๖. ฉฏฺโฐ กณฺโฑ (ตฺยาทิ)

๑. วตฺตมาเน ติ อนฺติ สิ ถ มิ ม เต อนฺเต เส เวฺห เอ เมฺห.

วตฺตมาเน อารทฺธาปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ตฺยาทโย โหนฺติ. คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ, คจฺฉสิ คจฺฉถ, คจฺฉามิ คจฺฉาม, คจฺฉเต คจฺฉนฺเต, คจฺฉเส คจฺฉเวฺห, คจฺเฉ คจฺฉาเมฺห. กถํ ‘ปุเร อธมฺโม ทิปฺปติ, ปุรา มรามี’ติ? วตฺตมานสฺเสววตฺตุมิฏฺฐตฺตา ตํสมีปสฺส ตคฺคหเณน คหณา, ปุเรปุราสทฺเทหิ วา อนาคตตฺตาวคเม ตทา ตสฺส วตฺตมานตฺตา, กาลพฺยตฺตโย วา เอโส, ภวนฺเตว หิ กาลนฺตเรปิ ตฺยาทโย พาหุลกา ‘สนฺเตสุ ปริคูหามิ, มา จ กิญฺจ อิโต อทํ’ ‘กายสฺส เภทา อภิสมฺปรายํ, สหพฺยตํ คจฺฉติ วาสวสฺส, ‘อเนกชาติสํสารํ สนฺธาวิสฺสํ’ อติเวลํ น มสฺสิสฺส’นฺติ.

๒. ภวิสฺสติ สฺสติ สฺสนฺติ สฺสสิ สฺสถ สฺสามิ สฺสาม สฺสเต สฺสนฺเต สฺสเส สฺสเวฺห สฺสํ สฺสาเมฺห.

ภวิสฺสติ อนารทฺเธ อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา สฺสตฺยาทโย โหนฺติ. คมิสฺสติ คมิสฺสนฺติ, คมิสฺสสิ คมิสฺสถ, คมิสฺสามิ คมิสฺสาม, คมิสฺสเต คมิสฺสนฺเต, คมิสฺสเส คมิสฺสเวฺห, คมิสฺสํ คมิสฺสาเมฺห.

๓. นาเม ครหาวิมฺหเยสุ.

นามสทฺเท นิปาเต สติ ครหายํ วิมฺหเย จ คมฺยมาเน สฺสตฺยาทโย โหนฺติ. อิเม หิ นาม กลฺยาณธมฺมา ปฏิชานิสฺสนฺติ, น หิ นาม ภิกฺขเว ตสฺส โมฆปุริสสฺส ปาเณสุ อนุทฺทยา ภวิสฺสติ, กถํ หิ นาม โส ภิกฺขเว โมฆปุริโส สพฺพมตฺติกามยํ กุฏิกํ กริสฺสติ? ตตฺถ นาม ตฺวํ โมฆปุริส มยา วิราคาย ธมฺเม เทสิเต สราคาย เจเตสฺสสิ? อตฺถิ นาม ตาต สุทินฺน อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิสฺสสิ, อตฺถิเยวิหาปิ นินฺทาวคโม. วิมุเย-อจฺฉริยํ วต โภ อพฺภุตํ วต โภ สนฺเตน วต โภ ปพฺพชิตา วิหาเรน วิหรนฺติ, ยตฺร หิ นาม สญฺญี สมาโน ชาคโร ปญฺจมตฺตานิ สกฏสตานิ นิสฺสาย นิสฺสาย อภิกฺกนฺตานิ เนว ทกฺขติ น ปน สทฺทํ โสสฺสติ, อจฺฉริยํ อนฺโธ นาม ปพฺพตมาโรหิสฺสติ, พธิโร นาม สทฺทํ โสสฺสติ.

๔. ภูเต อีอุํ โอตฺถ อึ มฺหา อา อู เส วฺหํ อ เมฺห.

ภูเต ปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อี อาทโย โหนฺติ. อคมี อคมุํ, อคโม อคมิตฺถ, อคมึ อคมิมฺหา, อคมา อคมู, อคมิเส อคมิวฺหํ, อคม อคมิเมฺห. ภูตสามญฺญวจนิจฺฉายมนชฺชตเนปิ ‘สุโว อโหสิ อานนฺโท’.

๕. อนชฺชตเน อา อู โอ ตฺถ อ มฺหา ตฺถ ตฺถุํ เส วฺหํ อึ มฺหเส.

อวิชฺชมานชฺชตเน ภูเต-ตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา อาอาทโย โหนฺติ.

อาญายฺยา จ อุฏฺฐานา, อาญายฺยา จ สํเวสนา;

เอสชฺชตโน กาโล, อหรุภตฑฺฒรตฺตํ วา.

อคมา อคมู, อคโม, อคมตฺถ, อคม อคมมฺหา, อคมตฺถ อคมตฺถุํ, อคมเส อคมวฺหํ, อคมึ อคมมฺหเส. อญฺญปทตฺโถ กึ? อชฺช หิยฺโย วา อคมาสิ.

๖. ปโรกฺเข อ อุ เอ ตฺถ อ มฺห ตฺถ เร ตฺโถ โวฺห อิ เมฺห.

อปจฺจกฺเข ภูตานชฺชตเน-ตฺเถ วุตฺตมานโต กฺริยาตฺถา อ อาทโย โหนฺติ. ชคาม ชคมุ, ชคเม ชคปิตฺถ, ชคม ชคมิมฺห, ชคมิตฺถ ชคมิเร, ชคมิตฺโถ ชคมิโวฺห, ชคมิ ชคมิเมฺห. มูฬฺหวิกฺขิตฺตพฺยาสตฺตจิตฺเตน อตฺตนาปิ กฺริยากตาภินิพฺพตฺติตกาเล-นุปลทฺธา สมานา ผเลนา-นุมียมานา ปโรกฺขาว วตฺถุโต, เตนุตฺตมวิสเยปิ ปโยคสมโว.

๗. เอยฺยาโท วาติปตฺติยํ สฺสา สฺสํ สุ สฺเส สฺสถ สฺสํ สฺสามฺหา สฺสถ สฺสึสุ สสฺเส สฺสเวฺห สฺสึ สฺสามฺหเส.

เอยฺยาโท วิสเย กฺริยาติปตฺติยํ สฺสาทโย โหนฺติ วิภาสา. วิธุรปฺปจฺจโยปนิปาตโต การณเวกลฺลโต วา กฺริยายาติปตนมนิปฺผตฺติ กฺริยาติปตฺติ, เอเต จ สฺสาทโย สามตฺถิยาตีตานาคเตเสฺวว โหนฺติ น วตฺตมาเน ตตฺร… กฺริยาติปตฺยสมฺภวา, สเจ ปฐมวเย ปพฺพชฺชํ อลภิสฺสา อรหา อภวิสฺสา, ทกฺขิเณน เจ อคมิสฺสา น สกฏํ ปริยา ภวิสฺสา, ทกฺขิเณน เจ อคมิสฺสํสุ, อคมิสฺเส อคมิสฺสถ, อคมิสฺสํ อคมิสฺสามฺหา, อคมิสฺสถ อคมิสฺสึสุ, อคมิสฺสเส อคมิสฺสเวฺห, อคมิสฺสึ อคมิสฺสามฺหเส, น สกฏํ ปริยาภวิสฺสา, วาติกึ? ทกฺขิเณ น เจ คมิสฺสติ น สกฏํ ปริยา ภวิสฺสติ.

๘. เหตุผเลเสฺวยฺย เอยฺยุํ เอยฺยาสิ เอยฺยาถ เอยฺยามิ เอยฺยาม เอถ เอรํ เอโถ เอยฺยโวฺห เอยฺยํ เอยฺยาเมฺห.

เหตุภูตายํ เอลภูตายญฺจ กฺริยายํ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา เอยฺยาทโย วา โหนฺติ, สเจ สงฺขารา นิจฺจา ภเวยฺยุํ น นิรุชฺเฌยฺยุํ, ทกฺขิเณน เจ คจฺเฉยฺย น สกฏํ ปริยาภเวยฺย, ทกฺขิเณน เจ คจฺเฉยฺยุํ, คจฺเฉยฺยาสิ คจฺเฉยฺยาถ, คจฺเฉยฺยามิ คจฺเฉยฺยาม, คจฺเฉถ คจฺเฉรํ, คจฺเฉโถ คจฺเฉยฺยโวฺห, คจฺเฉยฺยํ คจฺเฉยฺยาเมฺห, น สกฏํ ปริยฺยาภเวยฺย, ภวนํ คมนํ จ เหตุ, อนิรุชฺฌนํ อปริยาภวนํ จ ผลํ, อิห กสฺมา น โหติ ‘หนฺตีหิ ปลายติ, วสฺสตีติ ธาวติ, หนิสฺสตีติ ปลายิสฺสตี’ติ? อิติ สทฺเทเนว เหตุเหตุมนฺตตาย โชติตตฺตา, วาติ กึ? ทกฺขิเณน เจ คมิสฺสติ น สกฏํ ปริยาภวิสฺสติ.

๙. ปญฺหปตฺถนาวิธีสุ.

ปโญฺห=สมฺปุจฺฉนํ สมฺปธารณํ นิรูปณํ การิยานิจฺฉยนํ ปตฺถนา=ยาจนํ อิฏฺฐาสึ ภนญฺจ, วิธิ=วิธานํ นิโยชนํ กฺริยาสุ พฺยาปารณา, สา จ ทุวิธาว สาทรานาทรวเสน… วิสยเภเทน ภินฺนายปิ ตทุภยานติวตฺตนโต, เอเตสุ ปญฺหาทีสุ กฺริยตฺถโต เอยฺโยทโย โหนฺติ, ปเญฺห - กิมายสฺมา วินยํ ปริยาปุเณยฺย? อุทาหุ ธมฺมํ, คจฺเฉยฺยํ วาหํ อุโปสถํ น วา คจฺเฉยฺยํ, ปตฺถนายํ-ลเภยฺยา-หํ ภนฺเต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ ลเภยฺยํ อุปสมฺปทํ, ปสฺเสยฺยํ ตํ วสฺสสตํ อโรคํ, วิธิมฺหิ-ภวํ ปตฺตํ ปเจยฺย, ภวํ ปุญฺญํ กเรยฺย, อิห ภวํ ภุญฺเชยฺย, อิห ภวํ นิสีเทยฺย, มาณวกํ ภวํ อชฺฌาเปยฺย, อนุญฺญาปตฺตกาเลสุปิ สิทฺธาว… ตตฺถาปิ วิธิปฺปตีติโต, อนุญฺญายํ-เอวํ กเรยฺยาสิ, ปตฺตกาเล-กฏํ กเรยฺยาสิ, ปตฺโต เต กาโล กฏกรเณ, ยทิ สงฺฆสฺส ปตฺตกลฺลํ สงฺโฆ อุโปสถํ กเรยฺย, เอตสฺส ภควา กาโล เอตสฺส สุคต กาโล ยํ ภควา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญเปยฺย, เปสเนปิจฺฉนฺติ ‘คามํ ตฺวํ ภเณ คจฺเฉยฺยาสิ’.

๑๐. ตุ อนฺตุ หิ ถ มิ ม ตํ อนฺตํ สฺสุ โวฺห เอ อามเส.

ปญฺหาทีเสฺวเต โหนฺติ กฺริยตฺถโต. คจฺฉตุ คจฺฉนฺตุ, คจฺฉาหิ คจฺฉถ, คจฺฉามิ คจฺฉาม, คจฺฉตํ คจฺฉนฺตํ, คจฺฉสฺสุ คจฺฉโวฺห, คจฺเฉ, คจฺฉามเส, ปเญฺห-กินฺนุ ขลุ โภ พฺยากรณมธียสฺสุ, ปตฺถนายํ-ททาหิ เม, ชีวตุ ภวํ, วิธิมฺหิ-กฏํ กโรตุ ภวํ, ปุญฺญํ กโรตุ ภวํ, อิห ภวํ ภุญฺชตุ, อิห ภวํ นิสีทตุ, อุทฺทิสตุ ภนฺเต ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺขํ, เปสเน-คจฺฉ ภเณ คามํ, อนุมติยํ - เอวํ กโรหิ, ปตฺตกาเล-กาโล-ยํ เต มหาวีร อุปฺปชฺช มาตุกุจฺฉิยํ.

๑๑. สตฺยรเหเสฺวยฺยาที.

สตฺติยํ อร หตฺเถ จ กฺริยตฺถา เอยฺยาทโย โหนฺติ. ภวํ ขลุ รชฺชํ กเรยฺย, ภวํ สตฺโต อรโห.

๑๒. สมฺภาวเน วา.

สมฺภาวเน คมฺยมาเน ธาตุนา วุจฺจมาเน จ เอยฺยาทโย โหนฺติ วิภาสา. อปิ ปพฺพตํ สิรสา ภินฺเทยฺย, กฺริยาติปตฺติยนฺตุ สฺสาที-อสนิยาปิ หโต นาปติสฺสา, สมฺภาเวมิ สทฺทหามิ อวกปฺเปมิ ภุญฺเชยฺย ภวํ ภุญฺชิสฺสติ ภวํ อภุญฺชิ ภวํ, กฺริยาติปตฺติยนฺตุ สฺสาที-สมฺภาเวมิ นาภุญฺชิสฺสา ภวํ.

๑๓. มาโยเค อีอาอาที.

มา โยเค สติ อีอาทโย อาอาทโย จ วา โหนฺติ. มา สุ ปุนปิ เอวรูปมกาสิ, มา ภวํ อคมา วนํ, วาเตฺวว? มา เต กามคุเณ ภมสฺสุ จิตฺตํ, มา ตฺวํ กริสฺสสิ, มา ตฺวํ กเรยฺยาสิ, อสกกาลตฺโถยมารมฺโภ, พุทฺโธ ภวิสฺสตีติ ปทนฺตรสมฺพนฺเธนานาคตกาลตา ปตียเต, เอวํ กโต กโฏ เสฺว ภวิสฺสติ, ภาวิ กิจฺจมาสีติ.

ลุนาหิ ลุนาหิเตฺววายํ ลุนาติ, ลุนสฺสุ ลุนสฺสุเตฺววายํ ลุนา-ตีติ ตฺวาทีนเมเวตํ มชฺฌิมปุริเสกวจนานมาภิกฺขญฺเญ ทฺวิพฺพวจนํ, อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘เอว เมส ตุริโต อญฺเญปิ นิโยเชนฺโตวิย กิริยํ กโรตี’ติ, เอวํ ลุนาถ ลุนาถเตฺววายํ ลุนาติ, ลุนโวฺห ลุนโวฺหเตฺววายํ ลุนาติ, ตถา กาลนฺตเรสุปิ ลุนาหิ ลุนาหิเตฺววายํ อลุนิ, อลุนา, ลุลาว, ลุนิสฺสตีติ, เอวํ สฺสุมฺหิ จ โยชนียํ, ตถา สมุจฺจเยปิ มฐมฏ, วิหารมเฏเตฺววายมฏติ, มฐมฏสฺสุ, วิหารมฏสฺสุเตฺววายมฏติ, พฺยาปารเภเท ตุสามญฺญวจนสฺเสว พฺยาปกตฺตา อนุปฺปโยโค ภวติ, โอทนํ ภุญฺช, ยาคุํ ปิว, ธานา ขาเทเตฺววาย-มชฺโฌหรติ.

๑๔. ปุพฺพปรจฺฉกฺกานเมกาเนเกสุ ตุมฺหามฺหเสเสสุ เทฺว เทฺว มชฺฌิมุตฺตมปฐมา.

เอกาเนเกสุ ตุมฺหามฺหสทฺทวจนีเยสุ ตทญฺญสทฺทวจนีเยสุ จ การเกสุ ปุพฺพจฺฉกฺกานํ ปรจฺฉกฺกานํ มชฺฌิมุตฺตมปฐมา เทฺว เทฺว โหนฺติ ยถากฺกมํ กฺริยตฺถา, อุตฺตมสทฺโท-ยํ สภาวโต ตติยทุเก รุโฬฺห, ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุเมฺห คจฺฉถ, ตฺวํ คจฺฉเส, ตุเมฺห คจฺฉเวฺห, อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉาม, อหํ คจฺเฉ, มยํ คจฺฉาเมฺห, โส คจฺฉติ, เต คจฺฉนฺติ, โส คจฺฉเต, เต คจฺฉนฺเต, สามตฺถิยา ลทฺธตฺตา อปฺปยุชฺชมาเนสุปิ ตุมฺหามฺหเสเสสุ ภวนฺติ. คจฺฉสิ, คจฺฉถ, คจฺฉเส, คจฺฉเวฺห, คจฺฉามิ, คจฺฉาม, คจฺเฉ, คจฺฉาเมฺห, คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ, คจฺฉเต, คจฺฉนฺเต.

๑๕. อาอีสฺสาทีสฺวญ วา.

อาอาโท อีอาโท สฺสา อาโท จ กฺริยตฺถสฺส วา อญ โหติ. ญกาโร-นุพนฺโธ, อคมา, คมา, อคมี, คมี, อคมิสฺสา, คมิสฺสา.

๑๖. ออาทีสฺวาโห พฺรูสฺส.

พฺรูสฺส อาโห โหติ ออาทีสุ. อาห, อาหุ.

๑๗. ภูสฺส วุก.

ออาทีสุ ภูสฺส วุก โหติ. กกาโร-นุพนฺโธ, อุกาโร อุจฺจารณตฺโถ, พภูว.

๑๘. ปุพฺพสฺส อ.

ออาทีสุ ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ภูสฺส อ โหติ, พภูว.

๑๙. อุสฺสํสฺวาหา วา.

อาหาเทสา ปรสฺส อุสฺส อํสุวา โหติ. อหํสุ, อาหุ.

๒๐. ตฺยนฺตีนํ ฏฏู.

อาหา ปเรสํ ติอนฺตีนํ ฏฏู โหนฺติ. ฏการา สพฺพาเทสตฺถา, อาห, อาหุ, อโตเยว จ ญาปกา ติอนฺตีสุ จ พฺรูสฺสา-โห.

๒๑. อีอาโท วจสฺโสม.

อีอาทีสุ วจสฺส โอม โหติ. มกาโร-นุพนฺโธ, อโวจ, อีอาโทติ กึ? อวจา.

๒๒. ทาสฺส ทํ วา มิเมสฺวทฺวิตฺเต.

อทฺวิเต วตฺตมานสฺส ทาสฺส ทํ วา โหติ มิเมสุ. ทมฺมิ เทมิ, ทมฺม เทม, อทฺวิตฺเตติ กึ? ททาธิ ททาม.

๒๓. กรสฺส โสสฺส กุํ.

กรสฺส สโอการสฺส กุํ วา โหติ มิเมสุ. กุมฺมิ กุมฺม, กโรมิ กโรม.

๒๔. กา อีอาทีสุ.

กรสฺส สโอการสฺส กา โหติ วา อีอาทีสุ. อกาสิ อกริ, อกํสุ อกรึสุ, อกา อกรา.

๒๕. หาสฺส, จาหง สฺเสน.

กรสฺส โสสฺส หาสฺส จ อาหง วา โหติ สฺเสน สห. กาหติ กริสฺสติ, อกาหา อกริสฺสา, หาหติ หายิสฺสติ, อหาหา อหายิสฺสา.

๒๖. ลภวสจฺฉิทภิทรุทานํ จฺฉง.

ลภาทีนํ จฺฉง วา โหติ สฺเสนสห. อลจฺฉา อลภิสฺสา, ลจฺฉติ ลภิสฺสาติ, อวจฺฉา อวสิสฺสา, วจฺฉติ วสิสฺสติ, อจฺเฉจฺฉา อจฺฉินฺทิสฺสา, เฉจฺฉติ ฉินฺทิสฺสติ, อเภจฺฉา อภินฺทิสฺสา, เภจฺฉติ ภินฺทิสฺสติ, อรุจฺฉา อโรทิสฺสา, รุจฺฉติ โรทิสฺสตี, อญฺญสฺมิมฺปิ ฉิทสฺส วา จฺฉง โยควิภาคา, อจฺเฉจฺฉุํ อจฺฉนฺตึสุ, อญฺเญสญฺจ คจฺฉํ คจฺฉิสฺสํ.

๒๗. ภุช มุจ วจ วิสานํ กฺขง.

ภุชาทีนํ กฺขง วา โหติ สฺเสน สห. อโภกฺขา อภุญฺชิสฺสา, โภกฺขติ ภุญฺชิสฺสติ, อโมกฺขา อมุญฺจิสฺสา, โมกฺขติมุญฺจิสฺสติ, อวกฺขา อวจิสฺสา, วกฺขติ วจฺจิสฺสติ, ปาเวกฺขา ปาวิสิสฺสา, ปเวกฺขติ ปวิสิสฺสติ, วิสสฺสา-ญฺญสฺมิมฺปิ วา กฺขง โยควิภาคา ปาเวกฺขิ, ปาวิสิ.

๒๘. อาอีอาทีสุ หรสฺสา.

อาอาโท อีอาโท อ หรสฺส อา โหติ วา. อหา อหรา, อหาสิ อหริ.

๒๙. คมิสฺส.

อาอาโท อีอาโท อ คมิสฺส อา โหติ วา. อคา อคมา, อคา อคมี.

๓๐. ฑํสสฺส จ ฉง.

ฑํสสฺส คมิสฺส จ ฉง วา โหติ อาอีอาทีสุ. อฑญฺฉา อฑํสา, อฑญฺฉิ อฑํสี, อคญฺฉา อคจฺฉา, อคญฺฉิ อคจฺฉี.

๓๑. หูสฺส เหเหหิโหหิ สฺสตฺยาโท.

หูสฺส เหอาทโย โหนฺติ สฺสตฺยาโท. เหสฺสติ, เหหิสฺสติ, โหหิสฺสติ.

๓๒. ณานาสุ รสฺโส.

กฺณากฺนาสุ กฺริยตฺถสฺส รสฺโส โหติ. กิณาติ, ธุนาติ.

๓๓. อา อี ญุ มฺหา สฺสา สฺสมฺหานํ วา.

เอสํ วา รสฺโส โหติ. คม คมา, คมิ คมี, คมุ คมู, คมิมฺห คมิมฺหา, คมิสฺส คมิสฺสา, คมิสฺสมฺห คมิสฺสมฺหา.

๓๔. กุสรุเหหีสฺส ฉิ.

กุสา รุหา จ ปรสฺส อีสฺส ฉิ วา โหติ. อกฺโกจฺฉิ อกฺโกสิ, อภิรุจฺฉิ อภิรุหิ.

๓๕. อ อี สฺสาอาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิญ.

กฺริยตฺถา ปเรสํ ออาทีนํ อีอาทีนํ สฺสอาทีนญฺจ-พฺยญฺชนสฺส อิญ โหติ วิภาสา. พภุวิตฺถ, อภวิตฺถา, อนุภวิสฺสา, อนุภวิสฺสติ อนุโภสฺสติ หริสติ หสฺสติ, เอเตสนฺติ กึ? ภวติ, พฺยญฺชนสฺสาติ กึ? พภูว.

๓๖. พฺรูโต ติสฺสีญ.

พฺรูโต ปรสฺส ติสฺส อีญ วา โหติ. พฺรวีติ, พฺรูติ.

๓๗. กฺยสฺส.

กฺริยตฺถา ปรสฺส กฺยสฺส อีญ วา โหติ. ปจียติ, ปจฺจติ.

๓๘. เอยฺยาถ สฺเส อ อา อีถานํ โอ, อ, อํ, ตฺถ, ตฺโถ, โวฺหก.

เอยฺยาถาทีนํ โออาทโย วา โหนฺติ ยถากฺกมํ. ตุเมฺห ภเวยฺยาโถ ภเวยฺยาถ, ตฺวํ อภวิสฺส อภวิสฺเส, อหํ อภวํ อภว, โส อภวิตฺถ อภวา, โส อภวิตฺโถ, อภวี, ตุเมฺห ภวถโวฺห ภวถ, อาสหจริโตว อกาโร คยฺหเต, โถ ปน-นฺเต นิทฺเทสา ตฺวาทิสมฺพนฺธีเยว, ตสฺเสว วา นิสฺสิตตฺตา, นิสฺสยกรณมฺปิ หิ สุตฺตการาจิณฺณํ.

๓๙. อุํสฺสึ สฺวํสุ.

อุมีจฺจสฺส อึสุ อํสุ วา โหนฺติ. อคมึสุ, อคมํสุ, อคมุํ.

๔๐. เอโอตฺตา สุํ.

เออาเทสโต โออาเทสโต จ ปรสฺส อุมิจฺจสฺส สุํ วา โหติ. เนสุํ, นยึสุ, อสฺโสสุํ, อสฺสุํ, อาเทสตฺตาขฺยาปนตฺถํตฺตคฺคหณํ.

๔๑. หูโต เรสุํ.

หูโต ปรสฺส อุมิจฺจสฺส เรสุํ วา โหติ. อเหสุํ, อหวุํ.

๔๒. โอสฺส อ อิ ตฺถ ตฺโถ.

โอสฺส ออาทโย วา โหนฺติ. ตฺวํ อภว, อภวิ, อภวิตฺถ, อภวิตฺโถ อภโว.

๔๓. สิ.

โอสฺส สิ วา โหติ. อโหสิ ตฺวํ อหุโว.

๔๔. ทีฆา อีสฺส.

ทีฆโต ปรสฺส อีสฺส สิ วา โหติ. อกาสิ อกา, อทาสิ อทา.

๔๕. มฺหาตฺถานมุญ.

มฺหาตฺถานมฺหญ วา โหติ. อคมฺหมฺหา อคมิมฺหา, อคมุตฺถ อคมิตฺถ.

๔๖. อึสฺส จ สิญ.

อิมิจฺจสฺส สิญ วา โตติ มฺหาตฺถานญฺจ พหุลํ. อกาสึ อกรึ, อกาสิมฺหา อกริมฺหา อกาสิตฺถ อกริตฺถ.

๔๗. เอยฺยุํสฺสุํ.

เอยฺยุมิจฺจสฺส ญํ วา โหติ. คจฺฉุํ คจฺเฉยฺยุํ.

๔๘. หิสฺส-โต โลโป.

อโต ปรสฺส หิสฺส โลโป วา โหติ. คจฺฉ คจฺฉาหิ, อโตติ กึ? กโรหิ.

๔๙. กฺยสฺส สฺเส.

กฺยสฺส วา โลโป โหติ สฺเส. อนฺวภวิสฺสา อนฺวภูยิสฺสา, อนุภวิสฺสติ อนุฉูยิสฺสติ.

๕๐. อตฺถิเตยฺยาทิจฺฉนฺนํ ส สุ ส สถ สํ สาม.

อส=ภุวิจฺจสฺมา ปเรสํ เอยฺยาทิจฺฉนฺนํ สาทโย โหนฺติ ยถากฺกมํ. อสฺส, อสฺสุ, อสฺส, อสฺสถ, อสฺสํ, อสฺสาม.

๕๑. อาทิทฺวินฺนมิยาอิยุํ.

อตฺถิเตยฺยาทิจฺฉนฺนํ อาทิภูตานํ ทฺวินฺนํ อิยา อิยุํ โหนฺติ ยถากฺกมํ. สิยา, สิยุํ.

๕๒. ตสฺส โถ.

อตฺถิโต ปรสฺส ตการสฺส โถ โหติ. อตฺถิ, อตฺถุ.

๕๓. สิหิสฺวฏ.

อตฺถิสฺส อฏ โหติ สิหิสุ, โฏ สพฺพาเทสตฺโถ. อสิ อหิ.

๕๔. มิมานํ วา มฺหิมฺหา จ.

อตฺถิสฺมา ปเรสํ มิมานํ มฺหิมฺหา วา โหนฺติ, ตํสนฺนิโยเคนอตฺถิสฺส อฏ จ. อมฺหิ อสฺมิ, อมฺห อสฺม.

๕๕. เอสุ สิ.

เอสุ มิเมสุ อตฺถิสฺส สกาโร โหติ. อสฺมิ อสฺม, ปรรูปพาธนตฺถํ.

๕๖. อีอาโท ทีโฆ.

อตฺถิสฺส ทีโฆ โหติ อีอาทิมฺหิ. อาสิ, อาสุํ, อาสิ, อาสิตฺถ, อาสึ, อาสึ มฺหา.

๕๗. หิมิเมสฺวสฺส.

อการสฺส ทีโฆ โหติ หิมิเมสุ. ปจาหิ, ปจามิ, ปจาม, มุยฺหามิ.

๕๘. สกา ณาสฺส ข อีอาโท.

สกสฺมา กฺณาสฺสโขโหติ อีอาทีสุ. อสกฺขิ, อสกฺขึสุ.

๕๙. สฺเส วา.

สกสฺมา กฺณสฺสโข วา โหติ สฺเส. สกฺขิสฺสา สกฺกุณิสฺสา, สกฺขิสฺสติ, สกฺกุณิสฺสติ.

๖๐. เตสุ สุโต กฺโณกฺณานํ โรฏ.

เตสุ อีอาทิสฺเสสุ สุโต ปเรสํ กฺโณกฺณานํ โรฏ วา โหติ. อสฺโสสิ อสุณิ, อสฺโสสฺสา อสุณิสฺสา, โสสฺสติ สุณิสฺสติ.

๖๑. ญาสฺส สนาสฺส นาโย ติมฺหิ. สนาสฺส ญาสฺส นาโย วา โหติ ติมฺหิ. นายติ, ชานาติ.

๖๒. ญามฺหิ ชํ.

ญาเทเส สนาสฺส ญาสฺส ชํ (วา) โหติ. ชญฺญา (ชาเนยฺย).

๖๓. เอยฺยาสฺสิยาญา วา.

ญาโต เอยฺยาสฺส อิยาญา โหนฺติ วา. ชานิยา, ชญฺญา ชาเนยฺย.

๖๔. อีสฺสตฺยาทีสุ กฺนาโลโป.

อีอาโท สฺสตฺยาโท จ ญาโต กฺนาโลโป วา โหติ. อญฺญาสิ อชานิ, ญสฺสติ ชานิสฺสติ.

๖๕. สฺสสฺส หิ กมฺเม.

ญาโต ปรสฺส สฺสสฺส หิ วา โหติ กมฺเม. ปญฺญายิหิติ ปญฺญายิสฺสติ.

๖๖. เอติสฺมา.

เอติสฺมา ปรสฺส สฺสสฺส หิ โหติ วา. เอหิติ เอสฺสติ.

๖๗. หนา ฉขา.

หนา สฺสสฺส ฉขา วา โหนฺติ. หญฺฉามิ หนิสฺสามิ, ปฏิหงฺขามิ ปฏิหนิสฺสามิ.

๖๘. หาโต ห.

หาโต ปรสฺส สฺสสฺส ห โหติ วา. หาหติ ชหิสฺสติ.

๖๙. ทกฺข ข เหหิ โหหีหิ โลโป.

ทกฺขาทีหิ อาเทเสหิ ปรสฺส สฺสสฺส โลโป วา โหติ. ทกฺขติ ทกฺขิสฺสติ, สกฺขติ สกฺขิสฺสติ, เหหิติ เหหิสฺสติโหหิติ โหหิสฺสติ.

๗๐. กยิเรยฺยสฺเสยฺยุมาทีนํ.

กยิรา ปรสฺส เอยฺยุมาทีนํ เอยฺยสฺส โลโป โหติ. กยิรุํ, กยิราสิ, กยิราถ, กหิรามิ, กยิราม.

๗๑. ฏา.

กยิรา ปรสฺส เอยฺยสฺส ฏา โหติ. โส กยิรา.

๗๒. เอถสฺสา.

กยิรา ปรสฺส เอถสฺส อา โหติ. กยิราถ.

๗๓. ลภา อึ อีนํ ถํ ถา วา.

ลภสฺมา อึอีอิจฺเจสํ ถํถา โหนฺติ วา. อลตฺถํ อลภึ, อลตฺถ อลภิ.