จิตฺตสงฺคห-ปรมตฺถทีปนี

๑๗. อิทานิ อุทฺเทสกฺกเมน จิตฺตํ ตาว นิทฺทิสนฺโต ตตฺถ จิตฺตนฺติอาทิมาห. ตตฺถาติ เตสุ จตูสุ อภิธมฺมตฺเถสุ. ตาว ปถมํ. จตฺตาโร วิธา ปการา ยสฺส ตํ จตุพฺพิธํ.

๑๘. กามาวจรนฺติ เอตฺถ กามียตีติ กาโม. กาเมนฺติวา เอตฺถ สตฺตา อวิกฺขมฺภิตกามราคตฺตา กามรติยาเอว รมนฺติ. น อุปริภูมีสุ วิย ฌานรติยาติ กาโม. เอกาทสวิธา กามภูมิ. นนุ เจตฺถ ฌานลาภิโนปิ สนฺตีติ. น น สนฺติ. เตปน กทาจิ เทวาติ นตฺเถตฺถ โทโส. อวีจินิรยาทโย กถํ กามียนฺติ. กถญฺจ ตตฺถ สตฺตา กามรติยา รมนฺตีติ. นิมิตฺตสฺสาทวเสนวา ภวนิกนฺติวเสนวาติ. มรณกาเล หิ อุปฏฺฐิตา นิรยคฺคิชาลา สุวณฺณวณฺณาวิย ขายนฺติ. เอโก กิร มิจฺฉาทิฏฺฐิโก พฺราหฺมโณ มรณมญฺเจ นิปฺปนฺโน โหติ. ตสฺส อาจริยพฺราหฺมณา สมีเป ฐตฺวา พฺรหฺมโลกํ โภ คจฺฉาติ วทนฺติ. ตสฺสปน อวีจินิรเย อคฺคิชาลา อุปฏฺฐหนฺติ. ตทา โส โภ อาจริยา สุวณฺณวณฺณา ปญฺญายนฺตีติ อาห. เอส โภ พฺรหฺมโลโก. ตตฺถ คจฺฉาติ วทนฺติ. โส กาลงฺกตฺวา อวีจิมฺหิ อุปฺปชฺชิ. เอวํ นิมิตฺตสฺสาทวเสน เต กามียนฺติ. ตตฺถ อุปฺปนฺนานํปิ ภวนิกนฺตินาม โหตีติ. อปิจ, ตตฺถ อุปฺปนฺนา อวิกฺขมฺภิตกามราคาเอว โหนฺติ, โอกาเส สติ กามรติยา รมิสฺสนฺติ เยวาติ. ตสฺมึ กาเม อวจรตีติ กามาวจรํ. เอตฺถจ อวจรตีติ ปทสฺส อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ น คเหตพฺโพ. โส หิ อตฺโถ ปาฬิยาจ นสเมติ. นานาโทสยุตฺโตจ โหตีติ. ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนาติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตํ. ยทิ เจตฺถ โส อตฺโถ อธิปฺเปโต สิยา. เอวํ สภิ เอตฺถาวจรา เอตฺถุปฺปนฺนาติ วุตฺตํ สิยา. นปน วุตฺตํ. นจ ปริยาปนฺนสทฺโท อุปฺปนฺนสทฺเทน สห สมานตฺโถติ สกฺกา วตฺตุํ. น หิ โลกุตฺตรจิตฺตานิ ตีสุ ภเวสุ อุปฺปนฺนา นิปิ ตตฺร ปริยาปนฺนานิเยว โหนฺตีติ. เอวํ ตาว ปาฬิยา นสเมตีติ.

ยทิจ โส อตฺโถ คหิโต สิยา. เอวญฺจ สติ ตสฺมึ กาเม เย มหคฺคต โลกุตฺตรธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. เตสํปิ กามา วจรตาปตฺติโทโส รูปาวจรตาทิ มุตฺติโทโสจ อาปชฺชติ. เยจ กามาวจรธมฺมา รูปารูปภูมีสุ อุปฺปชฺชนฺติ. เตสญฺจ รูปารูปา วจรตา ปตฺติโทโส กามาวจรตา มุตฺติโทโสจ อาปชฺชตีติ. นนุ เยภุยฺยวุตฺติวเสนปิ เกสญฺจิ นามลาโภ โหติ. ยถา วนจรโก สงฺคามาวจโรติ. ตสฺมา อิธปิ เตสํ ธมฺมานํ อตฺตโน อตฺตโน ภุมฺมีสุ อุปฺปนฺนพหุลตฺตา กามาวจราทิ นามลาเภ สติ น โกจิ โทโสติ.น. เอวญฺหิ สติ โลกุตฺตร ธมฺมานํ กามาวจรตาทิ มุจฺจนตฺถํ เยภุยฺเยน อุปฺปนฺนภูมิ วิสุํ วตฺตพฺพา สิยา. น จ สา นามภูมิ อตฺถิ. ยตฺถ เต เยภุยฺเยน อุปฺปชฺชนฺตีติ. เตหิ อุปฺปชฺชนฺตา ตีสุ ภเวสุ เอว อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา เตสํ กาม รูปารูปาวจรตาปตฺติโทโส ทุนฺนิวาโร สิยาติ. เอวํ นานาโทสยุตฺโต โหตีติ. ตสฺมาสฺส ตถา อตฺถํ อคฺคเหตฺวา เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนาติ ภควตา สํวณฺณิเตน ปาฬินเยเนวสฺส อตฺโถ คเหตพฺโพติ. อยเญฺหตฺถ อตฺโถ. กาเม อวจรติ ปริยาปนฺนภาเวน ตสฺมึ อชฺโฌคาเหตฺวา จรติ ปวตฺตตีติ กามาวจรนฺติ. ปริยาปนฺนภาโวจนาม อตฺตโน อาธารภูเตน เตน กาเมน สห สมานชาติโคตฺตนามตา สงฺขาเตหิ ปริโตภาเคหิ ตสฺมึ กาเม อาปนฺนภาโว อนุปฺปวิฏฺฐ ภาโว. อนฺโตคธภาโวติ วุตฺตํ โหติ. โสจ ตถา ปริยาปนฺนภาโว ปริคฺคาหินิยา กามตณฺหาย กโตติ ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺตาวตา เยธมฺมา รูปารูปสตฺตสนฺตานภูตาปิ มยฺหํ เอเตติ กาม ตณฺหาย ปริคฺคหิตา กาเม ปริยาปนฺนาว โหนฺติ. เต กามาวจรานามาติ สิทฺธา โหนฺติ. รูปารูปา วจเรสุปิ อยํ นโย เนตพฺโพ. เตสุปน รูปตณฺหา อรูปตณฺหาจ ปริคฺคาหินี ตณฺหา ทฏฺฐพฺพา.

เยปน ธมฺมา ติณฺณํ ตณฺหานํ ปริคฺคหวิมุตฺตา โหนฺติ. เต ตีสุ ภเวสุ อุปฺปนฺนาปิ ตตฺร อปริยาปนฺนาเอว โหนฺตีติ โลกุตฺตรา นาม ชาตาติ เวทิตพฺพา. เอตฺถจ ปฏฺฐาเน อารุปฺเป กามจฺฉนฺทํ นีวรณํ ปฏิจฺจ อุทฺธจฺจนีวรณนฺติอาทินา อรูปสตฺตสนฺตาเนปิ กามจฺฉนฺทสงฺขาตาย กามตณฺหาย อุปฺปตฺติ วุตฺตา. ตสฺมา รูปารูป ภูมีสุ อุปฺปนฺนานํ กามธมฺมานํ ปริคฺคาหินีตณฺหา รูปารูปสตฺตสนฺตาน คตาปิ ทฏฺฐพฺพา. ปาฬิยํ กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ อิทํ นีวรณชาติกตฺตา วุตฺตํ. น หิ ฌานภูมีสุ เอกนฺตนีวรณกิจฺจานิ นีวรณานิ สกฺกา ลทฺธุนฺติ. อตฺร กามเภโท วตฺตพฺโพ. เทฺวกามา กิเล สกาโมจ, วตฺถุกาโมจาติ. ตตฺถ ถเปตฺวา รูปารูปราเค อญฺโญ สพฺโพปิ โลโภ อิมสฺมึ จตุพฺภูมิปริจฺเฉเท กิเล สกาโมนาม. ถเปตฺวาจ รูปารูปาวจรธมฺเม อญฺเญ สพฺเพปิ ตีสุ ภูมีสุ อุปฺปนฺนา กามาวจรธมฺมา วตฺถุกาโมนามาติ. ยํปน อฏฺฐสาลินิยํ สพฺเพปิ เตภูมกา ธมฺมา วตฺถุกาโมติ วุตฺตํ. ตํ มหานิทฺเทเส นิทฺทิฏฺเฐน สุตฺตนฺติกปริยาเยน วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ. น หิ รูปารูปาวจรธมฺมา อภิธมฺเม กามนาเมน วุตฺตา อตฺถีติ. [กามาวจรปทํ]

๑๙. รูปาวจรํ อรูปาวจรนฺติ เอตฺถ รูปารูปสทฺทา ตาสุ ภูมีสุ นิรุฬฺหาติ ทฏฺฐพฺพา. อปิจ เทฺว ภูมิโย รูปภูมิ, อรูปภูมีติ. ตตฺถ รุปฺปนลกฺขณํ รูปํ ยตฺถ นตฺถิ, สา จตุพฺพิธา ภุมฺมิ อรูปภูมินาม. เสสา สตฺตวีสติวิธา ภุมฺมิ รูปภูมินาม. ตตฺถจ เหฏฺฐา เอกาทสวิธา ภุมฺมิ โอฬาริเกน กาเมน วิเสเสตฺวา กาม ภูมีติ วุตฺตา. อุปริ โสฬสวิธา ภุมฺมิ รูปภูมิอิจฺเจว วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. ยตฺถปน ตณฺหาวา ฌานานิวา รูปารูปสทฺเทหิ วุตฺตานิ. ตตฺถ นิสฺสยสฺสนามํ นิสฺสิเต อาโรปนวเสน นิสฺสโยปจาโร เวทิตพฺโพ. ยตฺถจ กามาวจราทิสทฺเทหิ ภูมิเอว วุตฺตา. ตตฺถ นิสฺสิตสฺส นามํ นิสฺสเย อาโรปนวเสน นิสฺสิโต ปจาโรติ. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ กามาวจรปเท วุตฺตนยเมวาติ. อยเมตฺถ เตภูมก ปริจฺเฉเท ปาฬิอนุคตา ปรมตฺถทีปนา. ยถาห –

กตเม ธมฺมา กามาวจรา. เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺตีเทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา ขนฺธธาตุอายตนา รูปา เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ. อิเมธมฺมา กามาวจรา. กตเม ธมฺมา รูปาวจรา. เหฏฺฐโต พฺรหฺมโลกํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต อกนิฏฺเฐ เทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา สมาปนฺนสฺสวา อุปปนฺนสฺสวา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺสวา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, อิเม ธมฺมา รูปาวจรา. กตเม ธมฺมา อรูปาวจรา. เหฏฺฐโต อากาสานญฺจายตนุปเค เทเว ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต เนวสญฺญา นาสญฺญา ยตนุปเค เทเว อนฺโต กริตฺวา ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร. ล. อิเม ธมฺมา อรูปาวจราติ.

[๑๙] ฏีกาสุ ปน

ยถาวุตฺตํ สุวิสทํ ปาฬินยํ อคฺคเหตฺวา อญฺญถา วจนตฺถาจ วินิจฺฉยาจ เอตฺถ วุตฺตา. สพฺเพ เต สารโต น ปจฺเจตพฺพาติ.

นนุ อฏฺฐสาลินิยเมว เตจ อญฺเญจ อตฺถา วุตฺตาติ. สจฺจํ. ภูตํปน สุวิสทํ ปาฬิอนุคตํ อตฺถํ ญตฺวา กึวิกฺเขเปนาติ.

๒๐. โลกุตฺตรนฺติ เอตฺถ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก วุจฺจติ ยถาวุตฺโต เตภูมกธมฺโม. ยถาห ลุชฺชติ ปลุชฺชตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมา โลโกติ วุจฺจตีติ. เอวํ สนฺเต โลกุตฺตรธมฺมานํปิ นิพฺพานวชฺชานํ โลกตาปตฺติ สิยา. กสฺมา, เตสํปิ ลุชฺชนปลุชฺชนธมฺมตฺตาติ. นสิยา. ยตฺถ หิ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโตติ มหาชนสฺส มิจฺฉาคาโห นิวิสติ. ตตฺเถว ตสฺส นิวารณตฺถํ อยํ โลกสมญฺญา นิยมียติ. ตสฺมา สพฺพโส มิจฺฉาคาหวิมุตฺตานํ เตสํ โลกตาปตฺติ นตฺถีติ วทนฺติ. เยสํวา ลุชฺชนํปลุชฺชนญฺจ มหาชนสฺส ปากฏํ. เตสญฺเญว โลกตาสิทฺธีติ นตฺถิ โลกุตฺตรานํ โลกตฺตปฺปสงฺโคติ. โลกโต อุตฺตรตีติ โลกุตฺตรํ. มคฺคจิตฺตํ. ตโต อุตฺติณฺณนฺติ โลกุตฺตรํ. ผลจิตฺตํ. นิพฺพานํปน อิธ นลพฺภตีติ. อุตฺตรณญฺเจตฺถ ตณฺหาตฺตยคฺคาห วิมุตฺติยา ตีสุ โลเกสุ อปริยาปนฺนภาโวเยว. โสจ อปริยาปนฺนภาโว เกสํ ธมฺมานํ อธิฏฺฐาน ภูโตวิย คยฺหตีติ วิสุํ เอกา จตุตฺถี อวตฺถาภูมินามาติ.

จตุพฺภูมิวิภาคสฺส ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอวํ จิตฺตํ ภูมิเภเทน หีนปณีตา นุกฺกมโต จตุธา นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ตเทว จตุพฺพิธํ จิตฺตํ ยถานิทฺทิฏฺฐกฺกเมน วิภชนฺโต ปถมํ กามาวจรจิตฺตํ. ตตฺถจ หีนํ อโสภณจิตฺตํ. ตตฺถจ สพฺพหีนํ อกุสลจิตฺตํ ตาว ทสฺเสตุํ โสมนสฺสสห คตนฺติอาทิมาห. เอตฺถจ กามาวจรจิตฺตสฺสปิ อกุสลาเหตุก สเหตุกานุกฺกโม หีน ปณีตานุกฺกมวเสน วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

[๒๐] วิภาวนิยํ ปน

อุปริ วุจฺจมานานํ พหูนํ จิตฺตานํ โสภณสญฺญากรณสุขตฺถํ อปฺปเก ปาปาเหตุเกเยว ปถมํ ทสฺเสนฺโตติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

ตทตฺโถ หิ ยถาวุตฺตหีนาทิกฺกเมเนว สิทฺโธติ.

[๒๑] ยญฺจ ตตฺถ

เตสุ เตสุจ ภเวสุ คหิตปฺปฏิสนฺธิกสฺส สตฺตสฺส อาทิโต วีถิจิตฺตวเสน โลภสหคต จิตฺตุปฺปาทาน เมว สมฺภวโต เตเยว ปถมนฺติ วุตฺตํ. ตํปิ นยุชฺชติ.

อาทิโต วีถิจิตฺตวเสน มโนทฺวารา วชฺชนสฺเสว สพฺพปถมํ อุปฺปชฺชนโตติ. อกุสเลสุ ปน โลภมูล จิตฺตํ พหุกญฺจ โหติ. ทฺวีหิ วฏฺฏมูเลหิ ยุตฺตตฺตา ปธานํ ปากฏญฺจ โหตีติ ตเทว ปถมํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

๒๒. ตตฺถ สุนฺทรํ มโนติ สุมโน. สินิทฺธจิตฺตํ. น หิ อนวชฺชฏฺเฐน สุนฺทรตา อิธ ยุตฺตาติ. สุนฺทรํ มโน เอตสฺสาภิวา สุมโน. สินิทฺธจิตฺตสมงฺคี ปุคฺคโล. สุมนสฺส ภาโว โสมนสฺส. มานสิกสุขเวทนาเยตํ นามํ. เอตฺถจ สุมนสฺส ภาโวติ ตสฺมึ จิตฺเต ปุคฺคเลวา สุมนาภิธานสฺสวา อยํ โส สุมโนติ สุมนพุทฺธิยาวา ปวตฺตินิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. ภาโวติ หิ อภิธานพุทฺธีนํ ปวตฺตินิมิตฺตํ วุจฺจติ. ภวนฺติ ปวตฺตนฺติ อภิธานพุทฺธิโย เอตสฺมินฺติ กตฺวา. เอตสฺมินฺติ จ นิมิตฺเต ภุมฺมํ. ยถา นาโค ทนฺเตสุ หญฺญเตติ. ยถา หิ ตตฺถ อตฺตโน ทนฺตนิมิตฺตํ ทนฺตยุตฺเต นาเค หนนปฺปวตฺติ โหติ, เอวมิธปิ ตํ เวทนานิมิตฺตํ เวทนายุตฺเต มนสฺมึ ปุคฺคเลวา อภิธานพุทฺธิโย ปวตฺตนฺตีติ. ภวนฺติ พุทฺธิสทฺทา เอเตนาติ ภาโวติจ วทนฺติ. เอตสฺมาติ จ อปเร. โสมนสฺเสน สห เอกโต คตํ ปวตฺตนฺติ โสมนสฺสสหคตํ. โสมนสฺสเวทนาสมฺปยุตฺตนฺติ อตฺโถ. ทสฺสนํ ทิฏฺฐิ. สา ปน สมฺมาทิฏฺฐิ, มิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน ทุวิธา. อิธ มิจฺฉาทิฏฺฐิยุตฺตา. อกุสลาธิการตฺตา. ทิฏฺฐิเยว ทิฏฺฐิคตํ. ยถา คูถคตํ มุตฺตคตนฺติ. ทิฏฺฐิคเตน สมํ ปกาเรหิ ยุตฺตนฺติ ทิฏฺฐิคต สมฺปยุตฺตํ. ทิฏฺฐิคเตน เอกุปฺปาทตาทีหิ ปกาเรหิ สมํ เอกีภูต มิว ยุตฺตํ สํสฏฺฐนฺติ อตฺโถ. อสงฺขาริกเมกํ สสงฺขาริกเมกนฺติ เอตฺถ สงฺขาโรติ ปุพฺพาติสงฺขาโร. โสจ ทุวิโธ ปโยโค, อุปาโยจาติ. ตตฺถ อาณตฺติยาวา อชฺเฌสนายวา ตชฺเชตฺวา วา อิทํ กโรหีติ ปเรหิ กโต กายวจีปโยโค ปโยโคนาม. อาณตฺตาทินาปน วินาว กมฺมสฺส กรณตฺถํ ตํ ตํ อุปายํ ปเร อาจิกฺขนฺติ. อกรเณ อาทีนวํ กรเณจ อานิสํสํ ทสฺเสนฺติ, กติกํวา กโรนฺติ, ทณฺฑํวา ถเปนฺติ, สยเมว วา ตํ ตํ การณํ อนุสฺสรติ, ปจฺจเวกฺขติ. เอวมาทินา นเยน อุปาโย อเนกวิโธ. โส ทุวิโธปิ อิธ สงฺขาโร นาม. สงฺขโรติ อตฺตโน ปกติยา กาตุํ อนิจฺฉมานํ จิตฺต สนฺตานํ อกาตุํ อทตฺวา กรณตฺถาย สํวิทหติ ตสฺมึ ตสฺมึ กมฺเม ปโยเชตีติ กตฺวา. โยปน ปจฺจยคโณ เตน สงฺขาเรน วิรหิโต โหติ. โส อสงฺขาโร. โยปน เตนสหิโต โหติ. โส สสงฺขาโรติ. วุตฺตเญฺหตํ อฏฺฐกถายํ –

สห สงฺขาเรนาติ สสงฺขาโร. เตน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน สอุปาเยน ปจฺจยคเณนาติ อตฺโถติ.

เอตฺถจ ปจฺจยคโณติ อารมฺมณาทิโก สาธารโณ ปจฺจย คโณ อฏฺฐกถายํ วุตฺโต. อสาธารโณปน กุสลกมฺเมสุ สปฺปุริสุปนิสฺสยาทิโก อกุสลกมฺเมสุ อสปฺปุริสุปนิสฺสยาทิโก ปจฺจยคโณ วิเสเสตฺวา โยเชตุํ ยุตฺโต. โสปน ยทา ทุวิเธน สงฺขาเรน วินา สยเมว จิตฺตํ อสํสีทมานํ กตฺวา อุฏฺฐาเปติ สมุฏฺฐาเปติ, ตทา โสอสงฺขาโรนาม. ยทาปน เตน วินา สยเมว จิตฺตํ อุฏฺฐาเปตุํ สมุฏฺฐาเปตุํ นสกฺโกติ, สงฺขารํ สหายํ ลภิตฺวาว สกฺโกติ, ตทา โส สสงฺขาโรนาม. อิติ อสงฺขาโร สสงฺขาโรติจ อิทํ ปจฺจย คณสฺเสว นามํ. น จิตฺตสฺส. จิตฺตํปน อสงฺขาเรน สุทฺเธน ปจฺจยคเณน อุปฺปนฺนํ อสงฺขาริกํ. สสงฺขาเรน ปจฺจยคเณน อุปฺปนฺนํ สสงฺขาริกํ, อุปฺปนฺนตฺเถ หิ อยํ อิกปจฺจโยติ. ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรนาติ หิ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ. เอตฺถจ สสงฺขาเรน ปจฺจยคเณน อุปฺปนฺนํ โหตีติ โยเชตพฺพนฺติ. อยเมตฺถ อสงฺขาริกสสงฺขาริกปเทสุ ปรมตฺถทีปนา.

[๒๒] ฏีกาสุ ปน

อิมมตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา จิตฺตเมว อสงฺขารํ สสงฺขารนฺติ จ คเหตฺวา ยํ วุตฺตํ, ‘‘นตฺถิ สงฺขาโร อสฺสาติ อสงฺขารํ. ตเทว อสงฺขาริกํ. สห สงฺขาเรน วตฺตตีติ สสงฺขารํ. สสงฺขารเมว สสงฺขาริกนฺติ จ. โส ยสฺส นตฺถิ. ตํ อสงฺขารํ. ตเทว อสงฺขาริกํ. สงฺขาเรน สหิตํ สสงฺขาริ กนฺติ จ’’. สพฺพเมตํ น ยุชฺชติเยว.

[๒๓] ยญฺจ วิภาวนิยํ

สงฺขโรติ จิตฺตํ ติกฺขภาวสงฺขาตมณฺฑนวิเสเสน สชฺเชติ. สงฺขรียติวา ตํ เอเตน ยถาวุตฺตนเยน สชฺชียตีติ สงฺขาโรติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

เอวญฺหิ สติ สสงฺขาริกปิ จิตฺตํ ติกฺขํนาม สิยาติ.

[๒๔] ยญฺจ ตตฺถ

‘‘โส ปน อตฺตโน ปุพฺพภาคปฺปวตฺเต จิตฺตสนฺตาเนเจว ปรสนฺตาเนจ ปวตฺตตีติ ตํ นิพฺพตฺติโต จิตฺตสฺส ติกฺขภาว สงฺขาโต วิเสโสว อิธ สงฺขาโรติ’’ วุตฺตํ. ตํปิ อสงฺขาริก สสงฺขาริกปทานํ วจนตฺเถสุ วิรชฺฌิตฺวา ตทนุ รูปสฺส สงฺขารสฺส ปริกปฺปนาวเสน วุตฺตตฺตา นยุตฺตเมว.

[๒๕] เอเตน

ปุพฺพปฺปโยคสมฺภูโต, วิเสโส จิตฺตสมฺภปี;

สงฺขาโร ตํ วเสเนตฺถ, โหตฺยาสงฺขาริกาทิตาติ.

สาธกคาถาปิ ปฏิกฺขิตฺตา โหตีติ.

[๒๖] ยญฺจ ตตฺถ

‘‘อถวา, สสงฺขาริกํ อสงฺขาริกนฺติ เจ ตํ เกวลํสงฺขารสฺส ภาวาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. นตสฺส สหปวตฺติสพฺภา วา ภาวโตติ. ภินฺนสนฺตานปฺปวตฺติโนปิ สงฺขารสฺส อิธมตฺถิตาย ตํ วเสน นิพฺพตฺตํ จิตฺตํ สงฺขาโร อสฺส อตฺถีติ สสงฺขาริกํ. สโลมโก สปกฺขโกตฺยาทีสุวิย สห สทฺทสฺส วิชฺชมานตฺถปริทีปนโต. ตพฺพิปรีตมฺปน ตทภาวโต วุตฺตนเยน อสงฺขาริก’’นฺติ วุตฺตํ. ตํปิ ปาฬิอฏฺฐกถาสิทฺธํ อุชุํ วิสทํ อตฺถํ มุญฺจิตฺวา อตฺตโน ปริกปฺปนา วเสน วุตฺตตฺตา น คเหตพฺพเมว.

เอตฺถจ อตฺตโน อิจฺฉาย วินา ปเรสํ อาณตฺติยาวา อชฺเฌ สนายวา ยาจนายวา ปวตฺติตํ จิตฺตํ ปโยคสมุฏฺฐิตํ นาม. ตถา อตฺตโน อิจฺฉาย วินา ปเรสํ ภเยนวา ลชฺชายวา คารเวนวา กถิกายวา ทณฺฑภเยนวา ปวตฺติตํ อุปายสมุฏฺฐิตํ นาม. สยเมววา อตฺตโน ลีนํ จิตฺตํ ญตฺวา เตน เตน อุปาเยน อตฺตานํ โอวทิตฺวาวา ตํ ตํ อุปายํ อนุสฺสริตฺวาวา ปวตฺติตํ จิตฺตํ อุปายสมุฏฺฐิตํ นาม. อิทญฺจ นยทสฺสนเมวาติ. ทิฏฺฐิคเตน วิปฺปยุตฺตํ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ. อุทาสินภาเวน เปกฺขติ อนุภวนากาเรน อารมฺมณํ ปสฺสตีติ อุเปกฺขา. อุปปตฺติโต ยุตฺติโต อิกฺขติ ปสฺสตีติวา อุเปกฺขา. ยถาหิ โสมนสฺส โทมนสฺสานิ อารมฺมณํ อธิมตฺตโต ปสฺสนฺติ. ยโต โสมนสฺสิโต ปุคฺคโล เตน อารมฺมเณน วิโยเค วิการปตฺโต โหติ. โทมนสฺสิโตจ เตน อารมฺมเณน สํโยเค วิการปตฺโต โหติ. น ตถา อยํ, อยํ ปน ยุตฺติโตว ปสฺสติ น อารมฺมณสํโยค วิโยคเหตุ ปุคฺคลํ วิการํ ปาเปตีติ. เกจิปน อุปปตฺติโต ยุตฺติโต อิกฺขตีติ อิทํ อิธ นสมฺภวติ. น หิ อกุสลํ ยุตฺตรูปํ นาม โหตีติ วทนฺติ. อุเปกฺขาย สหคตนฺติ สมาโส.

๒๓. เอตฺถจ กิญฺจาปิ ผสฺสาทโย วิตกฺกาทโย โมหาทโยจ ธมฺมา อิมินา สกเลน อฏฺฐวิเธน จิตฺเตน สห คตา สมฺปยุตฺตาจ โหนฺติ, น ปน เต เวทนาวิย สยํปิ เภทวนฺตา โหนฺติ. นจ ทิฏฺฐิสงฺขารานํ วิยเตสํ อิมสฺมึ จิตฺเต กตฺถจิ โหนฺติ กตฺถจินโหนฺตีติ อยํ วิกปฺโป อตฺถิ. ตสฺมาเต อิมสฺสจิตฺตสฺส เภทกรา นโหนฺตีติ อิธ นคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. โลโภปน อญฺเญหิ อิมสฺส อฏฺฐวิธสฺส เภทกโร โหติ. เวทนาทิฏฺฐิ สงฺขาราจ อิมสฺส อญฺญมญฺญสฺส เภทกรา โหนฺตีติ เตเอว อิธ คหิตาติ ทฏฺฐพฺพา. นนุ ปีติ มาน ถินมิทฺธานิปิ เภทกรานิ โหนฺตีติ ตานิปิ อิธ สปีติกํ อปีติกนฺติ มานสมฺปยุตฺตํ มานวิปฺปยุตฺตนฺติ ถินมิทฺธสมฺปยุตฺตํ ถินมิทฺธวิปฺปยุตฺตนฺติ จ คเหตพฺพา นีติ. น. เตสุ หิ โสมนสฺเส คหิเต ปีติ คหิตาว โหติ. อิตรานิจ ตีณิ อนิยตโยคีนิจ โหนฺติ, เยวาปน กานิจาติ นคหิตานีติ.

[๒๗] วิภาวนิยํ ปน

ผสฺสาทิวิตกฺกาทิโมหาทิธมฺมา อิโต อญฺเญหิปิ จิตฺเต หิ ยุตฺตา โหนฺตีติ นเต อญฺเญหิ อิมสฺส วิเสสํ กโรนฺติ. ตสฺมา เต อิธ น คหิตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘กสฺมา ปเนตฺถ อญฺเญสุปิ ผสฺสาทีสุ สมฺปยุตฺตธมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ โสมนสฺสสหคตาทิภาโวว วุตฺโตติ. โสมนสฺสาทีนเมว อสาธารณ ภาวโตติ. ผสฺสาทโยหิ เกจิ สพฺพจิตฺต สาธารณา เกจิ กุสลาทิ สาธารณา. โมหาทโยจ สพฺพา กุสลสาธารณาติ น เตหิ สกฺกา จิตฺตํ วิเสเสตุ’’นฺติ. ตํ วิจาเรตพฺพํ.

เอวญฺหิ สติ โสมนสฺสุเปกฺขา สงฺขาราปิ อญฺเญสุ ทิสฺสนฺตีติ เตปิ อญฺเญหิ อิมสฺส วิเสสํ นกโรนฺติ. ตสฺมา เตปิ อิธ นคเหตพฺพา สิยุนฺติ.

๒๔. เอตฺถจ โสมนสฺสปฺปฏิสนฺธิกตา, อคมฺภีรปฺปกติตา, อิฏฺฐารมฺมณสมาโยโค, พฺยสนมุตฺติจ โสมนสฺสสฺส การณํ. โสมนสฺสปฺปฏิสนฺธิโกหิ สทา ภวงฺคโสมนสฺเสน ปริภาวิต สนฺตาโน โหตีติ ตสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชมานํ เยภุยฺเยน โสมนสฺสสหคตํ อุปฺปชฺชตีติ. อคมฺภีรปฺปกติโกจ หีนชฺฌาสโย อปฺปกํปิ มหนฺตํ มญฺญติ. หีนํปิ ปณีตํ มญฺญติ. ตสฺมา ตสฺสปิ จิตฺตํ อุปฺปชฺชมานํ เยภุยฺเยน โสมนสฺสสหคตํ โหตีติ. อิฏฺฐารมฺมณสมาโยโคติ อตฺตนา อิจฺฉิเตน หีเนนวา ปณีเตนวา อารมฺมเณน สมาโยโค. พฺยสนมุตฺตีติ ญาติพฺยสนาทิโต มุตฺติ. อุเปกฺขาปฏิสนฺธิกตา, คมฺภีรปฺปกติตา, มชฺฌตฺตารมฺมณสมาโยโค, พฺยสนมุตฺติจ อุเปกฺขาย การณํ. เอตฺถจ คมฺภีรปฺปกภิตานาม มหชฺฌาสยตา. ตาทิโส หิ ปุคฺคโล มหนฺตํปิ อปฺปกํ มญฺญติ, ปณีตํปิ หีนํ มญฺญตีติ. ทิฏฺฐชฺฌาสยตา, ทิฏฺฐิวิปนฺนปุคฺคลเสวนา, สทฺธมฺมวิมุขตา, มิจฺฉาวิตกฺกพหุลตา, อโยนิโส อุมฺมุชฺชนญฺจ ทิฏฺฐิยา การณํ. ตตฺถ ทิฏฺฐชฺฌาสยตาติ กาณาริฏฺฐสฺสวิย สุนกฺขตฺตสฺสวิยจ ปุริมภเว ทิฏฺฐิ คติกภาเวน อาคตตฺตา อิมสฺมึ ภเวปิ สสฺสตุจฺเฉทาสย ภาโว. สทฺธมฺมวิมุขตาติ จิรํปิ กาลํ สทฺธมฺเมน วินา อาคตตา. มิจฺฉาวิตกฺกพหุลตาติ อตฺตโน อวิสเยสุ สพฺพญฺญุวิสเยสุ ฐาเนสุ อตฺตโน ปมาณํ อชานิตฺวา จินฺตาปสุตวเสน มิจฺฉาวิตกฺกพหุลภาโว. อโยนิโส อุมฺมุชฺชนนฺติ อตฺตนาทิฏฺฐการณเมว สารโต สจฺจโต อุมฺมุชฺชนํ. ตพฺพิปรีเตน ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตการณํ เวทิตพฺพํ. อสงฺขาริกกมฺมชนิตปฺปฏิสนฺธิ กตา, กลฺลกาย จิตฺตตา, ขนฺติ พหุลตา, ปุริสกาเรสุ ทิฏฺฐานิสํสตา, กมฺมปฺปสุตตา, อุตุโภชนาทิ สปฺปาย ลาโภติ อิทํ อสงฺขาริกการณํ. ตตฺถ ขนฺติพหุลตาติ สีตุณฺหาทีนํ ขมนพหุลตา. ปุริสกาเรสูติ ปุริเสหิ กตฺตพฺเพสุ กมฺเมสุ. กมฺมปฺปสุตภาติ กมฺเมสุ จิณฺณวสิตา. ตพฺพิปรี เตน สสงฺขาริกการณํ เวทิตพฺพํ. อิเมสํปน จิตฺตานํ อุปฺปตฺติ วิธานํ วิสุทฺธิมคฺเค คเหตพฺพํ. อฏฺฐปีติ ปิสทฺเทน เนสํ ลพฺภมานกมฺมปถเภทโต กาล สนฺตานา รมฺมณาทิ เภทโตจ อเนกวิธตฺตํ สมฺปิณฺเฑตีติ.

โลภมูลจิตฺตสฺส ปรมตฺถทิปนา นิฏฺฐิตา.

๒๕. โทสมูลจิตฺเต ทุฏฺฐุมโนภิ ทุมฺมโน. วิรูปํ จิตฺตํ. ทุฏฺฐุมโน เอตสฺสาติวา ทุมฺมโน. วิรูปจิตฺตสมงฺคีปุคฺคโล. ทุมฺมนสฺส ภาโว โทมนสฺสํ. มานสิกทุกฺขเวทนาเยตํ อธิวจนํ. สา หิ อตฺตนา สหคเต จิตฺเตวา ตํ สมงฺคีปุคฺคเลวา ทุมฺมนา ภิธานสฺสวา อยํ โส ทุมฺมโนติ ทุมฺมนพุทฺธิยาวา ปวตฺตินิมิตฺตํ โหตีติ. เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. โทมนสฺเสน สห คตนฺติ สมาโส. ปฏิหญฺญตีติ ปฏิโฆ. โทโส. โสหิ อุปฺปชฺชมาโน สมฺปยุตฺตธมฺเมปิ ปฏิหนติ. ลูเข สนฺตตฺเต กโรติ. อตฺตโน วตฺถุมฺปิ ปฏิหนติ. หทยปฺปเทสํ ทหติ. ตํ ปุคฺคลํ ทุมฺมุขํ กโรติ, อตฺตโน อารมฺมณํปิ ปฏิหนติ. ตํ พาธย มาโน คณฺหาติ. ตสฺมา ปฏิโฆติ วุจฺจตีติ.

๒๖. เอตฺถ สิยา. สงฺขาโร ตาว อิมสฺส จิตฺตสฺส เภท กโรติ ตสฺส อิธ คหณํ ยุตฺตํ. เวทนา ปฏิฆาปน เภทกรา น โหนฺตีติ เต อิธ น คเหตพฺพาติ. วุจฺจเต, โทมนสฺสคฺคหณํ ตาว อิมสฺส จิตฺตสฺส กทาจิ อญฺญเวทนาโยคตา ปสงฺคนิวตฺตนตฺถนฺติ. ยทาหิ ราชาโน หสมานาเยว โจรวธํ เปเสนฺติ. ยทาจ ชนา อตฺตโน เวรีนํ มรเณ ตุฏฺฐึ ปเวเทนฺติ. มรณํ อภินนฺทนฺติ. ยทาจ พาลชนา หสมานาว มิคปกฺขิโน มาเรนฺติ. ตทา อิทํ นุโข โสมนสฺเสน ยุตฺตนฺติ อตฺเถว ปสงฺโค. อุเปกฺขาโยเคปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตปฺปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ โทมนสฺสคฺคหณนฺติ. ปฏิฆคฺคหณํปิ อญฺญธมฺมสมฺปยุตฺตตา ปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ. ตถาหิ เย นตฺถิกาเหตุกา กิริยมิจฺฉา ทิฏฺฐิกา ปาณวเธ อปุญฺญํนาม นตฺถีติ คณฺหนฺติ. เยจ มนุสฺสปาณ วเธเอว อปุญฺญํ โหติ, ติรจฺฉานคตปาณวเธ อปุญฺญํ นตฺถีติ คณฺหนฺติ. เยจ ปาณวธํ กตฺวา ยญฺญํ ยชนฺตานํ มหนฺตํ ปุญฺญํ โหติ, ทิพฺพสํวตฺตนิกนฺติ คณฺหนฺติ. เต สกฺกายทิฏฺฐิยา วิสฺสฏฺฐา ปาณวธํ สยํวา กโรนฺติ. อญฺเญวา เปเสนฺติ. ตทา อิทํ ทิฏฺฐิยาปิ สมฺปยุตฺตํ สิยาติ ปสงฺโค โหติเยว. เยปน สมฺมาทิฏฺฐิเกสุ พาลา อพฺยตฺตา, เต กทาจิ เตสํ มิจฺฉาทิฏฺฐิกานํ ลทฺธึ คเหตฺวา ปาณํ วธนฺตา อาทิโต เวมติกชาตาว โหนฺติ. ตทาเตสํ อิทํ วิจิกิจฺฉายปิ ยุตฺตํ สิยาติ ปสงฺโค โหติ. ตปฺปสงฺค นิวตฺตนตฺถํ ปฏิฆคฺคหณนฺติ. อิตรถา ปุริม จิตฺตสฺส โลภสหคตภาโววิย อิมสฺส ปฏิฆสมฺปยุตฺตภาโว จูฬนิคเมเนว สิทฺโธติ เตสํ คหณํ นิรตฺถกํ สิยาติ. เอตฺถจ อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺจานํ ถินมิทฺธสฺสจ อคฺคหณํ ปุริมจิตฺเต มานถินมิทฺธนเยน เวทิตพฺพํ. อยเมตฺถ ปรมตฺถทีปนา.

[๒๘] วิภาวนิยํ ปน มหาฏีกายญฺจ

‘‘อสาธารณ ธมฺมวเสน จิตฺตสฺส อุปลกฺขณตฺถํ โทมนสฺสคฺคหณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อสาธารณธมฺมวเสนาติ อิทํ ตาว นยุชฺชติ.

[๒๙] สติปิ อิมสฺส โสมนสฺสุเปกฺขาสหคตภาเว อนญฺญสาธารเณเนว โทมนสฺเสน อิมสฺส อุปลกฺขณตฺถนฺติ อตฺถสฺส อาปชฺชนโต. ยถาตํ สติปิ ปุริมสฺส อิมสฺสจ จิตฺตสฺส โมหสหคตภาเว อนญฺญสาธารเณเนว โลเภน ปฏิเฆนจ อุปลกฺขณตฺถํ โลภสหคตปฏิฆ สมฺปยุตฺตคฺคหณนฺติ. อุปลกฺขณตฺถนฺติ จ น วตฺตพฺพํ.

เอวญฺหิ สติ ปากเฏน โทมนสฺเสน อปากฏานํ อญฺญเวทนา นํปิ อิธ ลทฺธภาวํ อุปลกฺเขตีติ อาปชฺชติ. ยถา ลทฺธาตปตฺโต ราชกุมาโรติ.

[๓๐] ยญฺจ วิภาวนิยํ

‘‘ปฏิฆสมฺปยุตฺตภาโวปน อุภินฺนํ เอกนฺต สหจาริตา ทสฺสนตฺถํ วุตฺโต’’ติ วุตฺตํ. ตํปิ น สุนฺทรํ.

อิมสฺส จูฬนิคเมเนว ตทตฺถสิทฺธิโตติ.

๒๗. เอตฺถจ โทสชฺฌาสยตา, อคมฺภีรปฺปกติตา, อปฺปสฺสุกตา, อาฆาตวตฺถุสมาโยโควา, อนิฏฺฐารมฺมณสมาโย โควา โทมนสฺสสฺส ปฏิฆสฺสจ การณํ. ตตฺถ โทส พหุล ภาวโต อาคตวเสน โทสชฺฌาสยตา ทฏฺฐพฺพา. อคมฺภีรปฺปกติตา หีนชฺฌาสยตา. อปฺปสฺสุตสฺสจ อนิฏฺฐ โลก ธมฺเมหิผุฏฺฐสฺส ตํกุเตตฺถลพฺภาติ ปจฺจเวกฺขนา นตฺถีติ. อิเมสมฺปิ ทฺวินฺนํ อุปฺปตฺติวิธานํ วิสุทฺธิมคฺเค คเหตพฺพํ. ปิสทฺทสฺส อตฺโถปิ วุตฺตนโยเอวาติ.

โทสมูลจิตฺตสฺส ปรมตฺถทิปนา นิฏฺฐิตา.

๒๘. โมหมูลจิตฺเต วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจานํ ปทตฺโถ อุปริ อาคมิสฺสติ. ยสฺมาปน อิทํ จิตฺตํ มูลนฺตรวิรเหน ลทฺโธกาเสน สุฏฺฐุพลวนฺเตน โมเหนเจว สํสปฺปมานวิกฺขิปมาเนหิ วิจิกิจฺฉุทฺธจฺเจหิ จ ยุตฺตํ โหติ. ตสฺมา อิธ เวทนาปิ อารมฺมณํ อธิมตฺตโต อนุภวิตุํ น สกฺโกตีติ อุเปกฺขาเวทนาว ยุตฺตา โหติ. เอวํ สนฺเตปิ อิทํ จิตฺตํ โสมนสฺส โทมนสฺส สหคตานํปิ อนนฺตเร อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา ตทุภยเวทนาหิปิ อิทํ ยุตฺตํ สิยาติ ปสงฺโค โหตีติ ตปฺปสงฺคนิวตฺตนตฺถํ อิธ อุเปกฺขาคหณํ กตํ. อนญฺญจิตฺตสาธารเณน ธมฺเมน จิตฺตสฺส นิยมนตฺถํ วิจิกิจฺฉาคหณํ. อุทฺธจฺจํ ปน สพฺพากุสเลสุ ยุตฺตํปิ อิธ ลทฺโธกาสํ หุตฺวา สุฏฺฐุ พลวํ โหตีติ ทสฺสนตฺถํ อิเธว คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวหิ ธมฺมสงฺคณิยํ ธมฺมุทฺเทสวาเร อุทฺธจฺจํ อญฺเญสุ ปาปจิตฺเตสุ สรูปโต อนุทฺธริตฺวา เยวาปนกภาเวเนว วุตฺตํ. อิมสฺมึ อนฺติมจิตฺเตเอว สรูปโต อุทฺธฏนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺมาจ อิทํจิตฺตทฺวยํ สตฺตานํ ปกติสภาวภูตนฺติ ปโยเคน วา อุปาเยน วา เกนจิ อุปฺปาเทตพฺพํ นาม นตฺถิ. สพฺพกาลมฺปิ ภวงฺคจิตฺตํวิย อโนสกฺกมานํ อสํสีทมานํ อกิจฺเฉน อกสิเรน ปวตฺตติ. ตสฺมา เอกนฺเตน อสงฺขาริกเมว โหตีติ กตฺวา อิธ สงฺขารเภโท น คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวจ ปาฬิยํปิ ปุริมจิตฺเตสุวิย อิธ สสงฺขาเรนาติ ทุตียจิตฺตวาโร นวุตฺโตติ. อยเมตฺถ ปรมตฺถทีปนา.

[๓๑] วิภาวนิยํ ปน

อิมานิ เทฺว จิตฺตานิ อติสมฺมุฬฺหตาย อติจญฺจลตาย จ สพฺพตฺถปิ รชฺชนทุสฺสนรหิตานิ โหนฺติ. ตสฺมา อุเปกฺขา สหคตาเนว ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

รชฺชน สหิตานํปิ โลภมูล จิตฺตานํ อุเปกฺขา โยคสฺส ทิฏฺฐตฺตาติ.

[๓๒] ยญฺจ ตตฺถ มหาฏีกายญฺจ

‘‘ตโตเยวจ สภาวติกฺขตาย อุสฺสาเหตพฺพตายจ อภาวโต สงฺขารเภโทปิ เนสํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ สภาวติกฺขตาย อภาวโตติ อิมินา อิมสฺส อสงฺขาริกภาวํ ปฏิกฺขิปติ. อุสฺสาเหตพฺพตาย อภาวโตติ อิมินา สสงฺขาริกภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ตทุภเย ปน อิทํ จิตฺตทฺวยํ สพฺพโส สงฺขารวิมุตฺตํ โหตีติ ทสฺเสติ. ตํ อฏฺฐกถายปิ ตาว น สเมติ.

ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺคอฏฺฐกถายญฺหิ สงฺขารเภเทน อวิชฺชาย ทุวิธภาโวว วุตฺโต. ยทิจ อิทํทฺวยํ สงฺขารมุตฺตํ สิยา. เอวํ สติ อิธ โมโหปิ สงฺขารมุตฺโต สิยา. โสจ อวิชฺชาเยวาติ ติวิธภาโวว อวิชฺชาย ตตฺถ วตฺตพฺโพ. นจ วุตฺโตติ. เอวํ ตาว อฏฺฐกถาย นสเมติ.

[๓๓] ยสฺมาจ อิธ ติกฺขภาโวนาม วินา สงฺขาเรน เกวลํ ปกติ ปจฺจย คณ วเสเนว ปวตฺตนสมตฺถตา วุจฺจติ. อิทญฺจ จิตฺตํ ตเถว ปวตฺตติ. ตสฺมา อิทํ สภาวติกฺขํ น โหตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ.

ลทฺโธกาเสน โมเหน สุฏฺฐุ มุยฺหนฺตีติ โมหมูหานีติ วตฺตพฺเพ นิรุตฺตนเยน โมมูหานีติ วุตฺตํ.

๒๙. อิจฺเจวนฺติอาทิ มหานิคมนํ. ตตฺถ อิจฺเจวนฺติ อิติ เอวํ. นิปาตสมุทาโย เหส. ปจฺฉิโมวา เอวํ สทฺโท ปุริมสฺส อิติสทฺทสฺส อตฺถวจโน. อิจฺเจวนฺติวา วิสุํ เอโก นิปาโต. สพฺพถาปิ อิมินา โสมนสฺสสหคตนฺติอาทินา วุตฺตปฺปกาเร นาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิทญฺจ ทฺวาทสาติ เอตฺถ วิเสสนํ เวทิตพฺพํ. สพฺพถาปีติ ธมฺมสงฺคณียํ วุตฺเตน ปกาเรนาปิ ทฺวาทเสว. วิภงฺเค วิภตฺเตน ปกาเรนาปิ ทฺวาทเสว. ธาตุกถาทีสุ วุตฺเตน ปกาเรนาปิ ทฺวาทเสว. เตสุ เตสุ สุตฺตนฺเตสุ วุตฺเตน ปกาเรนาปิ ทฺวาทเสว. กาลเทส สนฺตานาทิ เภทภินฺเนน ปกาเรนาปิ ทฺวาทเสว. กถํ ทฺวาทเสวาติ. อิจฺเจวํ ทฺวาทเสวาติ โยเชตพฺพํ.

[๓๔] วิภาวนิยํ ปน

เหฏฺฐา วุตฺโต สมฺปโยคาทิ อากาโรว วิภาวิโต. โสปน อิจฺเจวนฺติ อิมินาว สิทฺโธติ.

อกุสลจิตฺตานีติ กุสลปฏิวิรุทฺธสภาวตฺตา เอวํ ลทฺธนา มานิ จิตฺตานิ. เอตฺถจ เอกนฺเตน สทฺธาทโยเอว กุสลานาม. โมหาทโยเอว อกุสลา นาม. จิตฺตํปน ผสฺสาทโย วิย อญฺญสมานเมว โหติ, น หิ อารมฺมณ วิชานนํวา เอกนฺเตน มุยฺหนาทิวิย สาวชฺชํวา โหติ. สทฺทหนาทิวิย อนวชฺชํวาติ. ตํปน อกุสเลหิ ยุตฺตํ อกุสลนฺติ วุจฺจติ. กุสเลหิ ยุตฺตํ กุสลนฺติ. สทฺธาทีนํปน โมหาทีนญฺจ ปฏิวิรุทฺธภาโว ยถากฺกมํ ปหายกปหาตพฺพภาเวน เวทิตพฺโพ. อกุสลธมฺมาหิ ทุพฺพลา โหนฺติ. สุวณฺณปฺปฏิรูปกาวิย เผคฺคุภูตา อภาวนารหา ปุนปฺปุนํ อาเสวียมานาปิ จญฺจลนฺติเยว วิกฺกิรนฺติเยว. นิยามํ โอกฺกมนฺตาปิ เอกสฺมึภเว เอว อปายภาคิตาย โอกฺกมนฺติ. นปน กุสลมูลานิ สพฺพโส ปจฺฉินฺทิตฺวา สตฺเต วฏฺฏโสตนิยเต กาตุํ สกฺโกนฺติ. กุสลธมฺมาปน พลวนฺตา โหนฺติ. ชาติสุวณฺณาวิย สารภูตา ภาวนารหา ปุนปฺปุนํ อาเสวียมานา ถิรตรปตฺตา โลกิเยสุ ยาว อิทฺธิวิธานา โลกุตฺตเรสุจ ยาว อรหตฺตมคฺคา วุทฺธิวิรุฬฺหีธมฺมา โหนฺติ. นิยามํ โอกฺกมนฺตา อปายโสตํวา วฏฺฏโส ตํวา สพฺพโส สมุจฺฉินฺทิตฺวา อนุปาทิเสสนิพฺพานภาคิตาย โอกฺกมนฺติ. ตสฺมา กุสล ธมฺมาเอว ปหายกานาม. อิตเรปน ปหาตพฺพาเอว นามาติ เวทิตพฺพา. อปิจ กุสลธมฺมานาม อนฺตมโส อาโลปภิกฺขา ทานมตฺตาปิ โลเกเภสชฺชวิธานานิวิยอกุสลปฺปหานาย เอว ปณฺฑิเตหิปญฺญปียนฺติ กรียนฺติ จ, ตสฺมา เตเอว ปหายกา. อกุสลธมฺมาปน โลเก นานาโรคชาติโยวิย สกลโลกสฺส ปกติสภาวภูตาเอว โหนฺตีติ เต ปหาตพฺพาเอวาติ. สมนฺตโต อนวเสสโต อาทิยึสุ คณฺหิยึสูติ สมตฺตานิ. อปิจ สมตฺตานีติ นิฏฺฐิตานิ ปริปุณฺณานิวา. อฏฺฐธาติอาทิสงฺคหคาถา. โลโภมูลํ เอเตสนฺติ สมาโส. ทฺวาทสา กุสลา สิยุนฺติ เอตฺถ สิยุนฺติ นิปาตปทํ อิธ ทฏฺฐพฺพํ. อกุสล จิตฺตานิ ทฺวาทส ภวนฺตีติ อตฺโถ.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

จตุตฺถวณฺณนาย อกุสลจิตฺตสฺส

ปรมตฺถทิปนา นิฏฺฐิตา.

๓๑. เอวํ สพฺพนิหีนํ อกุสลํ สงฺคเหตฺวา อิทานิ อเหตุกํ สงฺคณฺหนฺโต ตตฺถจ สพฺพนิหีนํ อกุสลวิปากํ ตาว ทสฺเสตุํ อุเปกฺขาสหคตนฺติอาทิมาห.

[๓๕] วิภาวนิยํ ปน

ตํ อกุสล วิปากตฺตาเยว อกุสลานนฺตรํ ปถมํ ทสฺสิตนฺติ อธิปฺปาเยน ยํ วุตฺตํ ‘‘เตสํ อกุสลวิปากา ทิวเสน ติวิธภาเวปิ อกุสลานนฺตรํ อกุสลวิปาเกเยว วิภชิตุ’’นฺติ. ตํ น สุนฺทรํ.

เอวญฺหิ สติ กุสลวิปากานิปิ กุสลา นนฺตเรเอว วตฺตพฺพานิ สิยุนฺติ.

๓๑. จกฺขุโสตาทีนํ ปทตฺโถ อุปริ อาคมิสฺสติ. วิชานาตีติ วิญฺญาณํ. ยถาห-วิชานาติ วิชานาตีติ โข ภิกฺขเว ตสฺมาวิญฺญาณนฺติ วุจฺจตีติ. จกฺขุํ นิสฺสิตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุนาวา ปจฺจยภูเตน ชนิตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. กมฺเมนวา จกฺขุสฺส อุปนีตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุโตวา ชาตํ วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุสฺสวา อินฺทฺริยภาเวน สามิ ภูตสฺส วิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. จกฺขุสฺมึวา อุปฺปนฺนํวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณํ. เอสนโย โสตวิญฺญาณาทีสุปิ. ปาฬิยํปน มหา ตณฺหาสงฺขยสุตฺเต –

เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว กฏฺฐญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. กฏฺฐคฺคีเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. สกลิกญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. สกลิ กคฺคีเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ติณญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. ติณคฺคี เตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. โคมยญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. โคมยคฺคีเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ถุสญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. ถุสคฺคีเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. สงฺการญฺจ ปฏิจฺจ อคฺคิ ชลติ. สงฺการคฺคีเตฺวว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. เอวเมวโข ภิกฺขเว จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเปจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. จกฺขุวิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. โสตญฺจ ปฏิจฺจ สทฺเท จ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. โสตวิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ฆานญฺจ ปฏิจฺจ คนฺเธจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. ฆานวิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเสจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. ชิวฺหาวิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. กายญฺจ ปฏิจฺจ โผฏฺฐพฺเพจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. กายวิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉติ. มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเมจ อุปฺปชฺชติ วิญฺญาณํ. มโน วิญฺญาณนฺเตว สงฺขฺยํ คจฺฉตีติ วุตฺตํ.

ตถาติ อิมินา อุเปกฺขาสหคตนฺติ ปทํ อากฑฺฒติ. ทุกฺขยตีติ ทุกฺขํ. สมฺปยุตฺตธมฺเม ตํ สมงฺคิปุคฺคลํวา พาธติ หึสตีติ อตฺโถ. ทุฏฺฐุวา ขนติ กายิกสุขนฺติ ทุกฺขํ. ทุกฺกเรนวา ขมิตพฺพนฺติ ทุกฺขํ. ทุกฺกรํ โอกาสทานํ เอตสฺสาติวา ทุกฺขํ. กายิกทุกฺขเวทนาเยว นามํ. สุฏฺฐุ ปฏิมุขญฺจ อิจฺฉตีติ สมฺปฏิจฺฉนํ. สุฏฺฐูติ อมุญฺจมานํ. ปฏิมุขนฺติ อนญฺญาเปกฺขํ. อิจฺฉตีติ กาเมติ อภินนฺทติ ปฏิคฺคณฺหติ. เตเนวหิ ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ เอตฺถ สมฺปฏิจฺฉึ สูติ วณฺณยึสุ. สุฏฺฐุ ตีเรติ ตุเลติ วิจาเรตีติ สนฺตีรณํ. ฏีกายํ ตีเรติ นิฏฺฐาเปตีติ วุตฺตํ. วิภาวนิยํ ตีเรติ วีมํสตีติ วุตฺตํ.

๓๒. เอตฺถจ จกฺขุสฺส อสมฺภินฺนตา, อาโลก สนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ, รูปานํ อาปาตาคมนํ, มนสิกาโรติ จตฺตาโร ปจฺจยา จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺติการณานิ. โสตสฺส อสมฺภินฺนตา อากาสสนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ, สทฺทานํ อาปาตาคมนํ มนสิกาโรติ โสตวิญฺญาณสฺส. ฆานสฺส อสมฺภินฺนตา, วาสุสนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ, คนฺธานํ อาปาตาคมนํ มนสิกาโรติ ฆานวิญฺญาณสฺส. ชิวฺหาย อสมฺภินฺนตา อาโปสนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ. รสานํ อาปาตาคมนํ, มนสิกาโรติ ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส. กายสฺส อสมฺภินฺนตา, ปถวิสนฺนิสฺสยปฺปฏิลาโภ, ติณฺณํ โผฏฺฐพฺพานํ อญฺญตรสฺส อาปาตาคมนํ, มนสิกาโรติ กายวิญฺญาณสฺสาติ. เอตฺถจ อาโลก อากาสาทีนํ สนฺนิสฺสยานํ คหณํ เตหิ วินา รูปาทีนํ ปสาเทสุ อาปาตาคมนสฺเสว อภาวโตติ ทฏฺฐพฺพํ, น หิ อาโลเก สติ รูปานิ สนฺนิหิตานิปิ จกฺขุมฺหิ อาปาตมาคจฺฉนฺติ. เอสนโย เสเสสุปีติ. ยํปน อฏฺฐกถายํ -

จกฺขุสฺมึปน อสมฺภินฺเนปิ พหิทฺธารูปารมฺมเณ อาปาตํ อนา คจฺฉนฺเต จกฺขุวิญฺญาณํ นุปฺปชฺชติ. ตสฺมึ ปน อาปาตํ อาคจฺฉนฺเตปิ อาโลกสนฺนิสฺสเย อสติ นุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ.

ตํ วินา อาโลเกน วิญฺญาณุปฺปตฺติยา อภาวทสฺสนปรํ. นปน อาปากาคมนํนาม อาโลเก อสติปิ สมฺภวตีติ ทสฺสนปรนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตรถา รตฺตนฺธกาเรปิ รูปานิ จกฺขุมฺหิ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตีติ อาปชฺชตีติ. อกุสลสฺส วิปากานิ อกุสล วิปากานิ.

๓๓. เอตฺถา เกนฏฺเฐน วิปากํนามาติ. วิปจฺจนฏฺเฐน. กิญฺจ วิปจฺจนนฺติ. ยถา โลเก อมฺพผลาทีนํ ตรุณภาวํ อติกฺกมฺม ปริณตภาวปฺปตฺติวิปจฺจนนฺติ วุจฺจติ. เอวเมวํ อิธปิ วิปจฺจนํ เวทิตพฺพนฺติ. อยญฺจ อตฺโถ จตูหิ สมงฺคีตาหิ ทีเปตพฺโพ. จตสฺโสหิ สมงฺคีตานาม เจตนาสมงฺคิตา, กมฺมสมงฺคิตา, อุปฏฺฐานสมงฺคิตา, วิปากสมงฺคิตาติ. ตตฺถ ปุพฺเพ ตํ ตํ กมฺมายูหนกาเลยา กุสลากุสลเจตนาย ขณตฺตยสมงฺคิตา. อยํ เจตนาสมงฺคีตานาม. สาปน เจตนา นิรุชฺฌมานา สพฺพโส อภาวํ ปตฺวา นนิรุชฺฌติ. อายตึปน วิปากปาตุภาวาย อตฺตโน สพฺพาการปริปูรํ กฺริยาวิเสสํ ตสฺมึ จิตฺตสนฺตาเน นิทหิตฺวาว นิรุชฺฌติ. โสจ กฺริยาวิเสโส ยาว โอกาสํ นลภติ. ตาว กปฺปสํตสหสฺสํปิ ตํสนฺตานํ อนุคโตเยว โหติ. ยํ สนฺธาย ธมฺมปเท –

น หิ ปาปํ กตํ กมฺมํ, สชฺชุขีรํว มุจฺจติ;

ทหนฺตํ พาลมเนฺวติ, ภสฺมา ฉนฺโนว ปาวโกติ วุตฺตํ.

โสปน วิสุํ เอโก ปรมตฺถธมฺโมติปิ สงฺขฺยํ นคจฺฉติ, อนุสยธาตุโยวิยาติ. อยํ กมฺมสมงฺคิตานาม. โสปน ยทา อตฺตโน อนุรูเป ปจฺจเย ลภติ. ตทา วิปจฺจนตฺถาย โอกาสํ กโรติ. กถํ กโรตีติ. โส อาสนฺนมรณสฺส สตฺตสฺส อตฺตานํวา ปจฺจุปฏฺฐาเปติ. อตฺตโน นิมิตฺตํวา ปจฺจุปฏฺฐาเปติ. คตินิมิตฺตํวา ปจฺจุปฏฺฐาเปติ. โสจ สตฺโต ตํ อมุญฺจมาโน ยทิ คณฺหาติ. ตทา โอกาสํ ลภติ. อยํ อุปฏฺฐานสมงฺคิตานาม. ตํ อมุญฺจิตฺวา จุตสฺสปน จุติอนนฺตรเมว โส กมฺมสงฺขาโต กฺริยา วิเสโส วิสุํ เอโก สสมฺปยุตฺโต ปรมตฺถธมฺมราสิ หุตฺวา เอกํ ภวํ ปูรยมาโน วิปจฺจติ, เอกํ ภวํ ปูรยมาโนติจ ยาว ตายุกํ ภวงฺคกิจฺจํ ฉสุ ทฺวาเรสุ ตํ ตํ ทฺวาริกวิปากกิจฺจานิ ปริโยสาเน จุติกิจฺจญฺจ สาธยมาโนติ อตฺโถ. ตตฺถ ปุริมา ติสฺโส สมงฺคีตา ตรุณา วตฺถานาม โหนฺติ. ปจฺฉิมา วิปากสมงฺคีตา ปริณตาวตฺถานามาติ เวทิตพฺพา. อิติ วิปจฺจนฺตีติ วิปากานิ มุทุตรุณาวตฺถํ อติกฺกมิตฺวา ปริณกาวตฺถสงฺขาตํ วิปกฺกภาวํ อาปชฺชนฺตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวญฺจ กตฺวา ปาฬิยํ กุสลากุสลกมฺมสมุฏฺฐานานํปิ กฏตฺตารูปานํ วิปากปเท อคฺคหณํ โหตีติ. ตานิหิ กมฺมสนฺตานโต วิสุํ สิทฺธตฺตา วิสุํ กมฺมโต ชาตานิเยว นาม โหนฺติ, นวิปกฺกานิ นามาติ. อญฺญํหิ อรูปธมฺมานํ สนฺตานํ. อญฺญํ รูปธมฺมานนฺติ. อยเมตฺถ วิปากปเท ปรมตฺถทีปนา.

เยปน อรูปภาเวน สารมฺมณภาเวนจ กมฺเมน สทิส ตามตฺตํ คเหตฺวา อรูปธมฺมานเมว วิปากตฺตํ สาเธนฺติ. เตสํ วิปากสทฺโท อรูปธมฺเมสุ รุฬฺหีวเสน ปวตฺโตติ อาปชฺชตีติ. ยญฺจ ตตฺถ สาลิพีชนิพฺพตฺเตสุ นาฬปตฺตปุปฺผผเลสุ พีชสทิสานํ ผลานเมว สาลิผลสาลิปกฺกนามํ สิทฺธํ วิยาติ อุปมํ ทสฺเสนฺติ, สาปิ นสเมติ. น หิ ผลานิปิ ตรุณกาเล ปากนามํ ลภนฺติ. นจ นาฬปตฺตปุปฺผานิปิ ปริณตกาเล ปากนามํ นลภนฺตีติ. ตานิ ปิหิ ตทา นาฬํ ปกฺกํ, ปตฺตํ ปกฺกํ, ปุปฺผํ ปกฺกนฺติ น นวุจฺจนฺตีติ. สุขยตีติ สุขํ, สมฺปยุตฺตธมฺเม ตํสมงฺคีปุคฺคลํวา ลทฺธสาตํ กโรตีติ อตฺโถ.

๓๔. สุฏฺฐุวา ขนติ กายิกทุกฺขํ. สุเขนจ ขมิตพฺพํ. สุกรํ โอกาสทานํ เอตสฺสาติวา สุขํ. กุสลสฺส วิปากานิ สมฺปยุตฺต เหตุวิรหโต อเหตุกานิจาติ กุสลวิปากา เหตุก จิตฺตานิ.

[๓๖] วิภาวนิยํ ปน

ปุพฺพกมฺมสหชาเตน นิพฺพตฺตกเหตุนาปิ อิธ วิปากสฺส สเหตุกตาปสงฺโคกโต. โส น สุนฺทโร.

น หิ อภิธมฺเม กตฺถจิ ปุพฺพกมฺมสหชาเตน นิพฺพตฺตกเหตุนา วิปากสฺส สเหตุกาเหตุกตา สมฺภโวนาม อตฺถิ. อสติจ สมฺภเว พฺยภิจารสฺสปิ อภาวโต โส ปสงฺโค นิรตฺถโกวาติ. ตตฺถ พฺยภิจารสฺสาติ ปสงฺคสฺส อิจฺเจวตฺโถ. เอตฺถจ อกุสลวิปากานํ สยํ อพฺยากตธมฺมตฺตา โลภาทีหิ อกุสลเหตูหิจ สยํ อกุสลวิปากตฺตา อโลภาทีหิ อนวชฺชเหตูหิจ สเหตุกตา สมฺภโว นตฺถิ. อสติ จ ตํ สมฺภเว เตสํ อเหตุกภาโว อพฺยภิจาโรเยว โหตีติ ตตฺถ อเหตุกคฺคหณํ น กตํ. กุสลวิปากานํ ปน สยํ กุสลวิปากตฺตาเยว อโลภาทีหิ กุสลา พฺยากตโยคีหิ อนวชฺชเหตูหิ สเหตุกตา สมฺภโว อตฺถิเยว. สติจ ตสฺมึ สมฺภเว เตสํ อเหตุกภาโว พฺยภิจารสหิโต โหตีติ ตตฺเถว อเหตุกคฺคหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

๓๕. จกฺขาทิเก ปญฺจทฺวาเร อุปฺปนฺนํ อาวชฺชนํ ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ, ตญฺหิ ปญฺจทฺวาเร ฆฏฺฏิตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา อาวชฺชนํ อุปฺปชฺชตีติ. ภวงฺคสงฺขาเต มโนทฺวาเร อุปฺปนฺนํ อาวชฺชนํ มโนทฺวาราวชฺชนํ. ตญฺหิ ตสฺมึ อาปาตํ อาคจฺฉนฺตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา อาวชฺชนฺตํ ปวตฺตตีติ. เอตฺถจ มโนทฺวารนฺติ สกลํ ภวงฺคจิตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ.

[๓๗] ยํปน ฏีกายํ

ตาว ‘‘มโนทฺวารนฺติ เอตฺถ อาวชฺชนสฺส อนนฺตร ปจฺจยภูตํ ภวงฺคจิตฺตํ มโนติ วุจฺจติ. ตเทว ทฺวารํ อาวชฺชนชวนาทิ ถิจิตฺต ปวตฺติยา มุขตฺตา’’ติ วุตฺตํ.

ยญฺจ วิภาวนิยํ

‘‘อาวชฺชนสฺส อนนฺตร ปจฺจยภูตํ ภวงฺคจิตฺตํ มโนทฺวารํ, ปีถิจิตฺตานํ ปวตฺติมุขภาวโต’’ติ วุตฺตํ. ตํ สพฺพํปิ น ยุชฺชติเยว.

ยทิหิ ยสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรํ วีถิจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตเทว เอกนฺเตน เตสํ ปวตฺติมุขตฺตา มโนทฺวารํนาม โหติ. น ตโต ปุริมานีติ อยมตฺโถ สิยา. เอวญฺจสติ เยสุ จกฺขาทีสุ รูปา ทีนํ ฆฏฺฏิตตฺตา อาวชฺชนาทีนิ วีถิจิตฺตานิ ปวตฺตนฺติ. ตาเนว เอกนฺเตน เตสํ ปวตฺติมุขตฺตา ทฺวารานินาม โหนฺติ. น ตโต อญฺญานีติ อยมตฺโถ อาปชฺชติ. นจ ตานิ จกฺขาทีนิ นาม อตฺถิ. ยานิ จกฺขาทีนิ ทฺวารรูปานินาม น โหนฺตีติ. สพฺพเมตํ อุปริ ทฺวาร สงฺคเห อาวิภวิสฺสตีติ. หสนํ หสิตํ. มุขสฺส ปหฏฺฐาการปฺปวตฺติ. ตํ อุปฺปาเทติ ชเนตีติ หสิตุปฺปาโท. ตํวา อุปฺปาเทนฺติ ขีณาสวา เอเตนาติ หสิภุปฺปาโท. ตํวา อุปฺปชฺชติ เอเตนาติ หสิตุปฺปาโท. โสเอว จิตฺตนฺติ สมาโส. ขีณาสวานํ อโนฬาริเกสุ อารมฺมเณสุ เยน จิตฺเตน สิตํ ปาตุกโรนฺติ, ตสฺเสตํ นามํ. น หิ ขีณาสวา โลกิย มหา ชนาวิย รชฺชนียาทิ ภาเวน โอฬาริเกสุ หสนิย วตฺถูสุ หสนฺตีติ. ฏีกาสุ ปน จิตฺตํ อเปกฺขิตฺวา หสิตุปฺปาทนฺติ นิทฺทิฏฺฐํ สิยาติ. วุตฺตนเยน อเหตุกานิจ ตานิ วิปจฺจน วิปากุปฺปาทน กิจฺจรหิตตฺตา ตํ ตํ กฺริยามตฺตภูตานิ จิตฺตานิจาติ อเหตุกกฺริยจิตฺตานิ. เอตฺถจ วีถิมุตฺตจิตฺตานิ กิจฺจทุพฺพลตฺตา ปญฺจวิญฺญาณานิ วตฺถุทุพฺพลตฺตา สมฺปฏิจฺฉนาทีนิจ กิจฺจฏฺฐานทุพฺพลตฺตา อตฺตโน อุสฺสาเหน วินา เกวลํ วิปจฺจนมตฺเตน ปวตฺตนฺตีติ ตานิ สพฺพานิ วิปากานิเอว โหนฺติ. ยานิปน พลวกิจฺจตฺตา อตฺตโน อุสฺสาเหน ปวตฺตนฺติ. อายตึจ วิปากุปฺปาทนตฺถํ อุสฺสาหสหิตานิ โหนฺติ. ตานิ กุสลากุสลานินาม โหนฺติ. ยานิ ปน จิตฺตานิ วิปจฺจนมตฺตํ อติกฺกมฺม อตฺตโน อุสฺสาเหเนว ปวตฺตนฺติ. เตสุ อาวชฺชนทฺวยํ วิปากสนฺตานโต ลทฺธปจฺจยตฺตา โถกํ ทุพฺพลภาวโต อิตรานิจ นิรานุสยสนฺตาเน ปวตฺตตฺตา สพฺพโส วิปากุปฺปาทนตฺถํ อุสฺสาหรหิตานิเอว โหนฺตีติ ตานิ สพฺพานิ กฺริยานินาม ชาตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

๓๖. อิทานิ อาทิโต ปฏฺฐาย เวทนาวิจารณา วุจฺจติ. ตถาหิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ตาว วตฺถูนิจ อารมฺมณานิจ อุปาทารูปาเนว โหนฺติ, อุปาทารูปานญฺจ วิจุปิณฺฑกานํวิย อญฺญมญฺญสงฺฆฏฺฏนํ ทุพฺพลเมวาติ ตานิ อิฏฺเฐ อนิฏฺเฐจ อารมฺมเณ อุเปกฺขา สหคตาเนว โหนฺตีติ. กายวิญฺญาณสฺสปน อารมฺมณานิ มหาภูตานิ โหนฺตีติ ยถา อธิกรณิมตฺถเก ถปิตํ ปิจุปิณฺฑกํ อโยกูเฏน ปหรนฺตานํ อโยกูฏสฺส ปิจุปิณฺฑกํ อติกฺกมฺม อขิกรณิฆฏฺฏนํ พลวตรํ โหติ. ตถา เตสํ อารมฺมภูตานํ กายวตฺถุํ อติกฺกมฺม กายนิสฺสย ภูเตสุ สงฺฆฏฺฏนํ พลวตรํ. ตสฺมา กายวิญฺญาณํ อิฏฺเฐ สุขสหคตํ อนิฏฺเฐ ทุขสหคตํ โหตีติ. สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตํปน สพฺพทุพฺพลานํ ปญฺจวิญฺญาณานํ อนนฺตรํ อุปฺปชฺชตีติ นิจฺจํ ทุพฺพลํ หุตฺวา สพฺพตฺถ อุเปกฺขาสหคตเมวาติ. วิภาวนิยํ ปน อสมานนิสฺสเย หิ เตหิ ลทฺธปจฺจยตาวเสน อยมตฺโถ วิภาวิโต, สนฺตีรณํปน สยํปิ พลววตฺถุํ นิสฺสาย ปวตฺตติ. ตาทิเสนจ พลววตฺถุนิสฺสเยน ปุริมจิตฺเตน ลทฺธปจฺจยํ โหตีติ โถกํ พลวํ โหติ. ตสฺมา ตํ กุสลวิปากํ อิฏฺเฐ อุเปกฺขาสหคตํ อภิอิฏฺเฐ โสมนสฺสสหคตํ โหติ. อกุสลวิปากํปน อนิฏฺเฐปิ อภิอนิฏฺเฐปิ อุเปกฺขาสหคตเมว โหติ. กสฺมา อิติเจ. ยทิหิ ตํ อติอนิฏฺฐารมฺมณวเสน เวทนา เภทยุตฺตํ สิยา. ทุกฺเขนวา โทมนสฺเสนวา ยุตฺตํ สิยา. ตตฺถ ทุกฺเขน ตาว น ยุชฺชติ, กสฺมา, เอกนฺตกายิกตฺตา ทุกฺขสฺสาติ. โทมนสฺเสนปิ น ยุชฺชติ. กสฺมา, ปฏิเฆน ปฏิหญฺญตฺตาเอว โทมนสฺสภาวํ ปตฺตา โทมนสฺสเวทนา ปฏิเฆน วินา นปฺปวตฺตตีติ. เอกนฺตากุสลภูเตน ปฏิเฆน นิจฺจโยคิโน โทมนสฺสสฺส อพฺยากเตสุ อสมฺภวโตติ. อาวชฺชนทฺวยํปน สนฺตีรณโตปิ โถกํ พลวํ โหติ. วิปากานญฺหิ ปวตฺติตุํปิ อตฺตโน อุสฺสาหพลํนาม นตฺถิ. พลวนฺเตหิปน กมฺมาทิปจฺจเยหิ ชาตานิ พลวนฺตานินาม โหนฺติ. ทุพฺพเลหิ ชาตานิ ทุพฺพลานิ นามาติ. เอวํ สนฺเตปิ ตํ อาวชฺชนทฺวยํ กมฺมานุภาวโตจ มุจฺจิตฺวา วิปากสนฺตานโตจ ปจฺจยํ คเหตฺวา อุฏฺฐิตตฺตา ทุพฺพลเมว โหตีติ สทาปิ อุเปกฺขาสหคตเมวาติ.

[๓๘] วิภาวนิยํ ปน

ปญฺจทฺวาราวชฺชนํ ปุพฺเพ เกนจิ อคฺคหิเต อารมฺมเณ เอกวา รเมว ปวตฺตตฺตา มโนทฺวาราวชฺชนญฺจ วิสทิสจิตฺตสนฺตานปราวตฺตนวเสน พฺยาปารนฺตรสาเปกฺขตฺตา อารมฺมณรสํ อธิมตฺตโต อนุภวิตุํ นสกฺโกตีติ สพฺพตฺถปิ มชฺฌตฺต เวทนายุตฺตเมวาติ วุตฺตํ. ตตฺถ พฺยาปารนฺตรสาเปกฺขตฺตาติ อิทํ น ยุชฺชติ.

น หิ จิตฺตานํ พลวทุพฺพลตาวิเสโสอตฺตโนปจฺฉา ปวตฺตสฺส จิตฺตสฺส วเสน สกฺกา วตฺตุํ. อตฺตโนปน ปจฺจเยหิเอว โส สกฺกา วตฺตุนฺติ. อิตรถา สนฺตีรณสฺสปิ พฺยาปารนฺตรสาเปกฺขตา สิยา. ตํปิ หิ วิสทิสจิตฺตสนฺตานํ อตฺตนาปรํ วตฺเตติ เยวาติ.

๓๗. อิมานิ จิตฺตานิ อตฺตโน ปกติ ปจฺจยคณสมาโยเค สติ นุปฺปชฺชนฺตีติ นตฺถิ. ตสฺมา อสงฺขาริกาเนวาติ วทนฺติ. มูลฏีกายํ ปน วิปากุทฺธาเร –

อเหตุกวิปากานํ อปริพฺยตฺตกิจฺจตฺตา สสงฺขาริก กมฺม วิรุทฺโธ อสงฺขาริกภาโวปิ นตฺถิ. อสงฺขาริกกมฺมวิรุทฺโธ สสงฺขาริกกาโวปิ นตฺถิ. ตสฺมา เตสํ อุภยกมฺเมนปิ อุปฺปตฺติ เถเรน อนุญฺญาตาติ วุตฺตํ.

เอเตน ติณฺณํ กฺริยจิตฺตานํปิ ตทุภยภาวาภาโว วุตฺโต โหติ. ตานิปิหิ อปริพฺยตฺตกิจฺจานิเยวาติ. อถวา. รูปทสฺส น สทฺทสฺสวนาทีนิ สตฺตา กทาจิ อตฺตโน อิจฺฉาย กโรนฺติ. กทาจิ ปเรหิ อุสฺสาหิตา กโรนฺตีติ ปจฺจกฺขโตว สิทฺธเมตํ. ตตฺถ ยทา อตฺตโน อิจฺฉาย กโรนฺติ. ตทา ปญฺจทฺวาราวชฺชนาทีนิ สพฺพานิ วีถิจิตฺตานิ อสงฺขาริกานินาม โหนฺติ. ยทา ปเรหิ อุสฺสาหิตา กโรนฺติ. ตทา สสงฺขาริกานินาม โหนฺติ. ทฺวาร วิมุตฺเตสุปน ทฺวีสุ อุเปกฺขาสนฺตีรเณสุ อฏฺฐมหาวิปาเกสุวิย วตฺตพฺโพ. อิติ สพฺพานิ อเหตุกจิตฺตานิ เตน ปริยาเยน สงฺขารเภเทน ปจฺเจกํ ภินฺนานิเอว โหนฺติ. เอวํ สนฺเตปิ อปริ พฺยตฺตกิจฺจตฺตาเยว เตสํ สงฺขารเภโท ปาฬิยํ นวุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

๓๘. ยสฺมาปน เหตุโยนาม มหนฺตธมฺมา โหนฺติ. ตสฺมา เต ทุพฺพลกมฺมนิพฺพตฺเตสุ ทุพฺพลวตฺถุกิจฺจฏฺฐาเนสุจ อิเมสุ จิตฺเตสุ นุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ สพฺพํ ปาปกมฺมํ วิกฺเขปยุตฺตํ สยํปิ จญฺจลติ ทุพฺพลํ โหติ. ตสฺมา ตํ กปฺปฏฺฐิติกํปิ สมานํ กาลนฺตเร เหตุยุตฺตํ วิปากํ ชเนตุํ นสกฺโกติ. ติเหตุกกมฺมํปิ สมานํ ทุพฺพเลสุ จกฺขาทิวตฺถูสุจ ทสฺสนาทีสุ กิจฺจฏฺฐาเนสุจ เหตุยุตฺตํ วิปากํ ชเนตุํ นสกฺโกติ. อาวชฺชนหสนกิจฺจา นิจ ทุพฺพลกิจฺจานิเอว โหนฺติ. ตสฺมา อิมานิ สพฺพานิ สมฺปยุตฺตเหตุรหิตานิ ชาตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

๓๙. สพฺพถาปีติ ปทสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

[๓๙] วิภาวนิยํ ปน

สพฺพถาปีติ อกุสลวิปาก กุสลวิปาก กฺริยเภเท นาติ วุตฺตํ. ตํ น สุนฺทรํ.

โสหิ เภโท อิจฺเจวนฺติ อิมินาว คหิโตติ. สงฺคหคาถายํ อกุสลวิปากานิ วตฺถุกิจฺจเภเทน สตฺต, ปุญฺญปากานิ วตฺถุกิจฺจเวทนาเภเทน อฏฺฐธา, กฺริยจิตฺตานิ กิจฺจทฺวารเภเทน ตีณีติ อเหตุกจิตฺตานิ อฏฺฐารส โหนฺตีติ โยชนา. เอตฺถจ ปุญฺญปาเกสุ เวทนาเภโทปิ วตฺตพฺโพ. อิตรถา สนฺตีรณสฺส อเภโท สิยา. ตถา กฺริยาสุ ทฺวารเภโทปิ วตฺตพฺโพ. อญฺญถา อาวชฺชนสฺส อเภโท สิยาติ. ฏีกาสุปน โส น วุตฺโตติ.

อเหตุกจิตฺตสฺส ปรมตฺถทีปนา.

๔๐. อิทานิ เหฏฺฐา วุตฺตานํ จิตฺตานํ อโสภณนามํ อุปริ วุจฺจมานานญฺจ โสภณนามํ ถเปนฺโต คาถมาห. อุปริ วุจฺจมานานญฺหิ โสภณตฺเต วุตฺเต เหฏฺฐา วุตฺตานํ อโสภณตา อวุตฺตาปิ สิทฺธา โหตีติ. ตตฺถ ปาปาเหตุกมุตฺตานีติ ปาเปหิ อเหตุเกหิจ มุตฺตานิ เอกูนสฏฺฐิจิตฺตานิ. อถวา. เอกนวุติจิตฺตานิปิ โสภณานีติ วุจฺจเร วุจฺจนฺตีติ โยชนา. ตตฺถ ปาเปหีติ อกุสเลหิ. อกุสลานิหิ อตฺตสมงฺคิโน สตฺเต อนิจฺฉนฺเตเยว อปายํ ปาเปนฺติ. ตสฺมา ปาปานีติ วุจฺจนฺติ. เอเตน ปุญฺญานํปิ สุคติปาปนฏฺเฐน ปาปตา ปสงฺโค นิวตฺติโต โหติ. น หิ อิจฺฉนฺตานํ ปาปเน ปาปนพฺยาปาโร ปากโฏ โหตีติ. ลามกฏฺเฐนวา ตานิเยว ปาปานีติ วุจฺจนฺตีติ. โสภเณหิ สทฺธาทิคุณธมฺเมหิ ยุตฺติยา ตโตเยว จ สยํปิ โสภคฺคปตฺติยา โสภณานีติ.

๔๑. อิทานิ ตานิ โสภณานิ หีน ปณีตา นุกฺกเมน ทสฺเสนฺโต โสมนสฺสสหคตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ชานาตีติ ญาณํ, ยาถาวโต ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. ญาเณน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตนฺติ สมาโส. นตฺถิ สงฺขาโร อสฺสาติ อสงฺขาโร. สํวิชฺชติ สงฺขาโร อสฺสาติ สสงฺขาโร. สปฺปุริสุปนิสฺส ยาทิโก กุสลุปฺปตฺติยา ปกติปจฺจยคโณ. โสหิ ยทา ทุวิเธน สงฺขาเรน วินา เกวลํ อตฺตโน พเลน กุสลจิตฺตํ สมุฏฺฐาเปติ. ตทา อสงฺขาโรนาม. โสเยว ยทา อตฺตโน พเลน กุสลจิตฺตํ สมุฏฺฐาเปตุํ น สกฺโกติ. สงฺขารสหายํ ลภิตฺวาว ตํ สมุฏฺฐาเปติ. ตทา สสงฺขาโรนาม. อสงฺขาเรน อุปฺปนฺนํ อสงฺขาริกํ. สสงฺขาเรน อุปฺปนฺนํ สสงฺขาริกนฺติ สพฺพํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. เอตฺถจ โสมนสฺสาทีนํ อุปฺปตฺติการณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อปิจ สทฺธาสมฺปตฺติ ทสฺสนสมฺปตฺติ เทยฺยธมฺม ปฏิคฺคาหก สมฺปตฺตีติ เอวมาทิ โสมนสฺสการณํ, ตพฺพิปรีตํ อุเปกฺขาการณํ. ยานิจ ปีติสมฺโพชฺฌงฺคสฺส อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคสฺสจ การณานิอฏฺฐกถาสุ วุตฺตานิ. ตานิปิ อิมสฺมึ ฐาเน วตฺตพฺพานีติ. ปญฺญา สํวตฺตนิก กมฺมุปนิสฺสยตา, อพฺยาปชฺชโลกุปปตฺติตา อินฺทฺริยปริปากตา, กิเลสทูรตาจ ญาณุปฺปตฺติยา การณํ. ติเหตุกปฏิสนฺธิกตา, อโมหชฺฌาสยตา, ปญฺญวนฺตปุคฺคลเสวนา. สุตจินฺตาปสุตาติปิวตฺตุํ ยุชฺชติ. ยานิจธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส การณานิ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตานิ. ตานิปิ อิธ วตฺตพฺพานิ. ตพฺพิปรีตํ ญาณวิปฺปยุตฺตการณํ. สงฺขารการณํปิ ปุพฺเพ วุตฺตเมว. ยานิจ วีริยสมฺโพชฺฌงฺคสฺส ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺคสฺสจ การณานิ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตานิ. ตานิปิ อิธ วตฺตพฺพานีติ. อิเมสํปิ อุปฺปตฺติ วิธานํ วิสุทฺธิมคฺเค คเหตพฺพนฺติ.

๔๒. อฏฺฐปีติ เอตฺถ ปิสทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน อิเมสํ อิธ วุตฺตปฺปการโต อญฺเญหิ ปกาเรหิ อเนกวิธตํ สมฺปิณฺเฑติ. ตตฺรายํ นโย. อิมานิ อฏฺฐจิตฺตานิ ทสหิ ปุญฺญกฺริยาวตฺถูหิ คุณิตานิ อสีติ โหนฺติ. ปุน ตานิ ฉหิ อารมฺมเณหิ คุณิตานิ จตฺตาริสตานิเจว อสีติ จ โหนฺติ. ปุน ตานิ ตีหิ กมฺเมหิ คุณิตานิ สหสฺสํ จตฺตาริ สตานิ จตฺตาลีสํจ โหนฺติ. ปุน ตานิ ตีหิ หีนมชฺฌิมปณีเตหิ คุณิตานิ จตฺตาริ สหสฺสานิ ตีณิ สตานิ วีสติจ โหนฺติ. ตานิ อิมานิ สุทฺธิกานีติ กตฺวา ทฺวีสุ ฐาเนสุ ถเปตพฺพานิ. ตโต เอกํ ฐานํ คเหตฺวา ทฺวิธา กโรนฺตสฺส ญาณสมฺปยุตฺตานิ เทฺวสหสฺสานิ สตํ สฏฺฐิจ โหนฺติ. ตถา ญาณวิปฺปยุตฺตานีติ. ปุน ตตฺถ ญาณสมฺปยุตฺตานิ จตูหิ อธิปตีหิ คุณิตานิ อฏฺฐสหสฺสานิ ฉสตานิ จตฺตาลีสํจ โหนฺติ. ญาณวิปฺปยุตฺตานิปน วีมํสาวชฺชิเตหิ ตีหิ อธิปตีหิ คุณิตานิ ฉสหสฺสานิ จตฺตาริสตานิ อสีติจ โหนฺติ. ปุน ตทุภยานิ สมฺปิณฺฑิตานิ ทสสหสฺสํ ปญฺจสหสฺสานิ สตํ วีสติจ โหนฺติ. ปุน ตานิ ปุพฺเพ วิสุํ ถปิเตหิ สุทฺธิเกหิ สมฺปิณฺฑิตานิ ทสสหสฺสํ นวสหสฺสานิ จตฺตาริ สตานิ จตฺตาลีสญฺจ โหนฺตีติ. ยํปน ฏีกายํ อิธ วุตฺตนเยน สุทฺธิกานิจ ญาณวิปฺปยุตฺตานิ จ วิสุํ อกตฺวา สพฺพานิ ปุญฺญกฺริยาทีหิ สมํ คุณิตานิ สตฺตรส สหสฺสานิ เทฺว สตานิ อสีติจ โหนฺตีติ วุตฺตํ.

[๔๐] ยญฺจ วิภาวนิยํ

สุทฺธิกานิ วิสุํ อกตฺวา ญาณวิปฺปยุตฺตานิเอว วิสุํ กตฺวา ตถา คุณิตานิ วีส สตาธิก ปนฺนรส สหสฺสานิ โหนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ สพฺพํ น ยุตฺตํ.

เอวญฺหิ สติ อิมานิ กามาวจรกุสลานิ นิจฺจํ สาธิปติกานิ หุตฺวา นิยตาธิปติกานินาม ภเวยฺยุํ. นจ อิมานิ อุปริ มหคฺคต กุสลานิ วิย โลกุตฺตรานิ วิย จ นิยตา ธิปติกานิ โหนฺตีติ. ฏีกานเยนปน ญาณวิปฺปยุตฺตานิปิ วีมํสาสหคตานีติ อาปชฺชตีติ. ยถาวา โกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน กุสลาติเอตฺถ ญาณวิปฺปยุตฺตานิปิ โกสลฺเลน นานาวชฺชนวีถิยํ ปวตฺเตน อุปนิสฺสยญาเณน สมฺภูตตฺตา กุสลานิ เอว นาม โหนฺติ. เอวมิธปิ ตานิ เตเนว วีมํสาธิปติภูเตน สมฺภูตตฺตา วีมํสาธิปเตยฺยานิปิ นาม โหนฺตีติ น นสกฺกา วตฺตุนฺติ อิมินา อธิปฺปาเยน ตานิ วิสุํ อกตานิ สิยุนฺติ. เอวํสนฺเตปิ กามกุสลานินาม อธิปติวิมุตฺตานิ เอว พหุตรานิ โหนฺติ. ตสฺมา นสกฺกา สพฺพานิ กามกุสลานิ วีมํสาธิปติมูลิกานิ ภวิตุนฺติ.

๔๓. กามาวจรานิจ ตานิ กุสลานิ จิตฺตานิจาติ วิคฺคโห. ตตฺถ เกนฏฺเฐน กุสลานีติ. อาโรคฺยฏฺเฐน, สุนฺทรฏฺเฐน, เฉกฏฺเฐน, อนวชฺชฏฺเฏน, สุขวิปากฏฺเฐนจาติ. ราคาทโยหิ ธมฺมา จิตฺตสนฺตานสฺส รุชฺชนฏฺเฐน โรคานาม. อหิตฏฺเฐน อสุนฺทรา นาม. อนิปุณฏฺเฐน อเฉกานาม. คารยฺหฏฺเฐน วชฺชานาม. อนิฏฺฐ วิปากฏฺเฐน ทุกฺขวิปากานาม โหนฺติ. อิมานิปน เตหิ วุฏฺฐิตตฺตา กุสลานินาม อโรคานิ นามาติ อตฺโถ. ตปฺปฏิปกฺขตฺตาจ สุนฺทรานิ เฉกานิ อนวชฺชานิ สุขวิปากานิ จ นาม โหนฺตีติ. กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สลยนฺติ จาเลนฺติ กมฺเปนฺติ วิทฺธํเสนฺตีติ กุสลานิ. กุจฺฉิเตนวา อากาเรน สตฺตสนฺตาเน เสนฺติ อนุเสนฺตีติ กุสา. ราคาทโย. เต ลุนนฺติ ฉินฺทนฺตีติ กุสลานิ. กุสํวา วุจฺจติ ญาณํ กุจฺฉิตานํ สานฏฺเฐน ตนุกรณฏฺเฐน อนฺตกรณฏฺเฐนวา. กุเสน ลาตพฺพานีติ กุสลานิ. กุสาวิย หตฺถปฺปเทสํ สํกิเลสปกฺขํ ลุนนฺตีติวา กุสลานิ. อปิจ, กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สรนฺติ หึสนฺตีติ กุสลานิ. รการสฺส ลกาโร. โกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐนวา กุสลานีติ.

๔๔. มหาวิปาเกสุ ปทตฺถโต วตฺตพฺพํ นตฺถิ. เวทนาเภโท อารมฺมณวเสน วตฺตพฺโพ. ตานิหิ อติอิฏฺเฐ อิฏฺฐมชฺฌตฺเต จ อารมฺมเณ ยถากฺกมํ โสมนสฺเสน อุเปกฺขาย จ ยุตฺตานีติ. สมฺปโยคเภโท กมฺมวเสน ชวนวเสนจ วตฺตพฺโพ. ตานิหิ พลวกมฺเมน ชนิตานิ ญาณสมฺปยุตฺตานิ โหนฺติ. ทุพฺพลกมฺเมน ชนิตานิ ญาณวิปฺปยุตฺตานิ. กทาจิปน ตทารมฺมณวเสน ปวตฺติกาเล เยภุยฺเยน ติเหตุกชวนานุพนฺธานิ ญาณสมฺปยุตฺตานิ โหนฺติ. อิตรชวนานุพนฺธานิ ญาณวิปฺปยุตฺตานีติ. สงฺขารเภโทปิ เกหิจิ อาจริเยหิ กมฺมวเสเนว กถิโต. อสงฺขาริกกมฺมชนิตานิ อสงฺขาริกานิ. สสงฺขาริกกมฺมชนิตานิ สสงฺขาริกานีติ. สงฺคหกาเรนปน สนฺนิหิตปจฺจยวเสน วุตฺโต. ตานิหิ ปฏิสนฺธิยํ ปุริมภเว มรณาสนฺนกาเล ญาตกาทีหิ เตน เตน ปโยเคน อุปฏฺฐาปิตานิ กมฺมาทีนิ อารมฺมณานิ คเหตฺวา ปวตฺตานิ สสงฺขาริกานินาม โหนฺติ. ตาทิเสน ปโยเคน วินา สยเมว กมฺมพเลน อุปฏฺฐิตานิ คเหตฺวา ปวตฺตานิ อสงฺขาริกานินาม โหนฺติ. ตทารมฺมณ กาเลปน อสงฺขาริกชวนานุพนฺธานิ อสงฺขาริกานินาม. สสงฺขาริก ชวนานุพนฺธานิ สสงฺขาริกานิ นามาติ. เอตฺถปิ สมฺปิณฺฑนตฺโถ วิสทฺโท. เตน อารมฺมณฉกฺก หีนตฺติกวเสเนว กาลเทส สนฺตานาทิวเสนจ เตสํ อเนกเภทตฺตํ สมฺปิณฺเฑติ. ยสฺมา ปเนตานิ ทานาทิวเสน กายกมฺมาทิวเสน ฉนฺทาทีนิ ธุรํ กตฺวา จ น ปวตฺตนฺติ. ตสฺมา ตานิ ปุญฺญกฺริยาวตฺถูนํ กมฺมาธิปตีนญฺจ วเสน วฑฺฒนํ นลภนฺตีติ.

[๔๑] วิภาวนิยํ ปน

อิมานิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปนาภาวโต กมฺมทฺวาร วเสน น ปวตฺตนฺติ. อวิปากสภาวโตจ กมฺมวเสน นปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ. ตํ วิจาเรตพฺพํ.

เหฏฺฐาหิ กุสเลสุ กมฺมตฺติกวเสเนว วฑฺฒนํ วุตฺตํ. นปน วิสุํ กมฺมทฺวารวเสน. กมฺมตฺติกญฺจนาม ติวิธ กมฺมทฺวาร วเสเนว สิทฺธนฺติ. นนุ อฏฺฐกถายํ โยหิ กามาวจรกุสเลสุ กมฺมทฺวาร กมฺมปถ ปุญฺญกฺริยาวตฺถุเภโท วุตฺโต. โส อิธ นตฺถิ. กสฺมา. อวิญฺญตฺติชนกโต อวิปาก ธมฺมโต ตถา อปฺปวตฺติยาจาติ วุตฺตนฺติ. สจฺจํ. ตตฺถ ปน อวิญฺญตฺติชนกโต กมฺมทฺวาร เภโท อิธ นตฺถีติ เอเตน กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมนฺติ เอวํ เภทสฺส อภาวํ วทติ. อวิปากธมฺมโต กมฺมปถเภโท อิธ นตฺถีติ เอเตน ทสวิธสฺส กมฺมปถเภทสฺส อภาวํ วทติ. อิธปน กุสเลสุปิ กมฺมปถเภทํ อคฺคเหตฺวา ติวิธกมฺมทฺวาร เภทภินฺนํ กมฺมตฺติกเมว คหิตํ. ตญฺจ วิญฺญตฺติ สมุฏฺฐาปนา ภาวโต ติวิธกมฺมทฺวารวเสน นปวตฺตนฺตีติ อิมินาว สิทฺธํ. ยทิจ เหฏฺฐา กุสเลสุปิ ทสวิธกมฺมปถเภทวเสน วิสุํ วฑฺฒนํ วุตฺตํ สิยา. เอวํสติ อิธปิ อวิปากสภาวโต กมฺมปถวเสน นปวตฺตนฺตีติ อิทํ วตฺตพฺพเมวาติ.

๔๕. มหากฺริยจิตฺเตสุปิ มหาวิปาเกสุวิย อารมฺมณ วเสเนว เวเทนาเภโท อุปริ สยเมว วกฺขติ. ญาณสมฺปยุตฺต, วิปฺปยุตฺต, อสงฺขาริก, สสงฺขาริกเภโทปน ยถารหํ กุสเลสุ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

[๔๒] วิภาวนิยํ ปน

ตถา อวิจาเรตฺวา กฺริยจิตฺตานํปิ กุสเล วุตฺตนเยน ยถารหํ โสมนสฺส สหคตาทิตา เวทิตพฺพาติ วุตฺตํ. ตํ น ยุชฺชติ.

อิจฺเจวํ สพฺพถาปีติ ปทานํ อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. สเหตุก กามาวจร กุสล วิปาก กฺริย จิตฺตานีติ เอตฺถ สเหตุ กคฺคหณํ กุสล สทฺท สมฺพนฺเธ ภูตกถน วิเสสนํ. เตเนวหิ ตํ กุสลจิตฺตานํ จูฬนิคเมน คหิตํ. วิปาก กฺริย สทฺทสมฺพนฺเธปน พฺยวจฺเฉทกวิเสสนํ ทฏฺฐพฺพํ.

[๔๓] วิภาวนิยํ ปน

สกฺขรกถลิกํปิ มจฺฉคุมฺพํปิ ติฏฺฐนฺตํปิ จรนฺตํปิ ปสฺสตีติ สุตฺตปเท วิย อิธ ยถาลาภ โยชนาติ วุตฺตํ. ตํ น สเมติ. ตตฺถหิ สกฺขรกถลิกํนาม นจรตีติ ยุตฺตํ. อิธปน กุสลํ สเหตุกํ นโหตีติ นยุตฺตเมตนฺติ.

๔๖. สงฺคหคาถายํ เวทนา ญาณ สงฺขาร เภเทนาติ เวทนาเภเทน, ญาณเภเทน, สงฺขารเภเทนจ. ตตฺถ เวทนา เภเทนาติ เวทนาเภทสิทฺเธน จิตฺตเภเทน, ญาณเภเทนาติ ญาณโยคา โยคสิทฺเธนจิตฺตเภเทน. สงฺขารเภเทนาติ สงฺขาเรน วินา สหจ ปวตฺตปจฺจยคณเภทสิทฺเธน จิตฺตเภเทนาติ อตฺโถ. อิทญฺหิ สมาสปทานํ สามตฺถิยํ, ยทิทํ สุวิญฺญาตานํ นานาปฺปการานํ ปทตฺถานํ อปฺปเกน พฺยญฺชเนน ทีปนสมตฺถตาติ.

[๔๔] เอเตน วิภาวนิยํ

สยํ อภินฺนานํ ญาณสงฺขารานํ เภทวจเน จิตฺตสฺส เภทกร ภาเว จ โจทนาย อโนกาสตา สาธิตา โหตีติ.

ตตฺรายํ โยชนา. สเหตุ กามาวจร ปุญฺญปากกฺริยา เวทนาญาณสงฺขารเภเทน ยถากฺกมํ ฉจ ทฺวาทสจ จตุวีสติ จ มตาติ. เอตฺถจ –

เวทนาญาณสงฺขาร, เภเทเนตานิ อฏฺฐธา;

ปุญฺญปากกฺริยาเภทา, จตุวีสติวิธา มกา ติปิ.

วตฺตพฺพา. เอวญฺหิ สติ อตฺถคติจ วิสทา โหติ. อุปริ วกฺข, มานาหิจ สงฺคหคาถาหิ สทฺธึ สเมตีติ.

๔๗. กาเมติอาทิ สพฺเพสํ กามจิตฺตานํ สงฺคหคาถา. ตตฺถ กาเม กามภูมิยํ ปากานิ สเหตุกาเหตุกวเสน สพฺพานิ วิปากจิตฺตานิ เตวีส. ปุญฺญาปุญฺญานิ กุสลากุสลจิตฺตานิจ วีสติ. กฺริยาจ สเหตุกาเหตุกวเสน สพฺพานิ กฺริยจิตฺตานิ ปน เอกาทส โหนฺติ. อิจฺเจวํ สพฺพถาปิ จตุปฺปญฺญาส โหนฺตีติ โยชนา. สพฺพถาติ เจตฺถ วิสทฺโท ลุตฺต นิทฺทิฏฺโฐ. ธมฺมสงฺคณิยํ วุตฺเตน สพฺพปฺปกาเรนปิ จตุปฺปญฺญาสเอว. วิภงฺเค วิภตฺเตน สพฺพปฺปกาเรนปิ จตุปฺปญฺญาส เอวาติอาทินา ตสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยวาติ.

[๔๕] เอเตน วิภาวนิยํ

อิธ วุตฺตานํ กุสลาทีนํ อนฺโตคธเภทวเสน ตสฺส อตฺถวิภาวนา ปฏิสิทฺธา โหติ.

[๔๖] ยญฺจ วิภาวนิยํ

กาเม ภเวติ วุตฺตํ. ตํปิ วิจาเรตพฺพํ.

ภวสทฺโท หิ กุสลากุสลกมฺเมสุ กมฺมนิพฺพตฺเตสุจ วิปาก กฏตฺตารูเปสุ วตฺตมาโน อภิธมฺเม ทิฏฺโฐ. น ตทญฺเญสุ นามรูปธมฺเมสูถิ. ภูมิปริยาโยจ อิธ กามสทฺโท. ภูมีติจ สโหกาโส อินฺทฺริยา นินฺทฺริยพทฺธธมฺมสมูโห วุจฺจตีติ กาเม กามภูมิยนฺติ อยมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภโวติวา ภูมิเอว วุจฺจติ สุตฺตนฺตปริยาเยน ภวนฺติ เอตฺถ สตฺตา สงฺขาราจาติ กตฺวา. เอสนโย ปรตฺถปีติ.

อิติ ปรมตฺถทีปนิยานาม อภิธมฺมตฺถสงฺคหสฺส

จตุตฺถวณฺณนาย กามจิตฺตสฺส

ปรมตฺถทีปนา นิฏฺฐิตา.

๔๘. เอวํ กามจิตฺตสงฺคหํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยถานุปฺปตฺตํ รูปจิตฺตสงฺคหํ ทสฺเสนฺโต วิตกฺกวิจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตนฺติอาทิมาห. วิตกฺโกจ วิจาโรจ ปีติจ สุขญฺจ เอกคฺคตาจาติ ทฺวนฺโท. ตาหิ สหิตนฺติ สมาโส. วิตกฺกวิจารปีติสุเข กคฺคตา สงฺขาเตนสมุทิเตนปถมชฺฌาเนน สมฺปยุตฺตํกุสลจิตฺตํ ปถมชฺฌานกุสลจิตฺตํ. ตตฺถ เกนฏฺเฐนปถมํ, เกนฏฺเฐนจ ฌานนฺติ. อาทิโต ปฏิปชฺชิตพฺพตฺตา ปถมํ. กสิณาทิกสฺส อารมฺมณสฺส อนิจฺจาทิลกฺขณสฺสจ อุปนิชฺฌายนโต ปจฺจนีกธมฺมานญฺจ ฌาปนโต ทยฺหนโต ฌานํ. อิเมสุ ทฺวีสุ อตฺเถสุ เอกคฺคตาเอว สาติ สยยุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. สาหิ เอกตฺตารมฺมณสงฺขาโต เอโก อคฺโคโกฏิโกฏฺฐาโสวา อสฺสาติ อตฺเถน เอกคฺคสงฺขาตสฺส จิตฺตสฺส ตถาปวตฺตเน อาธิปจฺจคุณโยเคน เอกคฺคตาติ จ วุจฺจติ. สาเยว จิตฺตํ นานารมฺมเณสุ วิกฺขิปิตุํ อทตฺวา เอกสฺมึ เยวารมฺมเณ ปฏิปกฺขธมฺมานํ ทูรีภาเวน สมฺมาจ อาธิยติ ถเปติ. อินฺทฺริยานญฺจ สมภาวํ กตฺวา ตตฺเถว ลีนุทฺธจฺจาภาวาปาทเนน สมญฺจ อาธิยติ ถเปตีติ อตฺเถน สมาธีติจ วุจฺจติ. สาเยวจ ปาฬิยํ อวิกฺเขโป อวิสาหาโร สณฺฐิติ อวฏฺฐิตีติ นิทฺทิฏฺฐาติ. วิตกฺกาทโยปิ ปน ตสฺสา สาติสยํ อุปการกตฺตา ฌานนฺเตว วุตฺตา. ตถา หิ วิตกฺโก ตาว จิตฺตํ ถินมิทฺธวเสน โอสกฺกิตุํ อทตฺวา ทฬฺหํ อารมฺมณาภิมุขเมว กโรติ. อารมฺมณาภินิโรปน ลกฺขโณหิ วิตกฺโก. ถิน มิทฺธนีวรณสฺสจ อุชุปฺปฏิปกฺโขติ. วิจาโรจ นํ วิจิกิจฺฉาวเสน สํสปฺปิตุํ อทตฺวา ทฬฺหํ อารมฺมณานุพนฺธเมว กโรติ. อารมฺมณานุมชฺชนลกฺขโณ หิ วิจาโร ปญฺญาปกติโก. วิจิกิจฺฉานีวรณสฺสจ อุชุปฺปฏิปกฺโขติ. ปีติจ จิตฺตํ พฺยาปาทวเสน อุกฺกณฺฐิตุํ อทตฺวา อารมฺมเณ ปริตุฏฺฐเมว กโรติ. อารมฺมณสํปิ ยายนลกฺขณา หิ ปีติ. พฺยาปาทนีวรณสฺสจ อุชุปฺปฏิปกฺขาติ. ตถา สุขญฺจ นํ อุทฺธจฺจ กุกฺกุจฺจวเสน อวูปสมิตุํ อทตฺวา อารมฺมเณ ลทฺธสาตํ อุปพฺรูหิตํ กโรติ. สากลกฺขณญฺหิ สุขํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณสฺสจ อุชุปฺปฏิปกฺขนฺติ.

อุเปกฺขาจ สนฺตสภาวตฺตา สุเขเอว สงฺคหิตาติ. เอวํ กโรนฺตาจ เต ธมฺมา ตสฺมึ อารมฺมเณ ตสฺส จิตฺตสฺส สุฏฺฐุ เอกคฺคภาวตฺถายจ โหนฺติ. เอกคฺคภาโวติจ เอกคฺคตาเยว. สาจ เอกคฺคตา เตหิ ธมฺเมหิ ตถา อนุคฺคหิตา สุฏฺฐุ พลวตี หุตฺวา สยํ กามจฺฉนฺทวเสน นานารมฺมเณสุ จิตฺตวิธาวนํ นีวาเรตฺวา กสิณนิมิตฺตาทิเก ตสฺมึ อารมฺมเณ นิจฺจลํ ฐตฺวา ตํอารมฺมณํ อุปคนฺตฺวา นิชฺฌายติ โอโลเกติ. ตสฺมา เต สพฺเพปิ ธมฺมา อุปนิชฺฌายนฏฺเฐนปิ ฌานนฺติ วุตฺตาติ. เตสุจ ตถา ปวตฺตมาเนสุ ตปฺปจฺจนีกา นีวรณธมฺมา โอกาสํ อลภิตฺวา มนสฺมึปิ ปริยุฏฺฐิตุํ นสกฺโกนฺติ. ฌาปิตานาม โหนฺติ. ตสฺมา เต ปจฺจนีกชฺฌาปนฏฺเฐนปิ ฌานนฺติ วุตฺตาติ. เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา ฌาน มคฺค สมฺโพธิสงฺขาเตสุ ตีสุ ฐาเนสุ ธมฺมสามคฺคี ปธานํ โหติ. องฺคานํ สมคฺคภาเวเอว อปฺปนาปตฺติวเสน อุปนิชฺฌาย นาทิ กิจฺจสํสิทฺธิโต. ยสฺมาจ เอเต ธมฺมา วุตฺตนเยน วิสุํวิสุํ อตฺตโน กิจฺจํ กโรนฺตาปิ จิตฺตสฺส อารมฺมเณ นิจฺจลปฺปวตฺติ สงฺขาตํ เอกเมว อุปนิชฺฌานกิจฺจํ สาเธนฺติ. ตสฺมา รถงฺคานํ สมุทาเยเอว รถโวหาโรวิย เตสํ สมุทาเยเอว ฌาน โวหาโร สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. อปเรปน ปญฺจนฺนํปิ เตสํ อารมฺมณาภินิโรปนาทีนิ ยถาสกํ กิจฺจานิเยว วิสุํ วิสุํ อุปนิชฺฌานกิจฺจานินาม โหนฺตีติ ปฏฺฐาเน ฌานปจฺจยํ ปตฺวา สพฺเพเปเต วิสุํ วิสุํ ฌานปจฺจยํ สาเธนฺติเยว. ตสฺมา เต วิสุํ วิสุํปิ ฌานานิเยว โหนฺตีติ สกฺกา วตฺตุํ. ยถาจ ปญฺจงฺคิกํ สีลํ ทสงฺคิกํ สีลนฺติ เอตฺถ ปญฺจสมุทิตาทีนิ เตสํ สีลานํ ปญฺจงฺคิกา ทินามลาภสฺเสว การณานิ โหนฺติ. น สีลภาวสฺส. น หิ ปาณาติปาตา เวรมณาทิกํ เอกํปิ สมานํ สีลํนาม น โหตีติ. เอวเมวํ อิธปิ ปญฺจสมุทิตาทีนิ ปญฺจงฺคิกาทิ ภาวสฺเสว ปถมชฺฌานาทิ ภาวสฺเสวจ การณานิ. นปน ฌานภาวสฺสาติ นสกฺกา วิญฺญาตุํ. อิตรถา ฌานปจฺจเย ฌานงฺคานิ ปจฺจนิยานิเยว สิยุนฺติปิ วทนฺติ. เอตฺตาวตา สติปิ อิมสฺส จิตฺตสฺส ผสฺสาทีหิปิ สหิตภาเว เตสํ ตถาวิธกิจฺจวิเสสาภาวา อิธ อคฺคหณนฺติปิ สิทฺธํ นโหตีติ. วิจารปีติสุเขกคฺคตา สงฺขาเตน ทุตียชฺฌาเนน สมฺปยุตฺตํ กุสลจิตฺตํ ทุตียชฺฌาน กุสลจิตฺตํ, เอวํ เสเสสุปิ.

๔๙. เอตฺถ สิยา. เกนปน อิเมสํ ฌานานํ องฺคเภโท กโตติ. ปุคฺคลชฺฌาสเยน กโตติ. โยหิ วิตกฺกสหาโย หุตฺวา ปญฺจงฺคิกํ ปถมชฺฌานํ อุปฺปาเทตฺวา ตตฺถ วสีภาวํ กตฺวา ปุนวิตกฺเก นิพฺพินฺทติ. ตสฺส วิตกฺกํ สมติกฺกมิตฺวา อวิตกฺกํ จตุรงฺคิกํ ฌานํ อธิคนฺตุํ อชฺฌาสโย สณฺฐาติ. ตทา โส ตเมว ปถมชฺฌานํ ปาทกภาวตฺถาย ทฬฺหํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย เตน อชฺฌาสเยน สเหว ปุนภาวนํ อนุยุญฺชนฺโต อวิตกฺกํ จตุรงฺคิกํ ฌานํ อธิคจฺฉติ. ตตฺถ สา ภาวนาสยํ วิตกฺกยุตฺตาปิ เตน อชฺฌาสเยน ปริภาวิตตฺตา วิตกฺกวิราค ภาวนานาม โหติ. ตสฺสา ภาวนาย. พเลน ตํ ฌานํ อุปฺปชฺช มานํ อวิตกฺกํ จตุรงฺคิกํ อุปฺปชฺชติ. เสสชฺฌานาธิคเมสุปิ เอเสวนโยติ. เอวํ ปุคฺคลชฺฌาสเยน เตสํ ฌานานํ องฺคเภโท กโตติ เวทิตพฺโพ. เอตฺถจ อุตฺตรุตฺตรชฺฌานา ธิคมเน ปาทกภาวตฺถาย ปุริมปุริมชฺฌานสฺส สมาปชฺชนํ อวสฺสํ อิจฺฉิตพฺพํ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมํ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหตีติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อชฺฌาสยพเลนปน อุตฺตรชฺฌานํ อุปฺปชฺชมานํ ปาทกชฺฌานสทิสํ นโหติ. ปาทกชฺฌานโตหิ ปุคฺคลชฺฌาสโยว พลวตโร. เตนาห ภควา อิชฺฌติ ภิกฺขเว สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตาติ. อยญฺจ อตฺโถ อุปริ โลกุตฺตรจิตฺตํ ปตฺวา อาวิ ภวิสฺสตีติ.

๕๐. เอตฺถ สิยา. กสฺมา อิธ สงฺขารเภโท นวุตฺโตติ. ปาฬิยเมว อวุตฺตตฺตา. กสฺมาจ โส ปาฬิยํ อวุตฺโตติ. ปฏิปทา เภทวจเนเนว สิทฺธตฺตาติ. ตถาหิ สพฺเพสํปิ โลกิย โลกุตฺตรชฺฌานานํ สุขปฺปฏิปทภาเว สิทฺเธ อสงฺขาริกภาโว สิทฺโธเยว โหติ. ทุกฺขปฺปฏิปทภาเวจ สิทฺเธ เตสํ สสงฺขาริกภาโว สิทฺโธเยว โหตีติ. กถํ วิญฺญายตีติ เจ. อฏฺฐกถาทสฺสนโต. วุตฺตเญฺหตํ อฏฺฐสาลินิยํ -

โย อาทิโต กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต ทุกฺเขน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิลมนฺโต วิกฺขมฺเภติ. ตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ. โย กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต สุเขน อกิลมนฺโต วิกฺขมฺเภติ. ตสฺส สุขาปฏิปทา โหตีติ.

ตถา สมฺโมหวิโนทนี วิสุทฺธิมคฺเคสุปีติ. เอตฺถจ ปุพฺพวาเกฺย ทุกฺเขน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคนาติ ทิฏฺฐตฺตา ปรวาเกฺยปิ สุเข น อสงฺขาเรน อปฺปโยเคนาติ ทิฏฺฐเมว โหติ. ตตฺถ สสงฺขาเรน สปฺปโยเคนาติ สงฺขารปฺปโยคสหิเตน กามาทีนวทสฺสนาทินา ปจฺจยคเณนาติ อตฺโถ. เอเตน สพฺเพสํ ทุกฺขปฺปฏิปทชฺฌานานํ สสงฺขาริกภาโว วุตฺโต โหติ. อสงฺขาเรน อปฺปโยเคนาติ สงฺขารปฺปโยครหิเตน เตเนว ปจฺจยคเณน. เอเตน สพฺเพสํ สุขปฺปฏิปทชฺฌานานํ อสงฺขาริกภาโว วุตฺโต โหตีติ. ขิปฺปาภิญฺญชฺฌานานํปิหิ ทุกฺขปฺปฏิปทภาเว สติ สสงฺขาริกตาว วิญฺญายติ. ทนฺธภิญฺญชฺฌานานํปิ สุขปฺปฏิปทภาเว สติ อสงฺขาริกตาว วิญฺญายตีติ. ยทิเอวํ ปฏิปทารหิตานํ มคฺค สิทฺธอุปปตฺติสิทฺธชฺฌานานํ กถํ สงฺขารเภโท สิทฺโธติ. เตสํปิ วฬญฺชนกาเล สมาปตฺติปฺปฏิพนฺธกานํ ปจฺจยานํ สนฺนิหิตา สนฺนิหิตวเสน ทุกฺขสุขปฺปฏิปทภาวสมฺภโว โหติเยวาติ. ตตฺถ มคฺคสิทฺธชฺฌานํนาม สุทฺธวิปสฺสนายานิกานํ มคฺคปฺปฏิลาเภน สเหว สิทฺธชฺฌานํ. ตํ ทุวิธํ เหฏฺฐิมมคฺคสิทฺธํ, อรหตฺตมคฺคสิทฺธนฺติ. ตตฺถ มหาสมยสุตฺเต อาคตานํ ปญฺจสตานํ ภิกฺขูนํ ฌานํ เหฏฺฐิม มคฺคสิทฺธํ. อานนฺทตฺเถรสฺส ฌานํ อรหตฺตมคฺคสิทฺธํ. ยํปิ อนาคามีนํ อชานนฺตานญฺเญว สตฺเถน หนิตฺวา สหสา มรนฺตานํ อุปฺปนฺนํ. ตํปิ มคฺคสิทฺธคติกํ. โยปน อฏฺฐสมาปตฺติโย ภาเวตฺวา อญฺญตรสฺมึ รูปิ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺติ. ตสฺส ตา สมาปตฺติ โย ตตฺถ ปากติกาเอว โหนฺติ. อิทํ อุปปตฺติสิทฺธนฺติ. เอกสฺมึ ภเวปิ หิ ลทฺธชฺฌานานิ วฬญฺชนกาเล สนฺนิหิตปจฺจยวเสน นานาปฏิปทายุตฺตานิ โหนฺตีติ. ฌานุปฺปตฺติปฺปฏิปทา รหิตตฺตาวา อสงฺขาริกชฺฌาเนสุ เตสํ สงฺคโห ยุตฺโต สิยาติ. อปิจ, เนตฺติปาฬิยํ สพฺเพสํ โลกิย โลกุตฺตรสมาธีนํ สงฺขารเภโท สรูปโตว นิทฺทิฏฺโฐ. ยถาห-เทฺว สมาธโย สสงฺขาโร สมาธิ อสงฺขาโร สมาธีติ. อฏฺฐกถายญฺจ สุขปฺปฏิปทา ปุพฺพกานํ ทฺวินฺนํ ทนฺธาภิญฺญขิปฺปาภิญฺญสมาธีนํ อสงฺขารภาโว ทุกฺขปฺปฏิปทา ปุพฺพกานํ ทฺวินฺนํ สสงฺขารภาโวจ วุตฺโตติ. เอตฺตาวตา สพฺเพสํ มหคฺคตโลกุตฺตรชฺฌานจิตฺตานํ อสงฺขาริก สสงฺขาริกวเสน วิสุํ วิสุํ ทุวิธภาโว สิทฺโธ โหติ. ยสฺมาปน อยํ สงฺขารโวหาโร อกุสลานํปิ สาธารโณ. ปฏิปทาโวหาโรปน วิเสเสน ปฏิปตฺติธมฺเมเสฺวว ปากโฏ. มหคฺคต โลกุตฺตรธมฺมาจ เอกนฺตํ ปฏิปตฺติธมฺมาเอว. ตสฺมา เตสํ เภทํ สงฺขารวเสน อวตฺวา ปฏิปทาวเสเนว ธมฺมสงฺคณิ ปาฬิยํปิ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อยเมตฺถ ปรมตฺถทีปนา.

๕๑. [๔๗] ยํปน วิภาวนิยํ

‘‘สพฺพสฺสปิ ฌานสฺส ปริกมฺมสงฺขาตปุพฺพาภิสงฺขาเรน วินา เกวลํ อธิการวเสน อนุปฺปชฺชนโต อสงฺขาริกนฺติปิ. อธิกาเรนจ วินา เกวลํ ปริกมฺมาภิสงฺการวเสเนว อนุปฺปชฺชนโต สสงฺขาริกนฺติปิ นสกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปริกมฺมสงฺขาต.ล. อสงฺขาริกนฺติปิ นสกฺกา วตฺตุนฺติ อิทํ ตาว นยุชฺชติ.

น หิ ปริกมฺมสงฺขาต ปุพฺพาภิสงฺขาโร อิมสฺมึ สงฺขารเภเท สงฺขาโร เอวนาม โหติ. กสฺมา, ฌานุปฺปตฺติยา ปกติปจฺจย ภูตตฺตา, ตถาหิ โลเก สาสเนจ สพฺพํปิ กุสลากุสล กมฺมํ อตฺตโน อนุรูเปน ปริกมฺมสงฺขาต ปุพฺพาภิสงฺขาเรน วินา อุปฺปนฺนํนาม นตฺถิ. อนฺตมโส อาโลปภิกฺขาทานมตฺตํปีติ. ยญฺจ จิตฺตํ เยน อตฺตโน อนุรูเปน ปริกมฺมสงฺขาตปุพฺพา ภิสงฺขาเรน วินา น อุปฺปชฺชติ. โส ตสฺส จิตฺตสฺส ปกติปจฺจยคเณเอวอนฺโต คโธ โหติ. ฌานานิจ โลกิย โลกุตฺตร ภูตานิ สพฺพานิ อตฺตโน อนุรูเปน ปริกมฺมสงฺขาต ปุพฺพภาคภาวนา ภิสงฺขาเรน วินา อุปฺปนฺนานินาม นตฺถีติ โส เตสํ ปกติปจฺจยคเณสุเอว อนฺโตคโธ โหตีติ. อิตรถา สพฺพํปิ กุสลากุสล กมฺมํ อสงฺขาริกํ นามนตฺถีติ อาปชฺชตีติ.

[๔๘] ยญฺจ ตตฺถ