విహారానుజాననం

౨౯౪. తేన సమయేన బుద్ధో భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన ఖో పన సమయేన భగవతా భిక్ఖూనం సేనాసనం అపఞ్ఞత్తం హోతి. తే చ భిక్ఖూ తహం తహం విహరన్తి – అరఞ్ఞే, రుక్ఖమూలే, పబ్బతే, కన్దరాయం, గిరిగుహాయం, సుసానే, వనపత్థే, అజ్ఝోకాసే, పలాలపుఞ్జే. తే కాలస్సేవ తతో తతో ఉపనిక్ఖమన్తి – అరఞ్ఞా రుక్ఖమూలా పబ్బతా కన్దరా గిరిగుహా సుసానా వనపత్థా అజ్ఝోకాసా పలాలపుఞ్జా, పాసాదికేన అభిక్కన్తేన పటిక్కన్తేన, ఆలోకితేన విలోకితేన, సమిఞ్జితేన పసారితేన, ఓక్ఖిత్తచక్ఖూ, ఇరియాపథసమ్పన్నా. తేన ఖో పన సమయేన రాజగహకో సేట్ఠీ [సేట్ఠి (క.)] కాలస్సేవ ఉయ్యానం అగమాసి. అద్దసా ఖో రాజగహకో సేట్ఠీ తే భిక్ఖూ కాలస్సేవ తతో తతో ఉపనిక్ఖమన్తే – అరఞ్ఞా రుక్ఖమూలా పబ్బతా కన్దరా గిరిగుహా సుసానా వనపత్థా అజ్ఝోకాసా పలాలపుఞ్జా, పాసాదికేన అభిక్కన్తేన పటిక్కన్తేన, ఆలోకితేన విలోకితేన, సమిఞ్జితేన పసారితేన, ఓక్ఖిత్తచక్ఖూ, ఇరియాపథసమ్పన్నే. దిస్వానస్స చిత్తం పసీది. అథ ఖో రాజగహకో సేట్ఠీ యేన తే భిక్ఖూ తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా తే భిక్ఖూ ఏతదవోచ – ‘‘సచాహం, భన్తే, విహారే కారాపేయ్యం, వసేయ్యాథ మే విహారేసూ’’తి? ‘‘న ఖో, గహపతి, భగవతా విహారా అనుఞ్ఞాతా’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, భగవన్తం పటిపుచ్ఛిత్వా మమ ఆరోచేయ్యాథా’’తి. ‘‘ఏవం గహపతీ’’తి ఖో తే భిక్ఖూ రాజగహకస్స సేట్ఠిస్స పటిస్సుత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. ఏకమన్తం నిసిన్నా ఖో తే భిక్ఖూ భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘రాజగహకో, భన్తే, సేట్ఠీ విహారే కారాపేతుకామో. కథం ను ఖో, భన్తే, అమ్హేహి [భన్తే (సీ. క.)] పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి? అథ ఖో భగవా ఏతస్మిం నిదానే ఏతస్మిం పకరణే ధమ్మిం కథం కత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చ లేణాని [పఞ్చ సేనాసనాని (స్యా.)] – విహారం, అడ్ఢయోగం, పాసాదం, హమ్మియం, గుహ’’న్తి.

అథ ఖో తే భిక్ఖూ యేన రాజగహకో సేట్ఠీ తేనుపసఙ్కమింసు, ఉపసఙ్కమిత్వా రాజగహకం సేట్ఠిం ఏతదవోచుం – ‘‘అనుఞ్ఞాతా ఖో, గహపతి, భగవతా విహారా; యస్సదాని కాలం మఞ్ఞసీ’’తి. అథ ఖో రాజగహకో సేట్ఠీ ఏకాహేనేవ సట్ఠివిహారే పతిట్ఠాపేసి. అథ ఖో రాజగహకో సేట్ఠీ తే సట్ఠివిహారే పరియోసాపేత్వా యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం అభివాదేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో రాజగహకో సేట్ఠీ భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘అధివాసేతు మే, భన్తే, భగవా స్వాతనాయ భత్తం సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేనా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. అథ ఖో రాజగహకో సేట్ఠీ భగవతో అధివాసనం విదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం అభివాదేత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.

అథ ఖో రాజగహకో సేట్ఠీ తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయం పటియాదాపేత్వా భగవతో కాలం ఆరోచాపేసి – ‘‘కాలో, భన్తే, నిట్ఠితం భత్త’’న్తి. అథ ఖో భగవా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ యేన రాజగహకస్స సేట్ఠిస్స నివేసనం తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. అథ ఖో రాజగహకో సేట్ఠీ బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సహత్థా సన్తప్పేత్వా సమ్పవారేత్వా, భగవన్తం భుత్తావిం ఓనీతపత్తపాణిం, ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తం నిసిన్నో ఖో రాజగహకో సేట్ఠీ భగవన్తం ఏతదవోచ – ‘‘ఏతే మే, భన్తే, సట్ఠివిహారా పుఞ్ఞత్థికేన సగ్గత్థికేన కారాపితా. కథాహం, భన్తే, తేసు విహారేసు పటిపజ్జామీ’’తి? ‘‘తేన హి త్వం, గహపతి, తే సట్ఠివిహారే ఆగతానాగతస్స చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స పతిట్ఠాపేహీ’’తి. ‘‘ఏవం భన్తే’’తి ఖో రాజగహకో సేట్ఠీ భగవతో పటిస్సుత్వా తే సట్ఠివిహారే ఆగతానాగతస్స చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స పతిట్ఠాపేసి.

౨౯౫. అథ ఖో భగవా రాజగహకం సేట్ఠిం ఇమాహి గాథాహి అనుమోది –

‘‘సీతం ఉణ్హం పటిహన్తి [పటిహనతి (క.)], తతో వాళమిగాని చ;

సరీసపే చ మకసే, సిసిరే చాపి వుట్ఠియో.

‘‘తతో వాతాతపో ఘోరే, సఞ్జాతో [వాతాతపే ఘోరే, సఞ్జాతే (క. సద్దనీతి)] పటిహఞ్ఞతి;

లేణత్థఞ్చ సుఖత్థఞ్చ, ఝాయితుఞ్చ విపస్సితుం.

‘‘విహారదానం సఙ్ఘస్స, అగ్గం బుద్ధేన [బుద్ధేహి (స్యా.)] వణ్ణితం;

తస్మా హి పణ్డితో, పోసో సమ్పస్సం అత్థమత్తనో.

‘‘విహారే కారయే రమ్మే, వాసయేత్థ బహుస్సుతే;

తేసం అన్నఞ్చ పానఞ్చ, వత్థసేనాసనాని చ;

దదేయ్య ఉజుభూతేసు, విప్పసన్నేన చేతసా.

‘‘తే తస్స ధమ్మం దేసేన్తి, సబ్బదుక్ఖాపనూదనం;

యం సో ధమ్మం ఇధఞ్ఞాయ, పరినిబ్బాతి అనాసవో’’తి.

అథ ఖో భగవా రాజగహకం సేట్ఠిం ఇమాహి గాథాహి అనుమోదిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి.

౨౯౬. అస్సోసుం ఖో మనుస్సా – ‘‘భగవతా కిర విహారా అనుఞ్ఞాతా’’తి సక్కచ్చం [తే సక్కచ్చం (స్యా. కం.)] విహారే కారాపేన్తి. తే విహారా అకవాటకా హోన్తి; అహీపి విచ్ఛికాపి సతపదియోపి పవిసన్తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, కవాట’’న్తి. భిత్తిఛిద్దం కరిత్వా వల్లియాపి రజ్జుయాపి కవాటం బన్ధన్తి. ఉన్దూరేహిపి ఉపచికాహిపి ఖజ్జన్తి. ఖయితబన్ధనాని కవాటాని పతన్తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పిట్ఠసఙ్ఘాటం ఉదుక్ఖలికం ఉత్తరపాసక’’న్తి. కవాటా న ఫుసీయన్తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఆవిఞ్ఛనచ్ఛిద్దం ఆవిఞ్ఛనరజ్జు’’న్తి. కవాటా న థకియన్తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, అగ్గళవట్టిం కపిసీసకం సూచికం ఘటిక’’న్తి.

తేన ఖో పన సమయేన భిక్ఖూ న సక్కోన్తి కవాటం అపాపురితుం. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తాళచ్ఛిద్దం. తీణి తాళాని – లోహతాళం, కట్ఠతాళం, విసాణతాళ’’న్తి. యేహి [యేపి (సీ. స్యా.)] తే ఉగ్ఘాటేత్వా పవిసన్తి [విసాణతాళం, యేహి తే ఉగ్ఘాటేత్వా పవిసన్తీతి (క.)], విహారా అగుత్తా హోన్తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, యన్తకం సూచిక’’న్తి.

తేన ఖో పన సమయేన విహారా తిణచ్ఛదనా హోన్తి; సీతకాలే సీతా, ఉణ్హకాలే ఉణ్హా. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఓగుమ్ఫేత్వా ఉల్లిత్తావలిత్తం కాతు’’న్తి.

తేన ఖో పన సమయేన విహారా అవాతపానకా హోన్తి అచక్ఖుస్సా దుగ్గన్ధా. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తీణి వాతపానాని – వేదికావాతపానం, జాలవాతపానం, సలాకవాతపాన’’న్తి. వాతపానన్తరికాయ కాళకాపి వగ్గులియోపి పవిసన్తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వాతపానచక్కలిక’’న్తి. చక్కలికన్తరికాయపి కాళకాపి వగ్గులియోపి పవిసన్తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, వాతపానకవాటకం వాతపానభిసిక’’న్తి.

తేన ఖో పన సమయేన భిక్ఖూ ఛమాయం సయన్తి. గత్తానిపి చీవరానిపి పంసుకితాని హోన్తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, తిణసన్థారక’’న్తి. తిణసన్థారకో ఉన్దూరేహిపి ఉపచికాహిపి ఖజ్జతి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, మిడ్ఢి’’న్తి [మీఢన్తి (సీ.), మిఢిన్తి (స్యా.)]. మిడ్ఢియా గత్తాని దుక్ఖా హోన్తి. భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, బిదలమఞ్చక’’న్తి.