౮. విభత్తిహారవిభఙ్గవిభావనా

౩౩. యేన యేన సంవణ్ణనావిసేసభూతేన ఆవట్టహారవిభఙ్గేన ఆవట్టేతబ్బా పదట్ఠానాదయో విభత్తా, సో సంవణ్ణనావిసేసభూతో ఆవట్టహారవిభఙ్గో పరిపుణ్ణో, ‘‘తత్థ కతమో విభత్తిహారవిభఙ్గో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో విభత్తిహారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు నిద్దిట్ఠేసు సోళససు దేసనాహారాదీసు కతమో సంవణ్ణనావిసేసో విభత్తిహారో విభత్తిహారవిభఙ్గో నామాతి పుచ్ఛతి. ‘‘ధమ్మఞ్చ పదట్ఠానం భూమిఞ్చా’’తిఆదినిద్దేసస్స ఇదాని మయా వుచ్చమానో ‘‘ద్వే సుత్తానీ’’తిఆదికో విత్థారభూతో సంవణ్ణనావిసేసో విభత్తిహారో విభత్తిహారవిభఙ్గో నామాతి అత్థో గహేతబ్బో.

‘‘యేసు సుత్తేసు వుత్తా ధమ్మపదట్ఠానభూమియో ఇమినా విభత్తిహారేన విభత్తా, తాని సుత్తాని కిత్తకానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా తాని సుత్తాని పఠమం దస్సేతుం ‘‘ద్వే సుత్తాని వాసనాభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చా’’తి వుత్తం. తత్థ వాసనాభాగియన్తి పుఞ్ఞభావనా వాసనా నామ, వాసనాయ భాగో కోట్ఠాసో వాసనాభాగో, వాసనాభాగే వాచకభావేన నియుత్తం సుత్తన్తి వాసనాభాగియం, కతమం తం? యస్మిం సుత్తే తీణి పుఞ్ఞకిరియవత్థూని భగవతా దేసితాని, తం సుత్తం వాసనాభాగియం. నిబ్బేధభాగియన్తి లోభక్ఖన్ధాదీనం నిబ్బిజ్ఝనం పదాలనం నిబ్బేధో, నిబ్బేధస్స భాగో కోట్ఠాసో నిబ్బేధభాగో, నిబ్బేధభాగే వాచకభావేన నియుత్తం సుత్తన్తి నిబ్బేధభాగియం, కతమం తం? యస్మిం సుత్తే సేక్ఖాసేక్ఖధమ్మా భగవతా దేసితా, తం సుత్తం నిబ్బేధభాగియం.

‘‘తేసం సుత్తానం పటిగ్గాహకా పుగ్గలా యాహి పటిపదాహి సమ్పజ్జన్తి, తా పటిపదా కిత్తికా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ద్వే పటిపదా’’తిఆది వుత్తం. దానసీలభావనామయపుఞ్ఞభాగే భవా పటిపదాతి పుఞ్ఞభాగియా. ఫలభాగే భవా పటిపదాతి ఫలభాగియా. ‘‘యేసు సీలేసు ఠితా పటిగ్గాహకా పటిపజ్జన్తి, తాని సీలాని కిత్తకానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ద్వే సీలానీ’’తిఆది వుత్తం. సంవరతి ఏతేన సంవరేనాతి సంవరో, సో సంవరో పాతిమోక్ఖసంవరో, సతిసంవరో, ఞాణసంవరో, ఖన్తిసంవరో, వీరియసంవరోతి పఞ్చవిధో. సబ్బోపి పాపసంవరణతో సంవరో, లోకియలోకుత్తరసమ్పత్తిట్ఠానత్తా సీలం నామ. పజహతి ఏతేన పహాతబ్బేతి పహానం, పజహనం వా పహానం, తఞ్చ పహానం తదఙ్గప్పహానం, విక్ఖమ్భనప్పహానం, సముచ్ఛేదప్పహానం, పటిపస్సద్ధిప్పహానం, నిస్సరణప్పహానన్తి పఞ్చవిధం. తత్థ నిస్సరణప్పహానం వజ్జేత్వా చతుబ్బిధం పహానం వుత్తనయేన సీలం నామ.

‘‘తేసు సుత్తాదీసు భగవా కతమం సుత్తం కతమాయ పటిపదాయ దేసయతి, కతరస్మిం సీలే ఠితో పుగ్గలో కతమేన సీలేన బ్రహ్మచారీ భవతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా తథా విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థ భగవా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తేసు వాసనాభాగియాదీసు సుత్తేసు వాసనాభాగియం సుత్తం తత్థ తాసు పుఞ్ఞభాగియాదిపటిపదాసు పుఞ్ఞభాగియాయ పటిపదాయ భగవా యస్స పుగ్గలస్స దేసయతి, సో వాసనాభాగియసుత్తపటిగ్గాహకో పుగ్గలో తత్థ సంవరసీలాదీసు సంవరసీలే ఠితో హుత్వా తేన సంవరసీలసఙ్ఖాతేన బ్రహ్మచరియేన సేట్ఠచరియేన బ్రహ్మచారీ సేట్ఠాచారపూరకో భవతి. తత్థ తేసు వాసనాభాగియాదీసు సుత్తేసు నిబ్బేధభాగియం సుత్తం తత్థ తాసు పుఞ్ఞభాగియాదిపటిపదాసు ఫలభాగియాయ పటిపదాయ యస్స పుగ్గలస్స భగవా దేసయతి, సో నిబ్బేధభాగియసుత్తపటిగ్గాహకో పుగ్గలో తత్థ సంవరసీలాదీసు పహానసీలే సముచ్ఛేదప్పస్సద్ధిప్పహానవసేన ఠితో హుత్వా తేన పహానసీలసఙ్ఖాతేన విసేసభూతేన మగ్గసఙ్ఖాతేన బ్రహ్మచరియేన బ్రహ్మచారీ భవతీతి యోజనా కాతబ్బా.

‘‘వాసనాభాగియసుత్తాదీసు కతమం వాసనాభాగియం సుత్త’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు వాసనాభాగియసుత్తాదీసు. దానకథాతి సప్పురిసదానదానఫలఅసప్పురిసదానదానఫలకథా. సీలకథాతి పఞ్చసీలాదిసీలఫలకథా. సగ్గకథాతి సగ్గసమ్పత్తిసుఖకథా చేవ సగ్గే నిబ్బత్తాపకపుఞ్ఞకథా చ. ఆదీనవోతి ఆదీనవదస్సకో సుత్తన్తో. ఆనిసంసోతి ఆనిసంసదస్సకో సుత్తన్తో. వాసనాభాగియం సుత్తం నామాతి యోజనా.

‘‘తత్థ కతమ’’న్తిఆదీసు అనుసన్ధ్యత్థో వుత్తనయోవ. యా దేసనా చతుసచ్చప్పకాసనా, సా దేసనా నిబ్బేధభాగియం సుత్తం నామాతి యోజనా. ఏవఞ్చ సతి వాసనాభాగియసుత్తస్సపి నిబ్బేధభాగియసుత్తభావో ఆపజ్జేయ్య చతుసచ్చప్పకాసనతోతి చోదనం మనసి కత్వా ‘‘వాసనాభాగియే సుత్తే’’తిఆది వుత్తం. వాసనాభాగియే సుత్తే పజాననా వుట్ఠానగామినివిపస్సనా అరియమగ్గపదట్ఠానభూతా పఞ్ఞా నత్థి, మగ్గో అరియమగ్గో నత్థి, ఫలం అరియఫలం నత్థి. నిబ్బేధభాగియే సుత్తే పన పజాననాదయో అత్థి, వాసనాభాగియే సుత్తే నత్థి. ‘‘పజాననా’’తిఆదినా చతుసచ్చప్పకాసనా దానకథాదికా నిబ్బేధభాగియే సుత్తే అన్తోగధా, ఇతరంయేవ వాసనాభాగియసుత్తన్తి నామాతి దస్సేతి. యేసు సుత్తేసు వుత్తా ధమ్మపదట్ఠానభూమియో విభత్తా, తాని సుత్తాని ద్వేయేవ న హోన్తి, కస్మా ‘‘ద్వేయేవ సుత్తాని నిద్ధారితానీ’’తి చే వదేయ్యుం? అసఙ్కరతో సుత్తే వుత్తానం ధమ్మపదట్ఠానభూమీనం విభజితబ్బానం సువిఞ్ఞేయ్యత్తా. ‘‘యది ఏవం సంకిలేసభాగియఅసేక్ఖభాగియసుత్తానిపి నిద్ధారితాని అసఙ్కరత్తా’’తి చే వదేయ్యుం? నో నిద్ధారితాని, వాసనాభాగియసుత్తే నిద్ధారితే సంకిలేసభాగియసుత్తమ్పి నిద్ధారితం, సంకిలేసధమ్మతో నిస్సట్ఠధమ్మానంయేవ వాసనాభాగియధమ్మత్తా నిబ్బేధభాగియసుత్తే చ నిద్ధారితే అసేక్ఖభాగియసుత్తమ్పి నిద్ధారితం అనఞ్ఞత్తా.

‘‘యేసు సుత్తేసు వుత్తా ధమ్మపదట్ఠానభూమియో విభత్తిహారేన విభత్తా, తాని సుత్తాని కతమేన ఫలేన యోజయితబ్బానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఇమాని చత్తారి సుత్తానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇమాని చత్తారి సుత్తానీతి యథానిద్ధారితాని వాసనాభాగియనిబ్బేధభాగియసుత్తాని చేవ తంనిద్ధారణేన నిద్ధారితాని సంకిలేసభాగియఅసేక్ఖభాగియసుత్తాని చాతి చత్తారి సుత్తాని ఇమేసంయేవ చతున్నం సుత్తానం దేసనాయ నయేన నీతేన ఫలేన సబ్బతో సబ్బభాగేన సంవరసీలప్పహానసీలేన బ్రహ్మచరియేన యోజయితబ్బాని. యోజేన్తేన చ సబ్బతో సబ్బభాగేన చ పదాదివిచయేన హారేన సంవరసీలాదికం ఫలం విచినిత్వా యుత్తిహారేన యుత్తం ఫలం గవేసిత్వా ‘‘ఇదం ఫలం ఇమస్స పుగ్గలస్స ఫలం, ఇదం ఫలం ఇమస్స సుత్తస్స ఫల’’న్తి సుత్తాని విసుం విసుం ఫలేన యోజయితబ్బానీతి అత్థో గహేతబ్బో.

‘‘కిత్తకేన ఫలేన బ్రహ్మచరియేన యోజేతబ్బానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘యావతికా ఞాణస్స భూమీ’’తి వుత్తం. భగవతా దేసితేన వాసనాభాగియసుత్తేన సిద్ధా యావతికా పుఞ్ఞభాగియా పటిపదాదయో విభజనఞాణస్స భూమి ఆరమ్మణా భవితుమరహన్తి, తావతికాహి భూమీహి వాసనాభాగియసుత్తం యోజయితబ్బం. నిబ్బేధభాగియసుత్తేన సిద్ధా యావతికా ఫలభాగియా పటిపదాదయో విభజనఞాణస్స భూమి ఆరమ్మణా భవితుమరహన్తి, తావతికాహి భూమీహి నిబ్బేధభాగియసుత్తం యోజేతబ్బం. ఇతరద్వయమ్పి సుత్తం యథాసమ్భవం యోజేతబ్బం. ఏతేన ఞాణస్స భూమీనం సుత్తత్థానం బహువిధత్తం దస్సేతి.

౩౪. వాసనాభాగియసుత్తాదీసు వుత్తా ధమ్మా వాసనాభాగియనిబ్బేధభాగియభావేహి ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కథం సంకిలేసభాగియఅసేక్ఖాభాగియభావేహి అసాధారణాసాధారణభావేహి విభజితబ్బా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమే ధమ్మా సాధారణా’’తిఆది ఆరద్ధం. అట్ఠకథాయ పన –

‘‘ఏవం వాసనాభాగియనిబ్బేధభాగియభావేహి ధమ్మే ఏకదేసేన విభజిత్వా ఇదాని తేసం కిలేసభాగియఅసేక్ఖభాగియభావేహి సాధారణాసాధారణభావేహి విభజితుం ‘తత్థ కతమే ధమ్మా సాధారణా’తిఆది ఆరద్ధ’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౪) –

వుత్తం. తత్థ తత్థాతి యే ధమ్మా సుత్తే వుత్తా విభత్తిహారేన విభజితబ్బా, తేసు ధమ్మేసు కతమే ధమ్మా సాధారణాతి పుచ్ఛతి, ద్వే ధమ్మా సాధారణాతి విస్సజ్జేతి. తే ద్వే ధమ్మే సరూపతో దస్సేతుం ‘‘నామసాధారణా, వత్థుసాధారణా చా’’తి వుత్తం. తత్థ నామసాధారణాతి నామేన నామపఞ్ఞత్తియా సాధారణా సమానా, ‘‘కుసలా’’తి నామేన ఏకవీసతి చిత్తుప్పాదా సమానా, ‘‘అకుసలా’’త్యాదినామేన ద్వాదస చిత్తుప్పాదా సమానా, కుసలాదినామపఞ్ఞత్తివచనేన వచనీయా అత్థా కుసలాదినామసాధారణాతి వుత్తా. తేన టీకాయం –

‘‘నామం నామపఞ్ఞత్తి, తంముఖేనేవ సద్దతో తదత్థావగమో. సద్దేన చ సామఞ్ఞరూపేనేవ తథారూపస్స అత్థస్స గహణం, న విసేసరూపేన. తస్మా సద్దవచనీయా అత్థా సాధారణరూపనామాయత్తగహణీయతాయ నామసాధారణా వుత్తా’’తి –

వుత్తం. వత్థుసాధారణాతి పతిట్ఠానభూతేన వత్థునా సాధారణా. యస్మిం పతిట్ఠానభూతే సన్తానే వా చిత్తుప్పాదాదిమ్హి వా యే ధమ్మా పవత్తన్తి, తే ధమ్మా తేన సన్తానేన వా వత్థునా తేన చిత్తుప్పాదాదినా వా సాధారణా సమానాతి అత్థో. ఏకసన్తానే పతితత్తా ఫుసనాదిసభావతో భిన్నాపి వత్థుసాధారణా సమానవత్థుకాయేవ భవన్తీతి విభత్తిహారేన విభజిత్వాతి వుత్తం హోతి.

‘‘కిం నామసాధారణవత్థుసాధారణాయేవ విభజితబ్బా, అఞ్ఞం విభజితబ్బం నత్థీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘యం వా పనా’’తిఆది వుత్తం. నామసాధారణవత్థుసాధారణేహి అఞ్ఞం యం వా పన కిచ్చసాధారణపచ్చయసాధారణపటిపక్ఖాదిసాధారణమ్పి ధమ్మజాతం ఏవంజాతియం సాధారణజాతియం, తమ్పి సబ్బం విచయహారేన విచినిత్వా యుత్తిహారేన గవేసిత్వా యుత్తం సాధారణం విభత్తిహారేన విభజితబ్బన్తి అధిప్పాయో. ‘‘తేసు నామసాధారణాదీసు కతమే నామసాధారణా, కతమే వత్థుసాధారణా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘మిచ్ఛత్తనియతానం సత్తాన’’న్తిఆది వుత్తం. మాతుఘాతకాదీనం ఛన్నం మిచ్ఛత్తనియతకమ్మకరానం సత్తానఞ్చ దుగ్గతిఅహేతుకసుగతిఅహేతుకదుహేతుకతిహేతుకానం చతున్నం పుథుజ్జనానం అనియతకమ్మకరానం సత్తానఞ్చ సన్తానే పవత్తా దస్సనపహాతబ్బా కిలేసా దస్సనపహాతబ్బనామసాధారణా సమానా భవన్తి సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామసనవసేన భిన్నసభావానమ్పి దస్సనపహాతబ్బనామనాతివత్తనతో. వుత్తప్పకారానం నియతానియతసత్తానం దస్సనపహాతబ్బానం కిలేసానం పతిట్ఠానవత్థుభావతో వత్థుసాధారణా చ సమానవత్థుకాతి అత్థో. పుథుజ్జనస్స దుగ్గతిఅహేతుకాదిచతుబ్బిధసత్తస్స, సోతాపన్నస్స చ సన్తానే పవత్తా కామరాగబ్యాపాదా కిలేసా కామరాగబ్యాపాదనామసాధారణా సమానా భవన్తి సకదాగామిమగ్గప్పహాతబ్బఅనాగామిమగ్గప్పహాతబ్బవసేన భిన్నసభావానమ్పి కామరాగబ్యాపాదనామనాతివత్తనతో. వుత్తప్పకారస్స పుథుజ్జనస్స, సోతాపన్నస్స చ కామరాగబ్యాపాదానం పతిట్ఠానవత్థుభావతో వత్థుసాధారణా సమానవత్థుకాతి అత్థో చ గహేతబ్బో. పుథుజ్జనస్స, అనాగామిస్స చ సన్తానే పవత్తా ఉద్ధంభాగియా సంయోజనా ఉద్ధమ్భాగియనామసాధారణా సమానా భవన్తి రూపరాగాదివసేన భిన్నసభావానమ్పి ఉద్ధంభాగియనామనాతివత్తనతో. పుథుజ్జనస్స, అనాగామిస్స చ ఉద్ధంభాగియానం పతిట్ఠానవత్థుభావతో వత్థుసాధారణా సమానవత్థుకాతి అత్థో చ గహేతబ్బో. తేన వుత్తం టీకాయం – ‘‘దస్సనపహాతబ్బానఞ్హి యథా మిచ్ఛత్తనియతసత్తా పవత్తిట్ఠానం, ఏవం అనియతాపీ’’తి వుత్తం. సఙ్ఖేపతో పన సంకిలేసపక్ఖే పహానేకట్ఠా కిలేసా నామసాధారణా హోన్తి, సహజేకట్ఠా కిలేసా వత్థుసాధారణాతి దట్ఠబ్బా.

సంకిలేసపక్ఖే సాధారణా ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కథం వోదానపక్ఖే సాధారణా విభత్తా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘యం కిఞ్చి అరియసావకో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యం కిఞ్చీతి సామఞ్ఞవసేన వుత్తా పఠమజ్ఝానసమాపత్తిఆదికా లోకియా సమాపత్తియేవ గహితా. అరియసావకోతి అరియస్స భగవతో సావకో అరియసావకోతి వత్తబ్బో, ఝానలాభీ చ ఫలట్ఠో చ పుగ్గలో, న మగ్గట్ఠో. మగ్గట్ఠో హి లోకియం యం కిఞ్చి సమాపత్తిం న సమాపజ్జతి. సబ్బా సా లోకియసమాపత్తి రూపావచరా అరూపావచరా దిబ్బవిహారో బ్రహ్మవిహారో పఠమజ్ఝానసమాపత్తీతి ఏవమాదీహి పరియాయేహి సాధారణా తంసమఙ్గీహి వీతరాగావీతరాగేహి సాధారణా లోకియసమాపత్తినామనాతివత్తనతో చ వీతరాగావీతరాగేహి సమాపజ్జితబ్బతో చ. ‘‘అరియసావకో చ లోకియం సమాపత్తిం సమాపజ్జన్తో ఓధిసో ఓధిసో సమాపజ్జతి, ఏవం సతి కథం వీతరాగేహి సాధారణాతి సద్దహితబ్బా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సాధారణా హి ధమ్మా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన – ‘‘కథం తే ఓధిసో గహితా, అథ ఓధిసో గహేతబ్బా, కథం సాధారణాతి అనుయోగం మనసి కత్వా తం విసోధేన్తో ఆహ – ‘సాధారణా హి ధమ్మా ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞ’న్తిఆదీ’’తి వుత్తం.

తత్థ ఏవం వీతరాగావీతరాగేహి ఓధిసో ఓధిసో సమాపజ్జితబ్బా ధమ్మా పరం పరం పచ్ఛా పచ్ఛా పవత్తియమానం ధమ్మజాతం సకం సకం పుబ్బే పుబ్బే జాతం ‘‘లోకియసమాపత్తీ’’తి నామం నియతవిసయం అఞ్ఞమఞ్ఞం హుత్వా హి యస్మా నాతివత్తన్తి, తస్మా సాధారణాతి సద్దహితబ్బా గహేతబ్బాతి అత్థో. ‘‘పరం పరం సమాపజ్జన్తో కథం నాతివత్తతీ’’తి వత్తబ్బత్తా నాతివత్తనం పాకటం కాతుం ‘‘యోపీ’’తిఆది వుత్తం. యో అరియసావకో వా అవీతరాగో వా. ఇమేహి లోకియసమాపత్తిధమ్మేహి సమన్నాగతో, సో అరియసావకో వా అవీతరాగో వా పరం పరం సమాపజ్జన్తోపి తం ధమ్మం లోకియం సమాపత్తిధమ్మం నాతివత్తతి, అఞ్ఞం ఉపగన్త్వా నాతిక్కమతీతి అత్థో. యేహి లోకియసమాపత్తిధమ్మేహి సమన్నాగతో, ఇమే లోకియసమాపత్తి ధమ్మా సాధారణావాతి దట్ఠబ్బా.

‘‘వాసనాభాగియాదిసుత్తేసు వుత్తా యే ధమ్మా ఇమినా విభత్తిహారేన విభత్తా, యేసు ధమ్మేసు కతమే ధమ్మా అసాధారణా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమే ధమ్మా అసాధారణా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తేసు విభజితబ్బేసు ధమ్మేసు కతమే ధమ్మా అసాధారణాతి పుచ్ఛతి, పుచ్ఛిత్వా యావ దేసనం ఉపాదాయ అసాధారణా ధమ్మా గవేసితబ్బా, ‘‘సేక్ఖాసేక్ఖా’’తి వా గవేసితబ్బా, ‘‘భబ్బాభబ్బా’’తి వా గవేసితబ్బా. అథ వా యావ ‘‘సేక్ఖాసేక్ఖా భబ్బాభబ్బా’’తి దేసనా వుత్తా, తావ దేసనం ఉపాదాయ అసాధారణా గవేసితబ్బా. కథం గవేసితబ్బా? అరియేసు సేక్ఖాసేక్ఖధమ్మవసేన ‘‘సేక్ఖా’’తి నామం అసేక్ఖేన అసాధారణం, ‘‘అసేక్ఖా’’తి నామం సేక్ఖేన అసాధారణన్తి వా, అనరియేసు ‘‘భబ్బా’’తి నామం అభబ్బేన అసాధారణం, ‘‘అభబ్బా’’తి నామం భబ్బేన అసాధారణన్తి వా గవేసితబ్బా. కామరాగబ్యాపాదా సంయోజనా అప్పహీనత్తా అనుసయభావేన ఉప్పజ్జనారహత్తా అట్ఠమకస్స సోతాపత్తిమగ్గట్ఠస్స చ సోతాపన్నస్స ఫలట్ఠస్స చ సాధారణా భవన్తి, ధమ్మతా ధమ్మసభావో అసాధారణో. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అట్ఠమకస్స సోతాపత్తిమగ్గట్ఠతా సోతాపన్నస్స అసాధారణా, సోతాపన్నస్స సోతాపన్నఫలట్ఠతా చ అట్ఠమకస్స సోతాపత్తిమగ్గట్ఠస్స అసాధారణా. అట్ఠమకస్స వా పహీయమానకిలేసతా సోతాపన్నస్స అసాధారణా, సోతాపన్నస్స పహీనకిలేసతా చ అట్ఠమకస్స అసాధారణా’’తి.

ఉద్ధమ్భాగియా సంయోజనా అప్పహీనత్తా అనుసయభావేన ఉప్పజ్జనారహత్తా అట్ఠమకస్స మగ్గట్ఠభావేన అట్ఠమకసదిసస్స అనాగామిమగ్గట్ఠస్స చ అనాగామిస్స ఫలట్ఠస్స చ సాధారణా, ధమ్మతా ధమ్మసభావో అసాధారణా. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అట్ఠమకస్స అనాగామిమగ్గట్ఠతా అనాగామిస్స ఫలట్ఠస్స అసాధారణా, అనాగామిస్స అనాగామిఫలట్ఠతా చ అట్ఠమకస్స అసాధారణా. అట్ఠమకస్స వా పహీయమానకిలేసతా అనాగామిస్స అసాధారణా, అనాగామిస్స ఫలట్ఠస్స పహీనకిలేసతా చ అట్ఠమకస్స అసాధారణా’’తి. ‘‘మగ్గట్ఠతా ఫలట్ఠతాయ అసాధారణా, ఫలట్ఠతా చ మగ్గట్ఠతాయ అసాధారణా’’తిపి వత్తుం వట్టతి. సబ్బేసం సత్తన్నం సేక్ఖానం పుగ్గలానం నామం‘‘సేక్ఖా’’తి నామం సాధారణం. ధమ్మతా అసాధారణాతి చతున్నం మగ్గట్ఠానం తంతంమగ్గట్ఠతా అఞ్ఞమఞ్ఞం మగ్గట్ఠానం అసాధారణా. హేట్ఠిమఫలత్తయట్ఠానఞ్చ అసాధారణా, హేట్ఠిమఫలత్తయట్ఠానం తంతంఫలట్ఠతా చ అఞ్ఞమఞ్ఞం ఫలట్ఠానం అసాధారణా, చతున్నం మగ్గట్ఠానఞ్చ అసాధారణాతి అత్థో. ‘‘సేక్ఖానం తంతంమగ్గట్ఠతా తంతంఫలట్ఠతాయ అసాధారణా, తంతంఫలట్ఠతా చ తంతంమగ్గట్ఠతాయ అసాధారణా’’తి వత్తుమ్పి వట్టతి. సబ్బేసం పటిపన్నకానన్తి ఫలత్థాయ పటిపజ్జన్తీతి పటిపన్నకా, తేసం మగ్గసమఙ్గీనం చతున్నం పుగ్గలానం నామం ‘‘పటిపన్నకా’’తి నామం సాధారణం, ధమ్మతా తంతంమగ్గట్ఠతా అసాధారణా. సబ్బేసం సేక్ఖానం సత్తన్నం పుగ్గలానం సేక్ఖానం సీలం సాధారణం, ధమ్మతా తంతంమగ్గట్ఠఫలట్ఠతా అసాధారణాతి. వాసనాభాగియసంకిలేసభాగియసుత్తేసు వుత్తా దస్సనేనపహాతబ్బాదయో చేవ నిబ్బేధభాగియఅసేక్ఖభాగియసుత్తేసు వుత్తా సేక్ఖాదయో చ ధమ్మా సాధారణాసాధారణభేదేన విభత్తిహారేన విభజితబ్బాతి అధిప్పాయో వేదితబ్బో.

‘‘అట్ఠమకస్సా’’తిఆదినా అరియేసు పుగ్గలేసు అసాధారణా ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కథం అనరియేసు అసాధారణా విభత్తా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా అరియేసు వుత్తనయానుసారేన అనరియేసుపి విభజిత్వా గవేసితబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘ఏవం విసేసానుపస్సినా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన – ‘‘ఏవం ‘అట్ఠమకస్సా’తిఆదినా అరియపుగ్గలేసు అసాధారణధమ్మం దస్సేత్వా ఇతరేసు నయదస్సనత్థం ‘ఏవం విసేసానుపస్సినా’తిఆది వుత్త’’న్తి వుత్తం. ఏవం అరియేసు వుత్తనయానుసారేన భబ్బాభబ్బేసు అనరియేసు విసేసానుపస్సినా అసాధారణతో విసేసం అసాధారణం అనుపస్సినా గవేసకేన పణ్డితేన భబ్బాభబ్బేసుపి హీనుక్కట్ఠమజ్ఝిమం ఉపాదాయ గవేసితబ్బం. కథం? మాతుఘాతాదివసేన పవత్తానం పటిఘసమ్పయుత్తదిట్ఠిసమ్పయుత్తసత్తమజవనచిత్తుప్పాదానం మిచ్ఛత్తనియతానం తంసమఙ్గీనం వా తథాపవత్తా పఠమజవనచిత్తుపాదాదయో అనియతా ధమ్మా పటిఘసమ్పయుత్తాదిభావేన సాధారణా, మిచ్ఛత్తనియతా ధమ్మా ఏకచిత్తుప్పాదత్తా అసాధారణా. యథా హి చిత్తం ‘‘చిత్తసంసట్ఠ’’న్తి న వత్తబ్బం, ఏవం మిచ్ఛత్తనియతాపి ‘‘మిచ్ఛత్తనియతసాధారణా’’తి న వత్తబ్బా. మిచ్ఛత్తనియతేసుపి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠికానం దిట్ఠిసమ్పయుత్తసత్తమజవనచిత్తుప్పాదసమఙ్గీనం అనియతా దిట్ఠిసమ్పయుత్తపఠమజవనచిత్తుప్పాదాదయో ధమ్మా దిట్ఠిసమ్పయుత్తాదిభావేన సాధారణా, నియతమిచ్ఛాదిట్ఠి ఏకచిత్తుప్పాదసమఙ్గీభావతో అసాధారణా. తేనాహ అట్ఠకథాచరియో –

‘‘మిచ్ఛత్తనియతానం అనియతా ధమ్మా సాధారణ, మిచ్ఛత్తనియతా ధమ్మా అసాధారణా. మిచ్ఛత్తనియతేసుపి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠికానం అనియతా ధమ్మా సాధారణా, నియతమిచ్ఛాదిట్ఠి అసాధారణాతి ఇమినా నయేన విసేసానుపస్సినా వేదితబ్బా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౪).

తత్థ ‘‘ఇమినా నయేనా’’తి ఇమినా మిచ్ఛత్తనియతానం ఉప్పజ్జితుం భబ్బా అనియతా ధమ్మా సాధారణా, ఉప్పజ్జితుం అభబ్బా అనియతా ధమ్మా అసాధారణాతి గహితా. తేన వుత్తం ‘‘భబ్బాభబ్బా’’తి. తథా హీనస్స హీనో హీనభావేన సాధారణో, మజ్ఝిముక్కట్ఠా అసాధారణా. మజ్ఝిమస్స మజ్ఝిమో సాధారణో, హీనుక్కట్ఠా అసాధారణా. ఉక్కట్ఠస్స ఉక్కట్ఠో ఉక్కట్ఠభావేన సాధారణో, హీనమజ్ఝిమా అసాధారణాతిపి గవేసితబ్బా. తేనాహ – ‘‘హీనుక్కట్ఠమజ్ఝిమం ఉపాదాయ గవేసితబ్బ’’న్తి.

‘‘తత్థ కతమే ధమ్మా సాధారణా’’తిఆదినా నానావిధేన విభత్తిహారనయేన ధమ్మా విభజిత్వా దస్సితా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కథం భూమిపదట్ఠానాని విభత్తిహారనయేన విభజిత్వా దస్సితానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బభావతో ధమ్మవిభజనానన్తరం భూమిపదట్ఠానాని విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘దస్సనభూమీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ దస్సనభూమీతి దస్సనం భవతి ఏత్థ పఠమమగ్గేతి దస్సనభూమి, సోతాపత్తిమగ్గో. నియామావక్కన్తియాతి నియమనం నియామో, కో సో? సమ్పత్తనియామో, అవక్కనం అవక్కన్తి, సోతాపత్తిఫలం, నియామస్స అవక్కన్తి నియామావక్కన్తి, తాయ. దస్సనభూమినామకో సోతాపత్తిమగ్గో నియామావక్కన్తినామకస్స సోతాపత్తిఫలస్స పత్తియా పదట్ఠానం. పఠమమగ్గసమఙ్గీ పుగ్గలో హి నియామం ఓక్కమన్తో నామ, ఫలసమఙ్గీ పన నియామం ఓక్కన్తో నామ హోతి, తస్మా నియామావక్కన్తిసద్దేన పఠమఫలుప్పత్తి గహితా. భావనాభూమీతి ఉపరిమగ్గత్తయం. ఉత్తరికానన్తి తస్స తస్స మగ్గస్స ఉపరిపవత్తానం తంతంఫలానం పత్తియా పదట్ఠానన్తి పచ్చేకం యోజేతబ్బం.

దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా మన్దపఞ్ఞస్స ఉప్పజ్జనతో సమథం ఆవహన్తీ హుత్వా సమథస్స పదట్ఠానం హోతి, సుఖాపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా ఞాణాధికస్స ఉప్పజ్జనతో విపస్సనావహన్తీ హుత్వా విపస్సనాయ పదట్ఠానం, అవసేసా ద్వే పటిపదాపి నాతిపఞ్ఞస్స ఉప్పజ్జనతో సమథస్స పదట్ఠానన్తి గహేతబ్బా. తేన అట్ఠకథాయం వుత్తం – ‘‘ఇతరా పన తిస్సోపి పటిపదా సమథం ఆవహన్తీ’’తిఆది (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౪). దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు సయమేవ ఏకన్తేన ధమ్మస్సవనస్స పదట్ఠానం న హోతి, వన్దనయాచనపఞ్హాపుచ్ఛనాదయోపి పదట్ఠానం హోన్తి, తస్మా తేహి కారణేహి సాధారణం హుత్వా పరతోఘోసస్స పదట్ఠానం హోతి, పరతోఘోసో చ ధమ్మస్సవనపఞ్హావిస్సజ్జనాదివసేన పవత్తో. దాతబ్బవత్థుపరిచ్చజనవన్దనయాచనకాలేసు హి యేభుయ్యేన ధమ్మం దేసేన్తి, పఞ్హాపుచ్ఛనాదికాలేసు చ విస్సజ్జేన్తి, పటిపుచ్ఛసాకచ్ఛాదీని వా కరోన్తి. సీలమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు పామోజ్జపీతిపస్సద్ధిసుఖసమాధీహి పదట్ఠానభావేన సాధారణం హుత్వా చిన్తామయియా పఞ్ఞాయ పదట్ఠానం హోతి. సీలవన్తస్స హి సీలం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పామోజ్జాదయో హోన్తి, సమాహితో చ ధమ్మచిన్తనే సమత్థో హోతి.

భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థూతి పురిమా పురిమా సమథభావనా చేవ విపస్సనాభావనా చ పుఞ్ఞకిరియవత్థుదానసీలాదీహి కారణేహి సాధారణం హుత్వా భావనామయియా పఞ్ఞాయ పచ్ఛిమాయ పచ్ఛిమాయ సమథభావనాయ చేవ విపస్సనాభావనాయ చ పదట్ఠానం. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం – ‘‘సాధారణన్తి న బీజం వియ అఙ్కురస్స, దస్సనభూమిఆదయో వియ నియామావక్కన్తిఆదీనం ఆవేణికం, అథ ఖో సాధారణం తదఞ్ఞకారణేహిపీ’’తి. ‘‘దానమయసీలమయభావనామయపుఞ్ఞకిరియవత్థూనం పరతోఘోసచిన్తామయిభావనామయిపఞ్ఞానం పదట్ఠానభావో ఆచరియేన విభత్తో, ఏవం సతి తేసం దానమయాదీనం యథాక్కమం పరియత్తిబాహుసచ్చకమ్మట్ఠానానుయోగమగ్గసమ్మాదిట్ఠీనం పదట్ఠానభావో న భవేయ్యా’’తి వత్తబ్బత్తా తథాపవత్తం పదట్ఠానభావమ్పి దస్సేతుం ‘‘దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు పరతో చ ఘోసస్స సుతమయియా చ పఞ్ఞాయా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన –

‘‘ఇదాని యస్మా దానం, సీలం, లోకియభావనా చ న కేవలం యథావుత్తపరతోఘోసాదీనంయేవ, అథ ఖో యథాక్కమం పరియత్తిబాహుసచ్చకమ్మట్ఠానానుయోగమగ్గసమ్మాదిట్ఠీనమ్పి పచ్చయా హోన్తి, తస్మా తమ్పి నయం దస్సేతుం పున ‘దానమయ’న్తిఆదినా దేసనం వడ్ఢేసీ’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౪) –

వుత్తం. తత్థ దానమయపుఞ్ఞకిరియవత్థునో పరతోఘోసస్స సాధారణపదట్ఠానభావో హేట్ఠా వుత్తనయేన ఞాతబ్బో. దానం పన దత్వా దేసనం సుత్వా సుతానుసారేన విత్థారేత్వా చిన్తేన్తస్స పవత్తమానాయ సుతమయియా పఞ్ఞాయ వన్దనయాచనాదీహి సాధారణం హుత్వా పదట్ఠానం హోతి. సీలమయపుఞ్ఞకిరియవత్థునోపి చిన్తామయియా పఞ్ఞాయ సాధారణపదట్ఠానభావో వుత్తోయేవ. పరిసుద్ధసీలం పన నిస్సాయ ‘‘ఝానం నిబ్బత్తేస్సామి, మగ్గఫలం నిబ్బత్తేస్సామీ’’తిఆదినా పచ్చవేక్ఖన్తస్స పవత్తమానస్స యోనిసోమనసికారస్స పామోజ్జాదీహి సాధారణం హుత్వా పదట్ఠానం హోతి. భావనామయపుఞ్ఞకిరియవత్థునో భావనామయియా పఞ్ఞాయ సాధారణపదట్ఠానభావోపి వుత్తోయేవ. సమథభావనాసఙ్ఖాతం పన ఝానం పాదకం కత్వా వా పరిపాకం విపస్సనాభావంయేవ వా నిస్సాయ పవత్తమానాయ సమ్మాదిట్ఠియా పరిసుద్ధసీలాదీహి సాధారణం హుత్వా పదట్ఠానం హోతి.

దానమయపుఞ్ఞకిరియవత్థుఆదీనం పరతోఘోసాదీనం పదట్ఠానభావో పునప్పునం ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘పతిరూపదేసవాసాదయోపి ఇమేసం ధమ్మానం పదట్ఠానానీతి యథా విభజితబ్బా, అమ్హేహి చ విఞ్ఞాతబ్బా, తథా విభజిత్వా దస్సేథా’’తి వత్తబ్బత్తా తేపి విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘పతిరూపదేసవాసో’’తిఆదిమాహ. అట్ఠకథాయం పన ‘‘తథా పతిరూపదేసవాసాదయో కాయవివేకచిత్తవివేకాదీనం కారణం హోన్తీతి ఇమం నయం దస్సేతుం ‘పతిరూపదేసవాసో’తిఆదిమాహా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౪) వుత్తం. పతిరూపదేసం నిస్సాయ వసన్తస్స కాయవివేకచిత్తవివేకవడ్ఢనతో, సమాధివడ్ఢనతో చ పతిరూపదేసవాసో కాయచిత్తవివేకస్స చ ఉపచారసమాధిఅప్పనాసమాధిస్స చ సీలాదీహి సాధారణం హుత్వా పదట్ఠానం. సప్పురిసూపనిస్సయోతి సప్పురిససన్తానే పవత్తో పయిరుపాసతో ఆలమ్బితబ్బో పసాదో, తతో వా ఉపనిస్సయం లభిత్వా పయిరుపాసన్తానం సన్తానే పవత్తో పుబ్బపసాదో యథావిధో సప్పురిసూపనిస్సయో పయిరుపాసన్తస్స సద్ధాసమ్పన్నస్స రతనత్తయే తిణ్ణం అవేచ్చప్పసాదానం రతనత్తయగుణాదీహి సాధారణం హుత్వా పదట్ఠానం, సమథస్స లభననిమిత్తదాయకం సప్పురిసం పయిరుపాసిత్వా తేన దిన్ననయే ఠత్వా పవత్తేతబ్బస్స సమథస్స సప్పురిసూపనిస్సయో సీలపామోజ్జపీతాదీహి సాధారణం హుత్వా పదట్ఠానం. అత్తసమ్మాపణిహితస్స పాపజిగుచ్ఛాదీనం సమ్భవతో అత్తసమ్మాపణిధానం జాతివయాదిపచ్చవేక్ఖణేన సాధారణం హుత్వా హిరియా చ పదట్ఠానం, అత్తసమ్మాపణిహితస్స నిబ్బిదాదీనం సమ్భవతో సీలాదీహి సాధారణం హుత్వా విపస్సనాయ చ పదట్ఠానం.

తదఙ్గాదివసేన అకుసలపరిచ్చాగో నిబ్బిదాఞాణాదీహి సాధారణం హుత్వా కుసలవీమంసాయ పటిసఙ్ఖానుపస్సనాయ పఞ్ఞాయ చ అరియమగ్గసమాధిన్ద్రియస్స చ పదట్ఠానం. ధమ్మస్వాక్ఖాతతా స్వాక్ఖాతధమ్మస్సవనానుసారేన పవత్తకుసలమూలకా లోకియలోకుత్తరసమ్పత్తి కుసలమూలరోపనా నామ, తాయ చ తథావిధకుసలమూలకాయ ఫలసమాపత్తియా చ పదట్ఠానం. సఙ్ఘసుప్పటిపన్నతా సఙ్ఘసుట్ఠుతాయ సఙ్ఘస్స ఉపట్ఠాకానం సుట్ఠుభావాయ సప్పతిస్సవాయ వచనసమ్పటిచ్ఛనభావాయ పదట్ఠానం. సత్థుసమ్పదా సత్థరి చేవ ధమ్మాదీసు చ గుణఅజాననతాయ అప్పసన్నానఞ్చ పసాదాయ పసన్నానఞ్చ అప్పమత్తకపసాదానఞ్చ భియ్యోభావాయ వడ్ఢనాయ పదట్ఠానం. అప్పటిహతపాతిమోక్ఖతా సఙ్ఘమజ్ఝే వా పరిసమజ్ఝే వా దుమ్మఙ్కూనం దుమ్ముఖానం దుస్సీలానం పుగ్గలానం నిగ్గహాయ, పేసలానం పాతిమోక్ఖసంవరాదిసీలసమ్పన్నానం పుగ్గలానం ఫాసువిహారాయ చ పదట్ఠానం హోతి. హోన్తో పన యథానురూపేహి అఞ్ఞేహి కారణేహి సాధారణం హుత్వా హోతీతి వేదితబ్బో.

‘‘వాసనాభాగియసుత్తాదీసు వుత్తధమ్మభూమిపదట్ఠానానం విభత్తిహారేన విభజితబ్బభావో అమ్హేహి కేన జానితబ్బో సద్దహితబ్బో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో.

‘‘ఏత్తావతా చ విభత్తిహారో పరిపుణ్ణో, అఞ్ఞో నియుత్తో నత్థీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘నియుత్తో విభత్తిహారో’’తి వుత్తం. యత్థ యత్థ సుత్తే యే యే ధమ్మాదయో వుత్తా, తత్థ తత్థ సుత్తే వుత్తేసు తేసు తేసు ధమ్మాదీసు యథాలాభవసేన యో యో విభత్తిహారో యోజితో, సో సో విభత్తిహారో నిద్ధారేత్వా యుత్తో యోజితోతి అత్థో దట్ఠబ్బో.

ఇతి విభత్తిహారవిభఙ్గే సత్తిబలానురూపా రచితా

విభావనా నిట్ఠితా.

పణ్డితేహి పన అట్ఠకథాటీకానుసారేనేవ గమ్భీరత్థో విత్థారతో విభజిత్వా గహేతబ్బోతి.