๕. ปญฺจโม กณฺโฑ (ขาทิ)

๑. ติช มาเนหิ ข สา ขมา วีมํสาสุ.

ขนฺติยํ ติชา วีมํสายํ มานา จ ขสปฺปจฺจยา โหนฺติ ยถากฺกมํ, ติติกฺขา, วีมํสา, ติติกฺขติ, วีมํสติ. ขมาวีมํสา, สูติ กึ? เตชนํ, เตโช, เตชยติ, มานนํ, มาโนมาเนติ.

๒. กิตา ติกิจฺฉาสํสเยสุ โฉ.

ติกิจฺฉายํ สํสเย จ วตฺตมานา กิตา โฉ โหติ. ติกิจฺฉา, วิจิกิจฺฉา, ติกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉติ. อญฺญตฺร นิเกโต, สํเกโต, เกตนํ, เกโต, เกตยติ.

๓. นินฺทายํ คุป พธา พสฺส โภ จ.

นินฺทายํ วตฺตมาเนหิ คุป พเธหิ โฉ โหติ พสฺส โภ จ. ชิคุจฺฉา, พีภจฺฉา, ชิคุจฺฉติ, พีภจฺฉติ, อญฺญตฺร โคปนํ, โคโป, โคเปติ, พธโก.

๔. ตุํสฺมา โลโป จิจฺฉายํ เต.

ตุมนฺตโต อิจฺฉายมตฺเถ เต ขสฉา โหนฺติ พหุลํ, โลโป จ ตุํปจฺจยสฺส โหติ สุตตฺตา, พุภุกฺขา, ชิคีสาํ, ชิฆจฺฉา, พุภุกฺขติ, ชิคีสติ ชิฆจฺฉติ. อิธ กสฺมา น โหติ ‘โภตฺตุมิจฺฉตี’ติ? ปทนฺตเรนาภิธานา. ตุํสฺมาติ กึ? โภชนมิจฺฉติ. อิจฺฉายนฺติ กึ? ภุญฺชิตุํ คจฺฉติ. กถํ ‘กูลํ วิปติ สตี’ติ? ยถา กูลํ ปติตุ มิจฺฉตีติ วากฺยํ โหติ, เอวํ วุตฺติปิ โหสฺสติ. วากฺยเมว จรหิ กถํ โหติ? โลกสฺส ตถา วจนิจฺฉาย.

๕. อีโย กมฺมา.

อิจฺฉากมฺมโต อิจฺฉายมตฺเถ อียปฺปจฺจโย โหติ. ปุตฺตมิจฺฉติ ปุตฺถียติ. กมฺมาติ กึ? อสิเนจฺฉติ. อิธ กสฺมา น โหติ ‘รญฺโญปุตฺตมิจฺฉตี’ติ? สาเปกฺขตฺตา, น หิ อญฺญมเปกฺขมาโน อญฺเญน สเหกตฺถิภาวมนุภวิตุํ สกฺโกติ. อิธาปิ จรหิ น สิยา ‘อตฺตโน ปุตฺต มิจฺฉตี’ติ? เนเวตฺถ ภวิตพฺพํ, น หิ ภวติ ‘อตฺตโน ปุตฺตียตี’ติ, กถํ จรหิ ปุตฺตสฺส อตฺตนิยตา-วคมฺยเต? อญฺญสฺสาสุตตฺตา อิจฺฉาย จ ตพฺพิสยตฺตา.

๖. อุปมานาจาเร.

กมฺมโต อุปมานา อาจารตฺเถ อีโย โหติ. ปุตฺตมิ-วา-จรติ ปุตฺตียติ มาณวกํ, อุปมานาติ กึ? ปุตฺตมาจรติ.

๗. อาธารา.

อาธารตู-ปมานา อาจารตฺเถ อีโย โยติ. กุฏิยมิวา-จรติ กุฏียตี ปาสาเท, ปาสาทียติ กุฏิยํ ภิกฺขุ.

๘. กตฺตุตาโย.

กตฺตุตู-ปมานา อาจารตฺเถ อาโย โหติ. ปพฺพโต อิวาจรติ ปพฺพตายติ.

๙. ยฺจตฺเถ.

กตฺตุโต อภูตตพฺภาเว อาโย โหติ พหุลํ. ภุสายติ, ปฏปฏายติ, โลหิตายติ, กตฺตุโตเตฺวว? (อภุสํ) ภุสํ กโรตีหิ, อิห กสฺมา น โหติ ‘ภุสี ภวตี’ติ? วุตฺตตฺถตาย.

๑๐. สทฺทาทีนิ กโรติ.

สทฺทาทีหิ ทุติยนฺเตหิ กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อาโย โหติ. สทฺทายติ, เวรายติ, กลหายติ, ธูปายติ.

๑๑. นุโมตฺว-สฺโส.

นโมอิจฺจสฺมา กโรตีติ อสฺมึ อตฺเถ อสฺโส โหติ. นมสฺสติ ตถาคฺตํ.

๑๒. ธาตฺวตฺเถ นามสฺมิ.

นามสฺมา ธาตฺวตฺเถ พหุลมิโหติ. หตฺถินา อติกฺกมติ อติหตฺถยติ, วีณาย อุปคายติ อุปวีณยติ, ทฬฺหํ กโรติ วินยํ ทฬฺหยติ, วิสุทฺธา โหติ รตฺติ วิสุทฺธยติ, กุสลํ ปุจฺฉติ กุสลยติ.

๑๓. สจฺจาทีหาปิ.

สจฺจาทีหิ ธาตฺวตฺเถ อาปิ โหติ. สจฺจาเปติ, อตฺถาเปติ, เวทาเปติ, สุกฺขาเปติ, สุขาเปติ, ทุกฺขาเปติ.

๑๔. กฺริยตฺถา.

อยมธิกาโร อาสตฺถปริสมตฺติยา. กฺริยา อตฺโถ ยสฺส โส กฺริยตฺโถ ธาตุ.

๑๕. จุราทิโต ณิ.

จุราทีหิ กฺริยตฺเถหิ สกตฺเถ ณิ ปโร โหติ พหุลํ. ณกาโร วุทฺธฺยตฺโถ, เอวมญฺญตฺราปิ, โจรยติ, ลาฬยติ, กถํ ‘รชฺชํ กาเรตี’ติ? โยควิภาคโต.

๑๖. ปโยชกพฺยาปาเร ณาปิ จ.

กตฺตารํ โย ปโยชยติ, ตสฺส พฺยาปาเร กฺริยตฺถา ณิณาปี โหนฺติ พหุลํ, กาเรติ, การาเปติ. นนุ จ กตฺตาปิ กรณาทีนํ ปโยชโกติ ตํพฺยาปาเรปิ ณิณาปี ปาปุณนฺติ? ปโยชกคฺคหณสามตฺถิยา น ภวิสฺสนฺติ จุราทีหิ วิสุํ วจนสามตฺถิยา จ. อโต ภิยฺโย ณาปิเยว, ณิเยวุวณฺณโต, ทฺวยเมวญฺเญหิ.

๑๗. โกฺย ภาวกมฺเมสฺว-ปโรกฺเขสุ มาน นฺต ตฺยาทีสุ. ภาวกมฺมวิหิเตสุ ปโรกฺขาวชฺชิเตสุ มานนฺตตฺยาทีสุ ปเรสุ โกฺย โหติ กฺริยตฺถา. นฺตคฺคหณมุตฺตรตฺถํ, กกาโร อวุทฺธฺยตฺโถ เอวมุตฺตรตฺราปิ. ฐียมานํ, ฐียเต, สูยมานํ, สูยเต, อปโรกฺเขสุ มานนฺตตฺยาทีสูติ กึ? พภูว เทวทตฺเตน, พิภิท กุสุโล. ภิชฺชเต กุสุโล สยเมวาติ ‘ภิชฺชเต’ติ สวนา กมฺมตา-วคมฺยเต, ‘สยเมวา’ติ สวนโต กตฺตุตา, กตฺตุตาวจนิจฺฉายนฺตุ ‘ภินฺทติ กุสุโล อตฺตาน’นฺติ ภวติ, เอวมญฺญมฺปิ ยถาคมมนุคนฺตพฺพํ. ‘อปโรกฺเขสุ มานนฺตตฺยาทีสู’ติ อยมธิกาโร อา ‘ตนาทิโตฺว’ติ ๕.๒๖. อปิจ เอเต กฺยาทโย ตฺยาทีสุ ปรภูเตสุ กตฺตุกมฺมภาว วิหิเตสุ กฺยลาทีนํ วิธานโต เตเสฺวว วิญฺญายนฺตีติ อกมฺมเกหิ ธาตูหิ กตฺตุภาเวสุ, สกมฺมเกหิ กตฺตุกมฺเมสุ, กมฺมาวจนิจฺฉายํ ภาเว จ ภวนฺตีติ เวทิตพฺพา. ยสฺส ปน ธาตุสฺส กิริยา กมฺมมเปกฺขเต, โส สกมฺมโก, ยสฺส ตุ กิริยา กตฺตุมตฺตมเปกฺขเต, สฺวากมฺมโกติ ญาตพฺพํ.

๑๘. กตฺตริ โล.

กฺริยตฺถโต อปโรกฺเขสุ กตฺตุวิหิตมาน นฺตตฺยาทีสุ โล โหติ. ลกาโร, ‘‘ญิลสฺเส’’ติ ๕-๑๖๓ วิเสสนตฺโถ. ปจมาโน, ปจนฺโต, ปจติ.

๑๙. มํ จ รุธาทีนํ.

รุธาทิโต กตฺตุวิหิตมานนฺต ตฺยาทีสุ โล โหติ มํ จ อนฺตสรา ปโร. มกาโร-นุพนฺโธ, อกาโร อุจฺจารณตฺโถ. รุนฺธมาโน, รุนฺธนฺโต, รุนฺธติ.

๒๐. ณิณาปฺยาปีหิ วา.

ณิณาปฺยาปีหิ กตฺตุวิหิตมานนฺต ตฺยาทีสุ โล โหติ วิภาสา, โอรยนฺโต, โจเรนฺโต, การยนฺโต, กาเรนฺโต, การาปยนฺโต, การาเปนฺโต, สจฺจาปยนฺโต, สจฺจาเปนฺโต, โจรยติ, โจเรติ, การยติ, กาเรติ, การาปยติ, การาเปติ, สจฺจาปยติ, สจฺจาเปติ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถ-ยํ วาสทฺโท, เตน มาเน นิจฺจํ, โจรยมาโน, การยมาโน, การาปยมาโน, สจฺจาปยมาโน.

๒๑. ทิวาทีหิ ยก.

ทิวาทีหิ ลวิสเย ยก โหติ. ทิพฺพนฺโต, ทิพฺพติ.

๒๒. ตุทาทีหิ โก.

ตุทาทีหิ ลวิสเย โก โหติ. ตุทมาโน, ตุทนฺโต, ตุทติ.

๒๓. ชฺยาทีหิ กฺนา.

ชิอาทีหิ ลวิสเย กฺนา โหติ. ชินนฺโต, ชินาติ. กถํ ‘ชยนฺโต’ ชยตี, ติ? ภูวาทิปาฐา.

๒๔. กฺยาทีหิ กฺณา.

กีอาทีหิ ลวิสเย กฺณา โหติ. กิณนฺโต, กิณาติ.

๒๕. สฺวาทีหิ กฺโณ.

สุอาทีหิ ลวิสเย กฺโณ โหติ. สุณมาโน, สุณนฺโต, สุโณติ. กถํ สุณาตีติ? กฺยาทิปาฐา.

๒๖. ตนาทิโตฺว.

ตนาทิโต ลวิสเย โอ โหติ. ตโนติ.

๒๗. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพา-นียา.

ตพฺพอนียา กฺริยตฺถา ปเร ภาวกมฺเมสุ พหุลํ ภวนฺติ. กตฺตพฺพํ, กรณียํ, กตฺตพฺโพ กโฏ, กรณีโย. พหุลาธิการา กรณาทีสุปิ ภวนฺติ, สินานียํ จุณฺณํ, ทานีโย พฺราหฺมโณ, สมฺมาวตฺตนีโย คุรุ, ปวจนีโย อุปชฺฌาโย, อุปฏฺฐานีโย สิสฺโส.

๒๘. ฆฺยณ.

ภาวกมฺเมสุ กฺริยตฺถา ปโร ฆฺยณ โหติ พหุลํ. วากฺยํ, การิยํ, เจยฺยํ, เชยฺยํ.

๒๙. อาสฺเส จ.

อาโตฆฺยณ โหติ ภาวกมฺเมสุ, อาสฺส เอ จ. เทยฺยํ.

๓๐. วทาทีหิ โย.

วทาทีหิ กฺริยตฺเถหิ โย โหติ พหุลํ ภาวกมฺเมสุ. วชฺชํ, มชฺชํ, คมฺมํ. (๔๒) ‘‘ภุชานฺเน’’, โภชฺโช โอทโน, โภชฺชา ยาคุ, โภคฺคมญฺญํ.

๓๑. กิจฺจ ฆจฺจ ภจฺจ ภพฺพ เลยฺยา.

เอเต สทฺทา ยปฺปจฺจยนฺตา นิปจฺจนฺเต.

๓๒. คุหาทีหิ ยก.

คุตาทีหิ กฺริยตฺเตหิ ภาวกมฺเมสุ ยก โหติ. คุยฺหํ, ทุยฺหํ, สิสฺโส. สิทฺธา เอเวเต ตพฺพาทโย เปสาติสคฺคปตฺตกาเลสุปิ คมฺยมาเนสุ สามญฺเญนวิธานโต, ตฺวยา ขลุ กโฏ กตฺตพฺโพ, กรณีโย, การิโย, กิจฺโจ, เอวํ ตฺวยา กโฏ กตฺตพฺโพ, โภตา กโฏ กตฺตพฺโพ, โภโต หิ ปตฺโต กาโล กฏกรเณ. เอวํ อุทฺธโมหุตฺติเกปิ วตฺตมานโต เปสาทีสุ สิทฺธา เอว. ตถา อรเห กตฺตริ สตฺติวิสิฏฺเฐ จ ปตียมาเน อาวสฺสกาธมีณตาวิสิฏฺเฐ จ ภาวาโท สิทฺธา, อุทฺธํมุหุตฺตโต-โภตา กโฏ กตฺตพฺโพ, โภตา รชฺชํ กตฺตพฺพํ. ภวํ อรโห, โภตา สาโร วหิตพฺโพ, ภวํ สกฺโก, โภตา อวสฺสํ กโฏ กตฺตพฺโพ, โภตา นิกฺโข ทาตพฺโพ.

๓๓. กตฺตริ ลฺตุณกา.

กตฺตริ การเก กฺริยตฺถา ลฺตุณกา โหนฺติ พหุลํ. ปฐิตา, ปาฐโก. พหุลมิเตฺวว? ปาเทหิ หรียตีติ ปาทหา-รโก, คเล จุปฺปเตติ คเลโจปโก. สิทฺโธว ลฺตุ, อรเห สีลสาธุธมฺเมสุ จ สามญฺญวิหิตตฺตา, ภวํ ขลุ กญฺญาย ปริคฺคหิตา, ภวเมตํ อรหติ. สีลาทีสุ-ขลฺวปิ อุปาทาตา กุมารเก, คนฺตา เขลํ, มุณฺฑยิตาโร สาวิฏฺฐายนา วธุํ กตปริคฺคหํ.

๓๔. อาวี.

กฺริยตฺถา อาวี โหติ พหุลํ กตฺตริ. ภยทสฺสาวี. อปฺปวิสยตญฺญาปนตฺถํ ภินฺนโยคกรณํ, สามญฺญวิหิตตฺตา สีลา ทีสุ จ โหเตว.

๓๕. อาสึสายมโก.

อาสึสายํ คมฺยมานายํ กฺริยตฺถา อโก โหติ กตฺตริ. ชีวตูติ ชีวโก, นนฺทตูติ นนฺทโก, ภวตูติ ภวโก.

๓๖. กรา ณโน.

กรโต กตฺตริ ณโน โหติ. กโรตีติ การณํ, กตฺตรีติ กึ? กรณํ.

๓๗. หาโต วีหิกาเลสุ.

หาโต วีหิสฺมึ กาเล จ ณโน โหติ กตฺตริ. หายนา นาม วิหโย, หายโน สํวจฺฉโร, วีหิกาเลสูติ กึ? หาตา.

๓๘. วิทา กู.

วิทสฺมา กู โหติ กตฺตริ. วิทู, โลกวิทู.

๓๙. วิโต ญาโต.

วิปุพฺพา ญาอิจฺจสฺมา กู โหติ กตฺตริ. วิญฺญู. วิโตติ กึ? ปญฺญา.

๔๐. กมฺมา.

กมฺมโต ปรา ญาอิจฺจสฺมา กู โหติ กตฺตริ. สพฺพญฺญู, กาลญฺญู.

๔๑. กฺวจณ.

กมฺมโต ปรา กฺริยตฺถา กฺวจิ อณ โหติ กตฺตริ. กุมฺภกาโร, สรลาโว, มนฺตชฺฌาโย, พหุลาธิการา อิธ น โหติ อาทิจฺจํ ปสฺสติ, หิมวนฺตํ สุโณติ, คามํ คจฺฉติ. กฺวจีติ กึ? กมฺมกโร.

๔๒. คมา รู.

กมฺมโต ปรา คมา รู โหติ กตฺตริ. เวทคู ปารคู.

๔๓. สมานญฺญ ภวนฺต ยาทิตู-ปมานา ทิสา กมฺเม รีริกฺขกา.

สมานาทีหิ ยาทีหิ โจปมาเนหิ ปรา ทิสา กมฺมการเก รีริกฺขกา โหนฺติ. สมาโน วิย ทิสฺสตีติ สที สทิกฺโข สทิโส. อญฺญาที อญฺญาทิกฺโข อญฺญาทิโส. ภวาที ภวาทิกฺโข ภวาทิโส. ยาที ยาทิกฺโข ยาทิโส. ตฺยาที ตฺยาทิกฺโข ตฺยาทิโส. สมานาทีหีติ กึ? รุกฺโข วิย ทิสฺสติ. อุปมานาติ กึ? โส ทิสฺสติ. กมฺเมติ กึ? โส วิย ปสฺสติ. รการา อนฺตสราทิโลปตฺถา, กกาโร เอการาภาวตฺโถ.

๔๔. ภาวการเกสฺว-ฆณ ฆกา.

ภาเว การเก จ กฺริยตฺถา อ ฆณ ฆ กา โหนฺติ พหุลํ. อ-ปคฺคโห, นิคฺคโห, กโร, คโร, จโย, ชโย, รโว, ภโว, ปโจ, วโจ, อนฺนโท, ปุรินฺทโท, อีสกฺกโร, ทุกฺกโร, สุกโร. ฆณ-ภาเว ปาโก, จาโค, ภาโว, การเกปิ สญฺญายํ ตาว ปชฺชเตเนนาติ ปาโท, รุชตีติ โรโค, วิสตีติ เวโส, สรติ กาลนฺตรนฺติ สาโร ถิรํโส, ทรียนฺเต เอเตหีติ ทารา, ชีรยติ เอเตนาติ ชาโร, อสญฺญายมฺปิ ทาโย ทตฺโต, ลาโภ ลทฺโธ, ฆ-วโก, นิปโก, ก-ปิโย, ขิโป, ภุโช, อายุธํ.

๔๕. ทาธาตฺวิ.

ทาธาหิ พหุลมิ โหติ ภาวการเกสุ. อาทิ, นิธิ, วาลมิ.

๔๖. วมาทียฺยถุ.

วมาทีหิ ภาวการเกสฺวถุ โหติ. วมถุ, เวปถุ, (อวถุ, สยถุ).

๔๗. กฺวิ.

กฺริยตฺถา กฺวิ โหติ พหุลํ ภาวการเกสุ. กกาโร กานุพนฺธการิยตฺโถ, อภิภู, สยมฺภู, ภตฺตคฺคํ, (ทานคฺคํ) สลากคฺคํ, สภา, ปภา.

๔๘. อโน.

กฺริยตฺตา ภาวการเกสฺวโน โหติ. คมนํ, ทานํ, สมฺปทานํ, อปาทานํ, อธิกรณํ, จลโน, ชลโน, โกธโน, โกปโน, มณฺฑโน, ภูสโน.

๔๙. อิตฺถิยมณ ตฺติ ก ยก ยา จ.

อิตฺถิลิงฺเค ภาเว การเก จ กฺริยตฺถา ออาทโย โหนฺติ อโน จ พหุลํ. อ ติติกฺขา, วีมํสา, ชิคุจฺฉา, ปิปาสา, ปุตฺติยา อีหา ภิกฺขา, อาปทา, เมธา, โคธา, ณการา, หารา, ตารา, ธารา, อารา, กฺติ-อิฏฺฐิ, สิฏฺฐิ, ภิตฺติ, ภตฺติ, ตนฺติ ภูติ, ก-คุหา, รุชา, มุทา, ยก-วิชฺชา, อิชฺชา, ย-เสยฺยา, สมชฺชา, ปพฺพชฺชา, ปริจริยา, ชาคริยา, อนการณา, หารณา, เวทนา, วนฺทนา, อุปาสนา.

๕๐. ชาหาหิ นิ.

ชาหาอิจฺเจเตหิ นิ โหติตฺถิยํ. ชานิ, หานิ.

๕๑. กรา ริริโย.

กรโต ริริโย โหติตฺถิยํ. กรณํ กิริยา. กถํ ‘กฺริยา’ติ? ‘‘กฺริยายํ’’ติ นิปาตนา.

๕๒. อิกิตี สรูเป.

กฺริยตฺถสฺส สรูเป-ภิเธยฺเย กฺริยตฺถา ปเร อิกิตี โหนฺติ, วจิ, ยุธิ, ปจติ, ‘อกาโร กกาโร’ติ อาทีสุ การสทฺเทน สมาโส, ยถา เอวกาโรติ.

๕๓. สีลาภิกฺขญฺญา-วสฺสเกสุ ณี.

กฺริยตฺถา ณี โหติ สีลาทีสุ ปตียมาเนสุ, อุณฺหโภชี, ขีรปายี, อวสฺสการี, สตนฺทายี.

๕๔. ถาวริตฺตร ภงฺคุร ภิทุร ภาสุร ภสฺสรา.

เอเต สทฺทา นิปจฺจนฺเต สีเล คมฺยมาเน.

๕๕. กตฺตริ ภูเต กฺตวนฺตุ กฺตาวี.

ภูเต-ตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา กฺตวนฺตุตฺตาวี โหนฺติ กตฺตริ. วิชิตวา, วิชิตาวี, ภูเตติ อธิกาโร ยาว ‘‘อาหารตฺถา’’ติ (๕-๖๐).

๕๖. กฺโตภาวกมฺเมสุ.

ภาเว กมฺเม จ ภูเต กฺโต โหติ. อาสิตํ ภวตา. กโต กโฏ ภวตา.

๕๗. กตฺตริ จารมฺเภ.

กฺริยารมฺเภ กตฺตริ กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ. ปกโต ภวํ กฏํ, ปกโต กโฏ ภวตา, ปสุตฺโต ภวํ, ปสุตฺตํ ภวตา.

๕๘. ฐา-ส วส สิลิส สี รุห ชร ชนีหิ.

ฐาทีหิ กตฺตริ กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ. อุปฏฺฐิโต คุรุํ ภวํ, อุปฏฺฐิโต คุรุ โภตา, อุปาสิโต คุรุํ ภวํ, อุปาสิโต คุรุ โภตา, อนุวุสิโต คุรุํ ภวํ, อนุวุสิโต คุรุ โภตา, อาสิลิฏฺโฐ คุรุํ ภวํ, อาสิลิฏฺโฐ คุรุ โภตา, อธิสฺสิโต ขโฏปิกํ ภวํ, อธิสฺสิตา ขโฏปิกา โภตา, อารโฬฺห รุกฺขํ ภวํ, อารุโฬฺห รุกฺโข โภตา, อนุชิณฺโณ วสลึ เทวทตฺโต, อนุชิณฺณา วสลี เทวทตฺเตน, อนุชาโต มาณวโก มาณวิกํ, อนุชาตา มาณวิกา มาณวเกน.

๕๙. คมนตฺถากมฺมกาธาเร จ.

คมนตฺถโต อกมฺมกโต จ กฺริยตฺถา อาธาเร กฺโต โหติ กตฺตริ จ ยถาปตฺตญฺจ, อิทเมสํ ยาตํ, อิห เต ยาตา, อิห เตหิ ยาตํ, อยํ เตหิ ยาโต ปโถ, อิทเมสมาสิตํ, อิห เต อาสิตา, อิหเตหิ อาสิตํ, ‘เทโว เจ วุฏฺโฐ สมฺปนฺนา สาลโย’ติ การณสามคฺคีสมฺปตฺติ เอตฺถาภิมตา.

๖๐. อาหารตฺถา.

อชฺโฌหารตฺถา อาธาเร กฺโต โหติ ยถาปตฺตญฺจ, อิทเมสํ ภุตฺตํ, อิทเมสํ ปีตํ, อิห เตหิ ภุตฺตํ, อิห เตหิ ปีตํ, โอทโน เตหิ ภุตฺโต ปีตมุทกํ, อกตฺตตฺโถ โยควิภาโค, กถํ ‘ปีตา คาโว’ติ? ปีตเมสํ วิชฺชตีติ ปีตา, พาหุลกา วา, ‘ปสฺสินฺโน’ติ ยา เอตฺถ ภูตกาลตา, ตตฺร ตฺโต, เอวํ รญฺญํ มโต รญฺญํ อิฏฺโฐ, รญฺญํ พุทฺโธ, รญฺญํ ปูชิโต, เอวํ สีลิโต, รกฺขิโต, ขนฺโต, อากุฏฺโฐ, รุฏฺโฐ, รุสิโต, อภิพฺยาหโฏ, ทยิโย, หฏฺโฐ, กนฺตา, สํยโต, อมโต, ‘กฏฺฐ’นฺติ ภูตตายเมว เหตุโน, ผลํ ตฺวตฺร ภาวิ.

๖๑. ตุํ ตาเย ตเว ภาเว ภวิสฺสติ กฺริยายํ ตทตฺถาย.

ภวิสฺสติ อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ภาเว ตุํ ตาเย ตเว โหนฺติ กฺริยายํ ตทตฺถายํ ปตียมานายํ. กาตุํ คจฺฉติ, กตฺตาเย คจฺฉติ, กาตเว คจฺฉติ, อิจฺฉติ โภตฺตุํ กาเมติ โภตฺตุนฺติ อิมีนาว สิทฺธํ, ปุนพฺพิธาเน ตฺวิหาปิ สิยา ‘อิจฺฉนฺโต กโรตี’ติ, เอวํ สกฺโกติ โภตฺตุํ, ชานาติ โภตฺตุํ, คิลายติ โภตฺตุํ, ฆฏเต โภตฺตุํ, อารภเต โภตฺตุํ, ลภเต โภตฺตุํ, ปกฺกมติ โภตฺตุํ, อุสฺสหติ โภตฺตุํ, อรหติ โภตฺตุํ, อตฺถิ โภตฺตุํ, วิชฺชติ โภตฺตุํ, วฏฺฏ ติโภตฺตุํ, กปฺปติ โภตฺตุนฺติ. ตถา ปารยติ โภตฺตุํ, ปหุ โภตฺตุํ, สมตฺโถ โภตฺตุํ, ปริยตฺโต โภตฺตุํ, อลํ โภตฺตุนฺติ ภวติสฺส สพฺพตฺถ สมฺภวา. ตถา กาโล โภตฺตุํ. สมโย โภตุํ, เวลา โภตุนฺติ, ยถา โภตฺตุํมโน, โสตฺตุํ โสโต, ทฏฺฐุํ จกฺขุ, ยุชฺฌิตุํ ธนุ, วตฺตุํ ชโฬ, คนฺตุมโน, กตฺตุมลโสติ, อุจฺจารณนฺตุ วตฺตายตฺตํ. ภาเวติ กึ? กริสฺสามีติ คจฺฉติ, กฺริยายนฺติ กึ? ภิกฺขิสฺสํ อิจฺจสฺส ชฏา, ตทตฺถายนฺติ กึ? คจฺฉิสฺสโต เต ภวิสฺสติ ภตฺตํ โภชนาย.

๖๒. ปฏิเสเธ-ลํขลูนํ ตุน ตฺวาน ตฺวา วา.

อลํ ขลุสทฺทานํ ปฏิเสธตฺถานํ ปโยเค ตุนาทโย วา โหนฺติ ภาเว. อลํ โสตุน, ขลุ โสตุน, อลํ สุตฺวาน, ธลุ สุตฺวาน, อลํ สุตฺวา, ขลุ สุตฺวา, อลํ สุเตน, ขลุ โสเตน, อลํ ขลูนนฺติ กึ? มา โหตุ, ปฏิเสเธติ กึ? อลงฺกาโร.

๖๓. ปุพฺเพกกตฺถุกานํ.

เอโก กตฺตา เยสํ พฺยาปารานํ, เตสุ โย ปุพฺโพ, ตทตฺถโต กฺริยตฺถา ตุนาทโย โหนฺติ ภาเว, โสตุน ยาติ, สุตฺวาน, สุตฺวา วา, เอกกตฺตุกานนฺติกึ? ภุตฺตสฺมึ เทวทตฺเต ยญฺญทตฺโต วชติ, ปุพฺพาติ กึ? ภุญฺชภิ จ ปจติ จ. ‘อปฺปตฺวา นทึ ปพฺพโต อติกฺกมฺม ปพฺพตํ นที’ติ ภูธาตุสฺส สพฺพตฺถ สมฺภวา เอกกตฺตุกตา ปุพฺพกาลตา จ คมฺยเต. ‘ภุตฺวา ภุตฺวา คจฺฉตีติ’ อิมินาว สิทฺธํ อาภิกฺขญฺญนฺตุ ทฺวิพฺพจนาวคมฺยเต. กถํ ‘ชีวคฺคาหํ อคาหยิ, กายปฺปจาลกํ คจฺฉนฺตี’ติ อาทิ? ฆณนฺเตน กฺริยาวิเสสเนน สิทฺธํ ยถา ‘โอทนปากํ สยตี’ติ.

๖๔. นฺโต กตฺถริ วตฺตมาเน.

วตฺตมานตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺตา นฺโต โห ติ กตฺตริ, ติฏฺฐนฺโต.

๖๕. มาโน.

วตฺตมานตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา มาโน โหติ, กตฺตริ. ติฏฺฐมาโน.

๖๖. ภาวกมฺเมสุ.

วตฺตมานตฺเถ วตฺตมานโต กฺรึยตฺถา ภาเว กมฺเมจ มาโน โหติ. ฐียมานํ, ปจฺจมาโน โอทโน.

๖๗. เต สฺสปุพฺพานาคเต.

อนาคตตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา เตนฺตมานา สฺสปุพฺพา โหนฺติ. ฐสฺสนฺโต, ฐสฺสมาโน, ฐียิสฺสมานํ, ปจฺจิสฺสมาโน โอทโน.

๖๘. ณฺวาทโย.

กฺริยตฺถา ปเร พหุลํ ณฺวาทโย โหนฺติ. จารุ, ทารุ.

๖๙. ขฉสาน เมกสฺสโรทิ เทฺว.

ขฉสปฺปจฺจยนฺตานํ กฺริยตฺถานํ ปฐเมกสฺสรํ สทฺทรูปํ เทฺว ภวติ. ติติกฺขา, ชิคุจฺฉา, วีมํสา.

๗๐. ปโรกฺขายญฺจ.

ปโรกฺขายํ ปฐเมกสฺสรํ สทฺทรูปํ เทฺว ภวติ. ชคาม, จกาโร อนุตฺตสมุจฺจยตฺโถ, เตนญฺญตฺราปิ ยถาคมํ, ชหาติ, ชหิตพฺพํ, ชหิตุํ, ททฺทลฺลติ, จงฺกมติ. ‘โลลุโป, โมมูโหติ โอตฺตํ ตทมินาทิปาฐา.

๗๑. อาทิสฺมา สรา.

อาทิภูตา สรา ปรเมกสฺสรํ เทฺว โหติ, อสิสิสติ, อาทิสฺมาติ กึ? ชชคาร, สราติ กึ? ปปาจ.

๗๒. น ปุน.

ยํ ทฺวิภูตํ, น ตํ ปุน ทฺวิตฺตมาปชฺชเต, ติติกฺขิสติ, ชิคุจฺฉิสติ.

๗๓. ยถิฏฺฐํ สฺยาทิโน.

สฺยาทฺยนฺตสฺส ยถิฏฺฐเมกสฺสรมาทิภูตมญฺญํ วา ยถาคมํ ทฺวิตฺตปชฺชเต, ปุปุตฺตียิสติ, ปุติตฺตียิสติ, ปุตฺตียิยิสติ.

๗๔. รสฺโส ปุพฺพสฺส.

ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส สโร รสฺโส โหติ. ททาติ.

๗๕. โลโป-นาทิพฺยญฺชนสฺส.

ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺสาทิโต-ญฺญสฺส พฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ. อสิสิสติ.