౯. పరివత్తనహారవిభఙ్గవిభావనా

౩౫. యేన యేన సంవణ్ణావిసేసభూతేన విభత్తిహారవిభఙ్గేన సుత్తే వుత్తా ధమ్మాదయో విభత్తా, సో సంవణ్ణావిసేసభూతో విభఙ్గో పరిపుణ్ణో, ‘‘కతమో పరివత్తనహారవిభఙ్గో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో పరివత్తనో హారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు నిద్దిట్ఠేసు సోళససు దేసనాహారాదీసు కతమో సంవణ్ణనావిసేసో పరివత్తనో హారో పరివత్తనహారవిభఙ్గో నామాతి పుచ్ఛతి. ‘‘కుసలాకుసలే ధమ్మే’’తిఆదినిద్దేసస్స ఇదాని మయా వుచ్చమానో ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్స పురిసపుగ్గలస్సా’’తిఆదికో విత్థారసంవణ్ణనావిసేసో పరివత్తనో హారో పరివత్తనహారవిభఙ్గో నామాతి అత్థో గహేతబ్బో.

‘‘సంవణ్ణియమానే సుత్తే నిద్దిట్ఠస్స కతమస్స భావితబ్బస్స కుసలస్స కతమో పటిపక్ఖో, కథం పరివత్తేతబ్బో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఇమస్స భావితబ్బస్స కుసలస్స అయం పటిపక్ఖో, ఏవం పహాతబ్బభావవసేన పరివత్తేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్స పురిసపుగ్గలస్సా’’తిఆదిమాహ. అట్ఠకథాయం పన –

‘‘తత్థ యస్మా సంవణ్ణియమానే సుత్తే యథానిద్దిట్ఠానం కుసలాకుసలధమ్మానం పటిపక్ఖభూతే అకుసలకుసలధమ్మే పహాతబ్బభావాదివసేన నిద్ధారణం పటిపక్ఖతో పరివత్తనం, తస్మా ‘సమ్మాదిట్ఠిస్స పురిసపుగ్గలస్స మిచ్ఛాదిట్ఠి నిజ్జిణ్ణా భవతీ’తిఆది ఆరద్ధ’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౫) –

వుత్తం. పహాయకస్స హి ధమ్మస్స పహాతబ్బభావవసేన నిద్ధారణం, పహాతబ్బస్స చ ధమ్మస్స పహాయకభావవసేన నిద్ధారణం పటిపక్ఖతో పరివత్తనం నామ హోతి. తత్థ సమ్మాదిట్ఠిస్సాతి సమ్మా సున్దరా పసత్థా దిట్ఠి యస్స పుగ్గలస్సాతి సమ్మాదిట్ఠి. పుగ్గలపదట్ఠానా హి అయం దేసనా. తేన వుత్తం ‘‘పురిసపుగ్గలస్సా’’తి. సా పన సమ్మాదిట్ఠి కమ్మకమ్మఫలాదిసద్దహనవసేన వా అనిచ్చాదివిపస్సనావసేన వా మగ్గసమ్మాదస్సనవసేన వా పవత్తా నిరవసేసావ గహితా. ‘‘యాయ భావితాయ సమ్మాదిట్ఠియా పహాతబ్బా మిచ్ఛాదిట్ఠి నిజ్జిణ్ణా భవతి, యది కేవలా మిచ్ఛాదిట్ఠియేవ నిజ్జిణ్ణా భవతి, ఏవం సతి తదవసేసా అకుసలా ధమ్మా అజిణ్ణా

భవేయ్యు’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘యే చస్స మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయా’’తిఆది వుత్తం. మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలాయేవ ధమ్మా చ ఉప్పజ్జేయ్యుం ఉప్పజ్జనారహా భవేయ్యుం, తే చ అకుసలా ధమ్మా అస్స సమ్మాదిట్ఠిసమ్పన్నస్స పురిసపుగ్గలస్స నిజ్జిణ్ణా పహాతబ్బారహా అనుప్పజ్జనసభావా హోన్తి. తేనాహ భగవా – ‘‘ఉపాదాననిరోధా భవనిరోధో’’తి (ఉదా. ౨; మహావ. ౧).

‘‘యది సమ్మాదిట్ఠిస్స పురిసపుగ్గలస్స మిచ్ఛాదిట్ఠి, తప్పచ్చయా అకుసలధమ్మాయేవ నిజ్జిణ్ణా భవన్తి, ఏవం సతి సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయా కుసలా ధమ్మా న సమ్భవేయ్యు’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయా చా’’తిఆది వుత్తం. అస్స సమ్మాదిట్ఠిసమ్పన్నస్స పురిసపుగ్గలస్స ఉప్పజ్జనారహా సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయా అనేకే కుసలా సమథవిపస్సనా వా బోధిపక్ఖియా వా ధమ్మా సమ్భవన్తి, ఉప్పన్నా చ తే ధమ్మా అస్స సమ్మాదిట్ఠిసమ్పన్నస్స పురిసపుగ్గలస్స సన్తానే పునప్పునం పవత్తనవసేన భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

సమ్మాదిట్ఠియా పటిపక్ఖానం మిచ్ఛాదిట్ఠియా, తప్పచ్చయానం అకుసలానం ధమ్మానం పరివత్తనభావో ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘సమ్మాసఙ్కప్పస్స ధమ్మస్స పటిపక్ఖో ధమ్మో కథం పరివత్తేతబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సమ్మాసఙ్కప్పస్స పురిసపుగ్గలస్సా’’తిఆది వుత్తం. యోజనత్థ ఆదయో వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బా. సమ్మా సున్దరా పసత్థా వాచా యస్స పుగ్గలస్సాతి సమ్మావాచో, తస్స సమ్మావాచస్స. ‘‘పురిసపుగ్గలస్సా’’తిఆదీనం అత్థోపి వుత్తనయేన వేదితబ్బో. అయం పన విసేసత్థోసమ్మా అవిపరీతతో విముత్తిఞాణదస్సనం యస్స పుగ్గలస్సాతి సమ్మావిముత్తిఞాణదస్సనో, తస్స సమ్మావిముత్తిఞాణదస్సనస్స పచ్చవేక్ఖణఞాణదస్సనసమ్పన్నస్స పురిసపుగ్గలస్స ‘‘అవిముత్తావ సమానా విముత్తా మయ’’న్తి మిచ్ఛాభినివేసవసేన పవత్తం మిచ్ఛావిముత్తిఞాణదస్సనం నిజ్జిణ్ణం విగతం భవతి. ‘‘యే చస్సా’’తిఆదీనం అనుసన్ధ్యాదికో వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో.

౩౬. ‘‘సమ్మాదిట్ఠిస్సాతిఆదినా సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం కుసలానం పటిపక్ఖా మిచ్ఛాదిట్ఠాదికాయేవ అకుసలా పహాతబ్బభావేన పరివత్తేతబ్బా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా పాణాతిపాతావేరమణిఆదీనం కుసలానం పటిపక్ఖా పాణాతిపాతాదికాపి అకుసలా పహాతబ్బభావేన పరివత్తేతబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘యస్స వా పాణాతిపాతా పటివిరతస్సా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఏవం సమ్మాదిట్ఠిఆదిముఖేన మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదిం దస్సేత్వా పున పాణాతిపాతఅదిన్నాదానకామేసుమిచ్ఛాచారాదితో వేరమణియాదీహి పాణాతిపాతాదీనం పరివత్తనం దస్సేతుం ‘యస్సా’తిఆది ఆరద్ధ’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౬) వుత్తం. తదఙ్గాదివసేనపహీనో హోతి. కాలవాదిస్సాతి వదితబ్బకాలే వదితబ్బం వదతి సీలేనాతి కాలవాదీ, తస్స.

‘‘యథావుత్తప్పకారేనేవ పరివత్తేతబ్బా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా అఞ్ఞేన పకారేనపి పరివత్తేతబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘యే చ ఖో కేచీ’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘యే చ ఖో కేచీతిఆదినా సమ్మాదిట్ఠిఆదిముఖేనేవ మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదీహి ఏవ పరివత్తనం పకారన్తరేన దస్సేతీ’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౬) వుత్తం. తత్థ కేచి మిచ్ఛాదిట్ఠికమిచ్ఛాసఙ్కప్పాదికాయేవ పుగ్గలా పరేసం అరియానం అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం గరహన్తి. సన్దిట్ఠికా సన్దిట్ఠే నియుత్తా, సహధమ్మికా సహ ధమ్మేన కారణేన యే వత్తన్తి సహధమ్మికా. గారయ్హా గరహితబ్బాకారే యుత్తా. వాదా చ అనువాదా చ వాదానువాదా, తే భవన్తో సమ్మాదిట్ఠిఞ్చ ధమ్మం గరహన్తి. తేన గరహణేన. పుజ్జా పూజితబ్బా చ న భవన్తి, పాసంసా పసంసితబ్బా చ న భవన్తి. ఏవన్తిఆదీసు సమ్మాసఙ్కప్పం వా సమ్మావాచాదికం వా విసుం విసుం సమ్మాసఙ్కప్పఞ్చ తే భవన్తో ధమ్మం గరహన్తి. తేన హి యే మిచ్ఛాసఙ్కప్పికా, తే భవన్తో న పుజ్జా చ పాసంసా చ…పే… సమ్మావిముత్తిఞ్చ తే భవన్తో ధమ్మం గరహన్తి. తేన హి యే మిచ్ఛాదిట్ఠివాచికా, తే భవన్తో న పుజ్జా చ పాసంసా చ. సమ్మావిముత్తిఞాణదస్సనఞ్చ తే భవన్తో ధమ్మం గరహన్తి. తేన హి యే మిచ్ఛావిముత్తికా, తే భవన్తో న పుజ్జా చ పాసంసా చ. సమ్మావిముత్తిఞాణదస్సనఞ్చ తే భవన్తో ధమ్మం గరహన్తి. తేన హి యే మిచ్ఛావిముత్తిఞాణదస్సనికా, తే భవన్తో న పుజ్జా చ పాసంసా చాతి యోజనా కాతబ్బా. ‘‘మిచ్ఛావిముత్తిఞాణదస్సనా’’తిపి పాఠో అత్థి.

‘‘అరియమగ్గసమ్మాదిట్ఠాదీనం గరహవసేనేవ మిచ్ఛాదిట్ఠాదయో చ పరివత్తేతబ్బా, నావసేసానం పసంసావసేనా’’తి వత్తబ్బత్తా కామాదీనం పసంసావసేనపి కామానం పటిపక్ఖా వేరమణియాదయోపి పరివత్తేతబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘యే చ ఖో కేచి ఏవమాహంసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ భుఞ్జితబ్బా కామా, పరిభుఞ్జితబ్బా కామా, ఆసేవితబ్బా కామా, నిసేవితబ్బా కామాతి ఏత్థ కామీయన్తేతి కామాతి కమ్మసాధనవసేన వత్థుకామా గహితా, నాతిపణీతా కామా భుఞ్జితబ్బా, అతిపణీతా కామా పరి సమన్తతో భుఞ్జితబ్బా. అతిపణీతతరా కామా ఆ భుసో సేవితబ్బా, నియతా సేవితబ్బా. భావయితబ్బా కామా, బహులీకాతబ్బా కామాతి ఏత్థ పన కామేన్తీతి కామాతి కత్తుసాధనవసేన కిలేసకామా గహితా, పునప్పునం ఉప్పాదనవసేన భావయితబ్బా వడ్ఢాపేతబ్బా పవత్తేతబ్బా కిలేసకామా, బహూనం పునప్పునం ఉప్పాదనవసేన కాతబ్బా వడ్ఢాపేతబ్బా కిలేసకామాతి యే చ కామవసికా పుథుజ్జనా కేచి ఏవమాహంసు తేసం కామవసికానం పుథుజ్జనానం కేసఞ్చి తాదిసేహి కామేహి వేరమణీ కుసలచేతనా పటిపక్ఖవసేన అధమ్మో అసేవితబ్బో నామ ఆపజ్జేయ్యాతి అధిప్పాయో గహేతబ్బో.

అన్తద్వయవసేన పరివత్తనం దస్సేతుం ‘‘యే వా పన కేచీ’’తిఆది వుత్తం. అత్తకిలమథానుయోగో ధమ్మోతి నియ్యానికోతి యే వా పన పఞ్చాతపాదిపటిపన్నకా తత్థియా ఏవమాహంసు, తేసం పఞ్చాతపాదిపటిపన్నకానం నియ్యానికో ధమ్మో మజ్ఝిమాపటిపదాసఙ్ఖాతో విపస్సనాసహితో అరియమగ్గో అధమ్మో అనియ్యానికో అభావేతబ్బో నామ ఆపజ్జేయ్యాతి. సుఖదుక్ఖవసేనపి పరివత్తనం దస్సేతుం ‘‘యే చ ఖో’’తిఆది వుత్తం. ‘‘పాపం నిజ్జరాపేస్సామా’’తి అత్తహింసనాదివసేన పటిపన్నకానం పవత్తో సరీరతాపనో దుక్ఖో ధమ్మో నియ్యానికోతి.

యే చ తథాపటిపన్నకా కేచి ఏవమాహంసు, తేసం తథాపటిపన్నకానం అనవజ్జపచ్చయపరిభోగవసేన పవత్తో సరీరదుక్ఖూపసమో సుఖో ధమ్మో అధమ్మో అప్పవత్తేతబ్బో ఆపజ్జేయ్యాతి.

అన్తద్వయాదివసేన పరివత్తనం ఆచరియేన విభత్తం, అమ్హేహి చ ఞాతం, ‘‘కథం అసుభసఞ్ఞాదివసేన పరివత్తేతబ్బో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఏవం అసుభసఞ్ఞాదివసేన సుభసఞ్ఞాదికా పరివత్తేతబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘యథా వా పనా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఇదాని అసుభసఞ్ఞాదిముఖేన సుభసఞ్ఞాదిపరివత్తనం దస్సేతుం ‘యథా వా పనా’తిఆది వుత్త’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౬) వుత్తం. సబ్బసఙ్ఖారేసూతి తేభూమకసఙ్ఖారేసు. ఆరద్ధవిపస్సకస్స హి తేభూమకా ధమ్మా కిలేసాసుచిపగ్ఘరణకత్తా అసుభతో ఉపట్ఠహన్తి.

‘‘యది సరూపతోయేవ ఇమేసం ఇమే పటిపక్ఖాతి అపరివత్తేతబ్బా సియుం, ఏవం సతి నిరవసేసా చ పటిపక్ఖా న సక్కా పరివత్తేతుం, కథం సక్కా పరివత్తేతు’’న్తి వత్తబ్బత్తా పరివత్తనలక్ఖణం దస్సేన్తో ‘‘యం యం వా పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ కుసలం వా అకుసలం వా యం యం ధమ్మం పరివత్తేతుకామో ఆచరియో చిత్తేన రోచయతి దిట్ఠియా ఉపగచ్ఛతి, కుసలస్స వా అకుసలస్స వా తస్స తస్స రుచికస్స ఉపగతస్స ధమ్మస్స యో పటిపక్ఖో, సో పటిపక్ఖధమ్మో అసద్ధమ్మో అస్స ధమ్మస్స అనిట్ఠతో పచ్చనీకతో అజ్ఝాపన్నో పరిఞ్ఞాతో. ఇట్ఠం వా అనిట్ఠం వా యం యం ధమ్మం పరివత్తేతుకామో ఆచరియో చిత్తేన రోచయతి దిట్ఠియా ఉపగచ్ఛతి, ఇట్ఠస్స వా అనిట్ఠస్స వా తస్స తస్స రుచికస్స ధమ్మస్స యో పటిపక్ఖో, సో పటిపక్ఖధమ్మో అస్స ధమ్మస్స అనిట్ఠతో పచ్చనీకధమ్మతో అజ్ఝాపన్నో పరిఞ్ఞాతో భవతీతి పరివత్తేతుకామేన ఇచ్ఛితబ్బధమ్మానురూపపటిపక్ఖవసేన పరివత్తనం కాతబ్బన్తి పరివత్తనే పటిపక్ఖలక్ఖణం వుత్తం. తేన అట్ఠకథాయం వుత్తం – ‘‘పటిపక్ఖస్స లక్ఖణం విభావేతీ’’తి.

‘‘ఏవం వుత్తప్పకారం పరివత్తనం అమ్హేహి కథం సద్దహితబ్బ’’న్తి వత్తబ్బతా ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం.

‘‘ఏత్తావతా పరివత్తో హారో పరిపుణ్ణో, అఞ్ఞో నియుత్తో నత్థీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘నియుత్తో పరివత్తనో హారో’’తి వుత్తం. యస్మిం సుత్తే కుసలాకుసలే నిద్దిట్ఠే పటిపక్ఖవసేన నీహరిత్వా యథాసమ్భవం యో యో పరివత్తనో హారో నియుత్తో, తస్మిం సుత్తే నిద్దిట్ఠే పటిపక్ఖవసేన నీహరిత్వా సో సో పరివత్తనో హారో నియుత్తో నిద్ధారేత్వా యుత్తో యోజితోతి అత్థో గహేతబ్బోతి.

ఇతి పరివత్తనహారవిభఙ్గే సత్తిబలానురూపా రచితా

విభావనా నిట్ఠితా.

పణ్డితేహి పన అట్ఠకథాటీకానుసారేన గమ్భీరత్థో విత్థారతో విభజిత్వా గహేతబ్బోతి.