౧౦. వేవచనహారవిభఙ్గవిభావనా

౩౭. యేన యేన సంవణ్ణనావిసేసభూతేన పవత్తనహారవిభఙ్గేన పరివత్తేతబ్బా సుత్తత్థా విభత్తా, సో సంవణ్ణనావిసేసభూతో పరివత్తనహారవిభఙ్గో పరిపుణ్ణో, ‘‘కతమో వేవచనహారవిభఙ్గో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో వేవచనో హారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు నిద్దిట్ఠేసు సోళససు దేసనాహారాదీసు కతమో సంవణ్ణనావిసేసో వేవచనో హారో వేవచనహారవిభఙ్గో నామాతి పుచ్ఛతి. ‘‘వేవచనాని బహూనీ’’తిఆదినిద్దేసస్స ఇదాని మయా వుచ్చమానో ‘‘ఏకం భగవా ధమ్మ’’న్తిఆదికో విత్థారసంవణ్ణనావిసేసో వేవచనో హారో వేవచనహారవిభఙ్గో నామాతి అత్థో గహేతబ్బో. ‘‘యాని వేవచనాని నిద్ధారితాని, కతమాని తాని వేవచనానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘యథా ఏక’’న్తిఆది వుత్తం. ఏకం విఞ్ఞాతబ్బం ధమ్మం సభావధమ్మం పఞ్ఞాపేతబ్బం వా ధమ్మం అఞ్ఞమఞ్ఞేహి యథా యేహి పకారేహి చేవ వేవచనేహి చ భగవా నిద్దిసతి, తథాపకారాని వేవచనాని విఞ్ఞాతబ్బానీతి అత్థో. ‘‘తాని వేవచనాని కిన్తి భగవా ఆహా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘యథాహ భగవా’’తిఆది వుత్తం. యథా యంయంపకారాని వేవచనాని –

‘‘ఆసా చ పిహా చ అభినన్దనా చ, అనేకధాతూసు సరా పతిట్ఠితా;

అఞ్ఞాణమూలప్పభవా పజప్పితా, సబ్బా మయా బ్యన్తికతా సమూలికా’’తి. –

భగవా ఆహ, తంతంపకారాని వేవచనాని విఞ్ఞాతబ్బానీతి అత్థో.

ఏకస్సేవ ధమ్మస్స అనేకేహి పరియాయభూతేహి వేవచనేహి నిద్దిసనే ఫలం అట్ఠకథాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౭) బహుధా వుత్తం, తస్మా అమ్హేహి న దస్సితం. ‘‘కతమా ఆసా, కతమా పిహాదీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఆసా నామ వుచ్చతీ’’తిఆది వుత్తం. యా భవిస్సస్స అత్థస్స ఆసీసనా అవస్సం ఆగమిస్సతీతి యా ఆసా అస్స ఆసీసన్తస్స పుగ్గలస్స ఉప్పజ్జతి, తస్స ఆసీసనా ‘‘ఆసా నామా’’తి వుచ్చతి. వత్తమానస్స యా పత్థనా అస్స పత్థయన్తస్స ఉప్పజ్జతి, సేయ్యతరం వా అఞ్ఞం దిస్వా ‘‘ఏదిసో అహం భవేయ్య’’న్తి యా పిహా అస్స పిహయన్తస్స ఉప్పజ్జతి, సా పత్థనా ‘‘పిహా నామా’’తి వుచ్చతి. అనాగతత్థం ఆరబ్భ పవత్తా తణ్హా ‘‘ఆసా’’తి వుచ్చతి, అనాగతపచ్చుప్పన్నత్థం ఆరబ్భ పవత్తా తణ్హా ‘‘పిహా’’తి వుచ్చతి, తథాపి తణ్హాభావేన ఏకత్తా ఏకో ధమ్మోవ అత్థస్స ఇచ్ఛితస్స నిప్ఫత్తి అత్థనిప్ఫత్తి, పటిపాలేతి ఏతాయ తణ్హాయాతి పటిపాలనా, అత్థనిప్ఫత్తియా పటిపాలనాతి అత్థనిప్ఫత్తిపటిపాలనా. యా తణ్హా అస్స పాలయన్తస్స పుగ్గలస్స ఉప్పజ్జతి, సా తణ్హా ‘‘అభినన్దనా’’తి వుచ్చతి.

‘‘యా అత్థనిప్ఫత్తి తణ్హాయ పటిపాలేతబ్బా, కతమా సా అత్థనిప్ఫత్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా తం అత్థనిప్ఫత్తిం సత్తతో వా సఙ్ఖారతో వా విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘పియం వా ఞాతిం, పియం వా ధమ్మ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘ఞాతి’’న్తి ఇమినా మిత్తబన్ధవాదయోపి గహితా. ధమ్మం పన పియరూపారమ్మణాదికం ఛబ్బిధమ్పి యాయ తణ్హాయ తణ్హికో అభినన్దతి, సా తణ్హా ‘‘అభినన్దనా నామా’’తి వుచ్చతి. పటిక్కూలం ఞాతిం వా ధమ్మం వా విపల్లాసవసేన అప్పటిక్కూలం ఞాతిం వా ధమ్మం వా సభావవసేన అప్పటిక్కూలతో యాయ తణ్హాయ తణ్హికో అభినన్దతి, సా తణ్హా వా ‘‘అభినన్దనా నామా’’తి వుచ్చతీతి యోజేత్వా అత్థో గహేతబ్బో.

‘‘యాసు అనేకాసు ధాతూసు వుత్తప్పకారా తణ్హా ‘సరా’తి భగవతా వుత్తా, కతమా తా ధాతుయో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా తా ధాతుయో సరూపతో దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుధాతూ’’తిఆది వుత్తం.

‘‘తాసు ధాతూసు కతమాయ ధాతుయా కతమా సరా పతిట్ఠితా పవత్తా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఇమాయ ధాతుయా అయం సరా పతిట్ఠితా పవత్తాతి నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘సరాతి కేచి రూపాధిముత్తా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కేచీతి సరాసఙ్ఖాతాయ రూపతణ్హాయ తణ్హికా పుగ్గలా. రూపాధిముత్తాతి రూపధాతుసఙ్ఖాతే ఆరమ్మణే అధిముత్తా అజ్ఝోసితా. ఇమినా పదేన రూపతణ్హాసఙ్ఖాతా సరా రూపధాతుయా పతిట్ఠితా పవత్తాతి గహితా, ‘‘కేచి సద్దాధిముత్తా’’తిఆదీహిపి సద్దతణ్హాసఙ్ఖాతాదయో సరా సద్దధాతుయాదీసు పతిట్ఠితా పవత్తా సరావ గహితా. కేచి ధమ్మాధిముత్తాతి ఏత్థ ధమ్మగ్గహణేన చక్ఖుధాతుసోతధాతుఘానధాతుజివ్హాధాతుకాయధాతుసత్తవిఞ్ఞాణధాతుధమ్మధాతుయో గహితా, తస్మా అట్ఠారస ధాతుయో పతిట్ఠానభావేన గహితాపి ఛబ్బిధావ గహితాతి దట్ఠబ్బా. ‘‘రూపాధిముత్తాదీసు కిత్తకాని పదాని తణ్హాపక్ఖే తణ్హాయ వేవచనా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఏతాదిసాని ఏత్తకాని పదాని తణ్హాపక్ఖే తణ్హావేవచనానీతి నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థ యాని ఛ గేహసితానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు ఛసు రూపాదీసు. ఛ గేహసితాని దోమనస్సానీతి ఛసు రూపాదీసు పవత్తం తణ్హాపేమం నిస్సాయ పవత్తాని ఛ దోమనస్సాని. ఏస నయో సేసేసుపి. ‘‘ఛ ఉపేక్ఖా గేహసితాపి భగవతా వుత్తా, కస్మా న గహితా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘యా ఛ ఉపేక్ఖా గేహసితా, అయం దిట్ఠిపక్ఖో’’తి వుత్తం, దిట్ఠిపక్ఖత్తా న గహితాతి అత్థో.

౩౮. ‘‘కథం వుత్తప్పకారా తణ్హా ఏవ గహితా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సాయేవ పత్థనాకారేనా’’తిఆది వుత్తం. సా వుత్తప్పకారా ఏవ తణ్హా పత్థనాకారేన పవత్తనతో ఆసాదిపరియాయేన వుత్తా, రూపాదిఆరమ్మణధమ్మేసు నన్దనతో ‘‘ధమ్మనన్దీ’’తి పరియాయేన వుత్తా, రూపాదిఆరమ్మణధమ్మేసు గిలిత్వా పరినిట్ఠపేతి వియ అజ్ఝోసాయ తిట్ఠనతో ‘‘ధమ్మజ్ఝోసాన’’న్తి పరియాయేన వుత్తా, తస్మా తణ్హాయ వేవచనాని హోన్తి.

తణ్హాయ వేవచనాని ఆచరియేన నిద్దిట్ఠాని, అమ్హేహి చ ఞాతాని, ‘‘కతమాని చిత్తస్స వేవచనానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘చిత్తం మనో’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ఆరమ్మణం చిన్తేతీతి చిత్తం. మనతి జానాతీతి మనో. విజానాతీతి విఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా అత్థో పకరణేసు (ధ. స. అట్ఠ. ౫) వుత్తోవ, తస్మా అమ్హేహి న విత్థారితో. వేవచనానియేవ ఇమాని ఇమస్స వేవచనానీతి ఏత్తకానియేవ కథయిస్సామ. ‘‘పఞ్ఞిన్ద్రియం పఞ్ఞాబల’’న్తిఆదీని పఞ్ఞావేవచనాని.

‘‘అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తిఆదీని బుద్ధస్స వేవచనాని. ‘‘తాని కత్థ దేసితానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘యథా చ బుద్ధానుస్సతియం వుత్త’’న్తిఆది వుత్తం. బుద్ధానుస్సతిదేసనాయం యథా చ యంయంపకారం వేవచనం భగవతా ‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహం…పే… భగవతో’’తి వుత్తం, ఏతంపకారం వేవచనం బుద్ధానుస్సతియా వేవచనం బుద్ధస్స వేవచనన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘యథా చ ధమ్మానుస్సతియం వుత్త’’న్తిఆదీసుపి ఏవమేవ యోజనా కాతబ్బా.

‘‘తేనాహా’’తిఆద్యానుసన్ధ్యాదిఅత్థో చేవ ‘‘నియుత్తో వేవచనో హారో’’తిఆనుసన్ధ్యాదిఅత్థో చ వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో.

ఇతి వేవచనహారవిభఙ్గే సత్తిబలానురూపా రచితా

విభావనా నిట్ఠితా.

పణ్డితేహి పన అట్ఠకథాటీకానుసారేన గమ్భీరత్థో విత్థారతో విభజిత్వా గహేతబ్బోతి.