โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ

๑. ปฐโม สญฺญาทิกณฺโฑ

สิทฺธมิทฺธคุณํ สาธุ, นมสฺสิตฺวา ตถาคตํ;

สธมฺมสงฺฆํ ภาสิสฺสํ, มาคธํ สทฺทลกฺขณํ.

๑. ออาทโย ติตาลีส วณฺณา.

อการาทโย นิคฺคหีตนฺตา เตจตฺตาลีส-กฺขรา วณฺณา นาม โหนฺติ. อ อา อิ อี อุ อู เอ เอ โอ โอ, ก ข ค ฆ ง จ ฉ ช ฌ ญฺญ, ฏ ฐ ฑ ฒ ณ, ต ถ ท ธ น, ป ผ พ ภ ม, ย ร ล ว ส ห ฬ อํ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘เอ โอ น มวณฺเณ’’ ๑. ๓๗. ติตาลีสาภิ วจนํ กตฺถจิ วณฺณโลปํ ญาเปติ. เตน ‘ปฏิสงฺขา โยนิโส’ติอาทิ สิทฺธํ.

๒. ทสาโท สรา.

ตตฺถาทิมฺหิ ทส วณฺณา สรา นาม โหนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘สโร โลโป สเร’’ ๑, ๒๖ อิจฺจาทิ.

๓. เทฺวเทฺว สวณฺณา. เตสุ เทฺวเทฺว สรา สวณฺณา นาม โหนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘วณฺณปเรน สวณฺโณปิ’’ ๑, ๒๔.

๔. ปุพฺโพ รสฺโส.

เตสุ ทฺวีสุ โย โย ปุพฺโพ, โส โส รสฺสสญฺโญ โหติ. เตสุ เอ.โอ.สํโยคโต ปุพฺพาว ทิสฺสนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘รสฺโส วา’’ ๒,๖๒ อิจฺจาทิ.

๕. ปโร ทีโฆ.

เต เสฺวว ทฺวีสุโย โย ปโร, โส โส ทีฆสญฺโญ โหติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘โย โล ปนิสุ ทีโฆ’’ ๒,๘๘ อิจฺจาทิ.

๖. กาทโย พฺยญฺชนา.

กการาทโย วณฺณา นิคฺคหีตปริยนฺตา พฺยญฺชนสญฺญาโหนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา’’ ๑,๓๓ อิจฺจาทิ.

๗. ปญฺจ ปญฺจกา วคฺคา.

กาทโย ปญฺจ ปญฺจกา วคฺค, นาม โหนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘วคฺเค วคฺคนฺโต’’ ๑,๔๑ อิจฺจาทิ.

๘. พินฺทุ นิคฺคหีตํ.

ยฺวายํ วณฺโณ พินฺทุมตฺโต, โส นิคฺคหีตสญฺโญ โหติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘นิคฺคหีตํ’’ ๑,๓๘ อิจาทิ. ครุสญฺญากรณํ อนฺวตฺถสญฺญตฺถํ.

๙. อิยุวณฺณา ฌลา นามสฺสนฺเต.

นามํ ปาฏิปทิกํ, ตสฺสอนฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุวณฺณา ฌลสญฺญา โหนฺติ ยถากฺกมํ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘ฌลา วา’’ ๒,๑๑๑ อิจฺจาทิ.

๑๐. ปิตฺถิยํ.

อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺส-นฺเต วตฺตมานา อิวณฺณุวณฺณา ปสญฺญา โหนฺติ. เตน กฺวตฺโถ? เย ปสฺสิวณฺณสฺส’’ ๒,๑๑๖ อิจฺจาทิ.

๑๑. ฆา.

อิตฺถิยํ วตฺตมานสฺส นามสฺส-นฺเต วตฺถมาโน อากาโร ฆสญฺโญ โหติ. เตน กฺวตฺโถ? ‘‘ฆพฺรหฺมาทิเต’’ ๒,๖๐ อิจฺจาทิ.

๑๒. โค สฺยาลปเน.

อาลปเน สิ คสญฺโญ โหติ.

เตน กฺวตฺโถ? ‘‘เควา’’ ๒,๖๕ อิจฺจาทิ.

(สญฺญา)

๑๓. วิธิพฺพิเสสนนฺตสฺส.

ยํ วิเสสนํ, ตทนฺตสฺส วิธิ ญาตพฺโพ ‘‘อโต โยนํ ฏาเฏ’’ ๒,๔๑ นรานเร.

๑๔. สตฺตมิยํ ปุพฺพสฺส.

สตฺตมีนิทฺเทเส ปุพฺพสฺเสว การิยํ ญาตพฺพํ ‘‘สโร โลโป สเร’’ ๑,๒๖ เวฬคฺคํ. ‘ตมห’นฺตีธ กสฺมา น โหติ?, สเรโตปสิเลสิกาธาโร ตตฺเถตาว วุจฺจเต ‘ปุพฺพสฺเสว โหติ น ปรสฺสา’ติ.

๑๕. ปญฺจมิยํ ปรสฺส.

ปญฺจมีนิทฺเทเส ปรสฺส การิยํ ญาตพฺพํ ‘‘อโตโยนํ ฏาเฏ’’ ๒,๔๑ นรานเร. อิธ น โหตํ ‘ชนฺตุโห อนตฺตา’. อิธ กสฺมา น โหติ? โอสโขฺย, อนนฺตเร กตตฺถตาย น พฺยวหิตสฺส การิยํ.

๑๖. อาทิสฺส.

ปรสฺส สฺสิสฺสมานํ การิยมาทิวณฺณสฺส ญาตพฺพํ ‘‘ร สงฺขฺยาโต วา’’ ๓,๑๐๓ เตรส.

๑๗. ฉฏฺฐิยนฺตสฺส.

ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส ยํ การิยํ, ตทนฺตสฺส วณฺณสฺส วิญฺเญยฺยํ ‘‘ราชสฺสิ นามฺหิ’’ ๒,๒๓ ราชินา.

๑๘. งานุพนฺโธ.

งกาโร อนุพนฺโธ ยสฺส, โส อนฺตสฺส โหติ ‘‘โคสฺสา วง’’ ๑,๓๒ ควาสฺสํ.

๑๙. ฏานุพนฺธาเนกวณฺณา สพฺพสฺส.

ฏกาโร-นุพนฺโธ ยสฺส, โส-เนกกฺขโร จาเทโส สพฺพสฺส โหติ ‘‘อิมสฺสานิตฺถิยํ เฏ’’ ๒,๑๒๘ เอสุ, ‘‘นามฺห-นิมิ’’ ๒,๑๒๖ อเนน.

๒๐. ญกานุพนฺธาทฺยนฺตา.

ฉฏฺฐีนิทฺทิฏฺฐสฺส ญานุพนฺธกานุพนฺธา อาทฺยนฺตา โหนฺติ ‘‘พฺรูโต ติสฺสีญ’’ ๖,๓๖ พฺรวีติ, ‘‘ภูสฺส วุก’’ ๖,๑๗ พภูว.

๒๑. มานุพนฺโธ สรานมนฺตา ปโร.

มกาโร-นุพนฺโธ ยสฺส, โส สรา นมนฺตา สรา ปโร โหติ ‘‘มญฺจ รุธาทีนํ’’ ๕-๑๙ รุนฺธติ.

๒๒. วิปฺปฏิเสเธ.

ทฺวินฺนํ สาวกาสานเมกตฺถปฺปสงฺเค ปโร โหติ. ยถา ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วาปุริสานํ สหปฺปตฺติยํ ปโร, โส จ (คจฺฉติ) ตฺวํ จ (คจฺฉสิ, ตุเมฺห) คจฺฉถ. โส จ (คจฺฉติ,) ตฺวํ จ (คจฺฉสิ,) อหํ จ (คจฺฉามิ, มยํ) คจฺฉาม.

๒๓. สงฺเกโต-นวยโว-นุพนฺโธ.

โย นวยวภูโตสงฺเกโต, โส-นุพนฺโธติ ญาตพฺโพ, ‘‘ลุปิตาทีนมาสิมฺหิ’’ ๒-๕๗ กตฺตา.

สงฺเกตคฺคหณํ กึ? ปกติยาทิสมุทายสฺสานุพนฺธตา มา โหตูติ, อนวยโวหิ สมุทาโย… สมุทายรูปตฺตาเยว.

อนวยวคฺคหณํ กึ? ‘‘อเตน’’ ๒-๑๐๘ ชเนน. อิมินาว โลปสฺสาวคตตฺตา นานุพนฺธโลปาย วจนมารทฺธํ.

๒๔. วณฺณปเรน สวณฺโณปิ.

วณฺณสทฺโท ปโร ยสฺมา เตน สวณฺโณปิ คยฺหติ สํจ รูปํ ‘‘ยุวณฺณานเมโอ ลุตฺตา’’ ๑-๒๙ วาเกริตํ, สโมนา.

๒๕. นฺตุ วนฺตุมนฺตฺวาวนฺตุตวนฺตุสมฺพนฺธี.

วนฺตฺวาทิสมฺพนฺธีเยวนฺตุ คยฺหติ, ‘‘นฺตนฺตูนํ นฺโต โยมฺหิ ปฐเม’’ ๒-๒๑๕ คุณวนฺโต.

วนฺตฺวาทิสมฺพนฺธีติ กึ? ชนฺตู ตนฺตู.

(ปริภาสาโย.)

๒๖. สโร โลโป สเร.

สเร สโร โลปนีโย โหติ. ตตฺริ-เม, สทฺธิ-นฺทฺริยํ, โนเห-ตํ, ภิกฺขุโน-วาโท, สเมตา-ยสฺมา, อภิภา-ยตนํ, ปุตฺตาม-ตฺถิ, อสนฺเต-ตฺถ.

๒๗. ปโร กฺวจิ.

สรมฺหา ปโร สโร กฺวจิ โลปนีโย โหติ. โส-ปิ, สาว, ยโต-ทกํ, ตโต-ว. กฺวจีติกึ? สทฺธิ-นฺทฺริยํ, อยมธิกาโร อาปริจฺเฉทาวสานา, เตน นาติปฺปสงฺโค.

๒๘. น เทฺววา.

ปุพฺพปรสรา เทฺวปิ วา กฺวจิ น ลุปฺยนฺเต, ลตา อิว, ลเต-ว, ลตา-ว.

๒๙. ยุวณฺณานเมโอ ลุตฺตา.

ลุตฺตา สรา ปเรสํ อิวณฺณุวณฺณานํ เอโอ โหนฺติ วา ยถากฺกมํ.

ตสฺเส-ทํ, วาเต-ริตํ, โน-เปติ, วาโม-รู, อเต-วญฺเญหิ, โว-ทกํ. กถํ ‘‘ปจฺโจรสฺมิ’’นฺติ? โยควิภาคา. วาเตฺวว? ตสฺสิทํ.

ลุตฺเตติ กึ? ลตา อิว.

๓๐. ยวา สเร.

สเร ปเร อิวณฺณุวณฺณานํ ยการวการา โหนฺติ วา ยถากฺกมํ. พฺยากโต, อิจฺจสฺส, อชฺฌิณมุตฺโต, สฺวาคตํ, สฺวาปนลานิลํ, วาเตฺวว? อิติ-สฺส. กฺวจิเตฺวว? ยานี-ธ, สู-ปฏฺฐิตํ.

๓๑. เอโอนํ.

เอโอนํยวาโยนฺติ วา สเร ยถากฺกมํ. ตฺยชฺช เต-ชฺช, สฺวาหํ โส-หํ. กฺวจิเตฺวว? ปุตฺตาม-ตฺถิ, อสนฺเต-ตฺถ.

๓๒. โคสฺสา-วง.

สเร โคสฺส อวง โหติ. ควา-สฺสํ. ‘ยถรีว, ตถริเว’ติ นิปาตาว, ‘ภุสามิเว’ติ อิวสทฺโท เอวตฺโถ.

๓๓. พฺยญฺชเน ทีฆรสฺสา.

รสฺสทีฆานํ กฺวจิ ทีฆรสฺสา โหนฺติ พฺยญฺชเน. ตตฺรา-ยํ, มุนีจเร, สมฺมเทว, มาลภารี.

๓๔. สรมฺหา เทฺว.

สรมฺหา ปรสฺส พฺยญฺชนสฺส กฺวจิ เทฺว รูปานิ โหนฺติ. ปคฺคโห. สรมฺหาติ กึ? ตํ ขณํ.

๓๕. จตุตฺถทุติเยเสฺวสํ ตติยปฐมา.

จตุตฺถทุติเยสุ ปเรเสฺวสํ จตุตฺถทุติยานํ ตพฺพคฺเค ตติย ปฐมา โหนฺติ. ปจฺจาสตฺถฺยา, นิคฺโฆโส, อกฺขนฺติ, โพชฺฌงฺคา, เสตจฺฉตฺตํ, ทฑฺโฒ, นิฏฺฐานํ, มหทฺธโน, ยสตฺเถโร, อปฺผุฏํ, อพฺภุคฺคโต. เอสฺวีติ กึ? เถโร. เอสนฺติ กึ? ปตฺโถ.

๓๖. วิติสฺเสเว วา.

เอวสทฺเท ปเร อิติสฺส โว โหติ วา. อิเตฺวว, อิจฺเจว. เอเวติ กึ? อิจฺจาห.

๓๗. เอโอนม วณฺเณ.

เอโอนํ วณฺเณ กฺวจิ อ โหติ วา. ทิสฺวา ยาจก มาคเต, อกรมฺหส เต, เอส อตฺโถ, เอส ธมฺโม, อคฺคมกฺขายติ, สฺวาตนํ, หิยฺยตฺตนํ, กรสฺสุ. วาเตฺวว? ยาจเก อาคเต เอโส ธมฺโม. วณฺเณติ กึ? โส.

๓๘. นิคฺคหีตํ.

นิคฺคหีตมาคโม โหติ วา กฺวจิ. จกฺขุํ อุทปาทิ จกฺขุอุทปาทิ, ปุริมํ ชาตึ ปุริมชาตึ, กตฺตพฺพํ กุสลํ พหุํ. อวํสิโรติอาทีสุ นิจฺจํ… ววตฺถิตวิภาสตฺตา วาธิการสฺส, สามตฺติเยนาคโมว, ส จ รสฺส สรสฺเสว โหติ… ตสฺส รสฺสานุคตตฺตา.

๓๙. โลโป.

นิคฺคหีตสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ. กฺยาหํ กิมหํสารตฺโต สํรตฺโต. สลฺเล โข-คนฺตุกาโม คนฺตุมโนติ, อาทีสุ นิจฺจํ.

๔๐. ปรสรสฺส.

นิคฺคหีตมฺหา ปรสฺส สรสฺส โลโป โหติ วา กฺวจิ. ตฺวํ-สิ ตฺวมสิ.

๔๑. วคฺเค วคฺคนฺโต.

นิคฺคหีตสฺส โข วคฺเค วคฺคนฺโต วา โหติ ปจฺจาสตฺตฺยา. ตงฺกโรติ ตํ กโรติ, ตญฺจรติ ตํ จรติ, ตณฺฐานํ ตํ ฐานํ, ตนฺธนํ ตํ ธนํ, ตมฺปาติ ตํ ปาติ. นิจฺจํ ปทมชฺเฌ คนฺตฺวา, กฺวจญฺญาตฺรปิ สนฺติฏฺฐติ.

๔๒. เยวหิสุ โญ.

ย เอว หิ สทฺเทสุ นิคฺคหีตสฺส วา โญ โหติ. ยญฺญเทว, ตญฺเญว, ตญฺหิ, วาเตฺวว? ยํ ยเทว.

๔๓. เย สํสฺส.

สํสทฺทสฺส ยํ นิคฺคหีตํ ตสฺส วา โญ โหติ ยกาเร. สญฺญโม สํยโม.

๔๔. มยทา สเร.

นิคฺคหีตสฺส มยทา โหนฺติ วา สเร กฺวจิ. ตมหํ, ตยิทํ, ตทลํ. วา เตฺวว? ตํ อหํ.

๔๕. วนตรคา จาคมา.

เอเต มยทา จ อาคมา โหนฺติ สเร วา กฺวจิ. ติวงฺคิกํ, อิโต นายติ, จินิตฺวา, ตสฺมาติห, นิโรชํ, ปุถเคว, อิธมาหุ, ยถยิทํ, อตฺตทตฺถํ. วา เตฺวว? อตฺตตฺถํ. ‘อติปฺปโค โข ตาวา’ติ-ปฐมนฺโต ปคสทฺโทว.

๔๖. ฉา โฬ.

ฉสทฺทา ปรสฺส สรสฺส ฬกาโร อาคโม โหติ วา. ฉฬงฺคํ, ฉฬายตนํ. วาเตฺวว? ฉอภิญฺญา.

๔๗. ตทมินาทีนิ.

ตทมินาทีนิ สาธูนิ ภวนฺติ. ตํ อิมินา ตทมินา, สกึ อาคามี สกทาคามี, เอกํ อิธ อหํ เอกมิทาหํ, สํวิธาย อวหาโร สํวิทาวหาโร, วาริโน วาหโก วลาหโก, ชีวนสฺส มูโต ชีมูโต, ฉวสฺส สยนํ สุสานํ, อุทฺธํ ขมสฺส อุทุกฺขลํ, ปิสิตาโส ปิสาโจ, มหิยํ รวตีติ มยูโร, เอวมญฺเญปิ ปโยคโต-นุคนฺตพฺพา, ปเรสํ ปิโสทราทิมิเวทํ ทฏฺฐพฺพํ.

๔๘. ตวคฺควรณานํ เย จวคฺคพยญา.

ตวคฺควรณานํ กฺวจิ จวคฺคพยญา โหนฺติ ยถากฺกมํ ยกาเร. อปุจฺจณฺฑตาย, ตจฺฉํ, ยชฺเชวํ, อชฺฌตฺตํ, ถญฺญํ, ทิพฺพํ, ปยฺโยสนา, โปกฺขรญฺโญ. กฺวจิเตฺวว? รตฺตฺยา

๔๙. วคฺคลเสหิ เต.

วคฺคลเสหิ ปรสฺส ยการสฺส กฺวจิ เต วคฺคลสา โหนฺติ.

สกฺกเต, ปจฺจเต, อฏฺฏเต, กุปฺปเต, ผลฺลเต, อสฺสเต. กฺวจิเตฺวว? กฺยาหํ.

๕๐. หสฺส วิปลฺลาโส.

หสฺส วิปลฺลาโส โหติ ยกาเร. คุยฺหํ.

๕๑. เว วา.

หสฺส วิปลฺลาโส โหติ วา วกาเร. พวฺหาพาโธ พวฺหาพาโธ.

๕๒. ตถานรานํ ฏฐณลา

ตถนรานํ ฏฐณลา โหนฺติ วา. ทุกฺกฏํ, อฏฺฐกถา, คหณํ, ปลิโฆ, ปลายติ. วาเตฺวว? ทุกฺกตํ. กฺวจิเตฺวว? สุคโต.

๕๓. สํโยคาทิ โลโป.

สํโยคสฺส โย อาทีภูโต-วยโว ตสฺส วา กฺวจิ โลโป โหติ. ปุปฺผํ-สา ชายเต-คินิ.

๕๔. วิจฺฉาภิกฺขญฺเญสุ เทฺว.

วิจฺฉายมาภิกฺขญฺเญ จ ยํ วตฺตเต, ตสฺส เทฺว รูปานิ โหนฺติ. กฺริยาย คุเณน ทพฺเพน วา ภินฺเน อตฺเถ พฺยาปิตุมิจฺฉา วิจฺฉา. รุกฺขํ รุกฺขํ สิญฺจติ, คาโม คาโม รมณีโย, คาเม คาเม ปานียํ, เคเห เคเห อิสฺสโร, รสํ รสํ ภกฺขยติ, กิริยํ กิริยมารภเต.

อตฺถิเยวา-นุปุพฺพิเยปิ วิจฺฉา มูเล มูเล ถูลา, อคฺเค อคฺเค สุขุมา, ยทิ หิ เอตฺถ มูลคฺคเภโท น สิยา, อานุปุพฺพิยมฺปิ น ภเวยฺย. มาสกํ มาสกํ อิมมฺหา กหาปณา ภวนฺถานํ ทฺวินฺนํ เทหีติ มาสกํ มาสกมิจฺเจตสฺมา วิจฺฉาคมฺยเต, สทฺทนฺตรโต ปน อิมมฺหา กหาปณาติ อวธารณํ. ปุพฺพํ ปุพฺพํ ปุปฺผนฺติ, ปฐมํ ปฐมํ ปจฺจนฺตีตฺยตฺราปิ วิจฺฉาว. อิเม อุโภ อฑฺฒา กตรา กตรา เอสํ ทฺวินฺนมฑฺฒตา, สพฺเพ อิเม อฑฺฒา กตมา กตมา อิเมสํ อฑฺฒุตา อิหาปิ วิจฺฉาว. อาภิกฺขญฺญํ โปโนปุญฺญํ ปจติ ปจติ, ปปจติ ปปจติ, ลุนาหิ ลุนาหิเตฺววายํ ลุนาติ, ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉติ, ปฏปฏา กโรติ, ปฏปฏายติ.

๕๕. สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺเสกสฺส.

วิจฺฉายเมกสฺส ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป โหติ. เอเกกสฺส. กถํ มตฺถกมตฺถเกนาติ? ‘สฺยาทิโลโป ปุพฺพสฺสา’ติ โยควิภาคา, นาจาติปฺปสงฺโค โยควิภาคา อิฏฺฐปฺปสิทฺธีติ.

๕๖. สพฺพาทีนํ วีติหาเร.

สพฺพาทีนํ วีติหาเร เทฺว ภวนฺติ ปุพฺพสฺส สฺยาทิโลโป จ. อญฺญมญฺญสฺส โภชกา, อิตรีตรสฺส โภชกา.

๕๗. ยาวโพธํ สมฺภเม.

ตุริเตนาปายเหตุปทสฺสนํ สมฺภโม, ตสฺมึสติ วตฺถุ ยาวนฺเตหิ สทฺเทหิ โส-ตฺโถ วิญฺญายเต, ตาวนฺโต สทฺทา ปยุชฺชนฺเต. สปฺโป สปฺโป สปฺโป, พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ พุชฺฌสฺสุ, ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ ภินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ.

๕๘. พหุลํ.

อยมธิกาโร อาสตฺถปริสมตฺติยา. เตน นาติปฺปสงฺโค อิฏฺฐปฺปสิทฺธิ จ.

อิติ โมคฺคลฺลาเน พฺยากรเณ วุตฺติยํ

ปฐโม กณฺโฑ.

๒. ทุติโย กณฺโฑ (สฺยาทิ)

๑. เทฺว เทฺว-กาเนเกสุ นามสฺมา สิ โย, อํ โย, นา หิ, ส นํ, สฺมา หิ, ส นํ, สฺมึ สุ.

เอเตสํ เทฺว เทฺว โหนฺติ เอกาเนกตฺเถสุ วตฺตมานโต นามสฺมา. มุนิ มุนโย, มุนึ มุนโย, มุนินา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมา มุนีหิ, มุนิสฺส มุนีนํ, มุนิสฺมึ มุนีสุ, เอวํ กุมารี กุมาริโย, กญฺญา กญฺญาโยติ. เอตานิ สตฺต ทุกานิ สตฺต วิภตฺติโย วิภาโค วิภตีติ กตฺวา, เอตฺถ สิอมิตี-การา-การา ‘‘กิมํ สิสุ’’ ๒,๒๐๐ ติ สํเกตตฺถา.

๒. กมฺเม ทุติยา.

กรียติ กตฺตุ กิริยายา-ภิสมฺพนฺธียตีติ กมฺมํ, ตสฺมึ ทุติยาวิภตฺติ โหตํ. กฏํ กโรติ, โอทนํ ปจติ, อาทิจฺจํ ปสฺสติ.

‘โอทโน ปจฺจตี’ติ โอทนสทฺทโต กมฺมตา นปฺปตียเต, กิญฺจรหิ? อาขฺยาตโต. ‘กฏํ กโรติ วิปุลํ ทสฺสนีย’นฺติ อตฺเถว คุณยุตฺตสฺส กมฺมตา, อิจฺฉิเตปิ กมฺมตฺตาว ทุติยา สิทฺธา คาวุํ ปโย โทหติ, โคมนฺตํ คาวํ ยาจติ, คาวมวรุนฺธติ วชํ, มาณวกํ มคฺคํ ปุจฺฉติ, โคมนฺตํ คาวํ ภิกฺขเต, รุกฺขมวจินาติ ผลานิ, สิสฺสํ ธมฺมํ พฺรูเต, สิสฺสํ ธมฺมมนุสาสตีติ. เอวํ อนิจฺฉิเตปิ อหึ ลงฺฆยติ, วิสํ ภกฺเขติ. ยํเนวิจฺฉิตํ นาปิ อนิจฺฉิตํ, ตตฺถาปิ ทุติยา สิทฺธา. คามํ คจฺฉนฺโต รุกฺขมูลมุปสปฺปติ.

ปถวึ อธิเสสฺสติ, คามมธิติฏฺฐติ, รุกฺขมชฺฌาสเตติอธิสีฐาสานํปโยเค-ธิกรเณ กมฺมวจนิจฺฉา, วตฺติจฺฉาโต หิ การกานิ โหนฺติ. ตํ ยถา-วลาหกา วิชฺโชตเต, วลาหกสฺส วิชฺโชตเต, วลาหโก วิชฺโชตเต, วลาหเก วิชฺโชตเต, วลาหเกน วิชฺโชตเตติ. เอวมภินิวิสสฺส วา ธมฺมมภินิวิสเต ธมฺเม วา.

ตถา อุปนฺวชฺฌาวสสฺสาโภชน นิวุตฺติวจนสฺส คามมุปวสติ, ค, มมนุวสติ, ปพฺพตมธิวสติ, ฆรมาวสติ. อโภชนนิวุตฺติ วจนสฺสาติ กึ? คาเม อุปวสติ, โภชนนิวุตฺตึ กโรตีติ อตฺโถ. ตปฺปานาจาเรปิ กมฺมตฺตาว ทุติยา สิยา นทิมฺปิวติ, คามํ จรติ, เอวํ ‘สเจ มํ อาลปิสฺสตี’ติอาทีสุปิ. วิหิตาว ปติธโยเค ทุติยา – ‘ปฏิภนฺตุ ตํ จุนฺท โพชฺฌงฺคา’ติ. ตํ ปติ โพชฺฌงฺคา ภาสนฺตูติ อตฺโถ, ยทาตุ ธาตุนายุตฺโต ปติ, ตทา เตนา-โยคา สมฺพนฺเธ ฉฏฺฐีว ‘ตสฺส นปฺปฏิภาตี’ติ. อกฺเข ทิพฺพติ, อกฺเขหิ ทิพฺพติ, อกฺเขสุ ทิพฺพตีติ กมฺมกรณาธิกรณวจนิจฺฉา.

๓. กาลทฺธานมจฺจนฺตสํโยเค.

กิริยา, คุณ, ทพฺเพหิ สากลฺเลน กาลทฺธานํ สมฺพนฺโธ อจฺจนฺตสํโยโค. ตสฺมึ วิญฺญายมาเน กาลสทฺเทหิ อทฺธอทฺเทหิ จ ทุติยา โหติ. มาสมธีเต, มาสํ กลฺยาณิ, มาสํ คุฬธานา, โกสมธีเต, โกสํ กุฏิลา นที, โกสํ ปพฺพโต. อจนฺตสํโยเคติ กึ? มาสสฺส ทฺวีหมธีเต, โกสสฺเสกเทเส ปพฺพโต.

ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา, เอกํ สมยํ ภควา, อิมํ รตฺตึ จตฺตาโร มหาราชาติ เอวมาทีสุ กาลวาจี หิ อจฺจนฺตสํโยคตฺตาว ทุติยา สิทฺธา. วิภตฺติวิปลฺลาเสนปิ วา พหุลํวิธานา.

ผลปฺปตฺติยํ กิริยาปริสมตฺตฺยปวคฺโค, ตสฺมึ วิญฺญายมาเน กาลทฺธานํ กิริยายาจฺจนฺตสํโยเค ตติยาภิมตา, สาปิ กรณตฺตาว สิทฺธา ‘มาเสนานุวาโก-ธีโต, โกเสนานุวาโก-ธีโต’ติ. อนปวคฺเคตุ อสาธกตมตฺตากรณตฺตาภาเว ทุติยาว ‘มาสมธีโต-นุวาโก, น จาเน น คหิโต’ติ.

การกมชฺเฌ เย กาลทฺธานวาจิโน, ตโต สตฺตมีปญฺจมิโย อภิมตา ‘อชฺช ภุตฺวา เทวทตฺโต ทฺวิเห ภุญฺชิสฺสติ, ทฺวีหา ภุญฺชิสฺสติ, อตฺรฏฺโฐ-ยมิสฺสาโส โกเส ลกฺขํ วิชฺฌติ, โกสา ลกฺขํ วิชฺฌตี’ติ, ตาปีห สกสกการกวจนิจฺฉาเยว สิทฺธา.

๔. คติ โพธาหาร สทฺทตฺถากมฺมก ภชฺชาทีนํ ปโยชฺเช.

คมนตฺถานํ โพธตฺถานํ อาหารตฺถานํ สทฺทตฺถานมกมฺมกานํ ภชฺชาทีนญฺจ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ. สามตฺถิยา จ ปโยชกพฺยาปาเรน กมฺมตาวสฺส โหตีติ ปตียเต. คมยติ มาณวกํ คามํ, ยาปยติ มาณวกํ คามํ, โพธยติ มาณวกํ ธมฺมํ, เวทยติ มาณวกํ ธมฺมํ, โภชยติ มาณ-วกํ โมทกํ, อาสยติ มาณวกํ โมทกํ, อชฺฌาปยติ มาณวกํ เวทํ, ปาฐยติ มาณวกํ เวทํ, อาสยติ เทวทตฺตํ, สายยติ เทวทตฺตํ, อญฺญํ ภชฺชาเปติ, อญฺญํ โกฏฺฏาเปติ, อญฺญํ สนฺถราเปติ. เอเตสเมวาติ กึ? ปาเจติ โอทนํ เทวทตฺเตน ยญฺญทตฺโต. ปโยชฺเชติ กึ? คจฺฉติ เทวทตฺโต. ยทา จรหิ คมยติ เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺโต, ตมปโร ปโยเชติ, ตทา คมยติ เทวทตฺตํ ยญฺญทตฺเตเนติ ภวิตพฺพํ … คมยติสฺสา-คมนตฺถตฺตา.

๕. หราทีนํ วา.

หราทีนํ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา โหติ วา. หาเรติ ภารํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา, อชฺโฌหาเรติ สตฺตุํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา, กาเรติ กฏํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา ทสฺสยเต ชนํ ราชํ ชเนเนติ วา, อภิวาทยเต คุรุํ เทวทตฺตํ เทวทตฺเตเนติ วา.

๖. น ขาทาทีนํ.

ขาทาทีนํ ปโยชฺเช กตฺตริ ทุติยา น โหติ. ขาทยติ เทวทตฺเตน, อาทยติ เทวทตฺเตน, อวฺห, ปยติ เทวทตฺเตน, สทฺทายยติ เทวทตฺเตน, กนฺทยติ เทวทตฺเตน, นายยติ เทวทตฺเตน.