สเหว ลพฺภนฺติ. ตสฺมา ยถา อานิสํสทสฺสเนน ภาวนาย ปุพฺพาปริยวิเสสทสฺสเนนจ อุทฺธุมาตกาทีสุ อติ อนิฏฺเฐสุปิ โสมนสฺสุปฺปตฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. ยถาจ มหา โมคฺคลานตฺเถรสฺส พุทฺธสุพุทฺธตาทสฺสเนน อตฺตสมฺปตฺติทสฺสเนนจ อนิฏฺฐภูเตปิ อฏฺฐิกงฺกลิกเปตรูเป โสมนสฺสุปฺปตฺติ ปาฬิยํ วุตฺตา. ยถา จ มหากสฺสปตฺเถรสฺส ตถารูเปน จิตฺตาภิ สงฺขาเรน กุฏฺฐิโน หตฺถโต ลทฺเธ อนิฏฺฐภูเต ปูติกุมฺมาเสปิ โสมนสฺสุปฺปตฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. เอวเมวํ อิธปิ อสุภผรณาทิโก จิตฺตาภิสงฺขาโร อติอิฏฺเฐ อุเปกฺขาชวนานํ อติอนิฏฺเฐจ โสมนสฺสชวนานํ อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อยญฺหิ อารมฺมณานํ อิฏฺฐานิฏฺฐภาโวนาม โลกิยมหาชนานํ อิจฺฉาวเสน สิทฺโธ โหติ อคมฺภีโร วิปลฺลาสธมฺมานํ กิเลสานญฺจ วตฺถุภูโต. ยถาห-ตตฺถ กตมํ รูปํ หีนํ. ยํ รูปํ เตสํ เตสํ สตฺตานํ อุญฺญาตํ อวญฺญาตนฺติอาทิ. เอตฺถ หิ เตสํ เตสํ สตฺตานนฺติ เอเตน อารมฺมณธมฺมานํ อิฏฺฐานิฏฺฐภาโว นาม โลกิยมหาชน สมฺมุติยา สิทฺโธติ ทสฺเสติ. ตสฺมา ยญฺจ อปฺปหีนวิปลฺลาสานํ โลกิยมหาชนานํ เทวจฺฉราวณฺณา ทีสุ อติ อิฏฺเฐสุ อติอิฏฺฐาการโต คหณํ. ยญฺจ พุทฺธวณฺณา ทีสุ อติอิฏฺเฐสุ อนิฏฺฐาการโต คหณํ. ตทุภยํปิ เตสํ วิปลฺลาสวเสเนว โหติ. ยํปน ปญฺญวนฺตานํ พุทฺธสาวกานํ เทวจฺฉราวณฺณาทีสุ อนิฏฺฐาการโต คหณํ. ยญฺจ พุทฺธวณฺณาทีสุ อติอิฏฺฐาการโต คหณํ. ตทุภยํปิ ปญฺญาพเลเนว โหตีติ เวทิตพฺพํ.

[๑๓๔] ยํ ปน วิภาวนิยํ

‘‘กุสลากุสลานํ ปน อปฺปหีนวิปลฺลาเสสุ สนฺตาเนสุ ปวตฺติยา อติอิฏฺเฐปิ อิฏฺฐมชฺฌตฺตอนิฏฺฐาการโต อนิฏฺเฐปิ อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตาการโต คหณํ โหตีติ’’ วุตฺตํ.

ยญฺจ ตตฺถ

‘‘ขีณาสวานํ จิตฺตวิปลฺลาสาภาเวน กฺริยชวนานิปิ ยถารมฺมณเมว ปวตฺตนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตํ วิจาเรตพฺพเมว.

เย หิ เต ธมฺม จกฺขุรหิตา โหนฺติ. เตเยว วิปลฺลาส วเสน จิตฺตวสานุคา อารมฺมณวสานุคาจ โหนฺตีติ กุสลา กุสลานิเยว เยภุยฺเยน ยถารมฺมณํ ปวตฺตนฺติ. น ปน กฺริย ชวนานิ. น หิ ขีณาสวา โลกิยมหาชนสมฺมเตสุ อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ จิตฺตวสานุคา อารมฺมณวสานุคาจ โหนฺตีติ. ยถาห –

รูปา สทฺทา คนฺธา รสา, โผฏฺฐพฺพาจ มโนรมา;

อิฏฺฐธมฺมา อนิฏฺฐาจ, น ปเวธนฺติ ปณฺฑิตาติ.

ตสฺมา โสมนสฺส กฺริย ชวนานนฺตรํปิ ตทารมฺมณานิ โสมนสฺสุเปกฺขา เวทนายุตฺตานิ เอว สิยุํ. ตถา อุเปกฺขากฺริยชวนานนฺตรํปีติ. มูลฏีกายํ ปเนตฺถ ปฏฺฐาเน-กุสลากุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตาอุปฺปชฺชตีติ กุสลกุสลานนฺตรํ เอว ตทารมฺมณํ วุตฺตํ. น อพฺยากตานนฺตรํ นจ กตฺถจิ กฺริยานนฺตรํ ตทารมฺมณสฺส วุตฺตฏฺฐานํ ทิสฺสติ. วิชฺชมาเนจ ตสฺมึ อวจเน การณํนตฺถิ. ภวงฺคญฺจนาเมตํ นทิโสโตวิย ปฏิโสตคามินาวํ สวิปฺผาริกํ เอวชวนํ อนุพนฺธตีติ ยุตฺตํ. น ปน ฉฬงฺคุเปกฺขาวโต ขีณาสวสฺส สนฺตวุตฺติกฺริยชวนํ. ตสฺมา กฺริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณวิธานํ อุปปริกฺขิตพฺพนฺติ วุตฺตํ. ปฏฺฐาเน ปน กุสลตฺติเก ปญฺหา วาเร อารมฺมณปจฺจยวิภงฺเค ตีสุ อพฺยากตปทาวสานวาเรสุ เสกฺขปุถุชฺชนานํ ตทารมฺมณเมว ปธานํ โหติ. น กุสลา กุสลชวนํ. ตสฺมา ทฺวีสุปิ วาเรสุ เสกฺขาวา ปุถุชฺชนาวา กุสลํ อนิจฺจโต วิปสฺสนฺติ กุสลํ อสฺสาเทนฺตีติอาทิกํ วตฺวา ปุนจ กุสเล นิรุทฺเธ อกุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ. อรหโต ปน ชวนํปิ ตทารมฺมณํปิ ปธาน เมว โหติ. ตสฺมา อรหา กุสลํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ อิจฺเจว วุตฺตํ. นปน วุตฺตํ กฺริยาพฺยากเต นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตีติ. ยทิ เจตํ วุจฺเจยฺย ตทารมฺมณเมว ปธานํ กตํนาม สิยา. อวุตฺเตปิจ ตสฺมึ วิปสฺสตีติ อิมินา ตทารมฺมณํปิ คหิตเมว โหตีติ. ตสฺมา ยํ วุตฺตํ ปฏฺฐาเน กุสลา.ล. อุปฺปชฺชตีติ กุสลากุสลานนฺตรเมว ตทารมฺมณํ วุตฺตํ. น อพฺยากตานนฺตรนฺติจ. วิชฺชมาเนจ ตสฺมึ อวจเน การณํ นตฺถีติ จ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติเยว. อนนฺตรปจฺจยวิภงฺเคสุ ปน กุสลํ วุฏฺฐานสฺส อกุสลํ วุฏฺฐานสฺส กฺริยํ วุฏฺฐานสฺสาติจ วิปากธมฺมธมฺมา ขนฺธา วุฏฺฐานสฺส เนววิปาก นาวิปากธมฺมธมฺมา ขนฺธา วุฏฺฐานสฺสาติจ เอวมาทินา กฺริยชวนานนฺตรํ ภวงฺเคน สห ตทารมฺมณสฺสปิ วุฏฺฐานนาเมน วุตฺตฏฺฐานํ ทิสฺสติเยว. ตสฺมา ยญฺจ วุตฺตํ น กตฺถจิ กฺริยานนฺตรํ ตทารมฺมณสฺส วุตฺตฏฺฐานํ ทิสฺสตีติ. ตํปิ น ยุชฺชติเยว. นจ ฉฬงฺคุเปกฺขาว โต ขีณาสวสฺส สนฺตวุตฺติปิ กฺริยชวนํ สวิปฺผาริกํ น โหติ. กุสลชวนสฺส วิย ตสฺสปิ โอฬาริกกายวจี ปโยคสมุฏฺฐา ปนโตติ.

[๑๓๕] วิภาวนิยํ ปน

ฏีกาวาทสฺส อุตฺตรํ วทนฺเตน ยํ วุตฺตํ ‘‘ยทิ อพฺยากตา นนฺตรํปิ ตทารมฺมณํ วุจฺเจยฺย. ปริตฺตารมฺมเณ โวฏฺฐพฺพนา นนฺตรํปิ ตสฺส ปวตฺตึ มญฺเญยฺยุนฺติ กฺริยชวนานนฺตรํ ตทา รมฺมณํ น วุตฺต’’นฺติ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ ปฏฺฐาเน อิมสฺมึ วุตฺเต อิทํนาม มญฺเญยฺยุนฺติ อวุตฺตํนาม อตฺถิ. น จ อรหา กุสลํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสตีติอาทินา วิปสฺสนาจารวเสน วุตฺตฏฺฐาเน ปญฺจทฺวาริก ปริตฺตารมฺมณ วารปสงฺโค อตฺถีติ. โทมนสฺส.ล. อุเปกฺขา สหคตาเนว ภวนฺติ. น โสมนสฺสสหคตานิ. กสฺมา, โสมนสฺส โทมนสฺสานํ อญฺญมญฺญวิรุทฺธตฺตา. เตเนว หิ ปฏฺฐาเน เตสํ อิตรีตรานนฺตรปจฺจยตา นวุตฺตาติ. เอตฺถจ กฺริยชวน โทมนสฺสชวนาน เมว อนนฺตรํ ตทารมฺมณ นิยมํ ทสฺเสนฺเตน เถเรน อิตเรสํ กุสลากุสลชวนานํ อนนฺตรํ ปน ตาทิโส นิยโม นตฺถีติ ทสฺสิโต โหติ. ตสฺมา อฏฺฐนฺนํ กามกุสลานํ อฏฺฐนฺนํ โลภมูลานํ ทฺวินฺนํ โมหมูลานนฺติ อฏฺฐารสนฺนํ ชวนานํ อนนฺตรํ อารมฺมณานุรูปํ สพฺพานิ ตทารมฺมณานิ ภวงฺคานิ จ ปวตฺตนฺติ. เยภุยฺเยน ปน อกุสลชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณํ อเหตุกเมว. ทฺวิเหตุกชวนานนฺตรํ ทฺวิเหตุกเมว. ติเหตุกชวนานนฺตรํ ติเหตุกเมวาติ อยํ เยภุยฺยนิยโม. ยสฺส ปน ทฺวิเหตุกานิวา ติเหตุกานิวา กุสลชวนานิ พหุลํ สมุทาจรนฺติ. ตสฺส กทาจิ อกุสลชวเนสุ ชวิเตสุ อกุสลานนฺตรํปิ ทฺวิเหตุกานิวา ติเหตุกานิวาตทารมฺมณานิ ปวตฺตนฺติ. ยสฺส อกุสลชวนานิ พหุลํ สมุทาจรนฺติ. ตสฺส กทาจิ ทฺวิเหตุเกสุวา ติเหตุเกสุวา กุสลชวเนสุ ชวิเตสุ กุสลานนฺตรํปิ อเหตุกตทารมฺมณานิ ปวตฺตนฺติ. วุตฺตเญฺหตํ ปฏฺฐาเน-อเหตุเก ขนฺเธ อนิจฺจโต.ล. โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. กุสลากุสเล นิรุทฺเธ สเหตุโก วิปาโก ตทา รมฺมณตา อุปฺปชฺชติ. อเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตีติ. เอกานิหิ ตทารมฺมณานินาม ปฏิสนฺธิชนเกน เอเกน กมฺเมน นิพฺพตฺตานิปิ นานาวีถีสุ นานาปฺปการานิ โหนฺติ. ปวตฺติ วิปากชนเกหิ ปน นานากมฺเมหิ นิพฺพตฺเถสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา โทมนสฺสานนฺตรํ โสมนสฺสุปฺปตฺติ นาม นตฺถิ, ตสฺมา. โสมนสฺสปฏิสนฺธิกสฺสาติ จตูสุ โสมนสฺสมหา วิปาเกสุ เอกเมเกน คหิต ปฏิสนฺธิกสฺส สตฺตสฺส. ตทารมฺมณสมฺภโวติ ตทารมฺมณุปฺปตฺติ การณํ. ตทารมฺมณุปฺปตฺติ เยววา. ยํกิญฺจีติ อิฏฺฐานิฏฺฐภูเตสุ รูปารมฺมณาทีสุ ยํกิญฺจิ. ปริจิตปุพฺพนฺติ อิมสฺมึ ภเวเยว ตงฺขณโต ปุริมขเณสุ คหณ พหุลตา วเสน ปริจิตํ. อภิณฺหเสวิตนฺติ อตฺโถ. ปริตฺตารมฺมณนฺติ ปริตฺตธมฺมภูตํ อารมฺมณํ. อารพฺภาติ อาลมฺพิตฺวา. อุเปกฺขาสหคต สนฺตีรณนฺติ ทฺวีสุ อุเปกฺขาสหคตสนฺตี รเณสุ อิฏฺเฐ กุสลวิปากํ อนิฏฺเฐ อกุสลวิปากํ อุเปกฺขา สหคต สนฺตีรณํ. เยสํ ปน ปกติยา อิตรานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคต วิปากานิ พหุลํ ปวตฺตนฺติ. เตสํ ตานิปิ อาคนฺตุกภวงฺคํ นโหนฺตีติ น วตฺตพฺพานิ. อฏฺฐกถายํ ปน มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรวาเท เยภุยฺยนิยมโสเต ปติตตฺตา อกุสลชวนานุรูปํ อเหตุกํ อุเปกฺขา สนฺตีรณ ทฺวย เมว วุตฺตํ. เตเนว หิ ปรโต เถรวาทานํ วิจาริตฏฺฐาเน อกุสลชวนานนฺตรํ อเหตุก ตทารมฺมณ เมว ทีเปนฺตสฺส ตสฺส เถรวาทสฺส อปริปุณฺณวาทภาวํ ทสฺเสตฺวา ยทา กุสลชวนานํ อนฺตรนฺตรา อกุสลํ ชวติ, ตทา กุสลาวสาเน อาจิณฺณ สทิสเมว อกุสลาวสาเน สเหตุกํ ตทารมฺมณํ ยุตฺตนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตทารมฺมเณจยุตฺเต เอตํปิ ยุชฺชติเยว. ตสฺมา ฉปิ อุเปกฺขาสหคตวิปากานิ อาคนฺตุกภวงฺคํ โหนฺติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถจ อุเปกฺขาปฏิสนฺธิกสฺส ตาว อติมหนฺตาติ วิภูเตสุปิ พุทฺธวณฺณาทีสุ อภิอิฏฺฐารมฺมเณสุ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺตสฺส ตทารมฺมณสมฺภโว นตฺถีติ โทมนสฺส ชวนานนฺตรํ ภวงฺคปาโตว โหติ. โสมนสฺสปฏิสนฺธิกสฺส ปน สพฺเพสุปิ อิฏฺฐานิฏฺฐภูเตสุ มหนฺเตสุ อวิภูเตสุจ ฉฬารมฺมเณสุ โทมนสฺส อุปฺปาเทนฺตสฺส เนว ตทารมฺมณสมฺภโว อตฺถิ. นจมูลภวงฺค สมฺภโวติ กตฺวา โทมนสฺสานนฺตรํ ฉสุ อุเปกฺขาสหคตวิปาเกสุ ยถารหํ เอกํ อาคนฺตุก ภวงฺคภาเวน ปวตฺตติ. ตถา ตสฺเสว พุทฺธวณฺณาทีสุ อติอิฏฺฐภูเตสุ อติมหนฺเตสุ อติวิภูเตสุจ ฉฬารมฺมเณสุวา มหคฺคตปญฺญตฺตีสุวา โทมนสฺสํ อุปฺปาเทนฺตสฺสาติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อภิธมฺเม ธาตุวิภงฺเค สพฺพธมฺเมสุวา ปน ปถม สมนฺนาหาโรติ วุตฺตํ. มหาหตฺถิปโทปม สุตฺเตจ อชฺฌตฺติ กญฺเจว อาวุโส จกฺขุ อปริภินฺนํ โหติ. พาหิราจ รูปาอาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. โนจ ตชฺโช สมนฺนาหาโร โหติ. เนว ตาว ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. ยโตจ โข อาวุโส อชฺฌตฺติกญฺเจว จกฺขุ อปริภินฺนํ โหติ. พาหิราจ รูปา อาปาต มาคจฺฉนฺติ. ตชฺโชจ สมนฺนาหาโร โหติ. เอวํ ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. อชฺฌตฺติกญฺเจว อาวุโส โสตํ.ล. ฆานํ.ล. ชิวฺหา.ล. กาโย.ล. มโน อปริภินฺโน โหติ. พาหิราจ ธมฺมา อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. โนจ ตชฺโช สมนฺนาหาโร โหติ. เนว ตาว ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. ยโตจ โข อาวุโส อชฺฌตฺติโกเจว มโน อปริภินฺโน โหติ. พาหิราจ ธมฺมา อาปาตํ อาคจฺฉนฺติ. ตชฺโชจ สมนฺนาหาโร โหติ. เอวํ ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหตีติ วุตฺตํ. ตสฺมา วีถิจิตฺตานินาม อาวชฺชเนนวินานอุปฺปชฺชนฺติ. สเจ อาวชฺชเนน ธมฺมโตวา กาลโภวา ยํยํ นิยเมตฺวา อาวชฺชิตํ โหติ. ตํ ตเทว ตานิปิ คณฺหนฺติ. ยทิ อนิยเมตฺวา ยํกิญฺจิ อาวชฺชิตํ โหติ. ตานิปิ อาวชฺชิ ตปฺปการเมว คณฺหนฺติ. น ปน เอกาวชฺชน วีถิยํ สพฺพานิ วีถิจิตฺตานิ อาวชฺชเนนวา อญฺญมญฺญํวา ธมฺมโตวา กาลโตวา ภินฺนา ลมฺพณานิ โหนฺตีติ เวทิตพฺพนฺติ.

เอตฺถ สิยา. ยทิ เจ ตํ อาคนฺตุกภวงฺคํ เอกวีถิยํ อาทิมฺหิ อาวชฺชเนน อาวชฺชิตํ อารมฺมณํ อคเหตฺวา อญฺญํ ยํ กิญฺจิ ปริจิตปุพฺพํ ปริตฺตารมฺมณํ อารพฺภ อุปฺปชฺชติ. เอวํ สติ นิราวชฺชนํนาม เอตํ สิยา. อาวชฺชนาทีหิจ สทฺธึ ธมฺมโต กาลโต จ ภินฺนารมฺมณํนาม สิยาติ. สจฺจํ, ยถา ปน มคฺควีถิยํ โคตฺรภุโวทานานิ ผลสมาปตฺติวีถิยํ ผลานิ นิโรธโต วุฏฺฐหนฺตสฺสจ ผลจิตฺตํ นิราวชฺชนเมว โหนฺติ ภินฺนารมฺมณญฺจ. เอวเมตสฺสปิ นตฺถิ นิราวชฺชนตาย ภินฺนารมฺมณตายจ โทโสติ. ยญฺจ เอกสฺมึภเว ภวงฺคสฺส ปฏิสนฺธิยา สห ธมฺมโตจ อารมฺมณ โตจ อภินฺนตฺตํ ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตํ. ตํปิ มูลภวงฺคํ สนฺธาย วุตฺตํ. อิทญฺจ อาคนฺตุกภวงฺคนฺติ นตฺถิ โทโสติ. ตมนนฺตริตฺวาติ ตํ อาคนฺตุกภวงฺคํ อตฺตโน อนนฺตรปจฺจยํ กตฺวา. วทนฺติ อาจริยา. ปาฬิยํ ปน มหาอฏฺฐกถายํจ เอตํ วิธานํ นตฺถีติ อธิปฺปาโย. กามาวจรชวนาวสาเนเยว ตทารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ. น มหคฺคตานุตฺตรชวนาวสาเน. กสฺมา อิติ เจ. กามาวจร ชวนานํ เอว สวิปฺผนฺทนตฺตา. อิตเรสญฺจ อวิปฺผนฺทนตฺตา.

[๑๓๖] วิภาวนิยํ ปน

‘‘กามตณฺหา นิทาน กมฺมนิพฺพตฺตตฺตา’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํ อการณํ.

อปิจ อภิญฺญาวชฺชิตานิ มหคฺคตานุตฺตรชวนานิ อปริตฺตารมฺมณานิ โหนฺติ. ตทารมฺมณานิ ปน ปริตฺตารมฺมณาเนวาติ นเตสํ อวสาเน ตทารมฺมณุปฺปตฺติ ปสงฺโค อตฺถิ. อภิญฺญาชวนานิจ กานิจิ ปริตฺตารมฺมณานิปิ สนฺตตรานิ โหนฺตีติ เตสํปิ อวสาเน ตทุปฺปตฺติ นตฺถิเยวาติ.

[๑๓๗] เอเตน

อชนกตฺตา ชนก สมานตฺตาภาวโตติอาทิปิ ปฏิกฺขิตฺตํ โหติ.

กามาวจรสตฺตานํเอว ตทารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ. น รูปารูปสตฺตานํ. น หิ เตสุ อุปฺปนฺนานํ ปริตฺตารมฺมณานํปิ กามาวจรชวนานํ อวสาเน ตทารมฺมณุปฺปตฺติ อตฺถิ. ตทารมฺมณูป นิสฺสยสฺส กาม ภวงฺคสฺส อภาวโต มหคฺคต ภวงฺคสฺส จ สนฺต ตรสฺส ตทารมฺมณ กิจฺจา ภาวโตติ. จกฺขุวิญฺญาณ โสต วิญฺญาณานิ ปน รูปสตฺตานํ จกฺขุโสตอินฺทฺริย ปวตฺติอานุภาวโต สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณานิจ ทฺวารวีถิเภเท จิตฺตนิยมสิทฺธิโต รูปสตฺเตสุ ปวตฺตนฺติ เยวาติ. กามาวจรธมฺเมเสฺวว อารมฺมณภูเตสุ ตทารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ, น มหคฺคตานุตฺตรปญฺญตฺติธมฺเมสุ. เอกนฺตปริตฺตารมฺมณตฺตา ตทารมฺมณานํ. เตสํ ปน เอกนฺตปริตฺตา รมฺมณภาเว การณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมวาติ.

[๑๓๘] วิภาวนิยํ ปน

‘‘อปริจิตตฺตา’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํ อการณํ.

จิตฺตญฺหิ นาม วิกปฺปพเลวา อปฺปนาปตฺตภาวนากมฺมวิเสเส วา สติ นิพฺพาเน วิย อปริจิเตปิ อารมฺมเณ ปวตฺตติเยวาติ.

[๑๓๙] ยญฺจ วิภาวนิยํ

‘‘กามตณฺหายตฺตกมฺมชนิตตฺตาปี’’ติ การณํ วุตฺตํ. ตํปิ เหฏฺฐา ปฏิกฺขิตฺตเมว. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ กึวา เอตาย ยุตฺติจินฺตายาติ วตฺวา สพฺพานิ วิภาวนิยํ วุตฺต การณานิ ปฏิกฺขิตฺตานีติ.

กาเม ชวน สตฺตาลมฺพณานํ นิยเมสตีติ กามภูมิปริยาปนฺนานํ ชวนานํ สตฺตานํ อารมฺมณานญฺจ วเสน ติวิเธ นิยเม สติ. วิภูเต ติมหนฺเตจ ตทารมฺมณมีริตนฺติ เอเตน ตทารมฺมณํนาม ปวตฺตมานํ วิภูตารมฺมเณวา อติมหนฺตารมฺมเณ วา ปวตฺตตีติ อยเมว นิยโม ทสฺสิโต. น ปน ยตฺถ ตทา รมฺมณํ ปวตฺตติ. เอตเทว วิภูตญฺจ อติมหนฺตญฺจ นามาติ นิยโม. ตสฺมา อุฬารกมฺมนิพฺพตฺตานํ สุวิสทวตฺถุกานํ รูปพฺรหฺมานํ อุปฺปนฺนาวีถิโย เยภุยฺเยน วิภูตารมฺมณาเอว อติมหนฺตา รมฺมณาเอวจ โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. เกจิ ปน อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา รูปารูปภูมีสุ วิภูตารมฺมณวีถิโย อติมหนฺตารมฺมณวีถิโยจ นลพฺภนฺตีติ วทนฺติ. [ตทารมฺมณนิยโม].

๑๔๐. ชวเนสุจาติ จสทฺโท ปน สทฺทตฺโถ. ฉกฺขตฺตุ เมววา ชวนฺติ. ปกติกาเลปิ อารมฺมณสฺส ทุพฺพลภาเว สตีติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐกถายํปิ หิ ปกติกาเล อารมฺมณทุพฺพ ลฏฺฐาเนเอว กามาวจรชวนานํ ฉกฺขตฺตุํ ปวตฺติ วุตฺตาติ. เกจิ ปน ฉกฺขตฺตุนฺติ อิทํ มุจฺฉากาลวเสน วุตฺตนฺติ มญฺญนฺติ. มนฺทวตฺติยนฺติ มรณาสนฺนกาเล พหุจิตฺตกฺขณาตีตกสฺส วตฺถุสฺส ทุพฺพลตฺตา อิตรกาเลสุจ มุทุตรภาเวน เกนจิ อุปทฺทุต ภาเวน อชฺโฌตฺถฏภาเวนจ วตฺถุสฺส ทุพฺพลตฺตา ตนฺนิสฺสิตานํ ชวนานํ มนฺทีภูตเวคตา วเสน ปวตฺติกาเล. มรณกาลาทีสูติ มรณาสนฺนกาเล มุจฺฉากาเล วิสญฺญิภูต กาเล อติตรุณกาเลจ, ตตฺถ มุจฺฉากาโลนาม อสยฺห รูเปหิ ทุกฺขธมฺเมหิ อติภูตานํ อธิมตฺตโต กรชกายสฺส วิหญฺญปฺปตฺติกาโล. วิสญฺญิ ภูตกาโลนาม ปีติเวเคนวา นิทฺทาภิภูตตายวา ยกฺขคหเณนวา สุรามทาทิ วเสนวา ปกติสญฺญาย วิคตกาโล. อติตรุณกาโลนาม คพฺภคตสฺสวา สมฺปติชาตสฺสวา ทารกสฺส อชฺฌตฺต วตฺถูนํ อติมุทุกาโล. ตาทิเสสุ หิ กาเลสุ อนฺตรนฺตรา ฉทฺวาริกวีถิโย ปวตฺตมานาปิ เยภุยฺเยน ปริปุณฺณชวนวารา น ปวตฺตนฺติ. ทฺวตฺติโวฏฺฐพฺพนิกาวา จตุปญฺจชวนิกาเอววา ปวตฺตนฺตีติ. เอตฺถจ ทฺวตฺติโวฏฺฐพฺพนิกวารา อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. จตุปญฺจ ชวนิกวารา มูลฏีกายํ วุตฺตา. ปญฺจวารเมวาติ อิทํ ปน มรณา สนฺนกาลวเสน วุตฺตํ. นมุจฺฉากาลาทิวเสน. ตญฺจ โขปากติกสตฺตานํ วเสเนว. เย ปน ฌานสมนนฺตรํวา ปจฺจเวกฺขณ สมนนฺตรํวา อภิญฺญาสมนนฺตรํวา จวนฺติวา ปรินิพฺพายนฺติวา. เตสํ ฌานาทีนิเยว ปญฺจวารโต อธิกานิวา อูนานิวา มรณา สนฺนชวนานินาม โหนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อยญฺจ อตฺโถ อุปริ มรณุปฺปตฺติยํ อาวิภวิสฺสตีติ. ภควโต ปน ยมกปาฏิหาริย กาลาทีสูติ เอตฺถ อญฺเญสํปิ มหาโมคฺคลานตฺเถราทีนํ เอวรูโป ลหุปฺปวตฺติกาโล อาทิสทฺเทน สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตญฺหิ วิสุทฺธิมคฺเค อยํ ปน มตฺถกปตฺตา วสี ภควโต ยมกปาฏิหาริเย ลพฺภติ. อญฺเญสํวา เอวรูเป กาเลติ. สกเลน ปน วาเกฺยน ถเปตฺวา ยมกปาฏิหาริยสทิสํ ลหุก ปวตฺติกาลํ อญฺญสฺมึ กาเล ภควโตปิ ฉวา สตฺตวา ปจฺจเวกฺขณจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. อญฺเญสํ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสติ. จตฺตาริ ปญฺจวา ปจฺจเวกฺขณจิตฺตานิ ภวนฺตีติ เอตฺถปิ ภควโตปิ ลหุกปฺปวตฺติยํ ปญฺจ ปจฺจเวกฺขณจิตฺตานิ ภวนฺติ. ลหุกตรปวตฺติยํ จตฺตารีติ อตฺโถปิ ยุชฺชติเยว.

วิภาวนิยํ ปน

ภควโต จตฺตาริ อญฺเญสํ ปญฺจปีติ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสตีติ วุตฺตํ.

ตตฺถ ยมกปาฏิหาริยํ กโรนฺโต ภควา อคฺคิกฺขนฺธอุทก ธาราทีนํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนํ ปาฏิหาริยานํ ปวตฺตนตฺถํ ปถมํ เตโชกสิเณ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิ. ตโต เทฺว ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขิ. ตโต อุปริมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตตูติ อธิฏฺฐาสิ. ตโต ตสฺมึเยว กสิเณ อภิญฺญํ สมาปชฺชิ. อภิญฺญาวเสน อุปริมกายโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ. ตโต อาโปกสิเณ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิ. ตโต เทฺว ฌานงฺคานิ ปจฺจเวกฺขิ. ตโต เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา ปวตฺตนฺตูติ อธิฏฺฐาสิ. ตโต ตสฺมึเยว กสิเณ อภิญฺญํ สมาปชฺชิ. อภิญฺญาวเสน เหฏฺฐิม กายโต อุทกธารา ปวตฺตนฺติ. เสสยมเกสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถจ ลหุกปฺปวตฺติยา อิจฺฉิตตฺตา เทฺว เทฺว ปจฺจเวกฺขณวารา จตุปญฺจชวนิกาเอว ภวนฺติ. ทฺวินฺนญฺจ ชวนวารานํ อนฺตรา เทฺว เอว ภวงฺคานิ ภวนฺติ. ตานิจ เทฺว ปาฏิหาริยานิ ปสฺสนฺตานํ เอกปฺปหาเรเนว ปวตฺตานิ วิย ปญฺญายนฺตีติ. เอตรหิ ปน เกจิ อาทิกมฺมิกชฺฌานปจฺจเวกฺขเณสุปิ จตฺตาริ ปญฺจวาชวนานิ วทนฺติ. อาทิกมฺมิกสฺสาติ โยคกมฺมสิทฺธิยา อาทิมฺหิ นิยุตฺตสฺส. ปถมํ อุปฺปนฺนา อปฺปนา ปถมกปฺปนา. ตสฺสํ ปถมกปฺปนายํ. อาทิกมฺมิกอปฺปนาวีถิยนฺติ อตฺโถ. ตทา หิ สพฺพานิปิ มหคฺคตชวนานิ ปุน อาเสวนาภาวโต ปริทุพฺพลานิ โหนฺตีติ เอกวารเมว ชวนฺตีติ. อภิญฺญาชวนานิ ปน อิทฺธิวิกุพฺพนาทิ. กิจฺจสิทฺธิยาเอว ปยุตฺตานีติ กิจฺจสิทฺธิโต ปรํ กตฺตพฺพาภาวโต อาทิกมฺมิกกาเลปิ วสีภูตกาเลปิ เอกวารเมว ชวนฺตีติ วุตฺตํ อภิญฺญาชวนานิจ สพฺพทาปีติ. ยถาจ อภิญฺญาชวนาทิ เอวํ มคฺคชวนานิปิ ตํ ตํ กิเลสปฺปหานกิจฺจสิทฺธิโต ปรํ กตฺตพฺพา ภาวโต เอกวารเมว ชวนฺตีติ วุตฺตํ จตฺตาโร ปน.ล. เอก จิตฺตกฺขณิกาวาติ. อถวา, มคฺคเจตนาย อนนฺตริกผลตฺตา สกึ อุปฺปนฺเนเยว มคฺเค ผลสฺสวาโร อาวโตติ นตฺถิ มคฺคจิตฺตสฺส ปุนุปฺปตฺติยา โอกาโสติ วุตฺตํ จตฺตาโร ปน.ล. เอกจิตฺตกฺขณิกาวาติ. ชวนุปฺปตฺติยา ปกติยา สตฺตกฺขุปรมตฺตา มนฺทสฺส ปญฺจมํ อุปฺปนฺนมคฺคโต ปรํ เทฺว ผลจิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺติ. ติกฺขสฺส จตุตฺถํ อุปฺปนฺนมคฺคโต ปรํ ตีณีติ วุตฺตํ ตโต ปรํ.ล. อุปฺปชฺชนฺตีติ. นิโรธสมาปตฺติกาเล ปน ปุพฺพภาเคเยว ตาทิ สสฺส ปโยคาภิสงฺขารสฺส กตตฺตา ทฺวินฺนํ วารานํ อุปริ จิตฺตปฺปวตฺติ นตฺถีติ วุตฺตํ นิโรธ.ล. ชวตีติ. เอตฺถจ ทฺวิกฺขตฺตุนฺติ อิทํ อุกฺกฏฺฐ นิทฺเทสวเสน วุตฺตํ. เอกํวา เทฺววา จิตฺตวาเร อติกฺกมิตฺวา อจิตฺตโก โหตีติ หิ วุตฺตํ. จตุตฺถารุปฺปชวนนฺติ อนาคามิโน กุสลภูตํ อรหโต กฺริยภูตํ เนวสญฺญานาสญฺญา ยตน ชวนํ. วุฏฺฐานกาเลจ นิโรธสฺส นิสนฺทมตฺตตฺตา เอกวารเมว วชนํ ปวตฺตตีติ วุตฺตํ วุฏฺฐานกาเลจาติอาทิ. ตตฺถ อนาคามิ ผลํวา อรหตฺตผลํวาติ อนาคามิผเลวา อรหตฺตผเลวา. ภาเวน ภาวลกฺขเณ เหตํ ปจฺจตฺตวจนํ. เตนาห นิรุทฺเธติ. สพฺพตฺถาปิ สมาปตฺติวีถิยนฺติ ฌานสมาปตฺติ ผลสมาปตฺติวเสน สกลายปิ สมาปตฺติวีถิยํ. ภวงฺคโสโตวิย วีถินิย โม นตฺถีติ อิทํ จิณฺณวสีภูตกาลํ สนฺธาย วุตฺตํ. อกตา ธิการสฺส ปน ฌานสมาปตฺติยํ อาทิโต ปฏฺฐาย เทฺว ตีณิ จตฺตารีติอาทินา ฌานชวนานิ อนุกฺกเมน วทฺธมานานิ ปวตฺตนฺติ. กตา ธิการานํ ปน มหาปุริสชาติกานํ ปฏิลทฺธกาลโต ปฏฺฐาย จิณฺณวสีภาวาเนว โหนฺติ. ตถา ผลชวนานิจ สพฺเพสํปิ ผลฏฺฐานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. พหูนิปีติ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน อาทิกมฺมิกกาลาทีสุ เอกวาราทิวเสนปิ อวเสสานํ ปวตฺตึ สมฺปิณฺเฑตีติ. [ชานนิยโม].

๑๔๑. เอวํ ปุพฺพาปรนิยามวเสน วีถิจิตฺตานํ ปวตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปุคฺคลเภทวเสน ภูมิเภทวเสนจ เตสํ ปวตฺตึ ทสฺเสนฺโต ทุเหตุกานนฺติอาทิมาห. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสหคตา เทฺว เหตุโย เอเตสนฺติ ทุเหตุกา. จตูหิ ญาณวิปฺป ยุตฺตมหาวิปาเกหิ คหิตปฏิสนฺธิกา. ทฺวีหิ ปน อเหตุก วิปาเกหิ คหิต ปฏิสนฺธิกา อเหตุกา นตฺถิ ปฏิสนฺธิเหตุ เอเตสนฺติ กตฺวา. เตสํ ทฺวินฺนํปิ วิปากาวรณสพฺภาวโต มหคฺค ตชฺฌานานิปิ ตาว นุปฺปชฺชนฺติ. กุโต โลกุตฺตรานิ. กฺริยชวนานิ ปน ขีณาสวานเมว อาเวนิก ภูตานีติ วุตฺตํ กฺริยชวนานิ เจวอปฺปนาชวนานิจ น ลพฺภนฺตีติ. ตตฺถ วิปากา วรณํ นาม อเหตุก ปฏิสนฺธิกตา ทฺวิเหตุก ปฏิสนฺธิกตาจ. ตถา ญาณสมฺปยุตฺตวิปากานิจ สุคติยนฺติ สุคติ ภเว ปริยาปนฺนานํ เตสํ ทฺวินฺนํ ตถา ญาณมฺปยุตฺตมหาวิปากานิจ น ลพฺภนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถจ สุคติยนฺติ เอเตน ทุคฺคติปริยาปนฺเน อเหตุก ปุคฺคเล นิวตฺเตติ. น หิ เตสํ อิมสฺมึ วาเกฺย อิตเรสํ อนุญฺญาตานิ ญาณวิปฺปยุตฺตวิปากานิปิ ลพฺภนฺตีติ. เตนาห ทุคฺคติ ยํ ปนาติอาทิ. ตตฺถ ทุคฺคติยํ ปริยาปนฺนานํ อเหตุกานํ ญาณสมฺปยุตฺตวิปากานิจ ญาณวิปฺปยุตฺตานิ มหาวิปากานิจ น ลพฺภนฺตีติ ปริปุณฺณ โยชนา ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถ สิยา. กสฺมา ปเนตฺถ สุคติปริยาปนฺนานํ อเหตุกานํ จตฺตาริ ญาณสมฺปยุตฺตวิปากานิ ทุคฺคติปริยาปนฺนานญฺจ อฏฺฐปิ สเหตุก มหาวิปากานิ น ลพฺภนฺตีติ วุตฺตํ. นนุ ปฏฺฐาเน สเหตุกํ ภวงฺคํ อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ วุตฺตํ. เอตฺถ หิ เอกสฺมึ ภเว เอกสฺส สตฺตสฺส กทาจิ สเหตุกํ ภวงฺคํ กทาจิ อเหตุกํ ภวงฺคนฺติ เอวํ มูลภวงฺเค ปวตฺติเภโท นตฺถีติ กตฺวา สเหตุกํ ภวงฺคนฺติ อิทํ ตทารมฺมณสงฺขาตํ อาคนฺตุกภวงฺคํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ. สเหตุกนฺติจ สามญฺญวจนตฺตา ทฺวิเหตุกํ ติเหตุกญฺจ ตทารมฺมณํ วิญฺญาตพฺพํ โหติ. อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺสาติ อิธ ปน ตสฺส ตทารมฺมณสฺส อนนฺตรํ อุปฺปนฺนํ มูลภวงฺคเมว อธิปฺเปตํ. อิธปิ สามญฺญวจนตฺตา ทฺวีสุ อ- อเหตุกภวงฺเคสุ ยํกิญฺจิ คเหตพฺพเมวาติ. ตสฺมา ทฺวินฺนํ อเหตุกานํปิ อฏฺฐสเหตุก ตทารมฺมณานิปิ ลพฺภมานานิเอว สิยุํ. ทุเหตุกานํ ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. วุจฺจเต, อเหตุ เกสุ ตาว ทุคฺคติปริยาปนฺนานํ สเหตุกตทารมฺมณสมฺภโว สพฺพอฏฺฐกถาสุ ปฏิกฺขิตฺโต. ตสฺมา อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺสาติ อิทํ กุสลวิปากภูตํ อเหตุกภวงฺคํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ยุตฺตํ. อยญฺหิ ปฏฺฐาเน ธมฺมตา. ยทิทํ ยถาลาภคหณนฺติ. อิตรถา สพฺพอฏฺฐกถาวิโรโธ สิยาติ. ยถาจ กุสลานํ โยคสาธนียตฺตา ปวตฺติยํปิ โยคกมฺมวเสน ญาณโยโค โหติ. น ตถา วิปากานํ. เตสํ ปน อโยคสาธนี ยตฺตา ปวตฺติยํ ภวงฺคญาณสงฺขาเตน อุปนิสฺสยญฺญาเณน วินา ญาณโยโค น สมฺภวติ. ตสฺมา สเหตุกํ ภวงฺคนฺติ อิธปิ ญาณวิปฺปยุตฺตภูตํ สเหตุกตทารมฺมณเมว คเหตุํ ยุตฺตนฺติ กตฺวา ทฺวิเหตุกานํ อเหตุกานญฺจ ญาณสมฺปยุตฺตตทารมฺมณ ปฏิกฺเขโป เถเรน กโตติ. อาจริยพุทฺธทตฺตตฺเถเรน ปน เยน วิปากจิตฺเตน ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. เตน สทิสํ วา ตโต หีนํ วา ตทารมฺมณํ เตสํ สมฺภวติ. น ปณีตนฺติ กตฺวา ทฺวินฺนํปิ อเหตุกานํ อฏฺฐมหาวิปากานิ ปฏิกฺขิปิตฺวา สตฺตตึสจิตฺตปฏิ ลาโภ วุตฺโต. โส ปน ยถา วุตฺตปฏฺฐานปาฬิยา วิรุชฺฌติ. อปเร ปน ยถา อเหตุกานํ สุคติปริยาปนฺนานํ ทฺวิเหตุก ตทารมฺมณํ โหติ. เอวํ ทฺวิเหตุกานํปิ ติเหตุกตทารมฺมณํ สมฺภวตีติ วทนฺติ. ตํ ยุตฺตํวิย ทิสฺสติ. อฏฺฐกถายญฺหิ กตฺถจิ เตสํ ทฺวินฺนํปิ อวิเสเสน อฏฺฐมหาวิปากปวตฺติ วุตฺตาติ. ปฏิสนฺธิวิญฺญาณ สหคตา ตโย เหตู เอเตสนฺติ ติเหตุกา. เต ปน กามรูปารูปวเสน ติวิธา โหนฺติ. ปุถุชฺชโน อฏฺฐอริยาจาติ นววิธา. เตสุ ขีณาสวานํ กุสลากุสล ชวนานิจ นลพฺภนฺติ. สพฺพโส อนุสยปหาเนน สพฺเพสํ กุสลากุสลานํ สห นิรุทฺธตฺตา อนุสย ปฏิพทฺโธ หิ เตสํ ตพฺภาโวติ. ตถาสทฺโท ปกฺขนฺตรตฺโถ. อปรินิฏฺฐิตสิกฺขากิจฺจตาย สิกฺขนสีลยุตฺตา สตฺตอริยา เสกฺขานาม. อิธ ปน ตโย เหฏฺฐิมผลฏฺฐา อธิปฺเปตา. เตสญฺหิ อาทิโต โสตาปตฺติมคฺเคเนว ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานํ ปหีนตฺตา ตํ สหคตานิ ปญฺจชวนานิ นลพฺภนฺตีติ. อนาคามิปุคฺคลานํ ปน ปฏิฆชวนานิจ น ลพฺภนฺติ. อนาคามิมคฺเคน ปหีนตฺตา. มคฺคสฺส ปน เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา. จตุนฺนํ มคฺคฏฺฐานํ ปจฺเจกํ ยถาสกํ มคฺคชวนานิเอว ลพฺภนฺติ. อุปริมานญฺจ ผลานํ เหฏฺฐิเมหิ ปุคฺคเลหิ อนมิคตตฺตา เหฏฺฐิมานญฺจ อุปริเมสุ ปุคฺคลนฺตเรสุ อนุปฺปชฺชนโต จตุนฺนํ ผลฏฺฐานํปิ ปจฺเจกํ ยถาสกํ ผลชวนานิเอว ลพฺภนฺตีติ วุตฺตํ โลกุตฺตร.ล. สมุปฺปชฺชนฺตีติ. เอตฺถจ อุปริมคฺเค อาคเต เหฏฺฐิมมคฺคานุภาวสฺส สพฺพโส ปฏิปสฺสทฺธิวเสน อุปริมานํ ปุคฺคลนฺตรตาสิทฺธิ เวทิตพฺพาติ. อิทานิ เตสํ เตสํ ปุคฺคลานํ ปาริเสสโต ลพฺภมานวีถิจิตฺตานิ ทสฺเสตุํ คาถมาห. ปรินิฏฺฐิ ตสิกฺขากิจฺจตฺตา นตฺถิ สิกฺขิตพฺพกิจฺจํ เอเตสนฺติ อเสกฺขา. ขีณาสวา. เตสํ เตวีสติกามวิปาก วีสติกฺริย อรหตฺตผล วเสน จตุจตฺตาลีส วีถิจิตฺตานิ สมฺภวา ยถาสมฺภวํ อุทฺทิเส. สตฺตนฺนํ เสกฺขานํ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาชวนวชฺชิตานํ สตฺตนฺนํ อกุสลานํ เอกวีสติยา กุสลานํ เตวีสติยา กามวิปากานํ ติณฺณํ เหฏฺฐิมผลานํ อาวชฺชนทฺวยสฺสจ วเสน ฉปญฺญาส วีถิจิตฺตานิ สมฺภวา อุทฺทิเส. อวเสสานํ จตุนฺนํ ปุถุชฺชนานํ กามวิปาก โลกิยกุสลากุลาวชฺชน ทฺวยวเสน จตุปญฺญาส วีถิจิตฺตานิ สมฺภวา อุทฺทิเสติ โยชนา. ปุคฺคล เภเทน วีถิจิตฺตานํ เภโท ปุคฺคลเภโท.

๑๔๒. สพฺพานิปิ วีถิจิตฺตานิ อุปลพฺภนฺติ ปุคฺคลานํ ทฺวารานญฺจ เอตฺเถว ปริปุณฺณสมฺภวโต. ยถารหนฺติ ตํ ตํ ภูมิปุคฺคลานํ อุปฺปตฺติอรหานุรูปํ. รูปาวจรภูมิยํ วชฺชิตพฺเพสุ โสฬสวีถิ จิตฺเตสุ ฉนฺนํ จิตฺตานํ อุปริวาเกฺย วุจฺจมานตฺตา ปฏิฆชวน ตทารมฺมณ วชฺชิตานีติ วุตฺตํ. อรูปาวจรภูมิยํ ปถมมคฺค รูปาวจรหสน เหฏฺฐิมารุปฺปวชฺชิตานิ ปฏิฆชวน ตทารมฺมณวชฺชิตานิจ วีถิ จิตฺตานิ ลพฺภนฺตีติ โยชนา. เอตฺถาปิ วชฺชิตพฺเพสุ อฏฺฐตึส วีถิจิตฺเตสุ โสฬสนฺนํ จิตฺตานํ อุปริวุจฺจมานตา ทฏฺฐพฺพา. สพฺพตฺถาปีติ สพฺพาสุปิ รูปารูปภูมีสุ. ตํตํ ปสาทรหิตานํ ตํตํทฺวาริกวีถิจิตฺตานิ น ลพฺภนฺเตวาติ รูปาวจรภูมิยํ ตาว ฆานาทิตฺตยํ นตฺถีติ ฆานชิวฺหากายปสาท รหิตานํ รูปีพฺรหฺมานํ ฆาน ชิวฺหากายทฺวาริกานิ ฉ วีถิจิตฺตานิ นลพฺภนฺเตว. ยานิ สนฺธาย ฉนฺนํ จิตฺตานํ อุปริวาเกฺย วุจฺจมานตฺตาติ เหฏฺฐา วุตฺตํ. อรูปภูมิยํ ปน ปญฺจปิ ปสาทา นตฺถีติ ปญฺจทฺวาริกานิ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณ มโนธา ตุตฺติก สนฺตีรณตฺตยวเสน โสฬสวีถิจิตฺตานิ นลพฺภนฺเตว. ยานิ สนฺธาย โสฬสนฺนํ จิตฺตานํ อุปริ วุจฺจมานตาติ วุตฺตํ. กามภูมิยํ ปน ตํตํ ปสาทรหิตตา ชจฺจนฺธาทีนํ วเสน โย เชตพฺพา. กาเม อสีติ วีถิจิตฺตานิ ยถารหํ ลพฺภเร ลพฺภนฺติ. รูเป จตุสฏฺฐิ ตถา ยถารหํ ลพฺภเร. อรูเป เทฺว จตฺตาลีส ยถารหํ ลพฺภเรติ โยชนา. เอตฺถจ พฺรหฺมโลเกวา อุปริ ฉกามาวจร เทวโลเกสุวา อนิฏฺฐารมฺมณานิ นาม นตฺถิ. ตสฺมา รูปาวจรภูมิยํ จตุนฺนํ อกุสลวิปากานํ ลพฺภมานตาวจนํ ตตฺถ ฐตฺวาวา อิธ อาคนฺตฺวาวา อิธ อนฏฺเฐหิ รูปสทฺเทหิ สมาคจฺฉนฺตานํ วเสน ทฏฺฐพฺพํ. เกจิ ปน อิธ อาคตานํเยว พฺรหฺมานํ อนิฏฺฐารมฺมณสมาโยโค โหตีติ ถานิ จตฺตาริ รูปภูมิยํ ลทฺธานินาม น โหนฺติ. ตสฺมา ตตฺถ สฏฺฐิเยว วีถิจิตฺตานีติ วทนฺติ. ตํ น ยุชฺชติ. อิธ อาคตานํเยว อุปฺปนฺนานิปิ พฺรหฺมตฺตภาเว อุปฺปนฺนตฺตา พฺรหฺมโลเก อุปฺปนฺนานิ อิจฺเจว วตฺตพฺพตฺตา. นจ ตตฺถ ฐิตาปิ อิธ อนิฏฺฐานิ นคณฺหนฺติ. ทูเรปิ อารมฺมณํ คเหตุํ สมตฺถตฺตา พฺรหฺมานนฺติ.

[๑๔๐] ยญฺจ วิภาวนิยํ

ตสฺส วาทสฺส ปฏิกฺขิปนตฺถํ วุตฺตํ ‘‘อิธ ปน ตตฺถ ฐตฺวาปิ อิมํ โลกํ ปสฺสนฺตานํ อนิฏฺฐารมฺมณสฺส อสมฺภโว น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ. เตน ตตฺถ ฐตฺวา อิมํ โลกํ ปสฺสนฺตานํ อุปฺปนฺนานิ ตานิ จตฺตาริ จิตฺตานิ ตตฺถ ลทฺธานินาม โหนฺติ. อิธ อาคตานํ อุปฺปนฺนานิ อิธ ลทฺธานินาม โหนฺตีติ อนุญฺญาตํ โหติ. ตญฺจ น ยุตฺตํ.

ตํ ตํ ภูมิปริยาปนฺเน สตฺตสนฺตาเน อุปฺปนฺนานิเอว ตํตํภูมิยํ อุปฺปนฺนานีติ สิทฺธตฺตา. อิจฺเจวนฺติอาทิ มหานิคมนํ. ยถาสมฺภวนฺติ ตํ ตํ ภูมิปุคฺคลทฺวารารมฺมเณสุ สมฺภวานุรูปํ. ภวงฺเคน อนฺตริตา ภวงฺคนฺตริตา. ยาวตายุกนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว ภวนิกนฺติ วีถิโต ปฏฺฐาย ยตฺตกํ กาลํ ชีวิตสนฺตานํ ปวตฺตติ. ตตฺตกํ กาลนฺติ อตฺโถ. อพฺโภจฺฉินฺนา ปวตฺตติ อสติ นิโรธ สมาปตฺติยนฺติ อธิปฺปาโย.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

จตุตฺถวณฺณนาย วีถิ สงฺคหสฺส

ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.