ทุตียคาถา-ปรมตฺถทีปนี

๑๑. เอวํ อาทิคาถายตํตํ ปโยชน สหิเต ปญฺจ อตฺเถ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เต อภิธมฺมตฺเถ อุทฺเทสโต ทสฺเสนฺโต ทุตียคาถมาห. ตตฺถ ตตฺถาติ ภาสิสฺสํ อภิธมฺมตฺถ สงฺคหนฺติ วุตฺเต ตสฺมึ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปเท มยา วุตฺตา อภิธมฺมตฺถา สพฺพถาปรมตฺถโต จตุธา โหนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ -

[๑๒] ฏีกายํ ตาว

ตตฺถ ตสฺมึ อภิธมฺมตฺถสงฺคหปกรเณติวา อภิธมฺมตฺถ ปเทติวา อภิธมฺเมติวา ตสทฺทตฺโถ นิทฺทิฏฺโฐ. วิภาวนิยํ ปน ตสฺมึ อภิธมฺเมติ. สพฺพํ นสุนฺทรํ.

น หิ อภิธมฺมตฺถ สงฺคหปกรเณ มยา วุตฺตา อภิธมฺมตฺถาติ ยุชฺชติ. ปกรณํปิ หิ อุปริ วุจฺจมานเมว โหติ. นตุ วุตฺตํ. กุโต อภิธมฺมตฺถาติ. น จ สํวณฺณนาปกรเณสุ อาทิมฺหิเยว ตาว ตสทฺโท อปฺปธานปทานิ ปจฺจามสตีติ อตฺถิ. ตสฺมา อฏฺฐสาลินิยํ อาทิมฺหิ ตตฺถ เกน ฏฺเฐน อภิธมฺโมติ วาเกฺยวิย อิธ ตสทฺทตฺโถ เวทิตพฺโพติ. เอวญฺหิ สติ –

[๑๓] ฏีกาสุ

สพฺพถา วุตฺตาติ โยชนาปิ ปฏิกฺขิตฺตา โหติ.

สา หิ วกฺขมาเนหิ สพฺพยาปิ ทฺวาทส, สพฺพถาปิ อฏฺฐารสาติอาทีหิ นสเมตีติ. ตตฺต สพฺพถาติ ธมฺมสงฺคณิยํ วุตฺเตน กุสลาทินา สพฺพปฺปกาเรนปิ จตุธาว โหนฺติ, วิภงฺเค วิภตฺเต น ขนฺธาทินา สพฺพปฺปกาเรนปิ จตุธาว โหนฺตีติ อตฺโถ. ธาตุ กถายํ วุตฺเตนาติอาทินาปิ วตฺตพฺพํ.

๑๒. ปรมตฺถโตติ ปรมตฺถ สจฺจโต. เทฺว หิ สจฺจานิ สมฺมุติสจฺจํ, ปรมตฺถสจฺจนฺติ, ตตฺถ สตฺต ปุคฺคล อตฺต ชีวาทิกา ปญฺญตฺติอตฺถา สภาวโต อวิชฺชมานาเยว โหนฺติ. ธมฺมววตฺถานญฺญาณรหิตานํปน มหาชนานํ จิตฺเต มหนฺตมหนฺตาปิ หุตฺวา วิชฺชมานาวิย ปญฺญายนฺติ, เตจ มหาชนา สมคฺคา หุตฺวา เตสํ เอกนฺเตน อตฺถิภาวํ คเหตฺวา ตถา ตถา โวหรนฺติ เจว สมฺปฏิจฺฉนฺติจ. ตสฺมา เต มหาชเนหิ สมคฺเคหิ สมฺมตตฺตาตโตเยวจ วจีสจฺจวิรติสจฺจานํ วตฺถุภูตตฺตาสมฺมุติ สจฺจนฺติ วุจฺจนฺติ. ตสฺมึ สมฺมุติสจฺเจ ฐตฺวา สมฺมา ปฏิปชฺชนฺตา สพฺพ โลกิยสมฺปตฺติโยจ สพฺพโพธิสมฺภาร ธมฺเมจ อาราเธนฺติ. มิจฺฉาปฏิปชฺชนฺตา อปายปูรกา โหนฺติ. เอวํ มหนฺตญฺหิ สมฺมุติ สจฺจนฺติ. ปรมตฺถสจฺจํ ปน ปตฺวา ตํ สจฺจเมว นโหติ. ตญฺหิ สยํ อวิชฺชมานํเยว สมานํ มหาชเน วิชฺชมานนฺเตฺวว คณฺหาเปติ. สกฺกายทิฏฺฐิ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิ ติวิธมิจฺฉาทิฏฺฐีนํ วตฺถุ หุตฺวา พาลชนานํ วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยาตุํ นเทติ. เอวํ วิปรีตญฺหิ สมฺมุติสจฺจํ. เอวํ มหาสาวชฺชญฺจาติ. ปรมตฺถสจฺจํปน ทุวิธํ สภาวสจฺจํ อริยสจฺจนฺติ. ตตฺถ ธมฺมสงฺคณิอาทีสุ สตฺตสุ ปกรเณสุ วิภตฺตา กุสลาทโย ธมฺมา สภาวสจฺจํนาม. เต หิ สยํ สภาวโต วิชฺชมานตฺตา กุสลานาม ธมฺมา อตฺถิ สุขานาม เวทนา อตฺถีติ คณฺหนฺเตน วิสํวาเทนฺตีติ. ตํ ปน อริยสจฺจํ ปตฺวา กิญฺจิ อสจฺจํปิ โหติเยว. ตถาหิ อนุภวนเภทมตฺตํ อุปาทาเยว เวทนา สุขา ทุกฺขา อทุกฺขมสุขาติ วุตฺตา. น สพฺพาการโต สุขภูตตฺตา. สพฺเพหิ ปน อนิจฺจตา สงฺขตตาทีหิ อเนกสเตหิ อากาเรหิ สพฺพาปิ เวทนา ทุกฺขาเอว. ตถา อนวชฺชสุขวิปากฏฺเฐน กุสลภาโวปิ อกุสลํ อุปาทาเยว วุตฺโต. สพฺเพปิ หิ เตภูมกา กุสลสมฺมตา ธมฺมา สาสวตา สํกิเลสิกตา โอฆนิย โยคนิย อุปาทานิยตา สงฺขาเตหิ วชฺเชหิ สาวชฺชาเอว โหนฺติ. ทุกฺขสจฺจภูตานญฺจ วิปากานํ ชนนฏฺเฐน เอกนฺเตน ทุกฺขวิปากาเอว โหนฺติ. อชฺฌตฺตตฺติกญฺจ สพฺพโลกิยสมฺมตํ อุปาทาย วุตฺตํ. สพฺเพปิ หิ จตุพฺภู มกธมฺมา เอกนฺเตน อตฺตาปินาม นตฺถิ. กุโต อชฺฌตฺตานาม. พหิทฺธาเอว โหนฺติ. สงฺขาเร ปรโต ปสฺสาติ หิ วุตฺตนฺติ. อยํ นโย เสสตฺติก ทุกธมฺเมสุปิ ยถารหํ เนตพฺโพ. อริย สจฺจํนาม สพฺเพสํ เตภูมกธมฺมานํ เอกนฺต ทุกฺขภาโว ตณฺหาย เอกนฺต ทุกฺขสมุทย ภาโว นิพฺพานสฺเสว ทุกฺขนิโรธ ภาโว อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺเสว ทุกฺขนิโรธมคฺคภาโวจาติ. อิธเมว หิ ปริสุทฺธพุทฺธีนํ อริยานํ ญาเณ อจลมานํ สพฺพาการปริปุณฺณํ นิปฺปริยายสจฺจํ โหตีติ. เตสุ อิธ สมฺมุติสจฺจํ นิวตฺเตนฺโต ปรมตฺถโตติ อิท มาห. เตน วุตฺตํ ปรมตฺถโตติ ปรมตฺถสจฺจโตติ. ตตฺถ อตฺโถ ทุวิโธ สภาวสิทฺโธจ ปริกปฺปสิทฺโธจ. ตตฺถ โย วินา อญฺญาปเทเสน เกวลํ วิสุํ วิสุํ อตฺตโน ลกฺขเณน วิชฺชมาโน หุตฺวา สิทฺโธ. โส จิตฺตาทิโก อตฺโถ สภาวสิทฺโธนาม. โยปน อตฺตโน ลกฺขเณน วิชฺชมาโนเยว นโหติ. วิชฺชมานสฺสปน อตฺถสฺส นานา ปวตฺติอากาเร อุปาทาย จิตฺเตน ปริกปฺเปตฺวา สวิคฺคหํ กตฺวา คหิโต จิตฺตมโย จิตฺตนิมฺมิโต หุตฺวา จิตฺเตเอว อุปลพฺภมาโน โหติ. โส สตฺตปุคฺคลาทิโก อตฺโถ ปริกปฺปสิทฺโธ นาม. เตสุ สภาวสิทฺโธเยว ปรมตฺโถนาม. โส หิ สนฺติ ภวนฺติ พุทฺธิสทฺทา เอตฺถาติ อตฺโถ. เอกนฺตวิชฺชมานฏฺเฐน อิตรโต ปรโม อุกฺกํสคโต อตฺโถติ ปรมตฺโถ. อปิ จ, เย อยํ อตฺถิ อยํ อุปลพฺภตีติ คเหตฺวา ตสฺส อภิญฺเญยฺยสฺส อภิญฺญตฺถาย, ปริญฺเญยฺยสฺส ปริญฺญตฺถาย, ปหาตพฺพสฺส ปหานตฺถาย, สจฺฉิกาตพฺพสฺส สจฺฉิกรณตฺถาย, ภาเวตพฺพสฺส ภาวนตฺถาย ปฏิปชฺชนฺติ. เตสํ ตทตฺถสาธเน อวิสํวาทกฏฺเฐน ปรโม อุตฺตโม อตฺโถติ ปรมตฺโถ. อิตโรปน อวิชฺชมานตฺตา ตสฺส อภิญฺญาทิอตฺถาย ปฏิปชฺชนฺตานํ ตทตฺถสาธเน วิสํวาทโกเยว ภวิสฺสติ. นปน ตทตฺถํ สาเธสฺส ตีติ ปรมตฺโถติ วตฺตุํ นารหตีติ.

[๑๔] วิภาวนิยํ ปน

‘‘ปรมสฺสวา อุตฺตมสฺส ญาณสฺส อตฺโถ โคจโรติ ปรมตฺโถ’’ติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ ปรมสทฺโทญาเณ วตฺตมาโน ทิสฺสติ. นจ อตฺถสทฺโท โคจเรติ. ยญฺจ อนุฏีกายํ สจฺจเมว สจฺจิกํ. โส เอว อตฺโถ อวิปรีตสฺส ญาณสฺส วิสยภาวฏฺเฐนาติ สจฺจิกฏฺโฐติ วุตฺตํ. ตํปิ อวิปรีเตน ญาเณน อรณียโต อุปคนฺตพฺพ โต อตฺโถติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. นปรมสทฺทสฺส อตฺถนฺติ. [ปรมตฺถปทํ]

๑๓. จิตฺตนฺติ เอตฺถ จินฺเตตีติ จิตฺตํ. เอตฺถจ จินฺตนกฺริยา นาม นิจฺจํ อารมฺมณาเปกฺขา โหติ. น หิ สา อารมฺมเณน วินา ลพฺภตีติ. ตสฺมา อารมฺมณคฺคหณ อารมฺมณุปลทฺธิเยว อิธ จินฺตนาติ ทฏฺฐพฺพาติ. เอวญฺหิ สติ ภวงฺคสมย วิสญฺญิสมเยสุ จิตฺตํ อารมฺมเณน วินาปิ ปวตฺตตีติ เอวํ วาทีนํ วาโท ปฏิกฺขิตฺโต โหติ. สนฺเตสุปิจ นิสฺสย สมนนฺตราทีสุ ตสฺส ปจฺจเยสุ เตหิ นามํ อลภิตฺวา อารมฺมณปจฺจยวเสเนวสฺส นามํ สิทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. จินฺเตนฺติ สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา เอเตนาติ จิตฺตํ. ตญฺหิ อารมฺมณคฺคหณกิจฺเจ ปุพฺพงฺคมภูตนฺติ ตํ สมฺปยุตฺตธมฺมาปิ อารมฺมณํ คณฺหนฺตา ตสฺส วเสเนว คณฺหนฺตีติ. จินฺตนมตฺตํวา จิตฺตํ. สพฺเพปิ หิ ธมฺมา ตํตํ กฺริยามตฺตาว โหนฺติ. น เตสุ ทพฺพํวา สณฺฐานํ วา วิคฺคโหวา อุปลพฺภติ. ปจฺจยายตฺต วุตฺติโน จ โหนฺติ. น เต อตฺตโน ถาเมนวา พเลนวา วเสนวา สตฺติยาวา อุปฺปชฺชิตุํปิ สกฺโกนฺติ. ปเคว จินฺเตตุํวา ผุเสตุํวาติ. ขณมตฺตฏฺฐายิโนจ โหนฺติ, น กทาจิ กสฺสจิ วเส วตฺติตุํ สกฺโกนฺตีติ. ตสฺมา เตสุ อิทํ ทพฺพํ, อยํ สตฺติ, อย กฺริยาติ เอวํ วิภาโค นลพฺภตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา สพฺเพสุ ปรมตฺถปเทสุ เอกํ ภาวสาธนเมว ปธานโต ลพฺภติ. ตทญฺญ สาธนานิปน ปริยายโตว ลพฺภนฺตีติ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ ทพฺพาทิวเสน อเภทสฺส จินฺตนสฺส อตฺถวิเสสญาปนตฺถํ วิภาค กปฺปนาวเสน เภทกรณํ ปริยายกถาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยถา สิลา ปุตฺตกสฺสสรีรนฺติ, ตถา กรณญฺจ ตํ ตํ กฺริยาสงฺขาต ธมฺมวิมุตฺตสฺส ปรปริกปฺปิตสฺส การกภูตสฺส อตฺต ชีว สตฺต ปุคฺคลสฺส สพฺพโส อภาวทีปนตฺถํ. สติ หิ อตฺตาทิมฺหิ กึ อเภทสฺส เภทกปฺปนายาติ.

วิภาวนิยํ ปน

สสวิสาณํ วิย อภูตสฺส ภูต กปฺปนา วุตฺตา วิย ทิสฺสติ. อยมสฺสาธิปฺปาโย-ธมฺเมสุ กตฺตาวา กาเร ตาวา โกจิ นตฺถิ. โลเกปน อตฺตปฺปธาโน กฺริยา นิปฺผาทโก กตฺตานาม สิทฺโธ. ตสฺมา จินฺตนกิจฺเจ อตฺตปฺปธานตา ทีปนตฺถํ ตํ กตฺตุภาวํ จิตฺเต อาโรเปตฺวา จินฺเตตีติ จิตฺตนฺติ วุตฺตํ.

จิตฺตสฺสจ พเลน ตํสมฺปยุตฺตานํปิ ตสฺมึ กิจฺเจ ตทนุกูลปฺปวตฺติทีปนตฺถํ ปุนกรณภาวํ จิตฺเต กตฺตุภาวญฺจ เตสุ อาโรเปตฺวา จินฺเตนฺติ สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา เอเตนาติ จิตฺตนฺติ วุตฺตนฺติ. อปิ เจตฺถ จิตฺตสทฺโท วิจิตฺรตฺถวาจโก ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตเญฺห ตํ สํยุตฺตเก –

ทิฏฺฐํ โว ภิกฺขเว จรณํนาม จิตฺตนฺติ. เอวํ ภนฺเต. ตมฺปิ โข ภิกฺขเว จรณํ จิตฺตํ จิตฺเตเนว จินฺติตนฺติ. เตนาปิ โข ภิกฺขเว จรเณน จิตฺเตน จิตฺตญฺเญว จิตฺตตรนฺติ, นา หํ ภิกฺขเว อญฺญํ เอกนิกายํปิ สมนุปสฺสามิ ยํ เอวํ จิตฺตํ. ยถยิทํ ภิกฺขเว ติรจฺฉานคตา ปาณา. เตปิ โข ภิกฺขเว ติรจฺฉานคตา ปาณา จิตฺเตเนว จิตฺติกตา. เตหิปิ โข ภิกฺขเว ติรจฺฉาน คเตหิ ปาเณหิ จิตฺตญฺเญว จิตฺตตรนฺติ.

ตตฺถ จรณํนาม จิตฺตนฺติ ยตฺถวิจิตฺรานิ ทิพฺพวิมานาทีนิ จิตฺตกมฺมานิ กตฺวา อิทญฺจิทญฺจ ปุญฺญํ กโรนฺตา อิธจิธจ นิพฺพตฺตาติ ทสฺเสนฺโต วิจรนฺติ. ตสฺส ปฏโกฏฺฐกสฺเสตํ นามํ. จิตฺเตนาติ นิสฺสกฺเก กรณวจนํ. ยถยิทนฺติ ยถา อิเม. จิตฺติกตาติ วิจิตฺรา กตา. เอตฺถจ จิตฺตวิจิตฺตกาย สญฺญาวิจิตฺตา. สญฺญาวิจิตฺตตาย ตณฺหาวิจิตฺตา. ตณฺหาวิจิตฺตตาย กมฺมานิ วิจิตฺตานิ. กมฺมวิจิตฺต ตาย โยนิโย วิจิตฺตา. โยนิวิจิตฺตตาย เตสํ ติรจฺฉา นคตานํ วิจิตฺตตา เวทิตพฺพา. [วจนตฺโถ]

ตํ ตํ สภาโว ลกฺขณํ, กิจฺจสมฺปตฺติโย รโส;

คยฺหากาโร ผลํวาปิ, ปจฺจุปฏฺฐาน สญฺญิตํ.

อาสนฺนการณํ ยํ ตํ, ปทฏฺฐานนฺติ ตํ มตํ;

ธมฺมานํ ววตฺถานาย, อลํ เอเต วิพุทฺธิโน.

อารมฺมณวิชานนลกฺขณํ จิตฺตํ, ปุพฺพงฺคมรสํ, สนฺธานปจฺจุปฏฺฐานํ, นามรูปปทฏฺฐานํ. [จิตฺตํ]

๑๔. เจตสิกนฺติ เอตฺถ เจตสิ ภวํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ เจตสิกํ. ผสฺสาทิ ธมฺมชาตํ. เอตฺถจ ตทายตฺตวุตฺติตา นาม เอกุปฺปาทตาทีหิ ลกฺขเณหิ จิตฺเตน สห เอกี ภูตสฺส วิย ปวตฺติ. เอเตน ยา จิตฺตสฺส ชาติ. สาเอว ผสฺสาทีนํ. ยา จิตฺตสฺส ชรา, ยํ จิตฺตสฺส มรณํ, ยํ จิตฺตสฺส อารมฺมณํ, ยํ จิตฺตสฺส วตฺถุ, ตเทว ผสฺสาทีนนฺติ เอวํ เอกปุปฺผ มญฺชริยํ เอกวณฺฏุปนิพฺพนฺธานิ ปุปฺผานิ วิย จิตฺเตน สห เอกชาติยาทิ อุปนิพฺพนฺธา ผสฺสาทโย ธมฺมา อิธ เจตสิกํนามาติ สิทฺธา โหนฺติ. เอวญฺจ สติ จิตฺตํปิ เตหิ ผสฺสาทีหิ สห ตเถว อายตฺตํ ปวตฺตตีติ ตํปิ ผสฺสิกํ เวทนิกนฺติอาทินา วตฺตพฺพนฺติ เจ. น. จิตฺตสฺเสว เชฏฺฐกตฺตา. มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยาติ หิ วุตฺตํ. เอตฺถจ มโนมยาติ มนสาเอว ปกตา นิมฺมิตา จิตฺตกฺริยา ภูตาติ อตฺโถ. เอเตน เต ผสฺสาทโย ธมฺมา จิตฺเตน วินา นุปลพฺภนฺตีติ ทสฺเสติ. จิตฺตํปน เตหิ เกหิจิ วินาปิ ปวตฺตติเยว. ปญฺจวิญฺญาณ จิตฺตญฺหิเตหิ เกหิจิ วิตกฺกาทีหิ วินา อุปฺปชฺชตีติ. ตสฺมา เตสญฺเญว ตทายตฺต วุตฺติตา วตฺตพฺพา น จิตฺตสฺสาติ.

[๑๕] วิภาวนิยํ ปน

เอกาลมฺพณตา มตฺเตน เตสํ ตทายตฺตวุตฺติตํ เจตสิ กตฺตญฺจ วิภาเวติ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ เอกาลมฺพณตามตฺเตน เจตสิกํนาม ชาตนฺติ. เอตฺถ จ โลเก นานาวณฺณธาตุโย อุทเก ฆํสิตฺวา วตฺถุมฺหิ นานา จิตฺตกมฺมานิ กโรนฺติ, ตตฺถ วตฺถุมฺหิ ผรณํ พนฺธนญฺจ อุทกสฺเสว กิจฺจํ, น วณฺณธาตูนํ. นานารูป ทสฺสนํ วณฺณธาตูนเมว กิจฺจํ, น อุทกสฺส. ตตฺถ วตฺถุวิย อารมฺมณํ ทฏฺฐพฺพํ. อุทกํวิย จิตฺตํ. นานา วณฺณธาตุโยวิย เจตสิกธมฺมาติ. [เจตสิกํ]

๑๕. รูปนฺติ เอตฺถ รุปฺปตีติ รูปํ. สีตุณฺหาทีหิ วิโรธิ ปจฺจเยหิ วิสม ปวตฺติ วเสน วิการํ อาปชฺชติ, เตหิ วา วิการํ อาปาทียตีติ อตฺโถ. ยถาห –

รุปฺปตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา รูปนฺติ วุจฺจติ. เกน รุปฺปติ. สิเตนปิ รุปฺปติ. อุเณฺหนปิ รุปฺปติ. ชิฆจฺฉายปิ รุปฺปติ. วิปาสายปิ รุปฺปติ. ฑํส มกส วาตาตป สรึ สป สปฺผสฺเสหิปิ รุปฺปตีติ. รุปฺปตีติจ รุปฺปติ, กุปฺปติ, ฆฏฺฏียติ, ปิฬี ยติ, ภิชฺชตีติ.

มหานิทฺเทเส วุตฺตํ. อยเมตฺถ ปิณฺฑตฺโถ, เย ธมฺมา จิรฏฺฐิติกาจ โหนฺติ สปฺปฏิฆสภาวาจ. เตสญฺเญว ฐิติกฺขเณสุ วิโรธิปจฺจเยหิ สมาคโมนาม โหติ. นปนญฺเญสํ ปริตฺตกฺขณานํ อปฺปฏิฆสภาวานนฺติ. เตสญฺหิ อปฺปฏิฆสภาวานํ สุขุม รูปานํปิ พหิทฺธา สีตาทีหิ สมาคโมนาม นตฺถิ. กุโต ปริตฺตกฺขณานํ อปฺปฏิฆสภาวานญฺจ อรูปธมฺมานนฺติ. ยทิเอวํ สุขุมรูปานํ อรูปตาปตฺติ สิยาติ. นสิยา. โอฬาริกรูเปหิ สมานคติ กตฺตา. ตานิหิ โอฬาริเกสุ รุปฺปมาเนสุ รุปฺปนฺติเยวาติ. สมาคโมจ นาม อิธ ถเปตฺวา อาปาตคมนํ อารมฺมณกรณญฺจ อญฺญมญฺญวิรุทฺธานํ ฐิติปตฺตานํ โอฬาริกรูปานํ มหาภูตานเมววา อญฺญมญฺญาภิฆฏฺฏนํ วุจฺจติ, รุปฺปติ ฆฏฺฏียติ ปีฬียตีติ หิ วุตฺตํ. รุปฺปนญฺจนาม ปรเสนายุทฺเธน รฏฺฐโขโภวิย กลาปนฺตรคตธาตูนํ กุปฺปนํ ภิชฺชนํจ วุจฺจติ. กุปฺปติ ภิชฺชตีติ หิ วุตฺตํ. เอตฺถจ กุปฺปตีติ โขภติ จญฺจลติ, ภิชฺชตีติ วิการํ อาปชฺชติ. ยสฺมึ ขเณ วิโรธิปจฺจยสมาคมํ ลภนฺติ. ตโต ปฏฺฐาย สยํปิ วิการปตฺตา โหนฺติ. โอมตฺตาธิมตฺตรูปสนฺตตีนํ อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาวํ ปตฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ. อปิเจตฺถ รุปฺปนํ ทุวิธํ วฑฺฒนํ, หายนญฺจ. ตทุภยํปิ กปฺปวุฏฺฐาเน กปฺปสณฺฐาเน นานาอายุกปฺป สํวจฺฉร อุตุ มาส รตฺติ ทิวาทีนํ ปริวตฺตเนจ ปากฏํ โหตีติ. กสฺมา ปน รูปนฺติ นามํ ฆฏฺฏนวเสน รุปฺปนธมฺมานเมว สิทฺธนฺติ. เตสเมว สวิคฺคหตฺตา. รูปธมฺมา หิ สมูหสณฺฐานาทิ ภาวปตฺติยา สวิคฺคหา โหนฺติ. ตสฺมา เตสเมว รุปฺปนํ ปจฺจกฺขโตปิ โลกสฺส ปากฏนฺติ เตเสฺวว รูปนฺติ นามํ สิทฺธนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อรูปธมฺมา ปน อวิคฺคหาติ น เตสํ วิกาโร ปจฺจกฺขโต โลกสฺส ปากโฏ โหติ. ตํ ตํ รูปวิการํ ทิสฺวาวา สุตฺวา วา ปุจฺฉิตฺวาเยว วา โส โลเกน ชานิตพฺโพ อญฺญตฺร ปรจิตฺตวิทูหิ. ตสฺมา เตสํ รูปตาปตฺติ นตฺถีติ.

[๑๖] วิภาวนิยํ ปน

เตสํ รูปตาปตฺติปฺปสงฺโค สีตาทิคฺคหณ สามตฺถิเยน นิวตฺติโต. ยสฺมา ปน โวหาโรนาม โลโกปจาเรน วินา นสิชฺฌติ. โลโกปจาโรจ ปากฏนิมิตฺตวเส เนว ปวตฺโต. ตสฺมา อิธ สีตาทิคฺคหเณน วินาปิ ตปฺปสงฺคนิวตฺติ โลกโตว สิทฺธาติ ทฏฺฐพฺพา.

ยสฺมา จ พฺรหฺมโลเก พฺรหฺมานํ กายวิการ วจีวิการา จ อิทฺธิวิกุปฺปนาวสปฺปวตฺตา นานารูปวิการาจ ทิสฺสนฺติเยว. เตจ เอเกน ปริยาเยน รุปฺปนาการาเอว นาม โหนฺติ, ตสฺมา เตสํ วเสน ตตฺถ รูปานํ รูปตาสิทฺธิ โหตีติ เวทิตพฺพํ. รูปยติ วา อตฺตโน สภาเวน ปกาสตีติ รูปํ. อรูปธมฺมา หิ น อตฺตโน สภาเวน ปากฏา โหนฺติ. รูปสนฺนิสฺสเยเนว คเหตพฺพา. อิทํ ปน อตฺตโน สภาเวเนว ปากฏํ ปญฺจวิญฺญาเณหิปิ คเหตพฺพนฺติ. อิมสฺมึ อตฺเถ สติ พฺรหฺมโลเก รูปานํปิ อุชุ กโตว รูปตาสิทฺธิ โหตีติ.

[๑๗] วิภาวนิยํ ปน

อนุคฺคาหกานํ สีตาทีนํ วเสน ตํ สภาวา นาติวตฺตน วเสนจ ตตฺถ รูปตาสิทฺธิ วิภาวิตา. ยสฺมาปน สีเต นาปิ อุเณฺหนาปีติอาทิวจนํ นิทสฺสนมตฺตํ โหติ. กมฺม จิตฺตาหารานํปิ วเสน รุปฺปนสฺส สมฺภวโต, ตถาหิ สญฺญา วิญฺญาณานิปิ รูปารมฺมณรสารมฺมเณหิ เอว ปาฬิยํ นิทฺทิฏฺฐานิ. น หิ สญฺญา รูปํเอว สญฺชานาติ. น จ วิญฺญาณํ รส เมว วิชานาติ. นิทสฺสนมตฺเตน เทสนา โหตีติ วิญฺญายตีติ. ตสฺมา สีตาทิคฺคหณํ อมุญฺจิตฺวาว ตตฺถ รูปตาสิทฺธิวิภาวเนน ปโยชน นตฺถีติ. [รูปํ]

๑๖. นิพฺพานนฺติ เอตฺถ นิพฺพายนฺติ สพฺเพ วฏฺฏทุกฺขสนฺตาปา เอตสฺมินฺติ นิพฺพานํ. นิพฺพายนฺตีติ เย กิเลสาวา ขนฺธาวา อภาวิตมคฺคสฺส อายตึ อุปฺปชฺชนารหปกฺเข ฐิตา โหนฺติ. เตเยว ภาวิตมคฺคสฺส อนุปฺปชฺชนารหปกฺขํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. น หิ ขณตฺตยํ ปตฺวา นิรุทฺธา อตีตธมฺมา นิพฺพายนฺติ นาม. ปจฺจุปฺปนฺเนสุ อายตึ อวสฺสํ อุปฺปชฺชมาเนสุจ ธมฺเมสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ. วฏฺฏทุกฺขสนฺตาปาติ กิเลสวฏฺฏ กมฺมวฏฺฏ วิปากวฏฺฏ ทุกฺขสนฺตาปา. น หิ ติวิธ วฏฺฏทุกฺขสนฺตาปรหิตานํ รุกฺขาทีนํ อนุปฺปาทนิโรโธ นิพฺพานํนาม โหตีติ. เอตสฺมินฺติ วิสเย ภุมฺมํ. ยถา อากาเส สกุณา ปกฺขนฺตีติ. เยหิ เต นิพฺพายนฺติ. เตสํ ตพฺพินิมุตฺตํ อญฺญํ นิพฺพุติฏฺฐานํนาม กิญฺจิ นตฺถีติ. นิพฺพายนฺติ วา อริยชนา เอตสฺมินฺติ นิพฺพานํ. นิพฺพนฺติ ธีรา ยถยํ ปทีโปติ หิ วุตฺตํ. นิพฺพายนฺตีติ ตํ ตํ กิเลสานํวา ขนฺธานํวา ปุน อปฺปฏิสนฺธิกภาวํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ. เอกสฺมินฺติ วิสเยเอว ภุมฺมํ, เอตสฺมึ อธิ คเตติปิ โยเชนฺติ. ฏีกาสุปน ภวาภวํ วินนโต สํสิพฺพน โต วานํ วุจฺจติ ตณฺหา. ตโต นิกฺขนฺตนฺติ นิพฺพานนฺติ วุตฺตํ.

[๑๘] วิภาวนิยํ ปน

‘‘นิพฺพาภิวา เอเตน ราคคฺคิอาทิโกติ นิพฺพาน’’นฺติปิ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

น หิ มคฺเควิย นิพฺพาเน กตฺถจิ กรณสาธนํ ทิฏฺฐํ, นจ นิพฺพานํ นิพฺพูติ กฺริยาสาธเน ราคาทิกสฺส กตฺตุโน สห การิปจฺจโย โหตีติ. [นิพฺพานํ]

ทุตียคาถาย ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.