వేరఞ్జకణ్డం
౧. తేన సమయేన బుద్ధో భగవా వేరఞ్జాయం విహరతి నళేరుపుచిమన్దమూలే మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి. అస్సోసి ఖో వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో – ‘‘సమణో ఖలు, భో, గోతమో సక్యపుత్తో సక్యకులా పబ్బజితో వేరఞ్జాయం విహరతి నళేరుపుచిమన్దమూలే మహతా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహి. తం ఖో పన భవన్తం గోతమం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో – ‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో విజ్జాచరణసమ్పన్నో సుగతో లోకవిదూ అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథి సత్థా దేవమనుస్సానం బుద్ధో భగవా [భగవాతి (స్యా.), దీ. ని. ౧.౧౫౭, అబ్భుగ్గతాకారేన పన సమేతి]. సో ఇమం లోకం సదేవకం సమారకం సబ్రహ్మకం సస్సమణబ్రాహ్మణిం పజం సదేవమనుస్సం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి. సో ధమ్మం దేసేతి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం; కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేతి; సాధు ఖో పన తథారూపానం అరహతం దస్సనం హోతీ’’’తి.
౨. [ఇతో పరం యావ పారా. ౧౫-౧౬ పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామీతి పాఠో అ. ని. ౮.౧౧] అథ ఖో వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవతా సద్ధిం సమ్మోది. సమ్మోదనీయం కథం సారణీయం వీతిసారేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘సుతం మేతం, భో గోతమ – ‘న సమణో గోతమో బ్రాహ్మణే జిణ్ణే వుడ్ఢే మహల్లకే అద్ధగతే వయోఅనుప్పత్తే అభివాదేతి వా పచ్చుట్ఠేతి వా ఆసనేన వా నిమన్తేతీ’తి. తయిదం, భో గోతమ, తథేవ? న హి భవం గోతమో బ్రాహ్మణే జిణ్ణే వుడ్ఢే మహల్లకే అద్ధగతే వయోఅనుప్పత్తే అభివాదేతి వా పచ్చుట్ఠేతి వా ఆసనేన వా నిమన్తేతి? తయిదం, భో గోతమ, న సమ్పన్నమేవా’’తి.
‘‘నాహం తం, బ్రాహ్మణ, పస్సామి సదేవకే లోకే సమారకే సబ్రహ్మకే సస్సమణబ్రాహ్మణియా పజాయ సదేవమనుస్సాయ యమహం అభివాదేయ్యం వా పచ్చుట్ఠేయ్యం వా ఆసనేన వా నిమన్తేయ్యం. యఞ్హి, బ్రాహ్మణ, తథాగతో అభివాదేయ్య వా పచ్చుట్ఠేయ్య వా ఆసనేన వా నిమన్తేయ్య, ముద్ధాపి తస్స విపతేయ్యా’’తి.
౩. ‘‘అరసరూపో భవం గోతమో’’తి? ‘‘అత్థి ఖ్వేస, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘అరసరూపో సమణో గోతమో’తి. యే తే, బ్రాహ్మణ, రూపరసా సద్దరసా గన్ధరసా రసరసా ఫోట్ఠబ్బరసా తే తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా [అనభావకతా (సీ.) అనభావంగతా (స్యా.)] ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. అయం ఖో, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘అరసరూపో సమణో గోతమో’తి, నో చ ఖో యం త్వం సన్ధాయ వదేసీ’’తి.
౪. ‘‘నిబ్భోగో భవం గోతమో’’తి? ‘‘అత్థి ఖ్వేస, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘నిబ్భోగో సమణో గోతమో’తి. యే తే, బ్రాహ్మణ, రూపభోగా సద్దభోగా గన్ధభోగా రసభోగా ఫోట్ఠబ్బభోగా తే తథాగతస్స పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. అయం ఖో, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘నిబ్భోగో సమణో గోతమో’తి, నో చ ఖో యం త్వం సన్ధాయ వదేసీ’’తి.
౫. ‘‘అకిరియవాదో భవం గోతమో’’తి? ‘‘అత్థి ఖ్వేస, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘అకిరియవాదో సమణో గోతమో’తి. అహఞ్హి, బ్రాహ్మణ, అకిరియం వదామి కాయదుచ్చరితస్స వచీదుచ్చరితస్స మనోదుచ్చరితస్స. అనేకవిహితానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అకిరియం వదామి. అయం ఖో, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘అకిరియవాదో సమణో గోతమో’తి, నో చ ఖో యం త్వం సన్ధాయ వదేసీ’’తి.
౬. ‘‘ఉచ్ఛేదవాదో భవం గోతమో’’తి? ‘‘అత్థి ఖ్వేస, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘ఉచ్ఛేదవాదో సమణో గోతమో’తి. అహఞ్హి, బ్రాహ్మణ, ఉచ్ఛేదం వదామి రాగస్స దోసస్స మోహస్స. అనేకవిహితానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం ఉచ్ఛేదం వదామి. అయం ఖో, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘ఉచ్ఛేదవాదో సమణో గోతమో’తి, నో చ ఖో యం త్వం సన్ధాయ వదేసీ’’తి.
౭. ‘‘జేగుచ్ఛీ భవం గోతమో’’తి? ‘‘అత్థి ఖ్వేస, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘జేగుచ్ఛీ సమణో గోతమో’తి. అహఞ్హి, బ్రాహ్మణ, జిగుచ్ఛామి కాయదుచ్చరితేన వచీదుచ్చరితేన మనోదుచ్చరితేన. అనేకవిహితానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా జిగుచ్ఛామి. అయం ఖో, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘జేగుచ్ఛీ సమణో గోతమో’తి, నో చ ఖో యం త్వం సన్ధాయ వదేసీ’’తి.
౮. ‘‘వేనయికో భవం గోతమో’’తి? ‘‘అత్థి ఖ్వేస, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘వేనయికో సమణో గోతమో’తి. అహఞ్హి, బ్రాహ్మణ, వినయాయ ధమ్మం దేసేమి రాగస్స దోసస్స మోహస్స. అనేకవిహితానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం వినయాయ ధమ్మం దేసేమి. అయం ఖో, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘వేనయికో సమణో గోతమో’తి, నో చ ఖో యం త్వం సన్ధాయ వదేసీ’’తి.
౯. ‘‘తపస్సీ భవం గోతమో’’తి? ‘‘అత్థి ఖ్వేస, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘తపస్సీ సమణో గోతమో’తి. తపనీయాహం, బ్రాహ్మణ, పాపకే అకుసలే ధమ్మే వదామి, కాయదుచ్చరితం వచీదుచ్చరితం మనోదుచ్చరితం. యస్స ఖో, బ్రాహ్మణ, తపనీయా పాపకా అకుసలా ధమ్మా పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా తమహం తపస్సీతి వదామి. తథాగతస్స ఖో, బ్రాహ్మణ, తపనీయా పాపకా అకుసలా ధమ్మా పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. అయం ఖో, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘తపస్సీ సమణో గోతమో’తి, నో చ ఖో యం త్వం సన్ధాయ వదేసీ’’తి.
౧౦. ‘‘అపగబ్భో భవం గోతమో’’తి? ‘‘అత్థి ఖ్వేస, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘అపగబ్భో సమణో గోతమో’తి. యస్స ఖో, బ్రాహ్మణ, ఆయతిం గబ్భసేయ్యా పునబ్భవాభినిబ్బత్తి పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా తమహం అపగబ్భోతి వదామి. తథాగతస్స ఖో, బ్రాహ్మణ, ఆయతిం గబ్భసేయ్యా పునబ్భవాభినిబ్బత్తి పహీనా ఉచ్ఛిన్నమూలా తాలావత్థుకతా అనభావంకతా ఆయతిం అనుప్పాదధమ్మా. అయం ఖో, బ్రాహ్మణ, పరియాయో యేన మం పరియాయేన సమ్మా వదమానో వదేయ్య – ‘అపగబ్భో సమణో గోతమో’తి, నో చ ఖో యం త్వం సన్ధాయ వదేసి’’.
౧౧. ‘‘సేయ్యథాపి, బ్రాహ్మణ, కుక్కుటియా అణ్డాని అట్ఠ వా దస వా ద్వాదస వా. తానస్సు కుక్కుటియా సమ్మా అధిసయితాని సమ్మా పరిసేదితాని సమ్మా పరిభావితాని. యో ను ఖో తేసం కుక్కుటచ్ఛాపకానం పఠమతరం పాదనఖసిఖాయ వా ముఖతుణ్డకేన వా అణ్డకోసం పదాలేత్వా సోత్థినా అభినిబ్భిజ్జేయ్య, కిన్తి స్వాస్స వచనీయో – ‘‘జేట్ఠో వా కనిట్ఠో వా’’తి? ‘‘జేట్ఠోతిస్స, భో గోతమ, వచనీయో. సో హి నేసం జేట్ఠో హోతీ’’తి. ‘‘ఏవమేవ ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, అవిజ్జాగతాయ పజాయ అణ్డభూతాయ పరియోనద్ధాయ అవిజ్జణ్డకోసం పదాలేత్వా ఏకోవ లోకే అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో. స్వాహం, బ్రాహ్మణ, జేట్ఠో సేట్ఠో లోకస్స’’.
‘‘ఆరద్ధం ఖో పన మే, బ్రాహ్మణ, వీరియం [విరియం (సీ. స్యా.)] అహోసి అసల్లీనం, ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠా [అప్పముట్ఠా (సీ. స్యా.)], పస్సద్ధో కాయో అసారద్ధో, సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గం. సో ఖో అహం, బ్రాహ్మణ, వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహాసిం. వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహాసిం. పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహాసిం సతో చ సమ్పజానో, సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేసిం, యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి – ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహాసిం. సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహాసిం.
౧౨. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేసిం. సో అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరామి, సేయ్యథిదం – ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో తిస్సోపి జాతియో చతస్సోపి జాతియో పఞ్చపి జాతియో దసపి జాతియో వీసమ్పి జాతియో తింసమ్పి జాతియో చత్తాలీసమ్పి జాతియో పఞ్ఞాసమ్పి జాతియో జాతిసతమ్పి, జాతిసహస్సమ్పి జాతిసతసహస్సమ్పి, అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే అనేకేపి సంవట్టవివట్టకప్పే – ‘అముత్రాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో; సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిం; తత్రాపాసిం ఏవంనామో ఏవంగోత్తో ఏవంవణ్ణో ఏవమాహారో ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీ ఏవమాయుపరియన్తో; సో తతో చుతో ఇధూపపన్నోతి. ఇతి సాకారం సఉద్దేసం అనేకవిహితం పుబ్బేనివాసం అనుస్సరామి. అయం ఖో మే, బ్రాహ్మణ, రత్తియా పఠమే యామే పఠమా విజ్జా అధిగతా, అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా, తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో – యథా తం అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో. అయం ఖో మే, బ్రాహ్మణ, పఠమాభినిబ్భిదా అహోసి కుక్కుటచ్ఛాపకస్సేవ అణ్డకోసమ్హా.
౧౩. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే సత్తానం చుతూపపాతఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేసిం. సో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన [అతిక్కన్తమానుస్సకేన (క.)] సత్తే పస్సామి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే. సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానామి – ‘ఇమే వత భోన్తో సత్తా కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతా వచీదుచ్చరితేన సమన్నాగతా మనోదుచ్చరితేన సమన్నాగతా అరియానం ఉపవాదకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానా; తే కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపన్నా. ఇమే వా పన భోన్తో సత్తా కాయసుచరితేన సమన్నాగతా వచీసుచరితేన సమన్నాగతా మనోసుచరితేన సమన్నాగతా అరియానం అనుపవాదకా సమ్మాదిట్ఠికా సమ్మాదిట్ఠికమ్మసమాదానా; తే కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నా’తి. ఇతి దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన సత్తే పస్సామి చవమానే ఉపపజ్జమానే హీనే పణీతే సువణ్ణే దుబ్బణ్ణే. సుగతే దుగ్గతే యథాకమ్మూపగే సత్తే పజానామి. అయం ఖో మే, బ్రాహ్మణ, రత్తియా మజ్ఝిమే యామే దుతియా విజ్జా అధిగతా, అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా, తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో – యథా తం అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో. అయం ఖో మే, బ్రాహ్మణ, దుతియాభినిబ్భిదా అహోసి కుక్కుటచ్ఛాపకస్సేవ అణ్డకోసమ్హా.
౧౪. ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే ఆసవానం ఖయఞాణాయ చిత్తం అభినిన్నామేసిం. సో ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, ‘అయం దుక్ఖసముదయో’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, ‘అయం దుక్ఖనిరోధో’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, ‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం; ‘ఇమే ఆసవా’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, ‘అయం ఆసవసముదయో’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, ‘అయం ఆసవనిరోధో’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం, ‘అయం ఆసవనిరోధగామినీ పటిపదా’తి యథాభూతం అబ్భఞ్ఞాసిం. తస్స మే ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో కామాసవాపి చిత్తం విముచ్చిత్థ భవాసవాపి చిత్తం విముచ్చిత్థ అవిజ్జాసవాపి చిత్తం విముచ్చిత్థ. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం అహోసి. ‘ఖీణా జాతి, వుసితం బ్రహ్మచరియం, కతం కరణీయం, నాపరం ఇత్థత్తాయా’తి అబ్భఞ్ఞాసిం. అయం ఖో మే, బ్రాహ్మణ, రత్తియా పచ్ఛిమే యామే తతియా విజ్జా అధిగతా, అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా, తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో – యథా తం అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో. అయం ఖో మే, బ్రాహ్మణ, తతియాభినిబ్భిదా అహోసి – కుక్కుటచ్ఛాపకస్సేవ అణ్డకోసమ్హా’’తి.
౧౫. ఏవం వుత్తే, వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘జేట్ఠో భవం గోతమో, సేట్ఠో భవం గోతమో! అభిక్కన్తం, భో గోతమ, అభిక్కన్తం, భో గోతమ!! సేయ్యథాపి, భో గోతమ, నిక్కుజ్జితం వా ఉక్కుజ్జేయ్య, పటిచ్ఛన్నం వా వివరేయ్య, మూళ్హస్స వా మగ్గం ఆచిక్ఖేయ్య, అన్ధకారే వా తేలపజ్జోతం ధారేయ్య – చక్ఖుమన్తో రూపాని దక్ఖన్తీతి, ఏవమేవం భోతా గోతమేన అనేకపరియాయేన ధమ్మో పకాసితో. ఏసాహం భవన్తం గోతమం సరణం గచ్ఛామి ధమ్మఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ. ఉపాసకం మం భవం గోతమో ధారేతు అజ్జతగ్గే పాణుపేతం సరణం గతం. అధివాసేతు చ మే భవం గోతమో వేరఞ్జాయం వస్సావాసం సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేనా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. అథ ఖో వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో భగవతో అధివాసనం విదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.
౧౬. తేన ఖో పన సమయేన వేరఞ్జా దుబ్భిక్ఖా హోతి ద్వీహితికా సేతట్ఠికా సలాకావుత్తా న సుకరా ఉఞ్ఛేన పగ్గహేన యాపేతుం. తేన ఖో పన సమయేన ఉత్తరాపథకా [ఉత్తరాహకా (సీ.)] అస్సవాణిజా [అస్సవణిజా (క.)] పఞ్చమత్తేహి అస్ససతేహి వేరఞ్జం వస్సావాసం ఉపగతా హోన్తి. తేహి అస్సమణ్డలికాసు భిక్ఖూనం పత్థపత్థపులకం [పత్థపత్థమూలకం (క.)] పఞ్ఞత్తం హోతి. భిక్ఖూ పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ వేరఞ్జం పిణ్డాయ పవిసిత్వా పిణ్డం అలభమానా అస్సమణ్డలికాసు పిణ్డాయ చరిత్వా పత్థపత్థపులకం ఆరామం ఆహరిత్వా ఉదుక్ఖలే కోట్టేత్వా కోట్టేత్వా పరిభుఞ్జన్తి. ఆయస్మా పనానన్దో పత్థపులకం సిలాయం పిసిత్వా భగవతో ఉపనామేతి. తం భగవా పరిభుఞ్జతి.
అస్సోసి ఖో భగవా ఉదుక్ఖలసద్దం. జానన్తాపి తథాగతా పుచ్ఛన్తి, జానన్తాపి న పుచ్ఛన్తి; కాలం విదిత్వా పుచ్ఛన్తి, కాలం విదిత్వా న పుచ్ఛన్తి; అత్థసంహితం తథాగతా పుచ్ఛన్తి, నో అనత్థసంహితం. అనత్థసంహితే సేతుఘాతో తథాగతానం. ద్వీహి ఆకారేహి బుద్ధా భగవన్తో భిక్ఖూ పటిపుచ్ఛన్తి – ధమ్మం వా దేసేస్సామ, సావకానం వా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేస్సామాతి [పఞ్ఞాపేస్సామాతి (సీ. స్యా.)]. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘కిం ను ఖో సో, ఆనన్ద, ఉదుక్ఖలసద్దో’’తి? అథ ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసి. ‘‘సాధు సాధు, ఆనన్ద! తుమ్హేహి, ఆనన్ద సప్పురిసేహి విజితం. పచ్ఛిమా జనతా సాలిమంసోదనం అతిమఞ్ఞిస్సతీ’’తి.
౧౭. అథ ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో [మహామోగ్గలానో (క.)] యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఏతరహి, భన్తే, వేరఞ్జా దుబ్భిక్ఖా ద్వీహితికా సేతట్ఠికా సలాకావుత్తా. న సుకరా ఉఞ్ఛేన పగ్గహేన యాపేతుం. ఇమిస్సా, భన్తే, మహాపథవియా హేట్ఠిమతలం సమ్పన్నం – సేయ్యథాపి ఖుద్దమధుం అనీలకం ఏవమస్సాదం. సాధాహం, భన్తే, పథవిం పరివత్తేయ్యం. భిక్ఖూ పప్పటకోజం పరిభుఞ్జిస్సన్తీ’’తి. ‘‘యే పన తే, మోగ్గల్లాన, పథవినిస్సితా పాణా తే కథం కరిస్ససీ’’తి? ‘‘ఏకాహం, భన్తే, పాణిం అభినిమ్మినిస్సామి – సేయ్యథాపి మహాపథవీ. యే పథవినిస్సితా పాణా తే తత్థ సఙ్కామేస్సామి. ఏకేన హత్థేన పథవిం పరివత్తేస్సామీ’’తి. ‘‘అలం, మోగ్గల్లాన, మా తే రుచ్చి పథవిం పరివత్తేతుం. విపల్లాసమ్పి సత్తా పటిలభేయ్యు’’న్తి. ‘‘సాధు, భన్తే, సబ్బో భిక్ఖుసఙ్ఘో ఉత్తరకురుం పిణ్డాయ గచ్ఛేయ్యా’’తి. ‘‘అలం, మోగ్గల్లాన, మా తే రుచ్చి సబ్బస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉత్తరకురుం పిణ్డాయ గమన’’న్తి.
౧౮. అథ ఖో ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘‘కతమేసానం ఖో బుద్ధానం భగవన్తానం బ్రహ్మచరియం న చిరట్ఠితికం అహోసి; కతమేసానం బుద్ధానం భగవన్తానం బ్రహ్మచరియం చిరట్ఠితికం అహోసీ’’తి? అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో సాయన్హసమయం [సాయణ్హసమయం (సీ.)] పటిసల్లానా వుట్ఠితో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఇధ మయ్హం, భన్తే, రహోగతస్స పటిసల్లీనస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది – ‘కతమేసానం ఖో బుద్ధానం భగవన్తానం బ్రహ్మచరియం న చిరట్ఠితికం అహోసి, కతమేసానం బుద్ధానం భగవన్తానం బ్రహ్మచరియం చిరట్ఠితికం అహోసీ’తి. ‘కతమేసానం ను ఖో, భన్తే, బుద్ధానం భగవన్తానం బ్రహ్మచరియం న చిరట్ఠితికం అహోసి, కతమేసానం బుద్ధానం భగవన్తానం బ్రహ్మచరియం చిరట్ఠితికం అహోసీ’’’తి?
‘‘భగవతో చ, సారిపుత్త, విపస్సిస్స భగవతో చ సిఖిస్స భగవతో చ వేస్సభుస్స బ్రహ్మచరియం న చిరట్ఠితికం అహోసి. భగవతో చ, సారిపుత్త, కకుసన్ధస్స భగవతో చ కోణాగమనస్స భగవతో చ కస్సపస్స బ్రహ్మచరియం చిరట్ఠితికం అహోసీ’’తి.
౧౯. ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో, యేన భగవతో చ విపస్సిస్స భగవతో చ సిఖిస్స భగవతో చ వేస్సభుస్స బ్రహ్మచరియం న చిరట్ఠితికం అహోసీ’’తి? ‘‘భగవా చ, సారిపుత్త, విపస్సీ భగవా చ సిఖీ భగవా చ వేస్సభూ కిలాసునో అహేసుం సావకానం విత్థారేన ధమ్మం దేసేతుం. అప్పకఞ్చ నేసం అహోసి సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథా ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లం. అపఞ్ఞత్తం సావకానం సిక్ఖాపదం. అనుద్దిట్ఠం పాతిమోక్ఖం. తేసం బుద్ధానం భగవన్తానం అన్తరధానేన బుద్ధానుబుద్ధానం సావకానం అన్తరధానేన యే తే పచ్ఛిమా సావకా నానానామా నానాగోత్తా నానాజచ్చా నానాకులా పబ్బజితా తే తం బ్రహ్మచరియం ఖిప్పఞ్ఞేవ అన్తరధాపేసుం. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, నానాపుప్ఫాని ఫలకే నిక్ఖిత్తాని సుత్తేన అసఙ్గహితాని తాని వాతో వికిరతి విధమతి విద్ధంసేతి. తం కిస్స హేతు? యథా తం సుత్తేన అసఙ్గహితత్తా. ఏవమేవ ఖో, సారిపుత్త, తేసం బుద్ధానం భగవన్తానం అన్తరధానేన బుద్ధానుబుద్ధానం సావకానం అన్తరధానేన యే తే పచ్ఛిమా సావకా నానానామా నానాగోత్తా నానాజచ్చా నానాకులా పబ్బజితా తే తం బ్రహ్మచరియం ఖిప్పఞ్ఞేవ అన్తరధాపేసుం.
‘‘అకిలాసునో చ తే భగవన్తో అహేసుం సావకే చేతసా చేతో పరిచ్చ ఓవదితుం. భూతపుబ్బం, సారిపుత్త, వేస్సభూ భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అఞ్ఞతరస్మిం భింసనకే [భీసనకే (క.)] వనసణ్డే సహస్సం భిక్ఖుసఙ్ఘం చేతసా చేతో పరిచ్చ ఓవదతి అనుసాసతి – ‘ఏవం వితక్కేథ, మా ఏవం వితక్కయిత్థ; ఏవం మనసికరోథ, మా ఏవం మనసాకత్థ [మనసాకరిత్థ (క.)]; ఇదం పజహథ, ఇదం ఉపసమ్పజ్జ విహరథా’తి. అథ ఖో, సారిపుత్త, తస్స భిక్ఖుసహస్సస్స వేస్సభునా భగవతా అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఏవం ఓవదియమానానం ఏవం అనుసాసియమానానం అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తాని విముచ్చింసు. తత్ర సుదం, సారిపుత్త, భింసనకస్స వనసణ్డస్స భింసనకతస్మిం హోతి – యో కోచి అవీతరాగో తం వనసణ్డం పవిసతి, యేభుయ్యేన లోమాని హంసన్తి. అయం ఖో, సారిపుత్త, హేతు అయం పచ్చయో యేన భగవతో చ విపస్సిస్స భగవతో చ సిఖిస్స భగవతో చ వేస్సభుస్స బ్రహ్మచరియం న చిరట్ఠితికం అహోసీ’’తి.
౨౦. ‘‘కో పన, భన్తే, హేతు కో పచ్చయో యేన భగవతో చ కకుసన్ధస్స భగవతో చ కోణాగమనస్స భగవతో చ కస్సపస్స బ్రహ్మచరియం చిరట్ఠితికం అహోసీ’’తి? ‘‘భగవా చ, సారిపుత్త, కకుసన్ధో భగవా చ కోణాగమనో భగవా చ కస్సపో అకిలాసునో అహేసుం సావకానం విత్థారేన ధమ్మం దేసేతుం. బహుఞ్చ నేసం అహోసి సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథా ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లం, పఞ్ఞత్తం సావకానం సిక్ఖాపదం, ఉద్దిట్ఠం పాతిమోక్ఖం. తేసం బుద్ధానం భగవన్తానం అన్తరధానేన బుద్ధానుబుద్ధానం సావకానం అన్తరధానేన యే తే పచ్ఛిమా సావకా నానానామా నానాగోత్తా నానాజచ్చా నానాకులా పబ్బజితా తే తం బ్రహ్మచరియం చిరం దీఘమద్ధానం ఠపేసుం. సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, నానాపుప్ఫాని ఫలకే నిక్ఖిత్తాని సుత్తేన సుసఙ్గహితాని తాని వాతో న వికిరతి న విధమతి న విద్ధంసేతి. తం కిస్స హేతు? యథా తం సుత్తేన సుసఙ్గహితత్తా. ఏవమేవ ఖో, సారిపుత్త, తేసం బుద్ధానం భగవన్తానం అన్తరధానేన బుద్ధానుబుద్ధానం సావకానం అన్తరధానేన యే తే పచ్ఛిమా సావకా నానానామా నానాగోత్తా నానాజచ్చా నానాకులా పబ్బజితా తే తం బ్రహ్మచరియం చిరం దీఘమద్ధానం ఠపేసుం. అయం ఖో, సారిపుత్త, హేతు అయం పచ్చయో యేన భగవతో చ కకుసన్ధస్స భగవతో చ కోణాగమనస్స భగవతో చ కస్సపస్స బ్రహ్మచరియం చిరట్ఠితికం అహోసీ’’తి.
౨౧. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఏతస్స, భగవా, కాలో! ఏతస్స, సుగత, కాలో! యం భగవా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేయ్య [పఞ్ఞాపేయ్య (సీ. స్యా.)], ఉద్దిసేయ్య పాతిమోక్ఖం, యథయిదం బ్రహ్మచరియం అద్ధనియం అస్స చిరట్ఠితిక’’న్తి. ‘‘ఆగమేహి త్వం, సారిపుత్త! ఆగమేహి త్వం, సారిపుత్త! తథాగతోవ తత్థ కాలం జానిస్సతి. న తావ, సారిపుత్త, సత్థా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతి ఉద్దిసతి [న ఉద్దిసతి (సీ.)] పాతిమోక్ఖం యావ న ఇధేకచ్చే ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మా సఙ్ఘే పాతుభవన్తి. యతో చ ఖో, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చే ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మా సఙ్ఘే పాతుభవన్తి, అథ సత్థా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతి ఉద్దిస్సతి పాతిమోక్ఖం తేసంయేవ ఆసవట్ఠానీయానం ధమ్మానం పటిఘాతాయ. న తావ, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చే ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మా సఙ్ఘే పాతుభవన్తి యావ న సఙ్ఘో రత్తఞ్ఞుమహత్తం పత్తో హోతి. యతో చ ఖో, సారిపుత్త, సఙ్ఘో రత్తఞ్ఞుమహత్తం పత్తో హోతి అథ ఇధేకచ్చే ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మా సఙ్ఘే పాతుభవన్తి, అథ, సత్థా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతి ఉద్దిసతి పాతిమోక్ఖం తేసంయేవ ఆసవట్ఠానీయానం ధమ్మానం పటిఘాతాయ. న తావ, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చే ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మా సఙ్ఘే పాతుభవన్తి, యావ న సఙ్ఘో వేపుల్లమహత్తం పత్తో హోతి. యతో చ ఖో, సారిపుత్త, సఙ్ఘో వేపుల్లమహత్తం పత్తో హోతి, అథ ఇధేకచ్చే ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మా సఙ్ఘే పాతుభవన్తి, అథ సత్థా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతి ఉద్దిసతి పాతిమోక్ఖం తేసంయేవ ఆసవట్ఠానీయానం ధమ్మానం పటిఘాతాయ. న తావ, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చే ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మా సఙ్ఘే పాతుభవన్తి, యావ న సఙ్ఘో లాభగ్గమహత్తం పత్తో హోతి. యతో చ ఖో, సారిపుత్త, సఙ్ఘో లాభగ్గమహత్తం పత్తో హోతి, అథ ఇధేకచ్చే ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మా సఙ్ఘే పాతుభవన్తి, అథ సత్థా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతి ఉద్దిసతి పాతిమోక్ఖం తేసంయేవ ఆసవట్ఠానీయానం ధమ్మానం పటిఘాతాయ. న తావ, సారిపుత్త, ఇధేకచ్చే ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మా సఙ్ఘే పాతుభవన్తి, యావ న సఙ్ఘో బాహుసచ్చమహత్తం పత్తో హోతి. యతో చ ఖో, సారిపుత్త, సఙ్ఘో బాహుసచ్చమహత్తం పత్తో హోతి, అథ ఇధేకచ్చే ఆసవట్ఠానీయా ధమ్మా సఙ్ఘే పాతుభవన్తి, అథ సత్థా సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతి ఉద్దిసతి పాతిమోక్ఖం తేసంయేవ ఆసవట్ఠానీయానం ధమ్మానం పటిఘాతాయ. నిరబ్బుదో హి, సారిపుత్త, భిక్ఖుసఙ్ఘో నిరాదీనవో అపగతకాళకో సుద్ధో సారే పతిట్ఠితో. ఇమేసఞ్హి, సారిపుత్త, పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం యో పచ్ఛిమకో భిక్ఖు సో సోతాపన్నో అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’తి.
౨౨. అథ ఖో భగవా ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ఆమన్తేసి – ‘‘ఆచిణ్ణం ఖో పనేతం, ఆనన్ద, తథాగతానం యేహి నిమన్తితా వస్సం వసన్తి, న తే అనపలోకేత్వా జనపదచారికం పక్కమన్తి. ఆయామానన్ద, వేరఞ్జం బ్రాహ్మణం అపలోకేస్సామా’’తి. ‘‘ఏవం భన్తే’’తి ఖో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతో పచ్చస్సోసి. అథ ఖో భగవా నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ ఆయస్మతా ఆనన్దేన పచ్ఛాసమణేన యేన వేరఞ్జస్స బ్రాహ్మణస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. అథ ఖో వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నం ఖో వేరఞ్జం బ్రాహ్మణం భగవా ఏతదవోచ – ‘‘నిమన్తితమ్హ తయా, బ్రాహ్మణ, వస్సంవుట్ఠా [వస్సంవుత్థా (సీ. స్యా. క.)], అపలోకేమ తం, ఇచ్ఛామ మయం జనపదచారికం పక్కమితు’’న్తి. ‘‘సచ్చం, భో గోతమ, నిమన్తితత్థ మయా వస్సంవుట్ఠా; అపి చ, యో దేయ్యధమ్మో సో న దిన్నో. తఞ్చ ఖో నో అసన్తం, నోపి అదాతుకమ్యతా, తం కుతేత్థ లబ్భా బహుకిచ్చా ఘరావాసా బహుకరణీయా. అధివాసేతు మే భవం గోతమో స్వాతనాయ భత్తం సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేనా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. అథ ఖో భగవా వేరఞ్జం బ్రాహ్మణం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా సమాదపేత్వా సముత్తేజేత్వా సమ్పహంసేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. అథ ఖో వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన సకే నివేసనే పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయం పటియాదాపేత్వా భగవతో కాలం ఆరోచాపేసి – ‘‘కాలో, భో గోతమ, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి.
౨౩. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన వేరఞ్జస్స బ్రాహ్మణస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. అథ ఖో వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేత్వా సమ్పవారేత్వా భగవన్తం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం [ఓణీతపత్తపాణిం (క.)] తిచీవరేన అచ్ఛాదేసి, ఏకమేకఞ్చ భిక్ఖుం ఏకమేకేన దుస్సయుగేన అచ్ఛాదేసి. అథ ఖో భగవా వేరఞ్జం బ్రాహ్మణం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేత్వా సమాదపేత్వా సముత్తేజేత్వా సమ్పహంసేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. అథ ఖో భగవా వేరఞ్జాయం యథాభిరన్తం విహరిత్వా అనుపగమ్మ సోరేయ్యం సఙ్కస్సం కణ్ణకుజ్జం యేన పయాగపతిట్ఠానం తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా పయాగపతిట్ఠానే గఙ్గం నదిం ఉత్తరిత్వా యేన బారాణసీ తదవసరి. అథ ఖో భగవా బారాణసియం యథాభిరన్తం విహరిత్వా యేన వేసాలీ తేన చారికం పక్కామి. అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో యేన వేసాలీ తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయన్తి.
వేరఞ్జభాణవారో నిట్ఠితో.