๗. สตฺตโม กณฺโฑ (ณฺวาทิ)

‘‘พหุลํ’’ (๑.๕๘) ‘‘กฺริยตฺถา’’ติ (๕.๑๔) จ สพฺพตฺถ วตฺถเต.

๑. จร ทร กร รห ชน สน ตล สาท สาธ กสาส จฏาย วาหิ ณุ.

จร-คติภกฺขเณสุ, ทร-ทรเณ, กร-กรเณ, รห-จาเค, ชน-ชนเน, สน-สมฺภตฺติยํ, ตล-ปติฏฺฐายํ, สาท-อสฺสาทเน, สาธ-สํสิทฺธิยํ, กส-วิเลขเน, อส-เขปเน, จฏ-เภทเน, อย-อิติ คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, วา-คติคนฺธเนสุ, เอเตหิ กฺริยตฺเถหิ พหุลํ ณุ โหติ. ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ (๕.๘๔) อุปนฺตสฺส อสฺส อา, จรติ หทเย มนุญฺญภาเวนาติ จารุ=โสภนํ. ทรียตีติ ทาร=กฏฺฐํ. กโรตีติ การุ=สิปฺปี, มฆ วา, วิสุกมฺโม จ. รหติ จนฺทาทีนํ โสภาวิเสสํ นาเสตีติ ราหุ=อสุรินฺโท. ชายติ คมนาคมนํ อเนนาติชานุ=ชงฺโฆรูนํ สนฺธิ. สเนติ อตฺตนิ ภตฺตึ อุปฺปาเทตีติ สานุ=คิริปฺปเทโส. ตลนฺติ ปติฏฺฐหนฺติ เอตฺถ ทนฺตาติ ตาลุ=วทเนกเทโส. สา ทียติ อสฺสาทียตีติ สาทุ=มธุรํ. สาเธติ อตฺตปรหิตนฺติ สาธุ=สชฺชโน. กสียตีติ กาสุ=อาวาโฏ, อสติ สีฆภาเวน ปวตฺตตีติ อาสุ=สีฆํ. จฏติ ภินฺทติ อมนุญฺญภาวนฺติ จาฏุ=มนุญฺโญ. อยนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อายุ=ชีวิตํ. ‘‘อสฺสา ณาปิมฺหิ ยุก’’ อิติ (๕.๙๑) ยุก- วาติ คจฺฉตีติ วายุ-วาโต.

๒. ภร มร จร ตร อร คร หน ตน มน ภม กิต ธน พํห กมฺพมฺพ จกฺข ภิกฺข สํกินฺทนฺท ยช ปฏาณาส วส ปส ปํส พนฺธา อุ.

ภร-ภรเณ, มร-ปาณจาเค, จร-คติภกฺขเณสุ, ตร ตรเณ, อร-คมเน, คร ฆร-เสจเน, คิราติ วา นิปาตนา อกาโร, หน-หึ สายํ, ตน-วิตฺตาเร, มน-ญาเณ, ภม-อนวฏฺฐาเน, กิต-นิวาเส, ธน-สทฺเท, พํห พฺรห พฺรูห-วุทฺธิยํ, กมฺพ-สํวรเณ, อมฺพ-สทฺเท, จกฺข อิกฺข ทสฺสเน, ภิกฺข-ยาจเน, สํกสงฺกายํ, อินฺท-ปรมิสฺสริเย, อนฺท-พนฺธเน, ยช-เทวปูชายํ, อฏ ปฏ-คมนถา, อณ-สทฺทตฺโถ, อส-เขปเน, วส-นิวาเส, ปสพาธเน, ปํส-นาสเน, พนฺธ-พนฺธเน, เอเตหิ กฺริยตฺเถหิ อุ โหติ. ภรตีติ ภร=ภตฺตา. มรติ รูปกาเยน สเหวาติ มรุ=เทโว, นิชฺชลเทโส จ. จรียติ ภกฺขียตีติ จรุ=หพฺยปา โก. ตรนฺติ อเนนาติ ตรุ=รุกฺโข. อรติ สูนภาเวน อุทฺธํ คจฺฉตีติ อรุ=วโณ. ครติ สิญฺจติ, คิรติ วมติ วา สิสฺเสสุ สิเนหนฺติ ครุ=อาจริโย. หนติ โอทนาทีสุ วณฺณวิเสสํ นาเสตีติ หนุ=วทเนกเทโส. ตโนติ สํสาร ทุกฺขนฺติ ตนุ-สรีรํ. มญฺญติ สตฺตานํ หิตาหิตนฺติ มนุ=ปชาปติ. ภมติ จลตีติ ภมุ=นยโน ปติฏฺฐานํ. เกตติ อุทฺธํ คจฺฉติ, อุปริ นิวสตีติ วา เกตุ=ธโช. ธนติ สทฺทํ กโรตีติ ธนุ=จาโป. พํห อิติ นิทฺเทสา อุมฺหิ นิจฺจํ นิคฺคหีตโลโป, พํหติ วุทฺธึ คจฺฉตีติ พหุ=อนปฺปกํ. กมฺพติ สํวรํ กโรตีถิ กมฺพุ=วลโย, สงฺโข จ. อมฺพติ นาทํกโรตีติ อมฺพุ=วาริ. จกฺขติ รูปนฺติ จกฺขุ=นยนํ. ภิกฺขตีติ ภิกฺขุ=สมโณ. สํกิรตีติ สํกุ=สูลํ. อินฺทติ นกฺขตฺตานํ ปรมิสฺสริยํ ปวตฺเตตีติ อินฺทุ=จนฺโท. อนฺทนฺติ พนฺธนฺติ สตฺตา เอตายาติ อนฺทุ=สงฺขลิกา. ยชนฺติ อเนนาติ ยชุ=เวโท. ปฏติ พฺยตฺตภาวํ คจฺฉตีติ ปฏุ=วิจกฺขโณ. อณติ สุขุมภาเวน ปวตฺตตีติ อณุ=สุขุโม, วีหิเภโท จ. อสนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา เอเตหีติ อสโว=ปาณา. สุขํ วสนฺตฺยเนนาติ วสุ=ธนํ. ปสียติ พาธียติ สามิเกหีติ ปสุ. จตุปฺปโท. ปํสติ โสภาวิเสสํ นาเสตีติ ปํสุ=เรณุ. พนฺธียติ สิเนหภาเวนาติ พนฺธุ=ญาติ.

๓. พนฺธา อู วโธ จ.

พนฺธ-พนฺธเน ติมสฺมา อู โหติ, พนฺธสฺส วธาเทโส จ. ปญฺจหิ กามคุเณหิ อตฺตนิ สตฺเถ พนฺธตีติ วธู-สุณิสา, อิตฺถีจ.

๔. ชมฺพาทโย.

ชมฺพูอาทโย สทฺทาอูปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต, นิปาตนํ อปฺปตฺตสฺส ปาปนํ ปตฺตสฺส ปฏิเสโธ จ. ชนิสฺมา อู, พุกาคโม, ‘‘มนานํ นิคฺคหีต’’นฺติ (๕.๙๖) นสฺส นิคฺคหีตํ, ‘‘วคฺเค วคฺคนฺโต’’ติ (๑.๔๑) นิคฺคหีตสฺส โม, ชายติ, ชนียตี วา ชมฺพู=รุกฺโข. ภมิสฺส อมโลโป, ภมติ กมฺปตีติ ภู=ภมุ. กโรติสฺมา อู, ตสฺส กนฺธุญ จ, ‘‘ปรรูปมยกาเร พฺยญฺชเน’’ติ (๕.๙๕) ธาตฺวนฺตสฺส พฺยญฺชนสฺส ปรรูปตฺตํ, รุธิรุปฺปาทํ กโรตีติ กกฺกนฺธู=พทรี. ลมฺพ-อวสํสเน, อาปุพฺโพ, สํโยคาทิโลปทีฆรสฺสา, อาลมฺพติ อวสํสตีติ อลาพู=ตุมฺพิ. สร-คติ หึสาจินฺตาสุ, อูมฺหิ อภุก อพุก จ, สรติ คจฺฉตีติ สรภู=เอกา มหานที. สรติ ปาเณ หึสตีติ สรพู=ขุทฺทชนฺตุกวิเสโส. จมอทเน, จมติ ภกฺขติ นิวาปนฺติ จมู=เสนา. ตน-วิตฺถาเร, ตโนติ สํสารทุกฺขนฺติ ตนุ=สรีรํ, เอวมญฺเญปิ ปโยคโต ทฏฺฐพฺพา.

๕. ตปุส วิ ธ กุร ปุถ มุทา กุ.

ตป-สนฺตาเป, อุส-ทาเห, วิธ-เวธเน, กุร-สทฺเท, ปุถ ปถ-วิตฺถาเร, มุท-โตเส, เอเตหิ กุ, โหติ. กกาโรนุพนฺโธ ‘‘น เต กานุพนฺธนาคเมสู’’ติ (๕.๘๕) เอโอนมภาวตฺโถ. ตป อิติ นิทฺเทสโตว อสฺส อิตฺตํ, ตาปียตีติ ติปุ=โลหวิเสโส. อุสติ ทาหํ กโรตีติ อุสุ=สโร. เวธติ รํสีหิ ติมิรนฺติ วิธุ=จนฺโท. กุรติ กิจฺจากิจฺจํ วทตีติ กุรุ=ราชา, กุรโว=ชนปโท. ปุถติ มหนฺถภาเวน ปตฺถิรตีติ ปุถุ=วิตฺถิณฺโณ, โมทนํ, มุทียตีติ วา มุทุ=อถทฺโธ.

๖. สินฺธาทโย.

สินฺธุ อาทโย กุปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต. สนฺท-ปสฺสวเน, อสฺส อิตฺตํ, โธจานฺตา เทโส นิปาตนา, สนฺทติ ปสฺสวตีติ สินฺธุ=นทิ, วหิสุปนฺตสฺส ทีฆาทิพตฺเต, พาธิสฺส วานฺตหตฺเต จ, วหนฺตฺยเนนาติ พาหุ, พาธติ อุปทฺทเว วาเรตี ติ วา พาหุ=ภุโช. รํฆ-คมเน, นิคฺคหีตโลโป, รงฺฆติ ปวตฺตหิ ราชธมฺเมติ รฆุ=ราชา. วิท-ลาเภ, นการาคโม, วสฺส โพ, วินฺทตฺยเนน นนฺทนนฺติ พินฺทุ=กณิกา. มน-ญาเณ, นสฺส โธ, มญฺญติ ญายติ มธุรนฺติ มธุ=มธุกรีหิ กตมธุ, รป ลป ชป ชปฺป-วจเน, อสฺสอิตฺตํ, รปติ ชปฺปติ มนฺตนฺตี ริปุ=ปจฺจามิตฺโต. สส-คติ หึ สาปาณเนสุ, อสฺส อุตฺตํ, สสติ ชีวตีติ สุสุ=ยุวา. อร คมเน, อสฺสอุตฺต มูตฺตญฺจ, อรติ มหนฺตภาวํ คจฺฉตีติ อุรุ=มหา, อรติเนนาติ อูรุ-สตฺถิ. ขณ-อวทารเณ, อา ปุพฺโพ อนโลโป, อาขนตีติ อาขุ=อุนฺทูโร. ตรตรเณ, ตสฺส โถ, ตรตีติ ถรุ=ขคฺคาวยโว. ลํฆ-คติ โสสเนสุ ฆสฺส วา หตฺตํ, นิคฺคหีตโลโป จ, ลงฺฆติ ปวตฺตติ ลฆุภาเวนาติ ลฆุ ลหู เอกตฺถา, (ภํช-โอมทฺทเน, ป-ปุพฺโพ, ชสฺส คตฺตํ, ปภญฺชติ วิเสเสนาติ ปภงฺคุ=ภงฺคุโร.) ฐา-คตินิวตฺติยํ, สุปุพฺโพ, ฐาติ ปวตฺตติ สุนฺทรภาเวนาติ สุฏฺฐุ=โสภนํ, ทุปุพฺโพ ฐาติ ปวตฺตติ อสุนฺทรภาเวนาติ ทุฏฺฐุ=อโสภนํ. เอวมญฺเญปิ วิญฺเญยฺยา.

๗. อิ.

กฺริยตฺถา พหุลํ อิ โหติ, อภ-เขปเน, อสียติ ขิปียตีติ อสิ=ขคฺโค. กส-วิเลขเน, กสียเต กสิ=กสนํ. มส-อามสเน, มสียตีติ มสิ=เมฬา. กุ-สทฺเท โอ อวาเทสา, กวติ กเถภีติ กวิ=กพฺพกาโร. รุสทฺเท, รวติ คชฺชตีติ รวิ=อาทิจฺโจ. สปฺป-คมเน, สปฺปติ ปวตฺตตีติ สปฺปิ=ฆตํ. คนฺถ-คนฺถเน, ‘‘ต ถ น รานํ ฏ ฐ ณลา’’ติ (๑.๒๕) นถานํ ณฐา, คนฺเถตีติ คณฺฐิ=ปพฺโพ, คณฺฐิจ. ราช-ทิตฺติยํ, ราชติ ปวตฺตตีติ ราชิ=ปาฬิ. กล-สงฺขฺยาเน, กลียติ ปริมียตีติ กลิ=ปาปํ. พล-ปาณเน, พลนฺติ ชีวนฺติ อเนนาติ พลิ=กโร. ธน-สทฺเท, ธนติ นทตีติ ธนิ=สทฺโท. อจฺจ อญฺจ-ปูชายํ, อจฺจียติ ปูชียตีติ อจฺจิ=ชาลา. วล วลฺล-สํวรเณ, วลนํ สํโกจนํ วลิ=อุทราทีสุ ปลิ, วลฺลียนฺติ สํวรียนฺติ สตฺตา เอตายาติ วลฺลิ=ลตา. วิมฺหิ วลี วลฺลีติปิ โหติ, โสเยวตฺโถ, เอวมญฺเญปิ.

๘. ทฌาทโย.

ทธิอาทโย สทฺทา อิปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต. ธา-ธารเณ, ทฺวิภาโว นิปาตนา, ฆตมาทธาตีติ ทธิ=โคร สวิเสโส. อํห-คมเน, นิคฺคหีตโลโป, อํหติ คจฺฉตีติ อหิ=สปฺโป. กมฺป จลเน, สํโยคาทิโลโป, กมฺปติ จลตีติ กปิ=วานโร. มน-ญาเณ, อสฺส อุตฺตํ, มนติ ชานาตีติ มุนิ=สมโณ. นสฺส ณตฺตํ, มนติ มหคฺฆภาวํ คจฺฉตีตี มณิ=รตนํ. อิกฺข จกฺข-ทสฺสเน, อิสฺส อตฺตํ อิกฺขติ อเนนาติ อกฺขิ=นยนํ. กมปวิกฺเขเป, อสฺส อิตฺตํ, กมติ ยาตีติ กิมิ=ขุทฺทชนฺตุกวิเสโส. ตร ตรเณ, ติตฺติราเทโส, ตุริโต ตรติ ยาตีติ ติตฺติริ=ปกฺขิวิเสโส. กีฬ-วิหาเร, อีสฺส เอตฺตํ, กีฬนํ เกฬิ=กีฬา. อุสิสฺมา อิสฺส ขลุญ, อุสติ ทหตี อุกฺขลิ=ภาชนํ, เอวมญฺเญปิ.

๙. ยุวณฺณุปนฺตา กิ.

อิวณฺณุปนฺเตหิ จ อุวณฺณุปนฺเตหิ จ กฺริยตฺเถหิ พหุลํ กิ โหติ. กกาโร-นุพนฺโธ, อิส สิส-อิจฺฉายํ, สิวํ อิจฺฉตีติ อิสิ=ตปสฺสี. คิร-นิคิรเณ, คิรติ ปสวติ ฉวิมํสสารภูตํ เภสชฺชาทินฺติ คิริ=เสโล. สุจ-โสจเน. โสจนํ สุจิ=โสเจยฺยํ, รุจ-อภิลาเส รุจนฺติ เอตายาติ รุจิ=อาภิลาโส, เอวมญฺเญปิ.

๑๐. วป วร วส รส นภ หร หน ปณา อิณ.

วป-พีชนิกฺเขเป, วร-วรณสมฺภตฺตีสุ, วส-นิวาเส, รส-อสฺสาทเน, นภ-หึสายํ, หร หรเณ, หน หึสายํ, ปณ-พฺยวหารถุติสุ, เอเตหิ อิณ โหติ. วปนฺติ เอตายาติ วาปิ=ชลาสโย. วาเรนฺติ เอเตนาติ วาริ=ชลํ. วสนฺติ เอตายาติ วาสิ=ตจฺฉก ภณฺฑํ. รสียติ อสฺสาทนวเสน สโม สรียตีติ ราสิ=สมูโห. นภติ หึสตีติ นาภิ=สรีราวยโว. หาเรตีติ หาริ=มนุญฺญํ. ‘‘หนสฺส ฆาโต ณานุพนฺเธ’’ (๕.๙๙) ติ หนสฺส ฆาโต, หนนฺติ เอเตนาติ ฆาติ=ปหรณํ, ปณติ โวหรตีติ ปาณิ, ปณติ โวหรติ เอเตนาติ วา ปาณิ=กโร.

๑๑. ภูคมา อีณ.

ภู-สตฺตายํ, อม คม-คมเน เอเตหิ อีณ โหติ ภวิสฺสติ กาเล. ภวิสฺสตีติ ภาวี=ภวิสฺสมาโน. คมิสฺสตีติ คามี=คมิสฺสามาโน.

๑๒. ตนฺทลกฺขา อี.

ตนฺท-อาลสิเย, ลกฺข-ทสฺสนงฺเกสุ, เอเตหิ อี โหติ. ตนฺทนํ ตนฺที=อาลสฺยํ, ลกฺขียนฺติ สตฺตา เอตายาติ ลกฺขี=สิรี.

๑๓. คมา โร.

คมิสฺมา โร โหติ. ‘‘รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา’’ติ (๔.๑๓๒) อมโลโป, คจฺฉตีติ โค=ปสุ.

(อิติ สรปจฺจยวิธานํ).

๑๔. อิ ภี กา กราร วก สก วาหิ โก.

อิ-อชฺเฌน คตีสุ, ภี-ภเย, กา คา-สทฺเท, กร-กรเณ, อร-คมเน, กุก วก-อาทาเน, สก-สตฺติยํ, วา-คติพนฺธเนสุ, เอเตหิ กปจฺจโย โหติ. เอติ ปวตฺตตีติ เอโต=อสหาโย. ภายนฺติ เอตสฺมาติ เภโก=มณฺฑูโก. กายติ สทฺทํ กโรตีติ กาโก=วายโส. กโรติ วณฺณกนฺติ กกฺโก=วณฺณวิเสโส, ปิสิตทพฺพญฺจ. อรติ ยาตีติ อกฺโก=สูโร, วิฏปิวิเสโส จ. วกติ โอทนํ อาททาตีติ วกฺกํ=เทหโกฏฺฐาสวิเสโส, สกฺกตีติ สกฺโก-เทวินฺโท, สมตฺโถ จ. วาติ พนฺธติ เอเตนาติ วาโก=วกฺกลํ.

๑๕. ญุกาทโย.

ญุกาทโย กปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต. อูห-วิตกฺเก, หโลโป นิปาตนา อูหียติ วิจินียตีติ อูกา-โอโกทนี. อุนฺท กิเลทเน, สํโยคาทิ โลโป, อก จ. อุนฺทติ ทฺรวํ กโรตีติ อุทกํ=ชลํ. ภี-ภเย, เอตฺตาภาโว, ภายนฺติ เอตสฺมาติ ภีโก=ภีรุ. สก-สตฺติยํ, อุปนฺตสฺสิ, สกฺโกติ ธาเรตุนฺติ สิกฺกา=อุปกรณวิเสโส. หา-จาเค, หียติ สาธูหิ ชหียตีติ หาโก=โกโธ. สมฺพ-มณฺฑเน, กสฺส อุญ, สมฺพติ อุทกํ มณฺเฑตีติ สมฺพุโก=ชลชนฺตุวิเสโภ. ปุถ ปถ-วิตฺถาเร, โอตฺตาภาโว, กสฺส อุญ, ปุถติ ปตฺถรติ อตฺตโน พาลภาวนฺติ ปุถุโก=พาโล. สุจ-โสเก, โสจนฺติ เอเตนาติ สุกฺกํ=สมฺภโว, เสตญฺจ. จิ-จเย, อุปปุพฺโพ, เอตฺตาภาโว, อุปจินนฺตีติ อุปจิกา=วมฺมิก การา. กมฺป-จลเน, กมฺปิสฺส ปํ, กมฺปติ จลตีติ ปงฺโก=กทฺทโม. อุส-ทาเห, อุสตีติ อุกฺกา=ชาลา. กสฺส มุญ, อุสติ ทหตีภิ อุมฺมุกํ=อลาตํ. วม-อุคฺคิรเณ, กสฺส มิญ, วมียตีติ วมฺมิโก=อุปจิกากโต จโย, มส-อามสเน, สสฺส ตฺถง, มสียติ เปเมนาติ มตฺถกํ=สีสํ, เอวมญฺเญปิ.

๑๖. ภีตฺวา นโก.

ภี-ภเย ตีมสฺมา อานโก โหติ. ภายนฺติ เอตสฺมากิ ภยานโก=ภยชนโก.

๑๗. สิงฺฆา อาณิกาฏกา.

สิงฺฆ-ฆายเนตีมสฺมา อาณิก อาฏกา โหนฺติ. ‘‘อิตฺถิยมตฺวา’’ติ ๙๓.๒๖๐ อา, สิงฺฆยติ ปสฺสวตีติ สิงฺฆาณิกา=นาสาสฺสโว. สิงฺฆติ เอกีภาวํ ยาตีติ สิงฺฆาฏกํ=วีถิจตุกฺกํ.

๑๘. กราทิตฺวโก.

กร-กรเณ, สร-คติหึสาจินฺตาสุ, นร-นเย, ตรตรเณ, วร-วรณ สมฺภตฺตีสุ, ชน-ชนเน, กร-ทิตฺติ คติกนฺตีสุ, กฏ-มนฺทเน, กุร-สทฺเท, ถุ-อภิตฺถเว, เอวมาทีหิ อโก โหติ. กรียตีติ กรโก=กมณฺฑลุ. กโรตีติ กรกา=วสฺโสปลา. สรติ อุทกเมตฺถาติ สรโก=ปานภาชนํ. นรนฺติ ปาปุณนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ นรโก=นิรโย. ตรนฺตฺยเนนาติ ตรโก=ตรณํ. วาเรตีติวรโก=วรโณ, ธญฺญวิเสโส จ. ชเนตีติ ชนโก=ปิตา. กนติ ทิพฺพตีติ กนกํ=สุวณฺณํ. กฏติ มทฺทติ ริปโวติ กฏกํ=นครํ. กุรตีติ โกรโก=กลิกา. ถวียตีติ ถวโก-คุจฺโฉ.

๑๙. พล ปเตหฺยาโก.

พล-ปาณเน, ปต ปถ-คมเน, เอเตหิ อาโก โหติ. พลติ ชีวตีติ พลากา=ปกฺขิวิเสโส. ปตติ ยาตีติ ปตากา=ธโช.

๒๐. สามากาทโย.

สามากอาทโย อากนฺตา นิปจฺจนฺเต. สา-ตนุ กรณาวสาเนสุ, สาสฺส มุก, สาติ เทหํ ต นุํ กโรตีติ สามาโก=ติณธญฺญํ. ปา-ปาเน, อินง, ปิวติ รตฺตนฺติ ปินาโก=มหิสฺสรธนุ. คุ-สทฺเท, ‘‘ยุวณฺณาน มิยงุวง สเร’’ติ (๕.๑๓๖) อุวง, ควติ นทติ เอเตนาติ คุวโก=ปูคผลํ. อฏ ปฏ-คมนตฺถา, ปฏติ ยาตีติ ปฏากา=เวชยนฺตี. สล ปิล ปล หุล-คมนตฺถา, สลติ ยาตีติ สลากา=เวชฺโชปกรณทพฺพํ. วิท-ญาเณ, วิทติ ชานาตีติ วิทาโก=วิทฺวา. ปณพฺยวหารถุตีสุ อสฺส อิตฺตํ, อูก จ, ปณียติ โวหรียตีติ ปิญฺญาโก=ติลกกฺโก, เอวมญฺเญปิ.

๒๑. วิจฺฉาลคมมุสา กิโก.

วิจฺฉา-คมเน, อล=พนฺธเน, อม คม-คมเน, มุส-เถยฺเย, เอเตหิ กิโก โหติ. วิจฺฉติ ยาตีติ วิจฺฉิโก=กีโฏ. อลติ พนฺธติ เอเตนาติ อลิกํ=อสจฺจํ. คจฺฉตีติ คมิโก=คนฺตา. มุสาติ นิทฺเทสา ทีโฆ, มุสติ เถเนตีติ มูสิโก=อุนฺทูโร.

๒๒. กึกณิกาทโย.

กึกณิกาทโย สทฺทา กิกนฺตา นิปจฺจนฺเต. กณอิติ ทณฺฑโก ธาตุ สทฺทตฺโถ, กสฺส ทฺวิตฺตํ, อสฺส อิตฺตํ, นิคฺคหีตาคโม จ, กณติ สทฺทํ กโรตี กึกณิกา=ฆณฺฑิกา. มุท-โตเส, ทสฺส ทฺวิตฺตํ, มุทนฺติ เอตมยาติ มุทฺทิกา=องฺคุลิยาเวฏฺฐนํ, ผลวิเสโส อ. มหียติ ปูชียตีติ มหิกา=หิมํ. กล-สงฺขฺยาเน, กลียติ ปริมีตยตีติ กลิกา=โกรโก. สปฺป-คมเน, อสฺส อิตฺตํ. สปฺปติ คจฺฉตีติ สิปฺปิกา=ชลชนฺตุวิเสโส, เอวมญฺเญปิ.

๒๓. อิสา กีโก.

อิส สึส-อิจฺฉายํ, อิจฺจสฺมา กีโก โหติ. อิจฺฉียตีติ อิสีกา=ตูลนิสฺสโย.

๒๔. กมปทา ณุโก.

กม-อิจฺฉายํ, ปท-คมเน, เอเตหิ ณุโก โหติ. ‘‘ณิณาปีน’’นฺติ (๕.๑๖๐) โยควิภาคา ณิโลโป. กาเมตีติ กามุโก=กามยิตา. ปชฺชติ ยาติ เอตายาติ ปาทุกา=ปาโทปกรณํ.

๒๕. มณฺฑสลา ณูโก.

มณฺฑ-ภูสเน, สล-คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, เอเตหิ ณูโก โหติ. มณฺเฑติ ชลํ ภูเสตีติ มณฺฑูโก=เภโก, สลติ โคจรตฺต มุปยาตีติ สาลูกํ=อุปฺปลกณฺโฑ.

๒๖. อุลูกาทโย.

อุลูกาทโย สทฺทา ณูกนฺตา นิปจฺจนฺเต. อุล-คเวสเน, โอตฺตาภาโว นิปาตนา, อุลติ คเวสตีติ อุลูโก=โกสิโย. มน=ญาเณ, นสฺส ธตฺตํ, มญฺญตีติ มธูโก=รุกฺโข. ชล-ทิตฺติยํ, ชลตีติ ชลูกา=โลหิตโป, เอวมญฺเญปิ.

๒๗. กสา สโก.

กส-วิเลขเนตีมสฺมา สโก โหติ. กสตีติ กสฺสโก=กสิกมฺมกาโร.

๒๘. กรา ติโก.

กโรติสฺมา ติโก โหติ. กโรนฺติ กีฬํ เอตฺถาติ กตฺติโก=พาหุโล.

๒๙. อิสา ฐกน.

อิส สึส-อิจฺฉายํ, อิจฺจสฺมา ฐกน โหติ. อิจฺฉียตีติ อิฏฺฐกา=มตฺติกาวิกาโร.

๓๐. สมา โข.

สม-อุปสมเขเทสุ, เอตสฺมา โข โหติ. สเมติ อุปสเมตีติ สงฺโข=กมฺพุ.

๓๑. มุขา ทโย.

มุข อาทโย ขนฺตา นิปจฺจนฺเต. มุ-พนฺธเน, โอตฺตาภาโว นิปาตนา, มุนนฺติ พนฺธนฺติ เอเตนาติ มุขํ=ลปนํ. สิ-เสวายํ, เอตฺตา ภาโว นิปาตนา, สยนฺติ เอตฺถ อูกา กุสุม-ทโย จาติ สิขา=จูฬา. วิปุพฺพสฺส สิสฺส, วิสติสฺส วา, วิเสเสน สยนฺติ เอตฺถ, ปวิสนฺตีติ วิสิขา=รจฺฉา. กน-ทีตฺติ คติ กนฺตีสุ, นิปุพฺโพ, อนภาคโลโป, กนติ ทิพฺพตีติ นิกฺโข=สุวณฺณวิกาโร. มยอิติ คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, ขสฺส อูญ, มยติ ยาตีติ มยูโข-กิรโณ. ลู-เฉทเน, โอตฺถาภาโว, ลุนาติ ฉินฺทติ โสภนฺติ ลูโข=อสินิทฺโธ. อร-คมเน, อรนฺติ ยนฺติ เอเตนาติ อกฺโข=สกฏาวยวา, ปาสโก จ. ยส-ปยตเน, ยสฺสติ ปยตติ พลิมาหรณตฺถายาติ ยกฺโข=อมนุสฺโส, รุห-ชนเน, รุหติ ชายตีติ รุกฺโข=ปาทโป, อุส-ทาเห, อุสติ ทหติ กามคฺคินาติ อุกฺโข=พลีพทฺโท. สห-มริสเน ‘หโลโป, สหติ อตฺตนิ กตาปราธํ ขมตีติ สขา=สหาโย, เอวมญฺเญปิ.

๓๒. อช วช มุท คท คมา คก.

อช วช-คมเน, มุท-โตเส, คท-วจเน, อม คม-คมเน, เอเตหิ คก โหติ. อชติ คจฺฉติ เสฏฺฐภาวนฺติ อคฺโค-เสฏฺโฐ. วชติ สมูหตฺตํ คจฺฉตีติ วคฺโค=สมูโห. มุทนฺติ เอเตนาติ มุคฺโค=ธญฺญวิเสโส. คทตีติ คคฺโค=อิสิ. ‘‘มนานํ นิคฺคหีต’’นฺติ (๕.๙๖) มสฺส นิคฺคหีตํ, คจฺฉตีติ คงฺคา=สุราปคา.

๓๓. สิงฺคาทโย.

สิงฺคอาทโย สทฺทา คกอนฺตา นิปจฺจนฺเต. สี-สเย, นิคฺคหีตาคโม, รสฺสตฺตญฺจ, สยติ ปวตฺตติ มตฺถเกติ สิงฺคํ=วิสาณํ. ผุร-จลเน, ลิมุง, ผุรติ จลตีติ ปุลิงฺโค=ชลิตงฺคา ราวยโว. จล-กมฺปเน, อุปุพฺโพ, จลสฺส จาลึ, อุจฺจลติ กมฺปตีติ อุจฺจาลิงฺโค=สุกฺกกีโฏ, กล-สทฺเท, อิมุก, กลติ อภินาทํ กโรติ พหุรชฺชตายา ติ กลิงฺโค=ทกฺขิณาปโถ. ภม-อนวฏฺฐาเน, อสฺส อิตฺตํ, ภมตีติ ภิงฺโค=ภมโร. ปฏ อฏ-คมเน, ปฏิสฺส อมุก, อก จ. ปฏติ ปตนฺโต คจฺฉตีติ ปฏงฺโค, ปฏโค=สลโภ, เอวมญฺเญปิ.

๓๔. อคา คิ.

อค-กุฏิลคมเนตีมสฺมา คิ โหติ. อคติ กุฏิโล หุตฺวา คจฺฉตีติ อคฺคิ=ปาวโก.

๓๕. ยาวลา คุ.

ยา-ปาปุณเน, วล วลฺล-สํวรเณ, เอเตหิ คุ โหติ. ยาตีติ ยาคุ=เปยฺยา. วลียติ สํวรียตีติ วคฺคุ=มนุญฺโญ.

๓๖. เผคฺคาทโย.

เผคฺคุ อาทโย คุอนฺตา นิปจฺจนฺเต. ผล-นิปฺผตฺติยํ, อสฺส เอตฺตํ, ผลติ นิฏฺฐานํ คจฺฉตีติ เผคฺคุ=อสาโร. ภร-ภรเณ, รโลโป. ภรตีติ ภคุ=อิสิ. หิ-คตียํ, นิคฺคหีตาคโม, หิโน ติ ปวตฺตตีติ หิงฺคุ=รามฐชํ. กม-อิจฺฉายํ, กามียตีติ กงฺคุ=ธญฺญวิเสโส, เอวมญฺเญปิ.

๓๗. ชนา โฆ.

ชน-ชนเนตีมสฺมา โฆ โหติ. ‘‘มนานํ นิคฺคหีต’’นฺติ (๕.๙๖) นสฺส นิคฺคหีตํ, ชายติ คมนเมตายาติ ชงฺฆา=ปาณฺยงฺควิเสโส.

๓๘. เมฆาทโย.

เมฆอาทโย ฆนฺตา นิปจฺจนฺเต. มิห-เสจเน, หโลโป, เมหติ สิญฺจตีติ เมโฆ=อมฺพุโท. มุห-มุจฺฉายํ, หโลโป, มุยฺหนฺติ สตฺตา เอตฺถาติ โมโฆ=ตุจฺโฉ. สี-สเย, เอตฺตาภาโว, เสติ ลหุ หุตฺวา ปวตฺตตีติ สีฆํ=อาสุ. อห-ภสฺมีกรเณ, นิปุพฺโพ, หโลปทีฆา, นิทหตีติ นิทาโฆ=คิโมฺห. มหีสฺส หโลโป, มหียติ ปูชียตีติ มฆา=นกฺขตฺตํ, เอวมญฺเญปิ.

(อิติ กวคฺคปจฺจยวิธานํ).

๓๙. จุสรวรา โจ.

จุ-จวเน, สร-คติ หึสา จินฺตาสุ, วร-วรณ สมฺภตฺตีสุ, เอเยหิ โจ โหติ. จวติ รุกฺขาติ โจจํ=อุปภุตฺตผล- วิเสโส. สรติ อายตึ ทุกฺขํ หึสตีติ สจฺจํ=อวิตถํ. วาเรติ สุขนฺติ วจฺจํ=คูโถ.

๔๐. มรา จุอีจี จ.

มร-ปาณจาเค ตีมสฺมา จุอีจี โหนฺติ โจ จ. มรณํ มจฺจุ=มรณํ. มาเรติ อนฺธการํ วินาเสตีติ มรีจิ=รํสิ, มิคตณฺหิกา จ. มรตีติ มจฺโจ=สตฺโต.

๔๑. กุส ปสา ฉิก.

กุส-อกฺโกเส, ปส-พาธเน, เอเตหิ ฉิก โหติ. กุสียติ อกฺโกสียตีติ กุจฺฉิ=อุทรํ. ปสียติ พาธียติ เอตฺถาติ ปจฺฉิ=ภาชนวิเสโส.

๔๒. กส อุสา ฉุก.

กส-วิเลขเน, อุส-ทาเห, เอเตหิ ฉุก โหติ. กสนฺติ วิเลขนฺติ เอตฺถาติ กจฺฉุ=ปามํ. อุสติ ทหติ สนฺตาปนฺติ อุจฺฉุ=รสาโล.

๔๓. อส มส วท กุจ กจา โฉ.

อส-ขิปเน, มส-อามสเน, วท-วจเน, กุจ-สํโกจเน, กจ-พนฺธเน, เอเตหิ โฉ โหติ. อสติ ฉิปตีติ อจฺโฉ=ภลฺลูโก. มสติ ชลนฺติ มจฺโฉ=มีโน. วทตีติ วจฺโฉ=เนลโก. กุจียติ สํโกจียตีติ โกจฺโฉ=ภทฺทปีฏฺฐํ. กจียติ พนฺธียตีติ กจฺโฉ=ตนุปเทโส, อนูโป จ.

๔๔. คุจฺฉาทโย.

คุจฺฉอาทโย ฉนฺตา นิปจฺจนฺเต. คุป-โคปเน, โอตฺตาภาโว, โคปียตีติ คุจฺโฉ=ถวโก. ตุส-ตุฏฺฐิมฺหี, ตุสนฺติ เอเตนาติ ตุจฺฉํ=มุสา. ปุส-โปสเน, โปสนฺติ ตนุมเนนาติ ปุจฺโฉ=วาลธิ, เอวมญฺเญปิ.

๔๕. อรา ชุ ญฏ จ.

อร-คมเนตีมสฺมา ชุ โหติ, อริสฺส อุฏ จ. ฏกาโร สพฺพาเทสตฺโถ, อรติ อกุฏิลภาเวน ปวตฺตตีติ อุชุ=อวงฺโก.

๔๖. รชฺชาทโย.

รชฺชุอาทโย ชุอนฺตา นิปจฺจนฺเต. รุธ-อาวรเณ, อุสฺส อตฺตํ, รุนฺธนฺติ เอเตนาติ รุชฺชุ-โยตฺตํ. มน-ญาเณ, อมญฺญิตฺถาติ มญฺชุ=มญฺชุลํ, เอวมญฺเญปิ.

๔๗. คิธา ฌก.

คิธ-อภิกงฺขายมิจฺจสฺมา ฌก โหติ. เคธตีติ คิชฺโฌ=ปกฺขิวิเสโส.

๔๘. วญฺฌาทโย.

วญฺจฺยาทโย ฌก อนฺตา นิปจฺจนฺเต. วน-ยาจเน, วโนติ อตฺตานํ อนุภวิตุํ ยาจตีติ วญฺโฌ=อผลรุกฺโข, วญฺฌา=อปสวา อิตฺถี, อสฺส อิตฺตํ วิญฺโฌ=ปพฺพโต, สํช-สงฺเค, นิคฺคหีตโลโป, สญฺชิยตีติ สชฺฌํ=รชตํ, เอวมญฺเญปิ.

๔๙. กมยชา โญ.

กม-อิจฺฉายํ, ยช-เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ, เอเตหิ โญ โหติ, มสฺส นิคฺคหีตวคฺคนฺตา, กามียตีติ กญฺญา=กุมารี. ชสฺส ปรรูปตฺตํ, ยชนฺตฺยเนนาติ ยญฺโญ=ยาโค.

๕๐. ปุญฺญํ.

ปุนาติ ปุณติสฺมา วา โญโอตฺตาภาโว จ นิปจฺจนฺเต. ปุนาติ, ปุณติ สุนฺทรตฺตํ กโรตีติ วา ปุญฺญํ=กุสลํ.

๕๑. อร หาญฺโญ หาสฺส หิร จ.

อร-คมเน, วา-จาเค, เอเตหิ อญฺโญ โหติ, หาสฺส หิรญฺจาเทโส. อรียเต คมฺยเตติ อรญฺญํ=วนํ. ชหาติ สตฺตานํ หีนตฺตนฺติ หิรญฺญํ=ธนํ, สุวณฺณญฺจ.

(อิติ จวคฺคปจฺจยวิธานํ).

๕๒. กิร ตรา กีโฏ.

กิร-วิกิรเณ, ตร-ตรเณ, เอเตหิ, กีโฏ โหติ. โสเภตุเมตฺถ รตนานิ วิกิรียนฺตีติ กิรีฏํ=มกุฏํ. ตรอิติ นิทฺเทสา อสฺส อิตฺตํ, ตรนฺติ ยนฺติ สุรูปตฺต มเนนาติ ติรีฏํ=เวฏฺฐนํ.

๕๓. สกาทีหฺยโฏ.

สก-สตฺติยํ, กส-คมเน, กร-กรเณ, มกฺก อิติ สุตฺติโย ธาตุ, เทว-เทวเน, กม-อิจฺฉายํ, เอวมาทิหิ อโฏ โหติ. สณฺโณติ ภารํ วหิตุนฺติ สกโฏ=ยานํ. อกสิ นิโรชตฺตํ อคมีติ กสฏํ=นิโรชํ. กโรติ อมนาปนฺติ กรโฏ=กาโก. มกฺกติ จลตีติ มกฺกโฏ=วานโร. เทวียติ ปูชียตีติ เทวโฏ=อิสิ. กมติ อิจฺฉติ อาโรหตฺถนฺติ กมโฏ=วามโน.

๕๔. มกุฏาวาฏ กวาฏ กุกฺกุฏา.

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต. มํกิสฺมา อุโฏ, นิคฺคหีตโลโป จ, มํเกติ โสเภตีติ มกุฏํ=กิรีฏํ. อวติสฺมา อาฏณ, อวฺยเต ขญฺญเตติ อาวาโฏ=กาสุ. กุ-สทฺเทตีมสฺมา อาโฏ, โออวาเทสา ยถาโยคํ, กวติ รวตีติ กวาฏํ=ทฺวารปิธานํ. กุก วก-อาทาเนตีมสฺมา กุฏก, กุกติ โคจรมาททาตีติ กุกฺกุโฏ=ตมฺพจูโฬ.

๕๕. กมุส กุส กสา โฐ.

กม-อิจฺฉายํ, อุส-ทาเห, กุส-อกฺโกเส, กส-คมเน, เอเตหิโฐ โหติ, นิคฺคหีตวคฺคนฺตา, โอทนาทีนิ กาเมตีติ กณฺโฐ=คโล. โอกฺกปรรูปาทีนิ, โอทนาทีสุ อุเณฺหน อุสียตี ติ โอฏฺโฐ=ทนฺตจฺฉโท, กรโภ จ. กุสียติ อกฺโกสียตีติ โกฏฺโฐ=ธญฺญนิลโย. กสติ ยาติ วินาสนฺติ กฏฺฐํ=ทารุ.

๕๖. กุฏฺฐาทโย.

กุฏฺฐอาทโย สทฺทา ฐนฺตา นิปจฺจนฺเต. กุสิสฺมา โฐ, โอตฺตาภาโว จ, กุสียติ อกฺโกสียตีติ กุฏฺฐํ=ฉวิโรโค. กุณ-สทฺเท, ปรรูปาภาโว โอตฺตาภาโว จ, กุณติ นทตีติ กุณฺโฐ=อติขิโณ, กุณียติ อกฺโกสียตีติ กุณฺโฐ= ฉินฺนหตฺถปาทาทิโก. ทํสิสฺส ทา, ทํสติ เอตายาติ ทาฐา=ทนฺตวิเสโส. กมิสฺส อก จ. กามียาติ ทีเนตีติ กมโฐ=ภิกฺขาภาชนํ, วามโน, กุมฺโม จ. ผสฺสิสฺส ผุโฏ, ผสฺสียตีติ ผุฏฺโฐ=ผสฺโส, เอวมญฺเญปิ.

๕๗. วร กรา อณฺโฑ.

วร-วรเณ, กร-กรเณ, เอเตหิ อณฺโฑ โหติ. อตฺตนิ เปผํ วารยตีติ วรณฺโฑ=มุขโรโค. กรียตีติ กรณฺโฑ=ภณฺฑวิเสโส.

๕๘. มนนฺตา โฑ.

มการ นการนฺเตหิ กฺริยตฺเถหิ พหุลํ ฑปฺปจฺจโย โหติ. สม-อุปสเม, สมนํ สณฺฑํ=สมูโห. กม-ปทวิกฺเขเป, กมติ ยาตีติ กณฺโฑ=สโร, ปริจฺเฉโท จ, ทม-ทมเน, ทมนฺตฺวฺยเนนาติ ทณฺโฑ=นิคฺคโห. อม คม-คมเน, อมนฺติ อุปฺปชฺชนฺติ เอตฺถาติ อณฺโฑ=ปกฺขิปสโว, โกโส จ. คจฺฉติ สูนภาวนฺติ คณฺโฑ=พฺยาธิ, วทเนกเทโส จ. รมุ-กีฬายํ, รมนฺติ เอตฺถาติ รุณฺฑา=วิธวา. มน-ญาเณ, มญฺญนฺติ เอเตนาติ มณฺโฑ=โอทนาทินิสฺสาโว. ขน ขณ=อวทารเณ, ขญฺญตีติ ขณฺโฑ=อุจฺฉุวิการ วิเสโส. ลม-หึสายํ, ลมติ หึสติ สุจิภาวนฺติ ลณฺโฑ=วจฺจํ, เอวมญฺเญปิ.

๕๙. กุณฺฑา ทโย.

กุณฺฑอาทโย ฑนฺตา นิปจฺจนฺเต. กม มน ตนานํ อสฺส อุตฺตํ, กามียตีติ กุณฺฑํ=ภาชนํ. มญฺญติ หิตาหิตนฺติ มุณฺโฑ= ฉินฺนเกโส. ตโนติ เอเตนาติ ตุณฺฑํ=ลปนํ. อีร-เขเป, เอรํอาเทโส. อีรติ กมฺปตีติ เอรณฺโฑ=พฺยคฺฆปุจฺโฉ, สิ-เสวายํ, สิสฺส ขมุก, สุคนฺธํ เสวตีติ สิขณฺโฑ=จูฬา, เอวมญฺเญปิ.

๖๐. ติช กส ตส ทกฺขา กิโณ ชสฺส โข จ.

ติช-นิสาเน, กส-คมเน, ตส-ปิปาสายํ, ทกฺข-วุทฺธิยํ, เอเตหิ กิโณ โหติ, ชสฺส โข จ, เตชยิตฺถาติ ติขิณํ=นิสิตํ. กสติ ปวตฺตตีติ กสิณํ=อเสสํ. ตสนํ ตสิณา=ตณฺหา. ทกฺขติ วุทฺธึ คจฺฉติ เอตายาติ ทกฺขีณา=กุสลํ.

๖๑. วีอาทิโต ณิ.

วี-ตนฺตสนฺตาเน, สิ-เสวาสํ, สู-ปสฺสวเน, ทุ-คมเน, กี-ทพฺพวินีมเย, สา-ตนุกรณาวสาเนสุ, เอวมาทีหิ ณิ โหติ. วียตีติ เวณิ=เกสกลาโป. เสวนํ เสณิ=สชาตีนํ การูนํ สมูโห. นิปุพฺโพ, นิเสวียตีติ นิเสณิ=โสปานํ. สวติ ปสฺสวตีติ โสณิ=กฏิ. ทวติ วหตีติ โทณิ=กฏฺฐมฺพุวาหนี, นาวา จ. นทาทิปาฐา วิมฺหิ โสณี โทณี ติปิ โหติ. กยนํ, กียเต เอตายาติ วา เกณิ=กโย สาติ ทุกฺขํ ตนุํ กโรตีติ สาณิ=ติโรกรณี, เอวมญฺเญปิ.

๖๒. คหาทีหฺยณิ.

คห-อุปาทาเน, อร-คมเน, ธร-ธารเณ, สร-คติยึสา จินฺตาสุ, ตร-ตรเณ, เอวมาทีหิ อณิปฺปจฺจโย โหติ. คณฺหาตีติ คหณิ=อสิตาทิปาจโก อคฺคิ. อรียติ คมียตีติ อรณิ=อคฺคิมนฺถนกฏฺฐํ. ธาเรตีติ ธรณิ=มหี. สรียติ คมียตีติ ภรณิ=มคฺโค. ตรนฺตฺยเนนาติ ตรณิ=นาวา, สูริโย จ.

๖๓. รีวีภาหิ ณุ.

รี-ปสฺสวเน, วี วา-คมเน, ภา-ทิตฺติยํ, เอเตหิณุ โหติ. รียติ ปสฺสวตีติ เรณุ=รโช. เวติ ปวตฺตตีติ เวณุ=เวฬุ. ภาติ ทิพฺพตีติ ภาณุ=รํสิ.

๖๔. ขาณฺวา ทโย.

ขาณุอาทโย ณุอนฺตา นิปจฺจนฺเต. ขณ ขน-อวทารเณ, ณสฺส อา, ขญฺญติ อวทารียตีติ ขาณุ=ฉินฺนสาโข รุกฺโข. ชน-ชนเน, นสฺส วา อาตฺตํ, ชายติ คมน มเนนาติ ชาณุ, ชณฺณุ=ชงฺโฆรูนํ สนฺธิ. หร-หรเณ, เอก, หรียตีติ หเรณุ=คนฺธทพฺพ, เอวมญฺเญปิ.

๖๕. กฺวาทิโต โณ.

กุ-สทฺเท, สุ-สวเน, ทุ-คมเน, วร-วรเณ, กร-กรเณ, ปณ-พฺยวหารถุติสุ, ตา-ปาลเน, ลี-นิลียเน, เอวมาทีหิ โณ โหติ. กวติ นทติ เอตฺถาติ โกโณ=อสฺสิ, วีณาทิวาทนทณฺโฑ จ. สุโณตีติ โสโณ=สุนโข, นโร จ. ทวติ ปวตฺตตีติ โทโณ=ปริมาณวิเสโส. วิรูปตฺต วาเรตีติ วณฺโณ=นีลาทิ. สวนํ กโรตีติ กณฺโณ=สวนํ. ปณียติ โวหรียตีติ ปณฺโณ=ปลาโส. ลายตีติ ตาณํ=รกฺขา. นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลณํ=นิลียนฏฺฐานํ.

๖๖. สุวีหิ ณก.

สุ-สวเน, วี-ตนฺตสนฺตาเน, เอเตหิ ณก โหติ. สุโณตีติ สุโณ=สุนโข. วียตีติ วีณา=วลฺลกี.

๖๗. ติณาทโย.

ติณอาทโย ณกนฺตา นิปจฺจนฺเต. ติช-เตชเน, ชโลโป, เตเชติ เอเตนาติ ติณํ=พีรณาทิ. ลี ลิห สาท เกฺลทานํ โล ลวา, ลียติ รสโต สพฺพตฺถ อลฺลียตีติ โลณํ ลวณํ, เลหียตีติ โลณํ ลวณํ, สาทียตีติ โลณํ ลวณํ, เกฺลทยตีติ โลณํ ลวณํ, คมิสฺส โอ, คจฺฉตีติ โคโณ=โค. หร-หรเณ, ณสฺสญฺชิ, หรียตีติ หริโณ=มิโค. อีร-กมฺปเน, รสฺสตฺตํ, ณสฺส ญิจ, อตฺตโน ลูขภาเว สมฺปตฺเต อีรติ กมฺปตีติ อิริณํ=อูสรํ. ถุ-อภิตฺถเว, ทีโฆ, อภิตฺถวียตีติ ถูณํ=นครํ, ถูโณ=ฆรตฺถมฺโภ, เอวมญฺเญปิ.

๖๘. รวณ วรณ ปูรณา ทโย.

รวณ วรณ ปูรณา ทโย อณปฺปจฺจเยน สิทฺธา. รวตีติ รวโณ=โกกิโล. วาเรตีติ วรโณ=ปากาโร. ปูรียเต อเนนาติ ปูรโณ=ปริปูรี.

(อิติ ฏวคฺคปจฺจยวิธานํ).

๖๙. ปาวสา อติ.

ปา-รกฺขเณ, วส-นิวาเส, เอเตติ อติ โหติ. ปุพฺพสรโลโป, ปาติ รกฺขตีติ ปติ=สามี, วสนฺติ เอตฺถาติ วสติ=เคหํ.

๗๐. ธา หิ สิ ตน ชน ชร คม สจา ตุ.

ธา-ธารเณ, หิ-คติยํ, ตน-วิตฺถาเร, ชน-ชนเน, ชร-วโย-หานิยํ, อม คม-คมเน, สจ-สมวาเย, เอเตหิ ตุ โหติ. ธาเรตีติ ธาตุ=เครุกาทิ. หิโนติ ปวตฺตาติ ผลํ เอเตนาติ เหตุ=การณํ, เสวียติ ชเนหีติ เสตุ=พนฺธติ (ปทฺธติ). ตญฺญเตติ ตนฺตุ=สุตฺตํ. ชนียเต กมฺมกิเลเสหีติ ชนฺตุ, ชายติ กมฺมกิเลหีติ วา ชนฺตุ=สตฺโต. ชีรตีติ ชตฺตุ=อํสสนฺธิ. คจฺฉตีติ คนฺตุ=คมิโก, สจติ สเมตีติ สตฺตุ=ยวาทิจุณฺณํ.

๗๑. อริสฺสุฏ จ.

อร-คมเนตีมสฺมา ตุ โหติ, อริสฺส อุฏ อาเทโสจ. อรติ ปวตฺตตีติ อุตุ=เหมนฺตาทิ,

๗๒. ปิตฺวาทโย.

ปิตุอาทโย สทฺทา ตุอนฺตา นิปจฺจนฺเต. ปา-รกฺขเณ, อาสฺส อิตฺตํ, ปาติ รกฺขตีติ ปิตา=ชนโก. ปาติสฺเสวาทิสฺส โม, ปาเยตีติ มาตา=ชนนี. ภา-ทิตฺติยํ, ภาตีติ ภาตา=โสทริโย. ธา-ธารเณ, อาสฺส อีตฺตํ, ธารียตีติ ธีตา=ปุตฺตี. ทุห-ปปูรเณ, โอตฺตาภาโว, ตุสฺส ญฺฉิจ. ทุหติ ปสเว ปปูเรตีติ ทุหิตา=ปุตฺตี. ชน-ชนเน, อสฺส อาตฺตํ, มา จานฺตาเทโส. ปปุตฺเต ชเนตีติ ชามาตา=ทุหิตุปติ. นห-พนฺธเน, นหียติ พนฺธียติ เปเมนาติ นตฺตา-ปปุตฺโต. หุ-หวเน, หวติ ปูเชตีติ โหตา=ยญฺญโก. ปู-ปวเน, ปุนาติ อายตึ ภวํ ปวิตฺตํ กโรตีติ โปตา=โสเยว.