౪. పటినిద్దేసవారఅత్థవిభావనా

౧. దేసనాహారవిభఙ్గవిభావనా

౫. ఏవం హారాదయో సరూపతో ఆచరియేన ఉద్దేసతో ఉద్దిట్ఠా, నిద్దేసతో చ నిద్దిట్ఠా, అమ్హేహి చ ఞాతా, అథ కస్మా పున ‘‘తత్థ కతమో దేసనాహారో’’తిఆదికో ఆరద్ధోతి చే? వేనేయ్యానం తివిధత్తా. వేనేయ్యా హి అతితిక్ఖపఞ్ఞో నాతితిక్ఖపఞ్ఞో మన్దపఞ్ఞోతి తివిధా హోన్తి. తేసఞ్హి అతితిక్ఖపఞ్ఞస్సానురూపం హారాదయో ఉద్దేసతో ఉద్దిట్ఠా, నాతితిక్ఖపఞ్ఞస్స అనురూపం నిద్దేసతో నిద్దిట్ఠా, ఇదాని మన్దపఞ్ఞస్సానురూపం హారాదయో విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థ కతమో దేసనాహారో’’తిఆదికో విభఙ్గవారో ఆరద్ధో. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఏవం హారాదయోసుఖగ్గహణత్థం గాథాబన్ధవసేన సరూపతో నిద్దిసిత్వా ఇదాని తేసు హారే తావ పటినిద్దేసవసేన విభజితుం ‘తత్థ కతమో దేసనాహారో’తిఆది ఆరద్ధ’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౫) వుత్తం.

తత్థ యే హారాదయో ఉద్దేసనిద్దేసేసు నిద్దిట్ఠా, తత్థ హారాదీసు కతమో దేసనాహారోతి చే? యా ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తిఆదిగాథా (నేత్తి. ౪) వుత్తా, సా అయం గాథా నిద్దేసవసేన దేసనాహారో నామ, తస్స ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తిఆది (నేత్తి. ౪) నిద్దేసస్స ఇదాని మయా వుచ్చమానో ‘‘అయం దేసనాహారో కిం దేసయతీ’’తిఆదికో విత్థారసంవణ్ణనావిసేసో దేసనాహారవిభఙ్గో నామాతి యోజనా. ‘‘అయం దేసనాహారో కిం దేసయతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా పుచ్ఛం ఠపేత్వా ‘‘ఇమం దేసయతీ’’తి నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘అయం దేసనాహారో కిం దేసయతి? అస్సాదం ఆదీనవ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ అయం దేసనాహారో కిం దేసయతీతి చే? అస్సాదం దేసయతి సంవణ్ణేతి విత్థారేతి, ఆదీనవం దేసయతి…పే… విత్థారేతి, నిస్సరణం దేసయతి…పే… విత్థారేతి, ఫలం దేసయతి…పే… విత్థారేతి, ఉపాయం దేసయతి…పే… విత్థారేతి, ఆణత్తిం దేసయతి సంవణ్ణేతి విత్థారేతీతి యోజనో.

ఏత్థ చ ‘‘అయం దేసనాహారో’’తి సద్దో పుబ్బాపరాపేక్ఖోతి దట్ఠబ్బో. ‘‘‘అస్సాదాదీనవతా’తిఆదిగాథాయం (నేత్తి. ౪) దస్సితా ఇమే అస్సాదాదయో కత్థ సంవణ్ణేతబ్బే పాళిధమ్మే ఆగతా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘‘అస్సాదాదీనవతా’తిఆదిగాథాయం (నేత్తి. ౪) దస్సితా ఇమే అస్సాదాదయో కత్థ సంవణ్ణేతబ్బే పాళిధమ్మే ఆగతా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధం బ్రహ్మచరియం పకాసేస్సామీ’’తి పటిఞ్ఞాతబ్బే పాళిధమ్మే సంవణ్ణేతబ్బే యే అస్సాదాదయో ఆగతా, తే అయం దేసనాహారో దేసయతీతి అధిప్పాయో.

తత్థ ధమ్మసద్దో పరియత్తిసచ్చసమాధిపఞ్ఞాపకతిపుఞ్ఞాపత్తిఞేయ్యాదీసు బహూసు అత్థేసు పవత్తో, తథాపి ఇధ పరియత్తిధమ్మేయేవ పవత్తోతి దట్ఠబ్బో. అత్థుద్దేసో పన అట్ఠకథాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౫) వుత్తో, తస్మా ఇధ మయా న వుత్తో. వో-కారోపి ఉపయోగకరణపదపూరణసమ్పదానత్థేసు దిస్సతి చ, తథాపి ఇధ సమ్పదానత్థేవాతి దట్ఠబ్బో. భిక్ఖన్తి యాచన్తి సీలక్ఖన్ధాదయో, పచ్చయే వా కాయవిఞ్ఞత్తియాతి భిక్ఖూ, సంసారే భయం ఇక్ఖన్తి పచ్చవేక్ఖన్తీతి వా భిక్ఖూ. భిక్ఖవేతి తే భిక్ఖూ ఆలపతి, కిమత్థాయాతి అత్తనో ముఖాభిముఖం కత్వా ధమ్మస్సవనే అతిఉస్సాహనే నియోజేతుం ఆలపతీతి వేదితబ్బో.

ధమ్మం దేసేస్సామీతి నాహం ఇస్సరతాయ తుమ్హే అఞ్ఞం కిఞ్చి కారేయ్యామి, ధమ్మంయేవ దేసేస్సామి, దేసేన్తో చ న అఞ్ఞేసం ధమ్మం సుత్వా సుతమయఞాణానుసారేన దేసేస్సామి, అనావరణఞాణేన సబ్బఞేయ్యధమ్మేసు పచ్చక్ఖకారితాయ ఇదాని మయాయేవ పవత్తియమానం ధమ్మం అహం దేసేస్సామీతి పటిజానాతి. ఆదిమ్హి కల్యాణం ఆదికల్యాణం, ఆది కల్యాణమేతస్సాతి వా ఆదికల్యాణం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఆదికల్యాణాదయో చేత్థ అత్థకల్యాణాదివసేన వుత్తాతి దట్ఠబ్బా. తేనాహ – ‘‘సీలేన ఆదికల్యాణం, సమాధినా మజ్ఝేకల్యాణం, పఞ్ఞాయ పరియోసానకల్యాణం. బుద్ధసుబుద్ధతాయ వా ఆదికల్యాణం, ధమ్మసుధమ్మతాయ మజ్ఝేకల్యాణం, సఙ్ఘసుప్పటిపత్తియా పరియోసానకల్యాణం. అథ వా ఉగ్ఘటితఞ్ఞువినయనేన ఆదికల్యాణం, విపఞ్చితఞ్ఞువినయనేన మజ్ఝేకల్యాణం, నేయ్యపుగ్గలవినయనేన పరియోసానకల్యాణం. అయమేవత్థో ఇధాధిప్పేతో’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౫).

అరీయతి ఞాయతీతి అత్థో, అర-ధాతుయా నిప్పరియాయతో ఞాణప్పధానో ఆరమ్మణికచిత్తుప్పాదో అత్థో, ఠానూపచారతో అత్థస్స ఞాతబ్బస్స ఆరమ్మణపచ్చయసత్తి అత్థో, ఇతి-సద్దేన సాయేవ సత్తి పరామసీయతి, ఆరమ్మణపచ్చయసత్తిసహితో ఆరమ్మణపచ్చయసఙ్ఖాతో ఞాతబ్బో అత్థో త-పచ్చయస్స అత్థోతి ధాతుపచ్చయానం అత్థవిసేసో దట్ఠబ్బో. అసతి భవతీతి వా అత్థో, సహ అత్థేన యో ధమ్మో వత్తతీతి సో ధమ్మో సాత్థో, అత్థేన సమన్నాగతో వా ధమ్మో సాత్థో, సఙ్కాసనాదిఛఅత్థపదసమాయోగతో వా సాత్థో. అయమేవత్థో ఇధాధిప్పేతో నేత్తివిసయత్తా. సమ్పన్నం బ్యఞ్జనం యస్స ధమ్మస్సాతి సబ్యఞ్జనో. సిథిలధనితదీఘరస్సగరులహుసమ్బన్ధవవత్థితవిముత్తనిగ్గహితసమ్పన్నత్తా, అకారన్తాదిఇత్థిలిఙ్గాదిఏకవచనాదిసమ్పన్నత్తా, పమాదలేఖాదిరహితత్తా చ అవయవో సమ్పన్నో తంసమూహత్తా ధమ్మో సమ్పన్నబ్యఞ్జనో నామ, అక్ఖరాదిఛబ్యఞ్జనపదసమాయోగా వా సబ్యఞ్జనో. అయమేవత్థో ఇధాధిప్పేతో. ఇమస్మిం అయం ఊనో, సో నేతబ్బో పక్ఖిపితబ్బోతి ఉపనేతబ్బాభావతో కేవలపరిపుణ్ణో, సీలక్ఖన్ధసమాధిక్ఖన్ధపఞ్ఞాక్ఖన్ధ- విముత్తిక్ఖన్ధవిముత్తిఞాణదస్సనక్ఖన్ధపారిపూరియా వా కేవలపరిపుణ్ణో. ఇధాయం అతిరేకో, సో అపనేతబ్బోతి వత్వా అపనేతబ్బాభావతో పరిసుద్ధో, చతురోఘనిత్థరణత్థాయ, లోకామిసనిరపేక్ఖతాయ పవత్తియమానత్తా వా పరిసుద్ధో. సేట్ఠత్తా బ్రహ్మచరియం, బ్రహ్మానం వా సేట్ఠానం అరియానం చరియం బ్రహ్మచరియం, పబ్బజ్జబ్రహ్మచరియమగ్గబ్రహ్మచరియసాసనబ్రహ్మచరియాదీసు సాసనబ్రహ్మచరియం పకాసయిస్సామి, పరిదీపయిస్సామీతి అత్థో.

‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి…పే… పకాసేస్సామీ’’తి పటిఞ్ఞాతబ్బే పాళిధమ్మే ఆగతే అస్సాదాదయో దేసనాహారో దేసయతి సంవణ్ణేతి విత్థారేతీతి ఆచరియేన సామఞ్ఞవసేనేవ వుత్తం, తస్మా దేసనాహారో ఇధ పాళియం ఆగతం ఇమం అస్సాదం దేసయతి, ఇధ పాళియం ఆగతం ఇమం ఆదీనవం దేసయతీతిఆది విసేసో న విఞ్ఞాతబ్బో, ‘‘కథం విఞ్ఞాతబ్బో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఇధ పాళియం ఆగతో అయం అస్సాదో, ఇధ పాళియం ఆగతో అయం ఆదీనవో’’తి విసేసం నియమేత్వా ఉపలక్ఖణనయేన దస్సేతుం ‘‘తత్థ కతమో అస్సాదో? కామం కామయమానస్సా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తస్సం ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తిఆదిగాథాయం నిద్దిట్ఠేసు విసయవిసయిభేదేసు అస్సాదేసు కతమో అస్సాదో తత్థ తేసు పాళిధమ్మేసు కత్థ పాళియం ఆగతోతి పుచ్ఛిత్వా –

‘‘కామం కామయమానస్స, తస్స చేతం సమిజ్ఝతి;

అద్ధా పీతిమనో హోతి, లద్ధా మచ్చో యదిచ్ఛతీ’’తి. (సు. ని. ౭౭౨; మహాని. ౧) –

ఇధ పాళిగాథాయం యో విసయభూతో అస్సాదో ఆగతో, సో అయం అస్సాదేతబ్బో అస్సాదో దేసనాహారస్స విసయోతి. అట్ఠకథాయం పన –

‘‘ఏవం భగవతా దేసితో, పకాసితో చ సాసనధమ్మో యేసం అస్సాదాదీనం దస్సనవసేన పవత్తో, తే అస్సాదాదయో దేసనాహారస్స విసయభూతా యత్థ యత్థ పాఠే సవిసేసం వుత్తా, తతో తతో నిద్ధారేత్వా ఉదాహరణవసేన ఇధానేత్వా దస్సేతుం ‘తత్థ కతమో అస్సాదో’తిఆది ఆరద్ధ’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౫) వుత్తం.

తత్థ అస్సాదీయతేతి అస్సాదో, అస్సాదేతబ్బో వత్థుకామో. కామీయతేతి కామో, వత్థుకామో చ. తం కామయతీతి కామయమానో, సత్తో. తస్స పీతియా యుత్తం మనో ఏతస్సాతి పీతిమనో. మనతి జానాతీతిఆదివచనత్థేన మచ్చో. కామం కామితబ్బం వత్థు కామయమానస్స తస్స సత్తస్స ఏతం కామితబ్బం వత్థు సచే సమిజ్ఝతి, ఏవం సతి సో సత్తో అద్ధా పీతిమనో హోతి. యో మచ్చో యం వత్థుం ఇచ్ఛతి, తం వత్థుం సో మచ్చో లద్ధా అద్ధా పీతిమనో హోతీతి గాథాయత్థో దట్ఠబ్బో.

‘‘కామం …పే… పీతిమనో హోతీ’’తి ఏత్తకమేవ అవత్వా ‘‘లద్ధా మచ్చో యదిచ్ఛతీ’’తి వుత్తత్తా లోభనీయం వత్థుంయేవ లద్ధా పీతిమనో న హోతి, అథ ఖో పత్థేతబ్బం పూజేతబ్బన్తి సబ్బం లద్ధా మచ్చో పీతిమనో చ హోతీతి అతిరేకత్థో దట్ఠబ్బో.

విసయభూతో అస్సాదేతబ్బో అస్సాదో ఇధ పాళియం గాథాయం ఆగతోతి ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘దుక్ఖదోమనస్సాదిభేదేసు ఆదీనవేసు కతమో ఆదీనవో కత్థ పాళిధమ్మే ఆగతో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో ఆదీనవో? తస్స చే కామయానస్సా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తస్సం ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తిఆదిగాథాయం నిద్దిట్ఠేసు దుక్ఖదోమనస్సాదీసు ఆదీనవేసు కతమో ఆదీనవో తత్థ తేసు పాళిధమ్మేసు కత్థ పాళియం ఆగతోతి పుచ్ఛిత్వా –

‘‘తస్స చే కామయానస్స, ఛన్దజాతస్స జన్తునో;

తే కామా పరిహాయన్తి, సల్లవిద్ధోవ రుప్పతీ’’తి. (సు. ని. ౭౭౩; మహాని. ౨) –

ఇధ పాళిగాథాయం యో దోమనస్ససఙ్ఖాతో ఆదీనవో ఆగతో, సో అయం దోమనస్ససఙ్ఖాతో ఆదీనవో దేసనాహారస్స విసయోతి.

గాథాయం పన కామయతి ఇచ్ఛతీతి కామయానో. అథ వా యాయతి గచ్ఛతీతి యానో, కామేన యానో కామయానో, తస్స. ఛన్దో జాతో యస్స సో ఛన్దజాతో, తస్స. విజ్ఝీయతేతి విద్ధో, సల్లతి పవిసతీతి సల్లో, సల్లేన విద్ధో సల్లవిద్ధో. కామం కామయానస్స ఛన్దజాతస్స జన్తునో యే కామా లభితబ్బా, తే కామా కేనచి అన్తరాయేన యదా పరిహాయన్తి, తదా సో జన్తు రుప్పతి. కీదిసోవ రుప్పతి? అయోమయసల్లవిద్ధో మిగో రుప్పతి ఇవ, పరిహీనకామో జన్తు రుప్పతీతి దట్ఠబ్బో. ఏత్థ చ ‘‘రుప్పతీ’’తివచనేన దోమనస్సుప్పత్తి దస్సితాతి దట్ఠబ్బా.

దోమనస్సభూతో ఆదీనవో ఇధ పాళియం ఆగతోతి ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘మగ్గనిబ్బానవసేన దువిధేసు నిస్సరణేసు కతమం నిస్సరణం కత్థ పాళియం ఆగత’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమం నిస్సరణం? యో కామే పరివజ్జేతీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తస్సం ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తిఆదిగాథాయం నిద్దిట్ఠేసు మగ్గనిబ్బానవసేన దువిధేసు నిస్సరణేసు కతమం నిస్సరణం తత్థ తేసు పాళిధమ్మేసు కత్థ పాళిధమ్మే ఆగతన్తి పుచ్ఛిత్వా –

‘‘యో కామే పరివజ్జేతి, సప్పస్సేవ పదా సిరో;

సోమం విసత్తికం లోకే, సతో సమతివత్తతీ’’తి. (సు. ని. ౭౭౪; మహాని. ౩) –

ఇధ పాళిగాథాయం యం సమతివత్తనకరణం మగ్గసఙ్ఖాతం నిస్సరణం ఆగతం, తం ఇదం మగ్గసఙ్ఖాతం సమతివత్తనకరణం నిస్సరణం దేసనాహారస్స విసయన్తి.

గాథాయం యోతి ఝానలాభీ వా అరియో వా. కామేతి వుత్తప్పకారో వత్థుకామో. తేసు పవత్తఛన్దరాగస్స విక్ఖమ్భనేన వా సముచ్ఛిన్దనేన వా పరివజ్జేతి. కిం పరివజ్జేతి ఇవ వజ్జేతి? సప్పస్స సిరో సిరం చక్ఖుమా పురిసో దిస్వా పదా పాదేన పరివజ్జేతి ఇవ, ఏవం పరివజ్జేతి. సతో సతిసమ్పన్నో సో పుగ్గలో లోకే రూపాదీసు విసత్తికం ఇమం తణ్హం యేన మగ్గేన సమతివత్తతి సం సుట్ఠు అతిక్కమిత్వా వత్తతి, ఇదం మగ్గసఙ్ఖాతం సమతివత్తనకరణం ఏకదేసం నిస్సరణం నామాతి యోజేతబ్బం. ‘‘పాదా’’తి వత్తబ్బే ఆకారస్స రస్సం కత్వా ‘‘పదా’’తి వుత్తం. పాదాతి చ పాదేన యథా ‘‘అమోహభావా అమోహభావేనా’’తి. తేన వుత్తం ‘‘అత్తనో పాదేనా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౫).

ఏకదేసో విసయసఙ్ఖాతో అస్సాదో ఇధ పాళియం ఆగతోతి ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘ఏకదేసో విసయిసఙ్ఖాతో అస్సాదో కత్థ పాళియం ఆగతో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో అస్సాదో? ఖేత్తం వత్థు’’న్తిఆది ఆరద్ధం. అథ వా ‘‘తత్థ కతమో అస్సాదో? ఖేత్తం వత్థు’’న్తిఆది కస్మా ఏవం ఆరద్ధం, నను ‘‘తత్థ కతమో అస్సాదో? కామం కామయమానస్సా’’తిఆదినా అస్సాదో విభత్తో? సచ్చం, అస్సాదో పన దువిధో విసయవిసయివసేన, తస్మిం విసయసఙ్ఖాతో అస్సాదో పుబ్బే విభత్తో, ఇదాని విసయిసఙ్ఖాతం అస్సాదం విభజితుం ‘‘తత్థ కతమో అస్సాదో? ఖేత్తం వత్థు’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తస్సం ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తిఆదిగాథాయం నిద్దిట్ఠేసు విసయవిసయిభేదేసు అస్సాదేసు కతమో అస్సాదో తత్థ తేసు పాళిధమ్మేసు కత్థ పాళియం ఆగతోతి పుచ్ఛిత్వా –

‘‘ఖేత్తం వత్థుం హిరఞ్ఞం వా, గవాస్సం దాసపోరిసం;

థియో బన్ధూ పుథూ కామే, యో నరో అనుగిజ్ఝతీ’’తి. (సు. ని. ౭౭౫; మహాని. ౪) –

ఇధ పాళిగాథాయం యో అనుగిజ్ఝనసఙ్ఖాతో అస్సాదో ఆగతో, సో అయం అనుగిజ్ఝనసఙ్ఖాతో విసయిఅస్సాదో దేసనాహారస్స విసయోతి.

గాథాయం ఖేత్తన్తి ఖిపీయన్తి బీజాని ఏత్థ ఠానేతి ఖేత్తం. ఖిపన్తానం జనానం ఖిపనకిరియా ఖిప-ధాతుయా ముఖ్యత్థో, ఖిపనకిరియాజనకో చిత్తుప్పాదో ఫలూపచారత్థో, తస్స చిత్తుప్పాదస్స ఉపనిస్సయపచ్చయభూతస్స కేదారస్స విరుళ్హాపనసత్తి ఫలూపచారత్థో, ఇతి-సద్దేన సా విరుళ్హాపనసత్తియేవ పరామసీయతి, తస్సా సత్తియా పతిట్ఠం కేదారసఙ్ఖాతం ఠానం త-పచ్చయత్థో. ఏస నయో తీసు పిటకేసు ఏవరూపేసు చ వచనత్థేసు యథారహం నీహరిత్వా గహేతబ్బో. వపన్తి పతిట్ఠహన్తి ఏత్థాతి వత్థు. అపరణ్ణాదీనం పతిట్ఠహనం వప-ధాతుయా ముఖ్యత్థో, ఠానస్స పతిట్ఠాపనసత్తి ఫలూపచారత్థో, ఇతి-సద్దేన సా పతిట్ఠాపనసత్తి పరామసీయతి. తస్సా సత్తియా పతిట్ఠట్ఠానం త-పచ్చయత్థో. ఖేత్తం పన పుబ్బణ్ణవిరూహనట్ఠానం, వత్థు అపరణ్ణవిరూహనట్ఠానం.

హినోతి పవత్తతి పీతిసోమనస్సన్తి హి, కిం తం? పీతిసోమనస్సం, రాతి పవత్తేతి జాతరూపన్తి రం, కిం తం? జాతరూపం, హిం రన్తి హిరం, దుతియాతప్పురిససమాసో. ఞాపేతి తోసేతీతి ఞం, కిం తం? జాతరూపం. హిరం హుత్వా ఞం హిరఞ్ఞం, పవత్తమానం పీతిసోమనస్సం పవత్తేత్వా జనే విసేసేన తోసేతీతి అత్థో గహేతబ్బో. వా-సద్దో వుత్తావుత్తత్థసముచ్చయత్థో. గచ్ఛన్తి విసేసేనాతి గావో, రత్తిన్దివం అసన్తి భక్ఖన్తి విసేసేనాతి అస్సా, గావో చ అస్సా చ గవాస్సం. దాతబ్బం పఠమం దేన్తీతి దా, అసన్తి భక్ఖన్తీతి అసా, దత్వా అసా దాసా, సామికానం దాతబ్బం పఠమం దత్వా పచ్ఛా అసన్తి భక్ఖన్తీతి అత్థో. సామికేహి వా దిన్నం అసన్తి భక్ఖన్తీతి దాసా, దుక్ఖేన కసిరేన అసన్తి పవత్తన్తీతి వా దాసా,. మాతాపితూనం హదయం పురేన్తీతి పురిసా, పురం హితం వా ఇసన్తి గవేసన్తీతి పురిసా. బుద్ధపచ్చేకబుద్ధచక్కవత్తిభావం పురేతి కమ్మన్తి పురం, కిం తం? బలవకమ్మం, పురం ఇసన్తి సీలేనాతి వా పురిసా. పురిసా ఏవ హి సమ్మాసమ్బుద్ధపచ్చేకబుద్ధచక్కవత్తిభావం గచ్ఛన్తి. ‘‘పురి ఉచ్చట్ఠానే సేన్తీతి వా పురిసా. పురిసా హి మాతూనం పితుట్ఠానే ఠితా’’తి ఇమే వచనత్థా వుత్తప్పకారా యుత్తాయేవ అత్థసమ్భవతో. దాసా చ పురిసా చ దాసపోరిసం, మజ్ఝే వుద్ధి. ఏత్థ చ దాసగ్గహణేన దాసీపి గహితా. దాసా దుక్కటజనా, పురిసా సుఖితజనాతి విసేసో దట్ఠబ్బో. ఠన్తి పతిట్ఠహన్తి ఏత్థ మాతుగామే పుత్తధీతాతి థియో. నరసద్దస్స విగ్గహత్థో హేట్ఠా వుత్తోవ.

ఏకదేసో దోమనస్ససఙ్ఖాతో ఆదీనవో ఇధ పాళిగాథాయం ఆగతోతి ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘దుక్ఖసఙ్ఖాతో ఆదీనవో కత్థ పాళియం ఆగతో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో ఆదీనవో? అబలా నం బలీయన్తీ’’తిఆది ఆరద్ధం. అథ వా ‘‘తత్థ కతమో ఆదీనవో? అబలా నం బలీయన్తీ’’తిఆది కస్మా ఏవం ఆరద్ధం, నను ‘‘తత్థ కతమో ఆదీనవో? తస్స చే కామయానస్సా’’తిఆదినా ఆదీనవో విభత్తోతి? సచ్చం, ఆదీనవో పన బహువిధో దుక్ఖదోమనస్సాదివసేన, తస్మిం బహువిధే ఆదీనవే ఏకదేసో దోమనస్ససఙ్ఖాతో ఆదీనవో పుబ్బే విభత్తో, ఇదాని దుక్ఖసఙ్ఖాతం ఆదీనవం విభజితుం ‘‘తత్థ కతమో ఆదీనవో? అబలా నం బలీయన్తీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తస్సం ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తిఆదిగాథాయం నిద్దిట్ఠేసు దుక్ఖదోమనస్సాదీసు ఆదీనవేసు కతమో ఆదీనవో తత్థ తేసు పాళిధమ్మేసు కత్థ పాళిధమ్మే ఆగతోతి పుచ్ఛిత్వా –

‘‘అబలా నం బలీయన్తి, మద్దన్తేనం పరిస్సయా;

తతో నం దుక్ఖమన్వేతి, నావం భిన్నమివోదక’’న్తి. (సు. ని. ౭౭౬; మహాని. ౫) –

ఇధ పాళిగాథాయం యో దుక్ఖసఙ్ఖాతో ఏకదేసో ఆదీనవో ఆగతో, సో అయం దుక్ఖసఙ్ఖాతో ఏకదేసో ఆదీనవో దేసనాహారస్స విసయోతి.

గాథాయం నత్థి బలం ఏతేసం కిలేసానన్తి అబలా. కస్మా కిలేసా అబలా హోన్తీతి? కుసలేహి పహాతబ్బత్తా. నరన్తి ఖేత్తాదికామే అనుగిజ్ఝన్తం నరం, సద్ధాబలాదివిరహతో వా అబలం తం నరం బలీయన్తి అభిభవన్తి. కిఞ్చాపి కిలేసా కుసలేహి పహాతబ్బత్తా అబలా హోన్తి, తథాపి కామమనుగిజ్ఝన్తం సద్ధాబలాదివిరహితం అభిభవితుం సమత్థా భవన్తి. మద్దన్తేనం పరిస్సయాతి కామగిద్ధం కామే పరియేసన్తం, కామం రక్ఖన్తఞ్చ ఏనం నరం పరి సమన్తతో పరిపీళేత్వా అయన్తి పవత్తన్తీతి పరిస్సయా, సీహబ్యగ్ఘాదయో చేవ కాయదుచ్చరితాదయో చ మద్దన్తి. తతో తేహి పరిస్సయేహి అభిభూతం నం నరం జాతిఆదిదుక్ఖం అన్వేతి అనుగచ్ఛతి. కిమివ అన్వేతి? ఉదకం భిన్ననావం అన్వేతి ఇవ, ఏవం అన్వేతీతి అత్థో.

ఏకదేసం మగ్గసఙ్ఖాతం నిస్సరణం ఇధ పాళిగాథాయం ఆగతన్తి ఆచరియేన విభత్తం, అమ్హేతి చ విఞ్ఞాతం, ‘‘నిబ్బానసఙ్ఖాతం ఏకదేసం నిస్సరణం కత్థ పాళిధమ్మే ఆగత’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమం నిస్సరణం? తస్మా జన్తు సదా సతో’’తిఆది ఆరద్ధం. అథ వా ‘‘తత్థ కతమం నిస్సరణం? తస్మా జన్తు సదా సతో’’తిఆది కస్మా ఏవం ఆరద్ధం, నను ‘‘తత్థ కతమం నిస్సరణం? యో కామే పరివజ్జేతీ’’తిఆదినా నిస్సరణం విభత్తన్తి? సచ్చం, నిస్సరణం పన దువిధం మగ్గనిబ్బానవసేన, తత్థ దువిధే నిస్సరణే మగ్గసఙ్ఖాతం నిస్సరణం పుబ్బే విభత్తం, ఇదాని నిబ్బానసఙ్ఖాతం నిస్సరణం విభజితుం ‘‘తత్థ కతమం నిస్సరణం? తస్మా జన్తు సదా సతో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తస్సం ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తిఆదిగాథాయం నిద్దిట్ఠేసు మగ్గనిబ్బానేసు నిస్సరణేసు ఏకదేసం నిబ్బానసఙ్ఖాతం నిస్సరణం తత్థ తేసు పాళిధమ్మేసు కత్థ పాళిధమ్మే ఆగతన్తి పుచ్ఛిత్వా –

‘‘తస్మా జన్తు సదా సతో, కామాని పరివజ్జయే;

తే పహాయ తరే ఓఘం, నావం సిత్వావ పారగూ’’తి. –

ఇధ పాళిగాథాయం యం నిబ్బానసఙ్ఖాతం నిస్సరణం ఆగతం, ఇదం నిస్సరణం దేసనాహారస్స విసయన్తి.

గాథాయం తస్మాతి యస్మా కామగిద్ధం నరం దుక్ఖం అన్వేతి, తస్మా జన్తు సదా సబ్బకాలే పుబ్బరత్తాపరరత్తే జాగరియానుయోగేన సతో సతిసమ్పన్నో హుత్వా కామాని కిలేసకామే విక్ఖమ్భనవసేన వా సముచ్ఛేదవసేన వా పరివజ్జయే పరిజహేయ్య. తే కామే అరియమగ్గేన పహాయ చతుబ్బిధం ఓఘం తరేయ్య తరితుం సక్కుణేయ్య. కో తరతి ఇవ తరేయ్య? నావాసామికో నావం యం పవిసన్తం ఉదకం సిత్వా బహి సిఞ్చిత్వా లహుకాయ నావాయ అప్పకసిరేన తరిత్వా పారగూ పారం గచ్ఛతి ఇవ, ఏవం అత్తని పవత్తం కిలేసూదకం సిఞ్చిత్వా అరియమగ్గేన నీహరిత్వా లహుకేన అత్తభావేన అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా నిబ్బానేన పారం నిబ్బానం సన్తిం గచ్ఛేయ్యాతి అత్థో. ఇదం నిబ్బానం కస్మా నిస్సరణం హోతి? సబ్బసఙ్ఖతనిస్సరణతో నిస్సరణం నామ.

ఇదం నిస్సరణం ఇధ పాళిధమ్మే ఆగతన్తి ఆచరియేన విభత్తం, అమ్హేహి చ విఞ్ఞాతం, ‘‘కతమం ఫలం కత్థ పాళిధమ్మే ఆగత’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమం ఫలం? ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారి’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తస్సం ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తిఆదిగాథాయం నిద్దిట్ఠేసు రక్ఖననిప్ఫాదనమచ్చుతరణాదీసు ఫలేసు కతమం ఫలం తత్థ తేసు పాళిధమ్మేసు కత్థ పాళిధమ్మే ఆగతన్తి పుచ్ఛిత్వా –

‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారిం, ఛత్తం మహన్తం యథ వస్సకాలే;

ఏసానిసంసో ధమ్మే సుచిణ్ణే, న దుగ్గతిం గచ్ఛతి ధమ్మచారీ’’తి. (సు. ని. ౧౦౨, ౧౦౩) –

ఇధ పాళిగాథాయం యం అనత్థేహి ధమ్మస్స రక్ఖనఫలం ఆగతం, రక్ఖావహనస్స అబ్భుదయస్స యఞ్చ నిప్ఫాదనం ఫలం ఆగతం, ఇదం రక్ఖననిప్ఫాదనం ఫలం దేసనాహారస్స విసయన్తి.

గాథాయం ధమ్మోతి యేన పుగ్గలేన యో దానాదిప్పభేదో పుఞ్ఞధమ్మో నిబ్బత్తితో, సో ధమ్మో. ధమ్మచారిం ధమ్మనిబ్బత్తకం తం పుగ్గలం అనత్థేహి రక్ఖతి. కిమివ? వస్సకాలే దేవే వస్సన్తే సతి మహన్తం కుసలేన ధారేతబ్బం ఛత్తం ధారేన్తం కుసలం తం జనం వస్సతేమనతో రక్ఖతి యథా, ఏవం రక్ఖితబ్బో ధమ్మోపి అత్తసమ్మాపణిధానేన అప్పమత్తో హుత్వా సుట్ఠు ధమ్మం రక్ఖన్తంయేవ రక్ఖతి, తాదిసో ధమ్మచారీయేవ దుగ్గతిం న గచ్ఛతి. ఏసో ఆనిసంసో సుచిణ్ణే సుచిణ్ణస్స ధమ్మే ధమ్మస్స ఆనిసంసోతి అత్థో.

ఏకదేసం ఫలం ఇధ పాళిధమ్మే ఆగతన్తి ఆచరియేన విభత్తం, అమ్హేహి చ ఞాతం, ‘‘కతమో ఉపాయో కత్థ పాళియం ఆగతో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో ఉపాయో? సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తస్సం ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తిఆదిగాథాయం నిద్దిట్ఠేసు విపస్సనాపుబ్బఙ్గమనిబ్బిదాదీసు ఉపాయేసు కతమో ఉపాయో తత్థ తేసు పాళిధమ్మేసు కత్థ పాళిధమ్మే ఆగతోతి పుచ్ఛిత్వా –

‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా ‘అనిచ్చా’తి…పే…;

సబ్బే ధమ్మా ‘అనత్తా’తి, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతీ’’తి. (ధ. ప. ౨౭౭-౨౭౯) –

ఇధ పాళిగాథాసు యో విపస్సనాపుబ్బఙ్గమనిబ్బిదాఞాణసఙ్ఖాతో విసుద్ధియా అధిగమహేతుభావతో మగ్గో ఆగతో, అయం ఉపాయో దేసనాహారస్స విసయోతి.

గాథాసు సబ్బే నిరవసేసా కమ్మచిత్తోతుఆహారేహి సఙ్ఖరితా సఙ్ఖతసఙ్ఖారా హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా ఇతి యదా పఞ్ఞాయ పస్సతి, అథ అనిచ్చే దుక్ఖసభావే నిబ్బిన్దతి, ఏసో విపస్సనాపుబ్బఙ్గమో నిబ్బిన్దనఞాణసఙ్ఖాతో ధమ్మో విసుద్ధియా మగ్గోతి. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తిఆదీసు సఙ్ఖారానం సఙ్ఖతధమ్మభావో పచ్చయాకారవిభఙ్గట్ఠకథాయం (విభ. అట్ఠ. ౨౨౬ సఙ్ఖారపదనిద్దేస) వుత్తోవ, తం విభఙ్గట్ఠకథం అనోలోకేత్వా ఏకచ్చే ఆచరియా ‘‘విపస్సనాఞాణారమ్మణత్తా తేభూమకధమ్మాయేవా’’తి వదన్తి, ఏవం సతి మగ్గఫలధమ్మానం నిచ్చాదిభావో భవేయ్య, తస్మా విభఙ్గట్ఠకథానురూపోవ అత్థో దట్ఠబ్బో. దుక్ఖాతి దుక్ఖదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖభావేన దుక్ఖా. అనత్తాతి నిచ్చసారసుఖసారఅత్తసారరహితత్తా అసారకట్ఠేన అనత్తా, అవసవత్తనట్ఠేన వా అనత్తా.

ఏకదేసో ఉపాయో ఇధ పాళిధమ్మే ఆగతోతి ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమా ఆణత్తి కత్థ పాళిధమ్మే ఆగతా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమా ఆణత్తి? చక్ఖుమా విసమానీవా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తస్సం ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తిఆదిగాథాయం నిద్దిట్ఠాసు పాపదుచ్చరితపరివజ్జనాణత్తికల్యాణసుచరితచరణాణత్తిఆదీసు కతమాణత్తి తత్థ తేసు పాళిధమ్మేసు కత్థ పాళిధమ్మే ఆగతాతి పుచ్ఛిత్వా –

‘‘చక్ఖుమా విసమానీవ, విజ్జమానే పరక్కమే;

పణ్డితో జీవలోకస్మిం, పాపాని పరివజ్జయే’’తి. (ఉదా. ౪౩) –

ఇధ పాళిధమ్మే యా పాపదుచ్చరితపరివజ్జనాణత్తి ఆగతా, అయం పాపదుచ్చరితపరివజ్జనాణత్తి దేసనాహారస్స విసయాతి.

గాథాయం చక్ఖుమా పురిసో విజ్జమానే పరక్కమే ఆవహితం సరీరం ఆవహన్తోవ హుత్వా విసమాని భూమిప్పదేసాని వా విసమే హత్థిఆదయో వా పరివజ్జేతి ఇవ, ఏవం జీవలోకస్మిం పణ్డితో పాపాని లామకాని దుచ్చరితాని పరివజ్జేతి. ఆణత్తి నామ ఆణారహస్స ధమ్మరాజస్స భగవతో ఆణా, సా బహువిధా, తస్మా ‘‘కరేయ్య కల్యాణ’’న్తిఆదిగాథాయం సుచరితచరణా ఆణత్తి.

‘‘ఉపేథ సరణం బుద్ధం, ధమ్మం సఙ్ఘఞ్చ తాదినం;

సమాదియథ సీలాని, తం వో అత్థాయ హేహితీ’’తి. (థేరీగా. ౨౪౯-౨౫౦, ౨౮౯-౨౯౦) –

ఆదీసు గాథాసు సరణగమనాణత్తిసీలసమాదానాణత్తిఆది ఆగతాతి.

‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సూ’’తిఆది కస్మా ఏవం ఆరద్ధం, నను ‘‘తత్థ కతమం ఫలం? ధమ్మో హవే’’తిఆదినా, ‘‘తత్థ కతమో ఉపాయో? సబ్బే సఙ్ఖారా’’తిఆదినా, ‘‘తత్థ కతమా ఆణత్తి? చక్ఖుమా’’తిఆదినా చ ఫలూపాయాణత్తియో విభత్తాతి? సచ్చం, విసుం విసుం పన సుత్తేసు ఆగతా ఫలూపాయాణత్తియో విభత్తా, ఇదాని ఏకతో ఆగతా ఫలూపాయాణత్తియో విభజితుం ‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సూ’’తిఆది ఆరద్ధం.

తత్థ సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సూతి సబ్బమ్పి సఙ్ఖారలోకం అత్తతో సుఞ్ఞోతి అవసవత్తితాసల్లక్ఖణవసేన వా తుచ్ఛభావసమనుపస్సనవసేన వా పస్సాతి ఇదం భగవతో వచనం విధానభావతో ఆణత్తి నామ. నిచ్చసారసుఖసారఅత్తసారాదిరహితత్తా ‘‘మోఘరాజా’’తి ఆలపతి, సద్ధాసీలసుతచాగాదిరహితత్తా వా మోఘో.

‘‘సదా సతో’’తి పుగ్గలవసేన వుత్తాయ సతియా సుఞ్ఞతాదస్సనస్స సమ్పజానహేతుభావతో సతియేవ ఉపాయో, న సతిమాతి ఏత్థ సతీతి అధిప్పాయో.

అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చాతి ఏత్థ అత్తానుదిట్ఠి నామ ‘‘రూపం అత్తా, రూపవా అత్తా, రూపస్మిం అత్తా, అత్తని రూప’’న్తిఆదిప్పకారా వీసతివత్థుకా దిట్ఠి. మగ్గేన ఊహచ్చ సముచ్ఛిన్దిత్వా ఏవం వుత్తవిధినా మచ్చుతరో మచ్చునో విసయాతిక్కన్తో సియా భవేయ్య. ఏత్థ యం మచ్చువిసయం తరణం అతిక్కమనం, తస్స అతిక్కమనస్స యఞ్చ పుబ్బభాగపటిపదాసమ్పజ్జనం, ఇదం భగవతో దేసనాయ ఫలం దేసనాహారస్స విసయన్తి అధిప్పాయో. పుబ్బే విసుం విసుం ఫలూపాయాణత్తియో విభత్తాపి –

‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు, మోఘరాజ సదా సతో;

అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చ, ఏవం మచ్చుతరో సియా’’తి. (సు. ని. ౧౧౨౫; మహాని. ౧౮౬; చూళని. పిఙ్గియమాణవపుచ్ఛా ౧౪౪, మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౮) –

ఏకగాథాయం పున ఏకతో విభజనతో ఫలాదీసు ఏకతో దస్సితేసు సబ్బత్థ సుత్తేసు వా సబ్బత్థ గాథాసు వా ఫలాదయో దస్సేతబ్బా అస్సాదాదయో వియ కత్థచి నిద్ధారేత్వాతి విసేసో విజానితబ్బో. తేనాహ అట్ఠకథాచరియో ‘‘యథా పన…పే… ఏకతో ఉదాహరణం కతన్తి దట్ఠబ్బ’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౫).

౬. దేసనాహారస్స విసయభూతా అస్సాదాదయో ‘‘ఇధ పాళిధమ్మే అయం అస్సాదో ఆగతో, ఇధ పాళిధమ్మే అయం ఆదీనవో ఆగతో’’తిఆదినా విసేసతో నిదస్సనవసేన సరూపతో ఆచరియేన విభత్తా, తే అస్సాదాదయో తిణ్ణం ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదీనం పుగ్గలానం సామఞ్ఞతో భగవా కిం ను ఖో దేసేతి, ఉదాహు ఏకస్స పుగ్గలస్స యథాలాభం కిం ను దేసేతీతి అనుయోగస్స సమ్భవతో ఇమస్స పుగ్గలస్స ఇమం దేసేతి, ఇమస్స పుగ్గలస్స ఇమం దేసేతీతి పుగ్గలభేదేన అస్సాదాదయో విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థ భగవా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్సా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి తేసు అస్సాదాదీసు. నిస్సరణం ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స పుగ్గలస్స భగవా దేసేతి, ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ ఇమే ద్వే విపఞ్చితఞ్ఞుస్స పుగ్గలస్స భగవా దేసేతి, అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ ఇమే తయో నేయ్యస్స పుగ్గలస్స భగవా దేసేతీతి యోజనత్థో దట్ఠబ్బో.

అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఏవం అస్సాదాదయో ఉదాహరణవసేన సరూపతో దస్సేత్వా ఇదాని తత్థ పుగ్గలవిభాగేన దేసనావిభాగం దస్సేతుం ‘తత్థ భగవా’తిఆది వుత్త’’న్తి వుత్తం.

తత్థ ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్సాతి ఉగ్ఘటీయతే పటివిజ్ఝీయతే, ఠపీయతే వా సప్పభేదో విత్థారో అత్థోతి ఉగ్ఘటితో, జానాతీతి ఞూ, ఉగ్ఘటితం అత్థం ఞూ ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ, ఉద్దేసమత్తేనేవ సప్పభేదం సవిత్థారం పటివిజ్ఝితబ్బం అత్థం పటివిజ్ఝతీతి అత్థో. యో పుగ్గలో ఉద్దేసేనేవ ఉద్దిట్ఠమత్తేనేవ అత్థం ఞత్వా అత్థసిద్ధిప్పత్తో హోతి, సో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ నామ.

విపఞ్చీయతే విత్థరీయతే అత్థోతి విపఞ్చితో, తం జానాతీతి విపఞ్చితఞ్ఞూ. యో పుగ్గలో నిద్దేసేన నిద్దిట్ఠమత్తమేవ అత్థం ఞత్వా అత్థసిద్ధిప్పత్తో, సో విపఞ్చితఞ్ఞూ నామ.

పటినిద్దేసేన అత్థో నేతబ్బో పాపేతబ్బోతి నేయ్యో. యో పుగ్గలో పటినిద్దేసేన వా పటిలోమేన వా విభత్తం ఏవ అత్థం ఞత్వా అత్థసిద్ధిప్పత్తో, సో నేయ్యో నామ. నిస్సరణదేసనాయేవ ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స పటివేధాభిసమయో సిద్ధో హోతి, ఆదీనవదేసనాయ చేవ నిస్సరణదేసనాయ చ విపఞ్చితఞ్ఞుస్స పటివేధాభిసమయో సిద్ధో హోతి, అస్సాదదేసనాయ చ ఆదీనవదేసనాయ చ నిస్సరణదేసనాయ చ నేయ్యస్స పటివేధాభిసమయో సిద్ధో హోతీతి అధిప్పాయో ఇధ గహేతబ్బో.

పదపరమో పనేత్థ పటివేధాభిసమయభజనాభావతో న గహితో. తస్మిఞ్చ అగ్గహితే అస్సాదో, ఆదీనవో, నిస్సరణం, అస్సాదాదీనవా, అస్సాదనిస్సరణాని, ఆదీనవనిస్సరణాని, అస్సాదాదీనవనిస్సరణాని చాతి సత్తసు పట్ఠాననయేసు తతియఛట్ఠసత్తమావ గహితా, అవసేసా చత్తారో నయా న గహితా. వేనేయ్యవినయనాభావతో హి గహణాగహణం దట్ఠబ్బం. వేనేయ్యవినయఞ్చ వేనేయ్యానం సన్తానే అరియమగ్గస్సుప్పాదనం, న సాసనవినయనమత్తం, అరియమగ్గుప్పాదనఞ్చ యథావుత్తేహి ఏవ తీహి పదట్ఠాననయేహి సిజ్ఝతీతి ఇతరే నయా ఇధ న వుత్తా.

యస్మా పన పేటకే (పేటకో. ౨౩) –

‘‘తత్థ కతమో అస్సాదో చ ఆదీనవో చ?

‘యాని కరోతి పురిసో, తాని పస్సతి అత్తని;

కల్యాణకారీ కల్యాణం, పాపకారీ చ పాపక’న్తి.

‘‘తత్థ యం కల్యాణకారీ కల్యాణం పచ్చనుభోతి, అయం అస్సాదో. యం పాపకారీ పాపం పచ్చనుభోతి, అయం ఆదీనవో.

‘‘అట్ఠిమే, భిక్ఖవే, లోకధమ్మా. కతమే అట్ఠ? ‘లాభో’తిఆది (అ. ని. ౮.౬). తత్థ లాభో యసో సుఖం పసంసా, అయం అస్సాదో. అలాభో అయసో దుక్ఖం నిన్దా, అయం ఆదీనవో.

‘‘తత్థ కతమో అస్సాదో చ నిస్సరణఞ్చ?

‘సుఖో విపాకో పుఞ్ఞానం, అధిప్పాయో చ ఇజ్ఝతి;

ఖిప్పఞ్చ పరమం సన్తిం, నిబ్బానమధిగచ్ఛతీ’తి. –

అయం అస్సాదో చ నిస్సరణఞ్చ.

‘‘ద్వత్తింసిమాని, భిక్ఖవే, మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణాని, యేహి సమన్నాగతస్స మహాపురిసస్స ద్వేయేవ గతియో భవన్తి…పే… వివటచ్ఛదోతి సబ్బం లక్ఖణసుత్తం (దీ. ని. ౩.౧౯౯) అయం అస్సాదో చ నిస్సరణఞ్చ.

‘‘తత్థ కతమో ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ?

‘భారా హవే పఞ్చక్ఖన్ధా, భారహారో చ పుగ్గలో;

భారాదానం దుఖం లోకే, భారనిక్ఖేపనం సుఖం.

‘నిక్ఖిపిత్వా గరుం భారం, అఞ్ఞం భారం అనాదియ;

సమూలం తణ్హమబ్బుయ్హ, నిచ్ఛాతో పరినిబ్బుతో’తి. (సం. ని. ౩.౨౨) –

అయం ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ.

‘‘తత్థ కతమో అస్సాదో చ ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ?

‘కామా హి చిత్రా మధురా మనోరమా, విరూపరూపేన మథేన్తి చిత్తం;

తస్మా అహం పబ్బజితోమ్హి రాజ, అపణ్ణకం సామఞ్ఞమేవ సేయ్యో’తి. (మ. ని. ౨.౩౦౭; థేరగా. ౭౮౭; పేటకో. ౨౩) –

అయం అస్సాదో చ ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చా’’తి వుత్తం, తస్మా తేపి నయా ఇధ నిద్ధారేత్వా వేదితబ్బా. ఫలాదీసుపి అయం నయో లబ్భతియేవ.

యస్మా పేటకే (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨; పేటకో. ౨౨; మి. ప. ౨.౧.౯) – ‘‘తత్థ కతమం ఫలఞ్చ ఉపాయో చ? ‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సప్పఞ్ఞో’తి గాథా, ఇదం ఫలఞ్చ ఉపాయో చ.

‘‘తత్థ కతమం ఫలఞ్చ ఆణత్తి చ?

‘సచే భాయథ దుక్ఖస్స, సచే వో దుక్ఖమప్పియం;

మాకత్థ పాపకం కమ్మం, ఆవి వా యది వా రహో’తి. (ఉదా. ౪౪) –

ఇదం ఫలఞ్చ ఆణత్తి చ.

‘‘తత్థ కతమో ఉపాయో చ ఆణత్తి చ?

‘కుమ్భూపమం కాయమిమం విదిత్వా, నగరూపమం చిత్తమిదం ఠపేత్వా;

యోధేథ మారం పఞ్ఞావుధేన, జితఞ్చ రక్ఖే అనివేసనో సియా’తి. (ధ. ప. ౪౦) –

అయం ఉపాయో చ ఆణత్తి చా’’తి వుత్తం, తస్మా ఏవం ఫలాదీనం దుక్ఖవసేనాపి ఉదాహరణం వేదితబ్బం.

‘‘ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదీనం తిణ్ణం పుగ్గలానం ఇమస్స పుగ్గలస్స ఇమం దేసేతి, ఇమస్స పుగ్గలస్స ఇమం దేసేతీ’’తి యేహి పుగ్గలేహి అస్సాదాదయో యథారహం ఆచరియేన విభత్తా, తే పుగ్గలా యాహి పటిపదాహి భిన్నా, తా పటిపదా కిత్తికా భవన్తి, తాహి భిన్నా పుగ్గలా చ కిత్తికాతి విచారణాయ సమ్భవతో తా పటిపదా, తే చ పుగ్గలా ఏత్తకాతి గణనతో దస్సేతుం ‘‘తత్థ చతస్సో పటిపదా’’తిఆది ఆరద్ధం.

తత్థ తత్థాతి తేసు ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదీసు పుగ్గలేసు. యే పుగ్గలా యాహి పటిపదాహి భిన్నా, తా పటిపదా చతస్సో భవన్తి, తే చ పుగ్గలా చత్తారోతి యోజనా కాతబ్బా. కతమా చతస్సో? దుక్ఖాపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, దుక్ఖాపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, సుఖాపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, సుఖాపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా చాతి చతస్సో. కతమే చత్తారో? తణ్హాచరితో మన్దో పుగ్గలో, తణ్హాచరితో ఉదత్తో పుగ్గలో, దిట్ఠిచరితో మన్దో పుగ్గలో, దిట్ఠిచరితో ఉదత్తో పుగ్గలో చాతి చత్తారో.

పటిపదాభిఞ్ఞాహి కతో విభాగోపి పటిపదాహి కతో విభాగో నామ హోతి అవినాభావతోతి మనసి కత్వా ‘‘చతస్సో పటిపదాభిఞ్ఞా’’తి అవత్వా ‘‘చతస్సో పటిపదా’’తి వుత్తా. తా పనేతా సమథవసేనాపి భిన్నా, విపస్సనావసేనాపి భిన్నా. కథం సమథవసేన? పథవీకసిణాదీసు సబ్బపఠమం ‘‘పథవీ పథవీ’’తిఆదినా పవత్తమనసికారతో పట్ఠాయ యావ ఝానస్స ఉపచారం ఉప్పజ్జతి, తావ పవత్తా పఞ్ఞా సమథభావనా ‘‘పటిపదా’’తి వుచ్చతి. ఉపచారతో పన పట్ఠాయ యావ అప్పనా, తావ పవత్తా పఞ్ఞా ‘‘అభిఞ్ఞా’’తి వుచ్చతి హేట్ఠిమపఞ్ఞాతో అధిగతపఞ్ఞాభావతో.

సా చ పటిపదా కస్సచి దుక్ఖా కిచ్ఛా హోతి నీవరణాదిపచ్చనీకధమ్మసముదాచారగ్గహణతాయ, కస్సచి తదభావతో సుఖా అకిచ్ఛా హోతి, అభిఞ్ఞాపి కస్సచి దన్ధా అసీఘప్పవత్తి హోతి అవిసదఞాణతాయ, కస్సచి ఖిప్పా సీఘప్పవత్తి హోతి విసదఞాణతాయాతి.

కథం విపస్సనావసేన? యో రూపారూపముఖేన విపస్సనం అభినివిసన్తో చత్తారి మహాభూతాని పరిగ్గహేత్వా ఉపాదారూపం పరిగ్గణ్హాతి, అరూపం పరిగ్గణ్హాతి, రూపారూపం పన పరిగ్గణ్హన్తో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో పరిగ్గహఏతఉం సక్కోతి, తస్స దుక్ఖాపటిపదా నామ హోతి. పరిగ్గహితరూపారూపస్స విపస్సనాపరివాసే మగ్గపాతుభావదన్ధతాయ దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి. తబ్బిపరియాయేన ఇతరా ద్వే హోన్తి. విపస్సనావసేన పన భిన్నాయేవ పటిపదాభిఞ్ఞాయో ఇధ దట్ఠబ్బా అభిసమయాధికారత్తా, అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఏవం యేసం పుగ్గలానం వసేన దేసనావిభాగో దస్సితో, తే పుగ్గలే పటిపదావిభాగేన విభజిత్వా దస్సేతుం ‘చతస్సో పటిపదా’తిఆది వుత్త’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౬) వుత్తం. యోజనానయో వుత్తనయానుసారేనేవ వేదితబ్బో.

చతూహి పటిపదాభిఞ్ఞాహి చత్తారో పుగ్గలా సబ్బేవ అనియమతో వట్టదుక్ఖతో కిం ను ఖో నియ్యన్తి, ఉదాహు ‘‘ఇమాయ పటిపదాభిఞ్ఞాయ అయం పుగ్గలో నియ్యాతి, ఇమాయ పటిపదాభిఞ్ఞాయ అయం పుగ్గలో నియ్యాతీ’’తి నియమతో చ నియ్యాతీతి విచారణాయ సమ్భవతో ‘‘అయం పుగ్గలో ఇమేహి నిస్సయేహి ఉపనిస్సయపచ్చయం లభిత్వా ఇమాయ పటిపదాభిఞ్ఞాయ వట్టదుక్ఖతో నియ్యాతీ’’తి నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘తణ్హాచరితో మన్దో’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ తణ్హాచరితో మన్దో పుగ్గలో సతిపట్ఠానేహి నిస్సయేహి ఉపనిస్సయపచ్చయం లభిత్వా సతిన్ద్రియేన సతిన్ద్రియాధికేన అరియమగ్గేన దుక్ఖాపటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞాయ వట్టదుక్ఖతో నియ్యాతి, తణ్హాచరితో ఉదత్తో పుగ్గలో ఝానేహి నిస్సయేహి ఉపనిస్సయపచ్చయం లభిత్వా సమాధిన్ద్రియేన సమాధిన్ద్రియాధికేన అరియమగ్గేన దుక్ఖాపటిపదాఖిప్పాభిఞ్ఞాయ వట్టదుక్ఖతో నియ్యాతి, దిట్ఠిచరితో మన్దో పుగ్గలో సమ్మప్పధానేహి నిస్సయేహి ఉపనిస్సయపచ్చయం లభిత్వా వీరియిన్ద్రియేన వీరియిన్ద్రియాధికేన అరియమగ్గేన సుఖాపటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞాయ వట్టదుక్ఖతో నియ్యాతి, దిట్ఠిచరితో ఉదత్తో పుగ్గలో సచ్చేహి నిస్సయేహి ఉపనిస్సయపచ్చయం లభిత్వా పఞ్ఞిన్ద్రియేన పఞ్ఞిన్ద్రియాధికేన అరియమగ్గేన సుఖాపటిపదాఖిప్పాభిఞ్ఞాయ వట్టదుక్ఖతో నియ్యాతీతి యోజనా కాతబ్బా. అట్ఠకథాయం పన –

‘‘చత్తారో పుగ్గలాతి యథావుత్తపటిపదావిభాగేనేవ చత్తారో పటిపన్నకపుగ్గలా, తం పన పటిపదావిభాగం సద్ధిం హేతుపాయఫలేహి దస్సేతుం ‘తణ్హాచరితో’తిఆది వుత్త’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౬) –

వుత్తం. తత్థ తణ్హాచరితోతి తణ్హాయ నిబ్బత్తితం చరితం ఏతస్స పుగ్గలస్సాతి తణ్హాచరితో. మన్దోతి మన్దియాయ అవిజ్జాయ సమన్నాగతోతి మన్దో, మోహాధికపుగ్గలో. ఉదత్తోతి ఉదఅత్తో, ఉళారపఞ్ఞోతి అత్థో. ఉళారం ఫలం దేతీతి ఉదో, కో సో? పవిచయో, అత్తని నిబ్బత్తోతి అత్తో, ఉదో అత్తో యస్స పుగ్గలస్సాతి ఉదత్తోతి వచనత్థో కాతబ్బో.

పఠమాయ పటిపదాయ హేతు నామ తణ్హాచరితతా, మన్దపఞ్ఞతా చ, ఉపాయో సతిన్ద్రియం, సబ్బాసమ్పి ఫలం నియ్యానమేవ. దుతియాయ పటిపదాయ హేతు నామ తణ్హాచరితతా, ఉదత్తపఞ్ఞతా చ, ఉపాయో వీరియిన్ద్రియం. తతియాయ పటిపదాయ హేతు నామ దిట్ఠిచరితతా, మన్దపఞ్ఞతా చ, ఉపాయో సమాధిన్ద్రియం. చతుత్థియా పటిపదాయ హేతు నామ దిట్ఠిచరితతా, ఉదత్తపఞ్ఞతా చ, ఉపాయో పఞ్ఞిన్ద్రియన్తి హేతుపాయఫలాని దట్ఠబ్బాని.

ఏత్థ చ దిట్ఠిచరితో ఉదత్తో పుగ్గలో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ నామ, దిట్ఠిచరితో మన్దో చేవ తణ్హాచరితో ఉదత్తో చ విపఞ్చితఞ్ఞూ నామ, తణ్హాచరితో మన్దో పుగ్గలో నేయ్యో నామ, తస్మా ‘‘తత్థ భగవా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స పుగ్గలస్స నిస్సరణం దేసయతీ’’తిఆదినా నయేన ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదివేనేయ్యత్తయస్స భేదదస్సనేన నిస్సరణం దేసయతి, ‘‘ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ దేసయతి, అస్సాదఞ్చ ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ దేసయతీ’’తి దేసనావిభాగో దస్సితో. ‘‘తత్థ చతస్సో పటిపదా’’తిఆదినా పటిపదాభేదదస్సనేన ‘‘తణ్హాచరితో మన్దో పుగ్గలో, తణ్హాచరితో ఉదత్తో పుగ్గలో, దిట్ఠిచరితో మన్దో పుగ్గలో, దిట్ఠిచరితో ఉదత్తో పుగ్గలో’’తి చతుధా భిన్నం తణ్హాచరితమన్దాదికం పుగ్గలచతుక్కం దస్సితన్తి దట్ఠబ్బం.

ఇదాని చతూహి పటిపదాభిఞ్ఞాహి చతుధా భిన్నం తణ్హాచరితమన్దచతుక్కం అత్థనయయోజనాయ దుతియాయ విసయం కత్వా దస్సేతుం ‘‘ఉభో తణ్హాచరితా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తణ్హాయ సమాధిపటిపక్ఖత్తా తణ్హాచరితా మన్దఉదత్తా ఉభో పుగ్గలా సమథపుబ్బఙ్గమాయ విపస్సనాయ ఉపనిస్సయం లభిత్వా రాగవిరాగాయ మగ్గపఞ్ఞాయ నియ్యన్తి చేతోవిముత్తియా సేక్ఖఫలభావాయ. సమ్మాదిట్ఠిసహితేనేవ సమ్మాసమాధినా నియ్యానం భవతి, న సమ్మాసమాధినా ఏవ, తస్మా దిట్ఠిచరితా మన్దఉదత్తా ఉభో పుగ్గలా విపస్సనాపుబ్బఙ్గమేన సమథేన అవిజ్జావిరాగాయ మగ్గపఞ్ఞాయ నియ్యన్తి పఞ్ఞావిముత్తియా అసేక్ఖఫలభావాయాతి చత్తారోపి పుగ్గలా దువిధాయేవ భవన్తీతి వుత్తం హోతి.

రాగవిరాగాయాతి రఞ్జతీతి రాగో, సో విరజ్జతి ఏతాయాతి విరాగా, రాగస్స విరాగా రాగవిరాగా, తాయ రాగవిరాగాయ. చేతోతి చిత్తప్పభేదేన చ సమాధి వుచ్చతి యథా ‘‘చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨; మి. ప. ౨.౧.౯.). పటిప్పస్సద్ధివసేన పటిపక్ఖతో విముచ్చతీతి విముత్తి, చేతసా చిత్తేన సమాధినా విముచ్చతీతి చేతోవిముత్తి, చేతో ఏవ వా విముత్తి చేతోవిముత్తి, అనాగామిఫలసమాధి. అనాగామిపుగ్గలో హి సమాధిస్మిం పరిపూరకారితాయ చేతోవిముత్తియా నియ్యాతి. అవిజ్జావిరాగాయాతి అవిన్దియం కాయదుచ్చరితాదిం విన్దతీతి అవిజ్జా, విన్దియం వా కాయసుచరితాదిం న విన్దతీతి అవిజ్జా నిరుత్తినయేన. విరజ్జతి ఏతాయాతి విరాగా, అవిజ్జాయ విరాగా అవిజ్జావిరాగా, తాయ అవిజ్జావిరాగాయ. పకారేహి జానాతీతి పఞ్ఞా, విముచ్చతీతి విముత్తి, పఞ్ఞాయ విముచ్చతీతి పఞ్ఞావిముత్తి, పఞ్ఞా ఏవ వా విముత్తి పఞ్ఞావిముత్తి, అరహత్తఫలపఞ్ఞా, తాయ పఞ్ఞావిముత్తియా.

‘‘తేసు కతమే పుగ్గలా కేన అత్థనయేన హాతబ్బా’’తి వత్తబ్బతో ‘‘తత్థ యే సమథపుబ్బఙ్గమాహీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు ‘‘ఉభో తణ్హాచరితా’’తిఆదినా విభత్తేసు పుగ్గలేసు యే ఉభో తణ్హాచరితా మన్దఉదత్తా పుగ్గలా సమథ…పే… నియ్యన్తి, తే ఉభో తణ్హాచరితా మన్దఉదత్తా పుగ్గలా నన్దియావట్టేన నయేన హాతబ్బా గమేతబ్బా నేతబ్బా. యే ఉభో దిట్ఠిచరితా మన్దఉదత్తా పుగ్గలా విపస్సనా…పే… సమథేన నియ్యన్తి, తే ఉభో దిట్ఠిచరితా మన్దఉదత్తా పుగ్గలా సీహవిక్కీళితేన నయేన హాతబ్బా గమేతబ్బా నేతబ్బాతి అత్థో.

౭. ‘‘తత్థ చతస్సో పటిపదా’’తిఆదినా దేసనాహారేన దుక్ఖాపటిపదాభేదేన తణ్హాచరితమన్దాదిభేదో పుగ్గలో విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘తస్స విభత్తానన్తరం స్వాయం దేసనాహారో కత్థ సంవణ్ణేతబ్బే ధమ్మే కేనచి ఆకారేన సమ్భవతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బభావతో ‘‘స్వాయం హారో కత్థ సమ్భవతీ’’తిఆదిమాహ. నవమక్ఖణసమ్పన్నస్స సత్థా యం ధమ్మం దేసేతి, తస్మిం సంవణ్ణేతబ్బే ధమ్మే యా వీమంసాదికా సుతమయాదికా తిస్సో పఞ్ఞా విభత్తా, తాహి పఞ్ఞాహి యే ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదయో తయో పుగ్గలా విభత్తా, ఇతి విభత్తాకారేన అయం దేసనాహారో సత్థారా దేసేతబ్బే ధమ్మే సమ్భవతీతి దట్ఠబ్బో.

తత్థ స్వాయం హారోతి దేసనాహారేన పటిపదావిభాగేన వేనేయ్యపుగ్గలవిభాగో దస్సితో, సో అయం దేసనాహారో. కత్థ సమ్భవతీతి కత్థ సంవణ్ణేతబ్బే ధమ్మే సంవణ్ణనాభావేన సమ్భవతీతి. యస్సాతి యో సో వేనేయ్యో పచ్చన్తజాదీహి అట్ఠహి అక్ఖణేహి విముత్తో, సవనధారణాదీహి చ సమ్పత్తీహి సమన్నాగతో, తస్స వేనేయ్యస్స. సత్థాతి సదేవకం లోకం సాసతి అనుసాసతీతి సత్థా. ధమ్మన్తి దేసితం సంవణ్ణేతబ్బం ధమ్మం. దేసయతీతి సఙ్ఖేపనయవిత్థారనయేహి భాసతి. అఞ్ఞతరోతి భగవతో సావకేసు ఏవం ధమ్మం దేసేతుం సమత్థో సావకో. గరుట్ఠానియోతి గారవస్స ఠానభూతేహి సీలసుతచాగాదిగుణవిసేసేహి యుత్తో మానితో సద్దహితబ్బవచనో. సబ్రహ్మచారీతి సమం, సహ వా బ్రహ్మం సత్థుసాసనం చరతి పటిపజ్జతీతి సబ్రహ్మచారీ. సద్ధం లభతి ‘‘యో సత్థా ధమ్మం దేసేతి, సో సత్థా సమ్మాసమ్బుద్ధో హోతీ’’తి సత్థరి, ‘‘స్వాక్ఖాతో వతాయం ధమ్మో సాత్థో సబ్యఞ్జనో ఏకన్తపరిపుణ్ణో ఏకన్తపరిసుద్ధో అత్థావహో హితావహో సుఖావహో ఝానమగ్గఫలనిబ్బత్తకో, అమ్హేహి చ సద్దహితబ్బో’’తి దేసితే ధమ్మే చ అచలసద్ధం లభతి, సద్దహనం అత్తనో సన్తానే పునప్పునం ఉప్పాదేతి. తథా ‘‘యో సావకో ధమ్మం దేసేతి, సో సావకో సఙ్ఖేపతో వా విత్థారతో వా ధమ్మం దేసేతుం సమత్థో వత గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ మానితో సద్దహితబ్బవచనో’’తి దేసకే సావకే చ ‘‘తాదిసేన సావకేన దేసితో యో ధమ్మో, సో ధమ్మో సాత్థో సబ్యఞ్జనో ఏకన్తపరిపుణ్ణో ఏకన్తపరిసుద్ధో అత్థావహో హితావహో సుఖావహో ఝానమగ్గఫలనిబ్బత్తకో, అమ్హేహి చ సద్దహితబ్బో’’తి సావకేన దేసితధమ్మే చ సద్ధం సద్దహనం అత్తనో సన్తానే పునప్పునం ఉప్పాదేతీతి అత్థో.

తత్థాతి తస్మిం సద్దహితబ్బే సత్థారా దేసితధమ్మే చేవ సావకేన దేసితధమ్మే చ సద్దహన్తస్స వేనేయ్యస్స యా వీమంసా, వీమంసన్తస్స యా ఉస్సాహనా, ఉస్సహన్తస్స యా తులనా, తులయన్తస్స యా ఉపపరిక్ఖా, సా అయం వీమంసాదికా పఞ్ఞా సద్ధానుసారేన పవత్తనతో సుతమయీ పఞ్ఞా నామ. తత్థ వీమంసనం విమంసా, పాళియా, పాళిఅత్థస్స చ వీమంసా. వీమంసతీతి వా వీమంసా, పదం పదన్తరేన, పదత్థం పదత్థన్తరేన విచారణకా పఞ్ఞా. యథా చేత్థ, ఏవం ఉస్సాహనాదీసుపి భావసాధనకత్తుసాధనాని కాతబ్బాని. ఉస్సాహనా చ ఉస్సాహేన ఉపత్థమ్భికా ధమ్మస్స ధారణపరిచయసాధికా పఞ్ఞా చ, న వీరియం, ఏత్థ చ యా సుతమత్తేయేవ పవత్తా, వీమంసాదిభావం అప్పత్తా నివత్తా, సా సుతమయీ పఞ్ఞా న హోతి. యా చ సుత్వా వీమంసిత్వా ఉస్సాహనాదిభావం అప్పత్తా నివత్తా, యా చ సుత్వా వీమంసిత్వా ఉస్సహిత్వా తులనాదిభావం అప్పత్తా నివత్తా, యా చ సుత్వా వీమంసిత్వా ఉస్సహిత్వా తులయిత్వా ఉపపరిక్ఖనభావం అప్పత్తా నివత్తా, సాపి పఞ్ఞా న సుతమయీ పఞ్ఞా హోతీతి దట్ఠబ్బా. యా పన సుత్వా సద్దహన్తస్స వీమంసా, వీమంసన్తస్స ఉస్సాహనా, ఉస్సహన్తస్స తులనా, తులయన్తస్స ఉపపరిక్ఖా హోతి, అయం సుతమయీ పఞ్ఞా నామ హోతీతి దట్ఠబ్బా.

సుతమయీ పఞ్ఞా ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కతమా చిన్తామయీ పఞ్ఞా’’తి వత్తబ్బభావతో సుతమయియా పఞ్ఞాయ విభజనానన్తరం చిన్తామయిం పఞ్ఞం విభజితుం ‘‘తథా సుతేన నిస్సయేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సుతన్తి సుయ్యతే పరియత్తిధమ్మోతి సుతో, సవనం పరియత్తిధమ్మస్సాతి వా సుతం, దువిధమ్పి సుతం. నిస్సయేన ఉపనిస్సాయాతి అత్థో. ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే చేతం ‘‘సుతేన నిస్సయేనా’’తి కరణవచనం. ఏత్థ పన ‘‘ఇదం పాణాతిపాతాదివిరమనం సీలనట్ఠేన సీలం, అయం ఏకగ్గతా సమాదహనట్ఠేన సమాధి, ఇమాని భూతుపాదాని రుప్పనట్ఠేన రూపాని, ఇమే ఫస్సాదయో నమనట్ఠేన నామాని, ఇమే రూపాదయో పఞ్చ ధమ్మా రాసట్ఠేన ఖన్ధా’’తి తేసం తేసం ధమ్మానం పీళనాదిసభావస్స వీమంసనాభూతా పఞ్ఞా వీమంసా నామ. తేసంయేవ సీలసమాధిఆదీనం సీలతి పతిట్ఠహతి ఏత్థాతి సీలన్తిఆదివచనత్థం పుచ్ఛిత్వా సభాగలక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానానం తులేత్వా వియ గహణపఞ్ఞా తులనం నామ. తేసంయేవ సీలసమాధిఆదీనం ధమ్మానం సభావలక్ఖణం అవిజహిత్వా అనిచ్చతాదుక్ఖతాదినమనరుప్పనాదిసప్పచ్చయసఙ్ఖతాదిఆకారే వితక్కేత్వా ఉపపరిక్ఖణపఞ్ఞా ఏవ ఉపపరిక్ఖా నామాతి విసేసతో దట్ఠబ్బో. సుతధమ్మస్స ధారణపరిచయవసేన పవత్తనతో సుతమయీ పఞ్ఞా ఉస్సాహనా జాతా వియ న చిన్తామయీ పఞ్ఞా చిన్తితస్స ధారణపరిచయవసేన అప్పవత్తనతోతి ‘‘ఉస్సాహనా’’తి న వుత్తం.

సుతమయీ పఞ్ఞా చేవ చిన్తామయీ పఞ్ఞా చ ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కతమా భావనామయీ పఞ్ఞా’’తి వత్తబ్బభావతో కారణభూతానం ద్విన్నం సుతమయిచిన్తామయిపఞ్ఞానం దస్సనానన్తరం ఫలభూతం భావనామయిం పఞ్ఞం విభజన్తో ‘‘ఇమాహి ద్వీహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఇమాహి ద్వీహి పఞ్ఞాహీతి సుతమయిచిన్తామయిపఞ్ఞాహి కారణభూతాహి. సుతమయిపఞ్ఞాయ వా చిన్తామయిపఞ్ఞాయ వా ఉభయత్థ వా ఠితోయేవ యోగావచరో విపస్సనం ఆరభతీతి. మనసికారసమ్పయుత్తస్సాతి రూపారూపేసు పరిగ్గహాదివసేన సఙ్ఖారేసు అనిచ్చతాదివసేన మనసికారేన సమ్మా పకారేహి యుత్తప్పయుత్తస్స. దిట్ఠివిసుద్ధికఙ్ఖావితరణవిసుద్ధిమగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి- పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిసమ్పాదనేన విపస్సనం ఉస్సుక్కన్తస్స యోగావచరస్స సన్తానే ఞాణదస్సనవిసుద్ధిసఙ్ఖాతం యం అరియమగ్గఞాణం నిబ్బానారమ్మణదస్సనభూమియం వా భావనాభూమియం వా ఉప్పజ్జతి, అయం భావనామయీ పఞ్ఞాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. యదిపి పఠమమగ్గఞాణం పఠమం నిబ్బానదస్సనతో ‘‘దస్సన’’న్తి వుత్తం, భావనావసేన పన పవత్తనతో ‘‘భావనామయీ పఞ్ఞా’’తి వేదితబ్బం. దస్సనభూమీతి పఠమమగ్గఫలాని, సేసాని ‘‘భావనాభూమీ’’తి వుచ్చన్తి.

౮. అమ్హాకాచరియ తుమ్హేహి ‘‘యస్స సత్థా వా’’తిఆదినా సుతమయిపఞ్ఞాదికా విభత్తా, ఏవం సతి సుతేన వినా చిన్తామయీ పఞ్ఞా నామ న భవేయ్య, మహాబోధిసత్తానం పన సుతేన వినా చిన్తామయీ పఞ్ఞా హోత్వేవాతి చోదనం మనసి కత్వా తస్మిం సఙ్గహేత్వా పకారన్తరేన విభజితుం ‘‘పరతోఘోసా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ పరతోఘోసాతి పరతో పవత్తో దేసనాఘోసో పచ్చయో ఏతిస్సాతి పరతోఘోసా. పచ్చత్తసముట్ఠితాతి పతి విసుం అత్తనియేవ సముట్ఠితా. యోనిసోమనసికారాతి తేసం తేసం చిన్తేతబ్బానం రూపాదీనం ధమ్మానం రుప్పననమనాదిసభావపరిగ్గణ్హనాదినా ఉపాయేన పవత్తమనసికారా చిన్తామయీ పఞ్ఞా నామ, ఇమినా సావకాపి సామఞ్ఞతో గహితా, తథాపి ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదీనంయేవ వుత్తత్తా సావకా ఇధ గహితా, తస్మా పురిమనయో యుత్తతరో. పరతోతి ధమ్మదేసకతో పవత్తేన ధమ్మదేసనాఘోసేన హేతునా యం ఞాణం ఉప్పజ్జతి, పచ్చత్తసముట్ఠితేన, యోనిసోమనసికారేన చ హేతునా యం ఞాణం ఉప్పజ్జతి, అయం భావనావసేన పవత్తనతో భావనామయీ పఞ్ఞా నామ, ఇమినా సావకాపి సామఞ్ఞతో గహితా, తథాపి ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదీనంయేవ వుత్తత్తా సావకా ఇధ గహితా, తస్మా పురిమనయో యుత్తతరో. పరతోతి ధమ్మదేసకతో పవత్తేన ధమ్మదేసనాఘోసేన హేతునా యం ఞాణం ఉప్పజ్జతి, పచ్చత్తసముట్ఠితేన, యోనిసోమనసికారేన చ హేతునా యం ఞాణం ఉప్పజ్జతి, అయం భావనావసేన పవత్తనతో భావనామయీ పఞ్ఞా నామాతి విభజిత్వా పణ్డితేహి ఞేయ్యాతి విత్థారేన గమ్భీరత్థం ఞాతుం ఇచ్ఛన్తేహి ‘‘ఏవం పటిపదావిభాగేనా’’తిఆదినా (నేత్తి. అట్ఠ. ౯) అట్ఠకథావచనేన జానితబ్బో.

సుతమయిపఞ్ఞాదికా తిస్సో పఞ్ఞా ఆచరియేన నానానయేహి విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘తాసు యస్స ఏకా వా ద్వే వా పఞ్ఞా అత్థి, సో పుగ్గలో కోనామో, యస్స ఏకాపి నత్థి, సో పుగ్గలో కోనామో’’తి పుచ్ఛితబ్బభావతో యస్స అయం పఞ్ఞా, ఇమా వా అత్థి, సో పుగ్గలో ఇత్థన్నామో, యస్స నత్థి, సో పుగ్గలో ఇత్థన్నామోతి పటిపదాపఞ్ఞాప్పభేదేన పుగ్గలం విభజితుం ‘‘యస్స ఇమా’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ యస్స అతితిక్ఖపఞ్ఞస్స సుతమయీ పఞ్ఞా చేవ చిన్తామయీ పఞ్ఞా చ ఇమా ద్వే పఞ్ఞా అత్థి, అయం అతితిక్ఖపఞ్ఞో ఉద్దేసమత్తేనేవ జాననతో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ నామ. యస్స నాతితిక్ఖపఞ్ఞస్స ఉద్దేసనిద్దేసేహి సుతమయీ పఞ్ఞా అత్థి, చిన్తామయీ పఞ్ఞా నత్థి, అయం నాతితిక్ఖపఞ్ఞో ఉద్దేసనిద్దేసేహి జాననతో విపఞ్చితఞ్ఞూ నామ. యస్స మన్దపఞ్ఞస్స ఉద్దేసనిద్దేసేహి నేవ సుతమయీ పఞ్ఞా అత్థి, న చిన్తామయీ పఞ్ఞా చ, అయం మన్దపఞ్ఞో ఉద్దేసనిద్దేసపటినిద్దేసేహి జాననతో నిరవసేసవిత్థారదేసనాయ నేతబ్బతో నేయ్యో నామాతి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఇదాని యదత్థం ఇమా పఞ్ఞా ఉద్ధటా, తమేవ వేనేయ్యపుగ్గలవిభాగం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘యస్సా’తిఆది వుత్త’’న్తిఆది (నేత్తి. అట్ఠ. ౮) వుత్తం.

౯. ‘‘తత్థ భగవా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్సా’’తిఆదినా దేసనం విభావేతి, ‘‘తత్థ చతస్సో పటిపదా’’తిఆదినా పటిపదావిభాగేహి, ‘‘స్వాయం హారో’’తిఆదినా ఞాణవిభాగేహి చ దేసనాభాజనం వేనేయ్యత్తయం ఆచరియేన విభత్తం, అమ్హేహి చ ఞాతం, ‘‘యాయ దేసనాపాళియా దేసనాహారం యోజేతుం పుబ్బే ‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’తిఆదినా దేసనాహారస్స విసయభావేన యా పాళిదేసనా నిక్ఖిత్తా, సా పాళిదేసనా దేసనాహారేన నిద్ధారితేసు అస్సాదాదీసు అత్థేసు కిమత్థం దేసయతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఇమం అత్థం దేసయతీ’’తి నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘సాయం ధమ్మదేసనా’’తిఆది ఆరద్ధం.

తత్థ సాయం ధమ్మదేసనాతి యా ధమ్మదేసనా ఆదికల్యాణాదికా పుబ్బే దేసనాహారస్స విసయభావేన నిక్ఖిత్తా, సాయం ధమ్మదేసనా అస్సాదాదీసు కిమత్థం దేసయతీతి కథేతుకామతాయ పుచ్ఛతి, పుచ్ఛిత్వా ‘‘చత్తారి సచ్చాని దేసయతీ’’తి విస్సజ్జేతి, తాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘దుక్ఖం సముదయం నిరోధం మగ్గ’’న్తి వుత్తం. పవత్తిపవత్తకనివత్తినివత్తనుపాయభావేన అవిపరీతభావతో ‘‘సచ్చానీ’’తి వుత్తాని.

యస్సం దేసనాయం సచ్చాని దేసనాహారేన నిద్ధారితాని, సా దేసనా చత్తారి సచ్చాని దేసయతీతి యుత్తం హోతు. యస్సం దేసనాయం అస్సాదాదయో నిద్ధారితా, సా దేసనా చత్తారి సచ్చాని దేసయతీతి న సక్కా వత్తుం. హేట్ఠా చ అస్సాదాదయో నిద్ధారితా, తస్మా ‘‘అస్సాదాదయో’’తిపి వత్తబ్బన్తి చోదనం మనసి కత్వా ‘‘ఆదీనవో ఫలఞ్చ దుక్ఖ’’న్తిఆది వుత్తం. దేసనాహారేన సంవణ్ణనానయేన దేసనాయం నిద్ధారితో ఆదీనవో చేవ ఫలఞ్చ దుక్ఖసచ్చం హోతి, అస్సాదో సముదయసచ్చం, నిస్సరణం నిరోధసచ్చం, ఉపాయో చేవ ఆణత్తి చ మగ్గసచ్చం హోతి, తస్మా ‘‘చత్తారి సచ్చాని దేసయతీ’’తి వత్తబ్బమేవాతి.

తణ్హావజ్జా తేభూమకధమ్మా దుక్ఖం, తే చ అనిచ్చాదీహి పీళితత్తా ఆదీనవాయేవ. ఫలన్తి దేసనాయ ఫలం లోకియం, న లోకుత్తరం, తస్మా దుక్ఖన్తి వత్తబ్బమేవ. అస్సాదోతి తణ్హాస్సాదస్స గహితత్తా ‘‘అస్సాదో సముదయో’’తి చ వత్తబ్బం. అస్సాదేకదేసో దుక్ఖమేవ, అస్సాదేకదేసో దుక్ఖఞ్చేవ సముదయో చ. సహ విపస్సనాయ అరియమగ్గో చ భగవతో ఆణత్తి చ దేసనాయ ఫలాధిగమస్స ఉపాయభావతో ‘‘ఉపాయో, ఆణత్తి చ మగ్గో’’తి వుత్తం, నిస్సరణేకదేసోపి మగ్గోతి దట్ఠబ్బో. ‘‘ఇమాని చత్తారి సచ్చాని యా దేసనా విసేసతో దేసయతి, కతమా సా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా విసేసం నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘ఇమాని చత్తారి సచ్చాని ఇదం ధమ్మచక్క’’న్తి వుత్తం. ఇదం వుచ్చమానం ధమ్మచక్కం ఇమాని చత్తారి సచ్చాని విసేసతో దేసయతీతి యోజనా కాతబ్బా.

‘‘యా దేసనా ఇమాని చత్తారి సచ్చాని విసేసతో దేసయతి, తస్సా దేసనాయ ధమ్మచక్కభావం కిం భగవా ఆహా’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘యథాహ భగవా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘జాతిపి దుక్ఖా’’తిఆదివచనతో (మహావ. ౧౪) తణ్హావజ్జం జాతిఆదికం తేభూమకధమ్మజాతం దుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావేన, దుక్ఖదుక్ఖాదిభావేన చ ‘‘దుక్ఖ’’న్తి వుత్తం. మేతి మయా పవత్తితన్తి యోజనా. భిక్ఖవేతి సవనే ఉస్సాహం జనేతుం ఆలపతి. బారాణసియన్తి బారాణసీనగరస్స అవిదూరే. ఇసిపతనేతి సీలక్ఖన్ధాదీనం ఇసనతో గవేసనతో ‘‘ఇసీ’’తి వోహరితానం పచ్చేకబుద్ధానం పతనట్ఠానే. మిగదాయేతి మిగానం అభయదానట్ఠానే కారితే అస్సమేవ.

అనుత్తరన్తి ఉత్తరితరాభావేన అనుత్తరం అనతిసయం. ధమ్మచక్కన్తి సతిపట్ఠానాదికే సభావధారణాదినా అత్థేన ధమ్మో చేవ పవత్తనట్ఠేన చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం. అప్పటివత్తియన్తి అప్పటిసేధనీయం. కస్మా? జనకస్స భగవతో ధమ్మిస్సరత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధత్తా, జఞ్ఞస్స చ అనుత్తరత్తా కోణ్డఞ్ఞాదీనఞ్చేవ అట్ఠారసబ్రహ్మకోటియా చ చతుసచ్చపటివేధసాధనతో చ. ‘‘కేన అప్పటివత్తియ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘సమణేన వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సమణేనాతి పబ్బజ్జమత్తూపగతేన. బ్రాహ్మణేనాతి జాతిబ్రాహ్మణేన. పరమత్థానఞ్హి సమణబ్రాహ్మణానం పటిసేధనే చిత్తుప్పాదానుప్పజ్జనమ్పి నత్థి. దేవేనాతి ఛకామావచరదేవేన. బ్రహ్మునాతి రూపబ్రహ్మా గహితా. ‘‘సమణేన వా …పే… బ్రహ్మునా’’తి ఏత్తకమేవ అవత్వా‘‘కేనచీ’’తి వుత్తవచనేన అవసేసఖత్తియగహపతిపరిసజనా సఙ్గహితా. తస్మా ఖత్తియబ్రాహ్మణగహపతిసమణచాతుమహారాజికతావతింసమారబ్రహ్మపరిసా అట్ఠవిధాపి పటిసేధేతుం అసమత్థాయేవాతి వేదితబ్బా. లోకస్మిన్తి సత్తసమూహే ధమ్మచక్కాధారే.

‘‘ద్వాదస పదాని సుత్త’’న్తి గాథానురూపం ధమ్మచక్కసుత్తే పదాని విభజన్తో ‘‘తత్థ అపరిమాణా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి ధమ్మచక్కదేసనాయం (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩ ఆదయో; పటి. మ. ౨.౩౦). ‘‘అపరిమాణా అక్ఖరా అపరిమాణా పదా’’తి అవత్వా ‘‘అపరిమాణా పదా అపరిమాణా అక్ఖరా’’తి ఉప్పటిపాటివచనేహి యేభుయ్యేన పదసఙ్గహితానీతి దస్సేతి. పదా, అక్ఖరా, బ్యఞ్జనాతి చ లిఙ్గవిపల్లాసానీతి దట్ఠబ్బాని. ఏతస్సేవ అత్థస్సాతి వత్తబ్బాకారస్స చతుసచ్చసఙ్ఖాతస్స అత్థస్సేవ సఙ్కాసనా పకాసనా పకాసనాకారో పఞ్ఞత్తాకారోతి ఆకారవన్తఆకారసమ్బన్ధే సామివచనం. సఙ్కాసనాకారోతి చ సఙ్కాసనీయస్స అత్థస్స ఆకారో. ఏస నయో సేసేసుపి. ఇతిపీతి ఇతి ఇమినా పకారేనపి, ఇమినా పకారేనపి ఇదం జాతిఆదికం దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి వేదితబ్బం.

అయన్తి కామతణ్హాదిభేదా అయం తణ్హా. దుక్ఖసముదయోతి దుక్ఖనిబ్బత్తనస్స హేతుభావతో దుక్ఖసముదయో. అయన్తి సబ్బసఙ్ఖతతో నిస్సటా అయం అసఙ్ఖతా ధాతు. దుక్ఖనిరోధోతి జాతిఆదిప్పభేదస్స దుక్ఖస్స అనుప్పాదననిరోధపచ్చయత్తా దుక్ఖనిరోధో. అయన్తి సమ్మాదిట్ఠాదికో అట్ఠఙ్గికో అరియో మగ్గో. దుక్ఖనిరోధభూతం నిబ్బానం ఆరమ్మణకరణవసేన గతత్తా, దుక్ఖనిరోధప్పత్తియా పటిపదాభావతో చ దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా. సేసం వుత్తనయమేవ.

‘‘తత్థ అపరిమాణా’’తిఆదినా బ్యఞ్జనపదఅత్థపదాని విభజిత్వా తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసయివిసయభావేన సమ్బన్ధభావం దస్సేతుం ‘‘తత్థ భగవా అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతీ’’తిఆది వుత్తం. అథ వా భగవా కిం సామఞ్ఞేహి అక్ఖరాదీహి సఙ్కాసేతి వా పకాసేతి వా, ఉదాహు యథారహం సఙ్కాసేతి పకాసేతీతిఆదివిచారణాయ సమ్భవతో విసయవిసయిభావేన సమ్బన్ధభావం నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థ భగవా అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతీ’’తి కస్మా ఏవం వుత్తం, నను ‘‘దుక్ఖసచ్చ’’న్తిఆదీసు పదేనేవ దుక్ఖసచ్చత్థత్తాదికో సఙ్కాసితబ్బోతి? సచ్చం, పదావయవస్స పన అక్ఖరస్స గహణముఖేనేవ అక్ఖరసముదాయస్సపి పదస్స గహణం హోతి, పదే గహితే చ దుక్ఖసచ్చత్థాదికావబోధో హోత్వేవ, ఏవం సతి పదేనేవ సిజ్ఝనతో అక్ఖరో విసుం న గహేతబ్బోతి? న, దుక్ఖసచ్చత్థాదికావబోధస్స విసేసుప్పత్తిభావతో. దు-ఇతి అక్ఖరేన హి అనేకుపద్దవాధిట్ఠానభావేన కుచ్ఛితత్థో గహితో, ఖ-ఇతి అక్ఖరేన ధువసుభసుఖత్తభావవిరహేన తుచ్ఛత్థోతి ఏవమాదికావబోధస్స విసేసుప్పత్తి భవతి. తేన వుత్తం ‘‘పదత్థగహణస్స విసేసాధానం జాయతీ’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౯). పదపరియోసానే వాక్యపరియోసానాభావతో అక్ఖరేహి సంఖిత్తేన దీపియమానో అత్థో పదేహి పకాసితోవాతి వుత్తం ‘‘పదేహి పకాసేతీ’’తి. వాక్యపరియోసానే పన సఙ్కాసితో పకాసితో అత్థో వివరితో వివటో కతోవాతి వుత్తం. ‘‘బ్యఞ్జనేహి వివరతీ’’తి. పకారేహి చ వాక్యభేదే కతే సో అత్థో విభత్తో నామాతి వుత్తం ‘‘ఆకారేహి విభజతీ’’తి. వాక్యావయవానం పదానం పచ్చేకం నిబ్బచనవిభాగే కతే సో అత్థో పాకటో కతోవాతి వుత్తం ‘‘నిరుత్తీహి ఉత్తానీకరోతీ’’తి. కతనిబ్బచనేహి వాక్యావయవేహి విత్థారవసేన నిరవసేసతో దేసితేహి వేనేయ్యసత్తానం చిత్తే పరిసమన్తతో తోసనం హోతి, పఞ్ఞాతేజనఞ్చాతి ఆహ ‘‘నిద్దేసేహి పఞ్ఞపేతీ’’తి.

‘‘భగవా అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతీ’’తిఆదీసు ‘‘భగవా ఏవా’’తి వా ‘‘అక్ఖరేహి ఏవా’’తి వా అవధారణే యోజితే ‘‘సావకో న సఙ్కాసేతి, పదాదీహి న సఙ్కాసేతీ’’తి అత్థో భవేయ్య, సావకో చ సఙ్కాసేతి, పదాదీహి చ సఙ్కాసేతి. కత్థ అవధారణం యోజేతబ్బన్తి చే? ‘‘భగవా అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతియేవా’’తి అవధారణం యోజేతబ్బం. ఏవఞ్హి సతి సావకేన సఙ్కాసితో వా పదాదీహి సఙ్కాసితో వా అత్థో సఙ్గహితో హోతి. అత్థపదానఞ్చ అక్ఖరాదినానావిసయతా సిద్ధా హోతి. తేన ఏకానుసన్ధికే సుత్తే ఛళేవ అత్థపదాని నిద్ధారేతబ్బాని, అనేకానుసన్ధికే సుత్తే అనుసన్ధిభేదేన విసుం విసుం ఛ ఛ అత్థపదాని నిద్ధారేతబ్బాని.

‘‘ఛసు బ్యఞ్జనపదేసు కతమేన బ్యఞ్జనపదేన కతమం కిచ్చం సాధేతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఇమినా ఇదం కిచ్చం, ఇమినా ఇదం కిచ్చం సాధేతీ’’తి నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థ భగవా అక్ఖరేహి చ పదేహి చ ఉగ్ఘటేతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి అక్ఖరాదీసు బ్యఞ్జనపదేసు. ఉగ్ఘటేతీతి ఉగ్ఘటనకిచ్చం సాధేతీతి అత్థో. కిఞ్చాపి దేసనావ ఉగ్ఘటనకిచ్చం సాధేతి, భగవా పన దేసనాజనకత్తా ఉగ్ఘటనకిచ్చం సాధేతీతి వుచ్చతి. సేసేసుపి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో.

‘‘ఉగ్ఘటనకిచ్చసాధికా దేసనాయేవ కిం విపఞ్చనవిత్థారణకిచ్చసాధికా దేసనాజనకత్తా, ఉదాహు విసుం విసుం కిచ్చసాధికా అఞ్ఞా’’తి పుచ్ఛితబ్బభావతో విసుం విసుం కిచ్చసాధికా అఞ్ఞా దేసనాతి నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థ ఉగ్ఘటనా ఆదీ’’తిఆదిమాహ. అథ వా ‘‘కతమా ఉగ్ఘటనా, కతమా విపఞ్చనా, కతమా విత్థారణా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా వుత్తం ‘‘తత్థ ఉగ్ఘటనా ఆదీ’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి ఉగ్ఘటనాదికిచ్చసాధికాసు దేసనాసు. ఉగ్ఘటనాతి ఉగ్ఘటనకిచ్చసాధికా దేసనా ఆదిదేసనా హోతి. విపఞ్చనాతి విపఞ్చనకిచ్చసాధికా దేసనా మజ్ఝేదేసనా హోతి. విత్థారణాతి విత్థారణకిచ్చసాధికా దేసనా పరియోసానదేసనా హోతీతి అత్థో దట్ఠబ్బో.

‘‘ఉగ్ఘటియన్తో ఉద్దిసియమానో పరియత్తిఅత్థభూతో ధమ్మవినయో కతమం పుగ్గలం వినేతి, విపఞ్చియన్తో నిద్దిసియమానో పరియత్తిఅత్థభూతో ధమ్మవినయో కతమం పుగ్గలం వినేతి, విత్థారియన్తో పటినిద్దిసియమానో పరియత్తిఅత్థభూతో ధమ్మవినయో కతమం పుగ్గలం వినేతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘సోయం ధమ్మవినయో’’తిఆదిమాహ. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఏవం ‘అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతీ’తిఆదీనం ఛన్నం బ్యఞ్జనపదానం బ్యాపారం దస్సేత్వా ఇదాని అత్థపదానం బ్యాపారం దస్సేతుం ‘సోయం ధమ్మవినయో’తిఆది వుత్త’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౯) వుత్తం.

తత్థ ఉగ్ఘటియన్తో ఉద్దిసియమానో ఉద్దేసపరియత్తిఅత్థభూతో సో అయం ధమ్మవినయో ఉగ్ఘటితఞ్ఞుపుగ్గలం వినేతి, తేన ఉగ్ఘటితఞ్ఞునో పుగ్గలస్స వినయనేన నం ఉగ్ఘటియన్తం ఉద్దిసియమానం ఉద్దేసపరియత్తిఅత్థభూతం వినయం ‘‘ఆదికల్యాణో’’తి ఆహు. విపఞ్చియన్తో నిద్దిసియమానో నిద్దేసపరియత్తిఅత్థభూతో సో అయం ధమ్మవినయో విపఞ్చితఞ్ఞుపుగ్గలం వినేతి, తేన విపఞ్చితఞ్ఞుపుగ్గలస్స వినయనేన నం విపఞ్చియన్తం నిద్దిసియమానం నిద్దేసపరియత్తిఅత్థభూతం వినయం ‘‘మజ్ఝేకల్యాణో’’తి ఆహు. విత్థారియన్తో పటినిద్దిసియమానో పటినిద్దేసపరియత్తిఅత్థభూతో సో అయం ధమ్మవినయో నేయ్యం పుగ్గలం వినేతి వినయనం జనేతి, తేన నేయ్యస్స పుగ్గలస్స వినయనేన నం విత్థారియన్తం పటినిద్దిసియమానం పటినిద్దేసపరియత్తిఅత్థభూతం వినయం ‘‘పరియోసానకల్యాణో’’తి ఆహూతి యోజనత్థోతి దట్ఠబ్బో.

అథ వా ‘‘అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతీ’’తిఆదినా ఛన్నం పదానం బ్యాపారో దస్సితో, ఏవం సతి అత్థో నిబ్యాపారో సియా, అత్థో చ నిప్పరియాయతో సబ్యాపారోయేవాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘సోయం ధమ్మవినయో’’తిఆది. ఏతేన అత్థోయేవ ముఖ్యతో వేనేయ్యత్తయస్స వినయనకిచ్చం సాధేతి, అత్థవాచకో పన సద్దో ఠానూపచారతో వేనేయ్యత్తయస్స వినయనకిచ్చం సాధేతీతి దస్సేతి. పదపరమస్స పన సచ్చప్పటివేధస్స పతిట్ఠానాభావతో సో ఇధ న వుత్తో. సేక్ఖగ్గహణేన వా కల్యాణపుథుజ్జనస్స వియ నేయ్యగ్గహణేన పదపరమస్స పుగ్గలస్సాపి గహణం దట్ఠబ్బం. అక్ఖరేహీతిఆదీసు కరణత్థే కరణవచనం, న హేత్వత్థే. అక్ఖరాదీనఞ్హి ఉగ్ఘటనాదీని పయోజనానియేవ హోన్తి, న ఉగ్ఘటనాదీనం అక్ఖరాదీని పయోజనానీతి ‘‘అన్నేన వసతీ’’తిఆదీసు వియ న హేతుఅత్థో గహేతబ్బో. తత్థ హి అన్నేన హేతునా వసతి, వసనేన హేతునా అన్నం లద్ధన్తి వసనకిరియాయ ఫలం వసనకిరియాయ హేతుభావేన గహితం. ‘‘అజ్ఝేసనేన వసతీ’’తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. తేనాహ ‘‘యదత్థా చ కిరియా, సో హేతూ’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౯). తత్థ యదత్థాతి సో అన్నాదికో అత్థో యస్సా వసనాదికిరియాయాతి యదత్థా, వసనాదికిరియా, సో అన్నాదికో అత్థో తస్సా వసనాదికిరియాయ హేతూతి అత్థో వేదితబ్బో.

౧౦. ‘‘తత్థ అపరిమాణా పదా’’తిఆదినా ‘‘ధమ్మం వో భిక్ఖవే దేసేస్సామీ’’తి ఉద్దిట్ఠాయ పాళియా ద్వాదసపదసమ్పత్తిసఙ్ఖాతం తివిధకల్యాణతం దస్సేత్వా ఇదాని ఛఅత్థపదఛబ్యఞ్జనపదభేదేన సమ్పత్తిసఙ్ఖాతం అత్థపదబ్యఞ్జనపదకల్యాణతం దస్సేన్తో ‘‘తత్థ ఛప్పదాని అత్థో’’తిఆదిమాహ. అథ వా ‘‘ద్వాదస పదాని సుత్త’’న్తి వుత్తానురూపం ‘‘తత్థ అపరిమాణా’’తిఆదినా ‘‘ధమ్మం వో భిక్ఖవే దేసేస్సామీ’’తి ఉద్దిట్ఠాయ పాళియా ద్వాదసపదతా దస్సేత్వా ‘‘ఆదికల్యాణం మజ్ఝేకల్యాణం పరియోసానకల్యాణ’’న్తి వుత్తానురూపం ‘‘తత్థ భగవా అక్ఖరేహి చా’’తిఆదినా తస్సా పాళియా తివిధకల్యాణతా దస్సితా, దస్సేత్వా ఇదాని ‘‘సాత్థం సబ్యఞ్జనం కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధ’’న్తి వుత్తానురూపం తస్సా పాళియా ఛఅత్థపదబ్యఞ్జనపదసమ్పన్నతం దస్సేతుం ‘‘తత్థ ఛప్పదాని అత్థో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తిస్సం దేసనాహారవిసయసఙ్ఖాతాయం పాళియం ఛప్పదాని అత్థో. కతమాని ఛప్పదాని? సఙ్కాసనా, పకాసనా, వివరణా, విభజనా, ఉత్తానీకమ్మం, పఞ్ఞత్తి ఇమాని ఛప్పదాని. అత్థో యస్స అత్థి తస్మా సాత్థం. తత్థాతి తిస్సం దేసనాహారవిసయసఙ్ఖాతాయం పాళియం ఛప్పదాని బ్యఞ్జనం. కతమాని ఛప్పదాని? అక్ఖరం, పదం, బ్యఞ్జనం, ఆకారో, నిరుత్తి, నిద్దేసో ఇమాని ఛప్పదాని. బ్యఞ్జనం యస్స అత్థీతి సబ్యఞ్జనన్తి యోజనా కాతబ్బా. తేనాతి తస్సా పాళియా తివిధకల్యాణఛఅత్థపదసమ్పన్నఛబ్యఞ్జనపదసమ్పన్నట్ఠేన, ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే…పే… సుద్ధ’’న్తి భగవా ఆహాతి అత్థో.

కేవలసద్దస్స సకలాదిఅత్థవాచకత్తా అధిప్పేతత్థం నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘కేవలన్తి లోకుత్తరం న మిస్సం లోకియేహి ధమ్మేహీ’’తి వుత్తం. పరిపుణ్ణన్తి అధిప్పేతత్థే ఏకోపి అత్థో ఊనో నత్థి, వాచకసద్దేసుపి అనత్థకో ఏకోపి సద్దో అధికో నత్థీతి పరిపుణ్ణం అనూనం అనతిరేకం. పరిసుద్ధన్తి సద్దదోసఅత్థదోసాదివిరహతో వా పరిసుద్ధం, రాగాదిమలవిరహతో వా పరియోదాతానం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మవిసేసానం ఉపట్ఠితట్ఠానత్తా పరిసుద్ధం పరియోదాతం. నిగ్గతం మలం ఏతస్స ధమ్మస్సాతి నిమ్మలం. సద్దదోసాదివిరహతో వా రాగాదివిరహతో వా సబ్బమలేహి అపగతం పరి సమన్తతో ఓదాతన్తి పరియోదాతం. ఉపట్ఠితన్తి ఉపతిట్ఠన్తి ఏత్థ సబ్బవిసేసాతి ఉపట్ఠితం యథా ‘‘పదక్కన్త’’న్తి. పదక్కన్తం పదక్కన్తట్ఠానం. విసిసన్తి మనుస్సధమ్మేహీతి విసేసా, సబ్బే విసేసా సబ్బవిసేసా, సబ్బతో వా విసేసాతి సబ్బవిసేసా, ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా. తేసం సబ్బవిసేసానం ఉపట్ఠితన్తి యోజనా. ఇదన్తి సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సాసనబ్రహ్మచరియం. తథాగతస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పదన్తి తథాగతపదం. పదన్తి చ పటిపత్తిగమనేన వా దేసనాగమనేన వా కిలేసగ్గహణం. ఓత్థరిత్వా గమనట్ఠానం ఇతిపి వుచ్చతి పవుచ్చతి, తథాగతేన గోచరాసేవనేన వా భావనాసేవనేన వా నిసేవితం భజితం ఇతిపి వుచ్చతి, తథాగతస్స మహావజిరఞాణసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణదన్తేహి ఆరఞ్జితం ఆరఞ్జితట్ఠానం ఇతిపి వుచ్చతి, అతో తథాగతపదాదిభావేన వత్తబ్బభావతో ఏతం సాసనబ్రహ్మచరియం ఇతి పఞ్ఞాయతి. బ్రహ్మచరియన్తి బ్రహ్మునో సబ్బసత్తుత్తమస్స భగవతో చరియం, బ్రహ్మం వా సబ్బసేట్ఠం చరియం బ్రహ్మచరియం. పఞ్ఞాయతీతి యథావుత్తేహి పకారేహి ఞాయతీతి అత్థో వేదితబ్బో.

‘‘ఇమస్స సిక్ఖత్తయస్స సఙ్గహస్స సాసనస్స పరిపుణ్ణభావపరిసుద్ధభావసఙ్ఖాతం తథాగతపదభావం!తథాగతపదభావం, తథాగతనిసేవితభావం, తథాగతఆరఞ్జితభావం, తేహి పకారేహి ఞాపితభావం కథం మయం నిక్కఙ్ఖా జానిస్సామా’’తి వత్తబ్బతో ‘‘తేనాహ భగవా’’తిఆది వుత్తం, తబ్భావదీపకేన భగవతా వుత్తేన వచనేన తుమ్హేహి నిక్కఙ్ఖేహి జానితబ్బోతి వుత్తం హోతి.

యది భగవా అక్ఖరేహి చ పదేహి చ ఉగ్ఘటేతి, బ్యఞ్జనేహి చ ఆకారేహి చ విపఞ్చయతి, నిరుత్తీహి చ నిద్దేసేహి చ విత్థారేతి, ఏవం సతి ఆచరియేన రచితేన దేసనాహారేన పయోజనం న భవతి, దేసనాహారేన న వినా భగవతో దేసనాయమేవ అత్థసిజ్ఝనతోతి చోదనం మనసి కత్వా ‘‘కేసం అయం ధమ్మదేసనా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘యోగీన’’న్తి ఆహ. తత్థ యోగీనన్తి యుజ్జన్తి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావనాయన్తి యోగినో, తేసం యోగీనం. తేన మయా రచితేన దేసనాహారేన సంవణ్ణితా అయం వుత్తప్పకారా భగవతో దేసనా ఉగ్ఘటనాదికిచ్చం సాధేతీతి దేసనాహారో యోగీనం సాత్థకోయేవాతి దట్ఠబ్బో. ‘‘దేసనాహారస్స అస్సాదాదిదేసనాహారభావో కేన అమ్హేహి జానితబ్బో సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహ ఆయస్మా…పే… దేసనాహారో’’తి వుత్తం. తత్థ తేన అస్సాదాదిదేసనాహారభావేన ఆయస్మా మహాకచ్చానో ‘‘అస్సాదాదీనవతా…పే… దేసనాహారో’’తి యం వచనం ఆహ, తేన వచనేన తుమ్హేహి దేసనాహారస్స యోగీనం అస్సాదాదిదేసనాహారభావో జానితబ్బో సద్దహితబ్బోతి వుత్తం హోతి.

‘‘కిం పన ఏత్తావతా దేసనాహారో పరిపుణ్ణో, అఞ్ఞో నియుత్తో నత్థీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘నియుత్తో దేసనాహారో’’తి వుత్తం. తత్థ యస్సం దేసనాయం అస్సాదాదయో యేన దేసనాహారేన నిద్ధారితా, తస్సం దేసనాయం సో దేసనాహారో నిద్ధారేత్వా యోజితోతి అత్థో దట్ఠబ్బోతి.

ఇతి దేసనాహారవిభఙ్గే సత్తిబలానురూపా రచితా

విభావనా నిట్ఠితా.

పణ్డితేహి పన అట్ఠకథాటీకానుసారేన గమ్భీరత్థో విత్థారతో విభజిత్వా గహేతబ్బోతి.

౨. విచయహారవిభఙ్గవిభావనా

౧౧. యేన యేన సంవణ్ణనావిసేసభూతేన దేసనాహారవిభఙ్గేన అస్సాదాదయో సుత్తత్థా ఆచరియేన విభత్తా, సో సంవణ్ణనావిసేసభూతో దేసనాహారవిభఙ్గో పరిపుణ్ణో, ‘‘కతమో విచయో హారో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో విచయో హారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు నిద్దిట్ఠేసు సోళససు దేసనాహారాదీసు హారేసు కతమో సంవణ్ణనావిసేసో విచయో హారో విచయహారవిభఙ్గో నామాతి పుచ్ఛతి. ‘‘యం పుచ్ఛితఞ్చ విస్సజ్జితఞ్చా’’తిఆదినిద్దేసగాథాయ ఇదాని మయా వుచ్చమానో ‘‘అయం విచయో హారో కిం విచినతీ’’తిఆదికో సంవణ్ణనావిసేసో విచయహారవిభఙ్గో నామాతి యోజనా.