๔. จตุตฺโถ กณฺโฑ (ณาทิ)

๑. โณ วา ปจฺเจ.

ฉฏฺฐิยนฺตา นามสฺมา วา ณปฺปจฺจโย โหติ อปจฺเจ-ภิเธยฺเย, ณกาโร วุทฺธฺยตฺโถ, เอวมญฺญตฺตาปิ, วสิฏฺฐสฺสาปจฺจํ วาสิฏฺโฐ, วาสิฏฺฐี วา, โอปคโว, โอปควี วา, เวติ วากฺยสมาสวิกปฺปนตฺถํ, ตสฺสาธิกาโร สกตฺถาวธิ.

๒. วจฺฉาทิโต ณานณายนา.

วจฺฉาทีหิ อปจฺจปฺปจฺจยนฺเตหิ โคตฺตาทีหิ จ สทฺเทหิ ณานณายนปฺปจฺจยา วา โหนฺติ อปจฺเจ, วจฺฉาโน วจฺฉายโน, กจฺจาโน กจฺจายโน, ยาคเม กาติยาโน, โมคฺคลฺลาโน โมคฺคลฺลายโน, สากฏาโน สากฏายโน, กณฺหาโน กณฺหายโน อิจฺจาทิ.

๓. กตฺติกาวิธวาทีหิ เณยฺยเณรา.

กตฺติกาทีหิ วิธวาทีหิ จ เณยฺยเณรา วา ยถากฺกมํ โหนฺติ อปจฺเจ, กตฺติเกยฺโย, เวนเตยฺโย, ภาคิเนยฺโย อิจฺจาทิ, เวธเวโร, พนฺธเกโร, นาลิเกโร, สามเณโร อิจฺจาทิ.

๔. ณฺยทิจฺจาทีหิ.

ทิติปฺปภุติหิ โณฺย วา โหติ อปจฺเจ, เทจฺโจ, อาทิจฺโจ, โกณฺฑญฺโญ, คคฺโคฺย, ภาตพฺโพ อิจฺจาทิ.

๕. อา ณิ.

อการนฺตโต ณิ วา โหติ อปจฺเจ, ทกฺขิ, ทตฺถิ, โทณิ. วาสวิ, วารุณิ อิจฺจาทิ.

๖. ราชโต ญฺโญ ชาติยํ.

ราชสทฺทโต ญฺโญ วา โหติ อปจฺเจ ชาติยํ คมฺยมานายํ, ราชญฺโญ, ชาติยนฺติ กึ? ราชาปจฺจํ.

๗. ขตฺตา ยิยา.

ขตฺตสทฺทา ยอิยา โหนฺติ อปจฺเจ ชาติยํ, ขโตฺย, ขตฺติโย, ชาติยํเตฺวว? ขตฺติ.

๘. มนุโต สฺสสณ.

มนุสทฺทโต ชาติยํ สฺสสณ โหนฺติ อปจฺเจ, มนุสฺโส, มานุโส, อิตฺถิยํ มนุสฺสา, มานุสี, ชาติยํเตฺวว? มานโว.

๙. ชนปทนามสฺมา ขตฺติยา รญฺเญ จ โณ.

ชนปทสฺส ยํ นามํ, ตนฺนามสฺมา ขตฺติยา อปจฺเจ รญฺเญ จ โณ โหติ, ปญฺจาโล, โกสโล, มาคโธ, โอกฺกาโก, ชนปทนามสฺมาติ กึ? ทาสรถิ, ขตฺติยาติ กึ? ปญฺจาลสฺส พฺราหฺมณสฺส อปจฺจํ ปญฺจาลิ.

๑๐. ณฺย กุรุสิวีหิ.

กุรุสิวีหิ อปจฺเจ รญฺเญ จ โณฺย โหติ. โกรโพฺย, เสโพฺย.

๑๑. ณ ราคา เตน รตฺตํ.

ราควาจิตติยนฺตโต รตฺตมิจฺเฉตสฺมึ อตฺเถ โณ โหติ, กสาเวน รตฺตํ กาสาวํ, โกสุมฺภํ, ยาลิทฺทํ, ราคาติ กึ? เทวทตฺเตน รตฺตํ วตฺถํ, อิธ กสฺมา น โหติ? ‘นีลํ ปีต’นฺติ, คุณวจนตฺตา วินาปิ เณน ณตฺถสฺสาภิธานโต.

๑๒. นกฺขตฺเตนินฺทุยุตฺเตน กาเล.

ตติยนฺตโต นกฺขตฺตา เตน ลกฺขิเต กาเล โณ โหติ, ตญฺเจ นกฺขตฺตมินฺทุยุตฺตํ โหติ, ผุสฺสี รตฺติ, ผุสฺสํ อหํ, นกฺขตฺเตเนติ กึ? คุรุนา ลกฺขิตา รตฺติ. อินฺทุยุตฺเตเนติ กึ? กตฺถิกาย ลกฺขิโต มุหุตฺโต, กาเลติ กึ? ผุสฺเสน ลกฺขิตา อตฺถสิทฺธิ, อชฺชกตฺติกาติ กตฺติกายุตฺเต จนฺเท กตฺติกาสทฺโท วตฺตเต.

๑๓. สา-สฺส เทวตา ปุณฺณมาสี.

เสติ ปฐมนฺตา อสฺสาติ ฉฏฺฐฺยตฺเถ โณ ภวติ, ยํ ปฐมนฺตํ, สา เจ เทวตา ปุณฺณมาสีวา, สุคโต เทวตา อสฺสาภิ โสคโต, มาหินฺโท, ยาโม, วารุโณ, ผุสฺสี ปุณฺณมาสี อสฺส สมฺพนฺธินีติ ผุสฺโส, มาโส, มาโย, ผคฺคุโน, จิตฺโต, เวสาโข. เชฏฺฐมูโล, อาสโฬฺห, สาวโณ, โปฏฺฐปาโท, อสฺสยุโช, กตฺติโก, มาคสิโร, ปุณฺณมาสีติ กึ? ผุสฺสี ปญฺจมี อสฺส, ปุณฺณมาสี จ ภตกมาสสมฺพนฺธินี น โหติ… ปุณฺโณ มา อสฺสนฺติ นิพฺพจนา, อโต เอว นิปาตนา โณ สาคโม จ, มาสสุติยาว น ปญฺจทส รตฺตาโท วิธิ.

๑๔. ตมธีเต ตํ ชานาติ กณิกา จ.

ทุติยนฺตโต ตมธีเต ตํ ชานาตีติ เอเตสฺวตฺเถสุ โณ โหติ โณ ณิโก จ, พฺยากรณมธีเต ชานาติ วา เวยฺยากรโณ, ฉนฺทโส, กมโก, ปทโก, เวนยิโก, สุตฺตนฺติโก, ทฺวิตคฺคหณํ ปุถเคว วิธานตฺถํ ชานนสฺส จ อชฺเฌนวิสยภาวทสฺสนตฺถํ ปสิทฺธูปสงฺคหตฺถํ จ.

๑๕. ตสฺส วิสเย เทเส.

ฉฏฺฐิยนฺตา วิสเย เทสรูเป โณ โหติ, วสาตีนํ วิสโย เทโส วาสาโต, เทเสติ กึ? จกฺขุสฺส วิสโย รูปํ, เทวทตฺตสฺส วิสโย-นุวาโก.

๑๖. นิวาเส ตนฺนาเม.

ฉฏฺฐิยนฺตา นิวาเส เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, สิวีนํ นิวาโส เทโส เสโพฺย, วาสาโต.

๑๗. อทูรภเว.

ฉฏฺฐิยนฺตา อทูรภเว เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, วิทิสาย อทูรภวํ เวทิสํ.

๑๘. เตน นิพฺพตฺเต.

ตติยนฺตา นิพฺพตฺเต เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, กุสมฺเพน นิพฺพตฺตา โกสมฺภี นครี, กากนฺที, มากนฺที, สหสฺเสน นิพฺพตฺตา สาหสฺสี ปรีขา, โหตุมฺหิ กตฺตริ กรเณ จ ยถาโยคํ ตติยา.

๑๙. ตมีธตฺถิ.

ตนฺติ ปฐมนฺตา อิธาติ สตฺตมฺยตฺเถ เทเส ตนฺนาเม โณ โหติ, ยนฺตํ ปฐมนฺตมตฺถิ เจ, อุทุมฺพรา อสฺมึ เทเส สนฺตีติ โอทุมฺพโร, พาทโร, พพฺพโช.

๒๐. ตตฺร ภเว.

สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ โณ โหติ, อุทเก ภโว โอทโก, โอรโส, ชานปโท, มาคโธ, กาปิลวตฺถโว, โกสมฺโพ.

๒๑. อชฺชาทีหิ ตโน.

ภวตฺเถ อชฺชาทีหิ ตโน โหติ, อชฺช ภโว อชฺชตโน, สฺวาตโน, หิยฺยตฺตโน.

๒๒. ปุราโต โณ จ.

ปุราอิจฺจสฺมา ภวตฺเถ โณ โหติ ตโน จ, ปุราโณ, ปุราตโน.

๒๓. อมาตฺวจฺโจ.

อมาสทฺทโต อจฺโจ โหติ ภวตฺเถ, อมจฺโจ.

๒๔. มชฺฌาทิตฺวิโม.

มชฺฌาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ภวตฺเต อิโม โหติ, มชฺฌิโม, อนฺติโม. มชฺฌ, อนฺต, เหฏฺฐา, อุปริ, โอร, ปาร, ปจฺฉา, อพฺภนฺตร, ปจฺจนฺต (ปุรตฺถา, พาหิร).

๒๕. กณเณยฺยเณยฺยกยิยา.

สตฺตมฺยนฺตา เอเต ปจฺจยา โหนฺติ ภวตฺเถ, กณ-กุสินา รายํ ภโว โกสินารโก, มาคธโก, อารญฺญโก วิหาโร. เณยฺย-คงฺเคยฺโย, ปพฺพเตยฺโย, วาเนยฺโย. เณยฺยก-โกเลยฺยโก, พาราณเสยฺยโก, จมฺเปยฺยโก, มิถิเลยฺยโกติ เอยฺยโก. ย-คมฺโม, ทิพฺโพ. อิยคามิโย, อุทริ-โย, ทิวิโย, ปญฺจาลิโย, โพธิปกฺขิโย, โลกิโย.

๒๖. ณิโก.

สตฺตมฺยนฺตา ภวตฺเถ ณิโก โหติ, สารทิโก ทิวโส, สารทิกา รตฺติ.

๒๗. ตมสฺส สิปฺปํ สีลํ ปณฺยํ ปหรณํ ปโยชนํ.

ปฐมนฺตา สิปฺปาทิวาจกา อสฺเสติฉฏฺฐิยตฺเถณิโก โหติ, วีณาวาทนํ สิปฺปมสฺส เวณิโก, โมทงฺคิโก, วํสิโก, ปํสุกู- ลธารณํ สีลมสฺส ปํสุกูลิโก, เตจีวริเกว, คนฺโธปณฺยมสฺส คนฺธิโก, เตลิโก, โคฬิโก, จาโป ปหรณมสฺส จาปิโก, โตมริโก, มุคฺคริโก, อุปธิปฺปโยชนมสฺส โอปธิกํ, สาติกํ, สาหสฺสิกํ.

๒๘. ตํ หนฺตรหติ คจฺฉตุญฺฉติ จรติ.

ทุติยนฺตา หนฺตีติ เอวมาทีสฺวตฺเถสุ ณีโก โหติ. ปกฺขีหิปกฺขิโน หนฺตีติ ปกฺขิโก, สากุนิโก, มายูริโก. มจฺเฉหิ-มจฺฉิโก, เมนิโก. มิเคหิ-มาควิโก หาริณิโก, ‘สูกริโก’ติ อิโก. สตมรหตีติ สาติกํ, สนฺทิฏฺฐิโก, เอหิปสฺสวิธึ อรหตีติ เอหิปสฺสิโก, สาหสฺสิโก, ‘สหสฺสิโย’ติ อิโย. ปรทารํ คจฺฉตีติ ปารทาริโก, มคฺคิโก, ปญฺญาสโยชนิโก. พทเร อุญฺฉตีติ พาทริโก, สามากิโก. ธมฺมํ จรตีติ ธมฺมิโก, อธมฺมิโก.

๒๙. เตน กตํ กีตํ พทฺธมภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ หตํ หนฺติ ชิตํ ชยติ ทิพฺพติ ขณติ ตรติ จรติ วหติ ชีวติ.

ตติยนฺตา กตาทิสฺวตฺเถสุ ณิโก โหติ. กาเยน กตํ กายิกํ, วาจสิกํ, มานสิกํ, วาเตน กโต อาพาโธ วาติโก. สเตน กีตํ สาติกํ, สาหสฺสิกํ, มูลโตว, เทวทเตน กีตนฺติ น โหติ ตทตฺถาปฺปตีติยา. วรตฺตาย พทฺโธ วารตฺติโก, อายสิโก, ปาสิโก. ฆเตน อภิสงฺขตํ สํสฏฺฐํ วา ฆาติกํ, โคฬิกํ, ทาธิกํ, มาริจิกํ. ชาเลน หโต หนฺตีติ วา ชาลิโก, พาลีสิโก. อกฺเขหิ ชิตมกฺขิกํ, สาลากิกํ. อกฺเขหิ ชยติ ทิพฺพตีติ วา อกฺขิโก. ขณิตฺติยา ขณตีติ ขาณิตฺติโก, กุทฺทาลิโก, เทวทตฺเตน ชิตํ, องฺคุลฺยา ขณตีติ น โหติ ตทตฺถานวคมา. อุฬุมฺเปน ตรตีติ โอฬุมฺปิโก, ‘อุฬุมฺปิโก’ติ อิโก โคปุจฺฉิโก, นาวิโก. สกเฏน จรตีติ สากฏิโก, ‘รถิโก, ปรปฺปิโก’ติ อิโก. ขนฺเธน วหตีติ ขนฺธิโก, อํสิโก, ‘สีสิโก’ติ อิโก. เวตเนน ชีวตีติ เวตนิโก, ‘ภติโก, กยิโก, วิกฺกยิโก, กยวิกฺกยิโก’ติ อิโก.

๓๐. ตสฺส สํวตฺตติ.

จตุตฺถิยนฺตา สํวตฺตตีติ อสฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ, ปุนพฺภวาย สํวตฺตตีติ โปโนภวิโก, อิตฺถิยํ โปโน ภวิกา, โลกาย สํวตฺตตีติ โลกิโก สุฏฺฐุ อคฺโคติ สคฺโค, สคฺคาย สํวตฺตตีติ โสวคฺคิโก, สสฺโสวก ตทมินาทิปาฐา, ธนาย สํวตฺตตีติ ธญฺญํ, โย.

๓๑. ตโต สมฺภูตมาคตํ.

ปญฺจมฺยนฺตา สมฺภูตมาคตนฺติ เอเตสฺวตฺเถสุ ณิโก โหติ, มาติโก สมฺภูตมาคตํ วา มตฺติกํ, เปตฺติกํ, ณฺยริยณ -ยาปิ ทิสฺสนฺติ, สุรภิโต สมฺภูตํ โสรภฺยํ, ถนโต สมฺภูตํ ถญฺญํ, ปิติโต สมฺภูโต เปตฺติโย, มาติโย, มตฺติโย, มจฺโจ วา.

๓๒. ตตฺถ วสติ วิทิโต ภตฺโต นิยุตฺโต.

สตฺตมฺยนฺตา ตตฺถ วสตีเตฺววมาทีสฺวตฺเถสุ ณิโก โหติ. รุกฺขมูเล วสตีติ รุกฺขมูลิโก, อารญฺญิโก, โสสานิโก. โลเก วิทิโต โลกิโก. จตุมหาราเชสุ ภตฺตา จาตุมฺมหาราชิกา. ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก ทสฺโสก ตทมินาทิปาฐา, ภณฺฑาคาริโก, อิโก-นวกมฺมิโก, กิโยชาติกิโย, อนฺธกิโย.

๓๓. ตสฺสิทํ.

ฉฏฺฐิยนฺตา อิทมิจฺจสฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ, สงฺฆสฺส อิทํ สงฺฆิกํ, ปุคฺคลิกํ, สกฺยปุตฺติโก, นาติปุตฺติโก, เชนทตฺติโก, กิเย-สกิโย, ปรกิโย, นิเย-อตฺตนิยํ, เก- สโก ราชกํ ภณฺฑํ.

๓๔. โณ.

ฉฏฺฐิยนฺตา อิทมิจฺจสฺมึ อตฺเถ โณ โหติ, กจฺจายนสฺส อิทํ กจฺจายนํ พฺยากรณํ, โสคตํ สาสนํ, มาหิสํ มํสาทิ.

๓๕. ควาทีหิ โย.

ควาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ อิทมิจฺจสฺมึ อตฺเถ โย โหติ, คุนฺนํ อิทํ คพฺยํ มํสาทิ, กพฺยํ, ทพฺพํ.

๓๖. ปิติโต ภาตริ เรยฺยณ.

ปิตุสทฺทา ตสฺส ภาตริ เรยฺยณ โหติ, ปิตุ ภาตา เปตฺเตยฺโย.

๓๗. มาติโต จ ภคินิยํ โฉ.

มาติโต ปิติโต จ เตสํ ภคินิยํ โฉ โหติ, มาตุ ภคินี มาตุจฺฉา, ปิตุ ภคินี ปิตุจฺฉา, กถํ ‘มาตุโล’ติ ‘‘มาตุลาทิตฺวานี’’ติ นิปาตนา.

๓๘. มาตาปิตูสฺวามโห.

มาตาปิตูหิ เตสํ มาตาปิตูสุ อามโห โหติ, มาตุ มาตา มาตามหี, มาตุ ปิตา มาตามโห, ปิตุ มาตา ปิตามหี, ปิตุ ปิตา ปิตามโห, น ยถาสงฺขฺยํ, ปจฺเจกาภิ สมฺพนฺธา.

๓๙. หิเต เรยฺยณ.

มาตาปิตูหิ หิเต เรยฺยณ โหติ, มตฺเตยฺโย, เปตฺเตยฺโย.

๔๐. นินฺทาญฺญาตปฺปปฏิภาครสฺสทยาสญฺญาสุ โก.

นินฺทาทีสฺวตฺเถยุ นามสฺมา โก โหติ, นินฺทายํ-มุณฺฑโก, สมณโก. อญฺญาเต-กสฺสายํ อสฺโสติ อสฺสโก, ปโยคสามตฺถิยา สมฺพนฺธิวิเสสานวคโมวคมฺยเต. อปฺปตฺเถเตลกํ, ฆตกํ. ปฏิภาคตฺเถ-หตฺถี วิย หตฺถิโก, อสฺสโก, พลีพทฺทโก. รสฺเส-มานุสโก, รุกฺขโก, ปิลกฺขโก. ทยายํ-ปุตฺตโก, วจฺฉโก. สญฺญายํ-โมโร วิย โมรโก.

๔๑. ตมสฺสปริมาณํ ณิโก จ.

ปฐมนฺตา อสฺเสติ อสฺมึ อตฺเถ ณิโก โหติ โก จ ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ, ปริมียเต เนเนติ ปริมาณํ, โทโณ ปริมาณมสฺส โทณิโก วีหิ, ขารสติโก, ขารสหสฺสิโก อาสีติโก วโย, อุปฑฺฒกายิกํ พิมฺโพหนํ, ปญฺจกํ, ฉกฺกํ.

๔๒. ยเตเตหิ ตฺตโก.

ยาทีหิ ปฐมนฺเตหี อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ ตฺตโก โหติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ, ยํ ปริมาณมสฺส ยตฺตกํ, ตตฺตกํ, เอตฺตกํ, อาวตเก ยาวตโก, ตาวตโก (เอตาวตโก).

๔๓. สพฺพา จาวนฺตุ.

สพฺพโต ปฐมนฺเตหิ ยาทีหิ จ อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ อาวนฺตุ โหติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ. สพฺพํ ปริมาณมสฺส สพฺพาวนฺตํ, ยาวนฺตํ, ตาวนฺตํ, เอตาวนฺตํ.

๔๔. กิมฺหา รติรีวรีวตกริตฺตกา.

กิมฺหา ปฐมนฺตา อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ รติรีวรีวตกริตฺตกา โหนฺติ, ตญฺเจ ปฐมนฺตํ ปริมาณํ ภวติ, กึ สงฺขฺยานํ ปริมาณเมสํ กติ เอเต, กีว, กีวตกํ, กิตฺตกํ. รีวนฺโต สภาวโต อสงฺโขฺย.

๔๕. สญฺชาตํ ตารกาทิตฺวิโต.

ตารกาทีหิ ปฐมนฺเตหิ อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ อิโต โหติ, เต เจ สญฺชาตา โหนฺติ, ตารกา สญฺชาตา อสฺส ตารกิตํ คคนํ, ปุปฺผิโต รุกฺโข, ปลฺลวิตา ลตา.

๔๖. มาเน มตฺโต.

ปฐมนฺตา มานวุตฺติโต อสฺเสติ อสฺมึอตฺเถ มตฺโต โหติ, ปลํ อุมฺมานมสฺส ปลมตฺตํ, หตฺโถ ปมาณมสฺส หตฺถมตฺตํ สตํ มานมสฺส สตมตฺตํ, โทโณ ปริมาณมสฺส โทณมตฺตํ, อเภโทปจารา โทโณติปิ โหติ.

๔๗. ตคฺโฆ จุทฺธํ.

อุทฺธมานวุตฺติโห อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ ตคฺโฆ โหติ มตฺโต จ, ชณฺณุตคฺฆํ, ชณฺณุมตฺตํ.

๔๘. โณ จ ปุริสา.

ปุริสา ปฐมนฺตา อุทฺธมานวุตฺติโต โณ โหติ มตฺตาทโย จ, โปริสํ, ปุริสมตฺตํ, ปุริสตคฺฆํ.

๔๙. อยูภทฺวิตีหํเส.

อุภทฺวิตีหิ อวยววุตฺตีติ ปฐมนฺเตหิ อสฺเสติ ฉฏฺฐิยตฺเถ อโย โหติ. อุโภ อํสา อสฺส อุภยํ, ทฺวยํ, ตยํ.

๕๐. สงฺขฺยาย สจฺจุตีสาสทสนฺตายาธิกาสฺมึ สวสหสฺเส โฑ.

สตฺยนฺตาย อุตฺยนฺตาย อีสนฺตาย อาสนฺตาย ทสนฺตาย จ สงฺขฺยาย ปฐมนฺตาย อสฺมินฺติ สตฺตมฺยตฺเถ โฑ โหติ, สา เจ สงฺขฺยา อธิกา โหติ, ยทสฺมินฺติ ตญฺเจ สตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา โหติ, วีสติ อธิกา อสฺมึ สเตติ วีสํ สตํ, เอกวีสํ สตํ, สหสฺสํ, สตสหสฺสํ วา, ตึสํ สตํ, เอกตึสํ สตํ. อุตฺยนฺตาย-นวุตํ สตํ สหสฺสํ สตสหสฺสํ วา. อีสนฺตาย จตฺตาลีสํ สตํ, สหสฺสํ, สตสหสฺสํ วา. อาสนฺตาย ปญฺญาสํ สตํ, สหสฺสํ, สตสหสฺสํ วา. ทสนฺตายเอกาทสํ สตํ, สหสฺสํ, สตสหสฺสํ วา. สจฺจุตีสาสทสนฺตายาติ กึ? ฉาธิกา อสฺมึสเต. อธิเกติ กึ? ปญฺจทสหีนา อสฺมึสเต, อสฺมินฺติ กึ? วีสตฺยธิกา เอตสฺมา สตา, สตสหสฺเสติ กึ? เอกาทส อธิกา อสฺสํ วีสติยํ.

๕๑. ตสฺส ปูรเณกาทสาทิโต วา.

ฉฏฺฐิยนฺถาเยกาทสาทิกาย สงฺขฺยาย โฑ โหติ (ตสฺส) ปูรณตฺเถ วิภาสา, สา สงฺขฺยา ปูรียเต เยน ตํ ปูรณํ, เอกาทสนฺนํ ปูรโณ เอกาทโส. เอกาทสโม, วีโส, วีสติโม, ตึโส, ตึสติโม, จตฺตาลีโส, ปญฺญาโส.

๕๒. ม ปญฺจาทิกติหิ.

ฉฏฺฐิยนฺตาย ปญฺจาทิกาย สงฺขฺยาย กติสฺมา จ โม โหติ (ตสฺส) ปูรณตฺเถ, ปญฺจโม, สตฺตโม, อฏฺฐโม, กติโม, กติมี.

๕๓. สตาทีนมิจ. สตาทิกาย สงฺขฺยาย ฉฏฺฐิยนฺตาย (ตสฺส) ปูรณตฺเถ โมโหติ สตาทีนมิจานฺตาเทโส, สติโม, สหสฺสิโม.

๕๔. ฉา ฏฺฐฏฺฐมา.

ฉสทฺทา ฏฺฐฏฺฐมา โหนฺติ ตสฺส ปูรณตฺเถ, ฉฏฺโฐ, ฉฏฺฐโม, อิตฺถิยํ ฉฏฺฐี, ฉฏฺฐมี, กถํ ‘ทุติยํ จตุตฺถ’นฺติ? ‘‘ทุติยสฺส, จตุตฺถ ตติยาน’’นฺติ นิปาตนา.

๕๕. เอกา กากฺยสหาเย.

เอกสฺมา อสหายตฺเถ กอากี โหนฺติ วา, เอกโก, เอกากี, เอโก.

๕๖. วจฺฉาทีหิ ตนุตฺเต ตโร.

วจฺฉาทีนํ สภาวสฺส ตนุตฺเต คมฺยมาเน ตโร โหติ, สุสุตฺตสฺส ตนุตฺเต วจฺฉตโร, อิตฺถิยํ วจฺฉตรี, โยพฺพนสฺส ตนุตฺเต โอกฺขตโร, อสฺสภาวสฺส ตนุตฺเต อสฺสตโร, สามตฺถิยสฺส ตนุตฺเต อุสภตโร.

๕๗. กิมฺหา นิทฺธารเณ รตร รตมา. กึสทฺทา นิทฺธารเณ รตร รตมา โหนฺติ, กตโร ภวตํ เทวทตฺโต, กตโร ภวตํ กโฐ, กตโม ภวตํ เทวทตฺโต, กตโม ภวตํ กโฐ, ภารทฺวาชานํ กตโมสิ พฺรเหฺม.

๕๘. เตน ทตฺเต ลิยา.

ตติยนฺตา ทตฺเต-ภิเธยฺเย ลอิยา โหนฺติ, เทเวน ทตฺโต เทวโล, เทวิโย, พฺรหฺมโล, พฺรหฺมิโย, สิวา สีวโล, สีวิโย, สิสฺส ทีโฆ.

๕๙. ตสฺส ภาวกมฺเมสุ ตฺตตาตฺตนณฺยเณยฺยณิยณิยา.

ฉฏฺฐิยนฺตา ภาเว กมฺเม จ ตฺตาทโย โหนฺติ พหุลํ, น จ สพฺเพ สพฺพโต โหนฺติ อญฺญตฺร ตฺตตาหิ, ภวนฺติ เอตสฺมา พุทฺธิสทฺทาภิ ภาโว สทฺทสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ, นีลสฺส ปฏสฺส ภาโว นีลตฺตํ นีลตาภิ คุโณ ภาโว, นีลสฺส คุณสฺส ภาโว นีลตฺตํ นีลตาภิ นีลคุณชาติ, โคตฺตํ โคตาติ โคชาติ, ปาจกตฺตํ, ทณฺฑิตฺตํ, วิสาณิตฺตํ, ราชปุริสตฺตนฺติ กฺริยาทิสมฺพนฺธิตฺตํ, เทวทตฺตตฺตํ, จนฺทตฺตํ, สูริยตฺตนฺติ ตทวตฺถาวิเสสสามญฺญํ, อากาสตฺตํ, อภาวตฺตนฺติ อุปจริตเภทสามญฺญํ. ตฺตน-ปุถุชฺชนตฺตนํ, เวทนตฺตนํ, ชายตฺตนํ, ชารตฺตนํ. ณฺย-อาลสฺยํ, พฺรหฺมญฺญํ, จาปลฺยํ, เนปุญฺญํ, เปสุญฺญํ, รชฺชํ, อาธิปจฺจํ, ทายชฺชํ, เวสมฺมํ ‘เวสม’นฺติ, เกจิ, สขฺยํ, วาณิชฺชํ. เณยฺย-โสเจยฺยํ, อาธิปเตยฺยํ. ณคารวํ, ปาฏวํ, อชฺชวํ, มทฺทวํ. อิย-อธิปติยํ, ปณฺฑิติยํ, พหุสฺสุติยํ, นคฺคิยํ, สูริยํ. ณิย-อาลสิยํ, กาฬุสิยํ, มนฺทิยํทกฺขิยํ, โปโรหิติยํ, เวยฺยตฺติยํ. กถํ ‘รามณียก’นฺติ? สกตฺเถ กนฺตา เณน สิทฺธํ. กมฺมํ กิริยา, ตตฺถ อลสสฺส กมฺมํ อลสตฺตํ’ อลสตา, อลสตฺตนํ, อาลสฺยํ, อาลสิยํ วา, ‘‘สกตฺเถ’ (๔.๑๒๒) ติ สกตฺเถปิ, ยถาภุจฺจํ, การุญฺญํ, ปตฺตกลฺลํ, อากาสานญฺจํ, กายปาคุญฺญตา.

๖๐. พฺย วทฺธทาสา วา.

ฉฏฺฐิยนฺตา วทฺธา ทาสา จ โพฺย วา โหติ ภาวกมฺเมสุ, วทฺธพฺยํ วทฺธตา, ทาสพฺยํ ทาสตา, กถํ ‘วทฺธว’นฺติ? เณ วาคโม.

๖๑. นณ ยุวา โพ จ วสฺส.

ฉฏฺฐิยนฺตา ยุวสทฺทา ภาวกมฺเมสุ นณ วา โหติ ตสฺส โพ จ, โยพฺพนํ, วาเตฺวว? ยุวตฺตํ, ยุวตา.

๖๒. อณฺวาทิตฺวิโม.

อณุอาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ ภาเว วา อิโม โหติ, อณิมา, ลฆิมา, มหิมา, (คริมา), กสิมา, วาเตฺวว? อณุตฺตํ อณุตา.

๖๓. ภาวา เตน นิพฺพตฺเต.

ภาววาจกา สทฺทา เตน นิพฺพตฺเต-ภิเธยฺเย อิโม โหติ, ปาเกน นิพฺพตฺต ปาณิมํ, เสกิมํ.

๖๔. ตรตมิสฺสิกิยิฏฺฐาติสเย.

อติสเย วตฺตมานโต โหนฺเตเต ปจฺจยา, อติสเยน ปาโป ปาปตโร, ปาปตโม, ปาปิสฺสิโก, ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐ, อิตฺถิยํ ปาปตรา. อติสยนฺตาปิ อติสยปฺปจฺจโย, อติสเยน ปาปิฏฺโฐ ปาปิฏฺฐตโร.

๖๕. ตนฺนิสฺสิเต ลฺโล.

ทุติยนฺตา ลฺลปฺปจฺจโย โหติ นิสฺสิตตฺเถ, เวทํ นิสฺสิตํ เวทลฺลํ, ทุฏฺฐุ นิสฺสิตํ ทุฏฺฐุลฺลํ. อิลฺเล-สงฺขาริลฺลํ.

๖๖. ตสฺส วิการาวยเวสุ ณ ณิก เณยฺยมยา.

ปกติยา อุตฺตรมวตฺถนฺตรํ วิกาโร, ฉฏฺฐิยนฺตา นามสฺมา วิกาเร-วยเว จ ณาทโย โหนฺติ พหุลํ, ณ-อายสํ พนฺธนํ, โอทุมฺพรํ, ปณฺณํ, โอทุมฺพรํ ภสฺมํ, กาโปตํ มํสํ, กาโปตํ สตฺถิ. ณิก-กปฺปาสิกํ วตฺถํ. เณยฺย-เอเณยฺยํ มํสํ, เอเณยฺยํ สตฺถิ. โกเสยฺยํ วตฺถํ. มย-ติณมยํ, ทารุมยํ, นฬมยํ, มตฺติกามยํ. ‘‘อญฺญสฺมิ’’นฺติ (๔.๑๒๑) คุนฺนํ กรีเสปิ มโย, โคมยํ.

๖๗. ชตุโต สณ วา.

ฉฏฺฐิยนฺตา นามสฺมา ชตุโต วิการาวยเวสุ สณ วา โหติ. ชตุโน วิกาโร ชาตุสํ ชตุมยํ. ‘‘โลโป’’ติ (๔.๑๒๓) พหุลํ ปจฺจยโลโปปิ ผลปุปฺผมูเลสุ วิการาวยเวสุ, ปิยาลสฺส ผลานิ ปิยาลานิ, มลฺลิกาย ปุปฺผานิ มลฺลิกา, อุสิรสฺส มูลํ อุสีรํ, ตํ สทฺเทน วา ตทภิธานํ.

๖๘. สมูเห กณ ณ ณิกา.

ฉฏฺฐิยนฺตา สมูเห กณ ณ ณิกา โหนฺติ โคตฺตปฺปจฺจยนฺตา. กณ-ราชญฺญกํ, มานุสฺสกํ, อุกฺขาทีหิ-โอกฺขกํ, โอฏฺฐกํ, โอรพฺภกํ, ราชกํ, ราชปุตฺตกํ, หตฺถิกํ, เธนุกํ. ณ-กากํ, ภิกฺขํ. อจิตฺตา ณิก-อาปูปิกํ, สํกุลิกํ.

๖๙. ชนาทีหิ ตา.

ชนาทีหิ ฉฏฺฐิยนฺเตหิ สมูเห ตา โหติ. ชนตา, คชตา, พนฺธุตา, คามตา, สหายตา, นาครตา. ตานฺตา สภาวโต อิตฺถิลิงฺคา, ‘มทนีย’นฺติ กรเณ-ธิกรเณ วา อนีเยน สิทฺธํ. ‘ธูมายิตตฺต’นฺติ กฺตานฺตา นามธาตุโต กฺเตน สิทฺธํ.

๗๐. อิโย หิเต.

ฉฏฺฐิยนฺตา หิเต อิโย โหติ. อุปาทานิยํ, อญฺญตฺราปิ สมาโนทเร สยิโต โสทริโย.

๗๑. จกฺขฺวาทิโต สฺโส.

ฉฏฺฐิยนฺเตหิ จกฺขุอาทีหิ หิเต สฺโส โหติ, จกฺขุสฺสํ, อายุสฺสํ.

๗๒. โณฺย ตตฺถ สาธุ.

สตฺตมฺยนฺตา ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ โณฺย โหติ. สพฺโภ, ปาริสชฺโช. สาธูติ กุสโล โยคฺโค หิโต วา. อญฺญตฺราปิ รถํ วหตีติ รจฺฉา.

๗๓. กมฺมา นิย ญฺญา.

สตฺตมฺยนฺตา กมฺมสทฺทา ตตฺถ สาธูภิ อสฺมึ อตฺเถ นิย ญฺญา โหนฺติ. กมฺเม สาธุ กมฺมนิยํ, กมฺมญฺญํ.

๗๔. กถาทิตฺวิโก.

กถาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ อิโก โหติ. กถิโก, ธมฺมกถิโก, สงฺคามิโก ปวาสิโก, อุปวาสิโก.

๗๕. ปถาทีหิ เณยฺโย.

ปถาทีหิ สตฺตมฺยนฺเตหิ ตตฺถ สาธูติ อสฺมึ อตฺเถ เณ-ยฺโย โหติ, ปาเถยฺยํ สาปเตยฺยํ (อาติเถยฺยํ).

๗๖. ทกฺขิณายารเห.