౭. ఆవట్టహారవిభఙ్గవిభావనా

౨౯. యేన యేన సంవణ్ణనావిసేసభూతేన చతుబ్యూహహారవిభఙ్గేన నేరుత్తాదయో విభత్తా, సో…పే… చతుబ్యూహహారవిభఙ్గో పరిపుణ్ణో, ‘‘కతమో ఆవట్టో హారవిభఙ్గో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా తత్థ కతమో ఆవట్టో హారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు నిద్దిట్ఠేసు సోళససు దేసనాహారాదీసు కతమో సంవణ్ణనావిసేసో ఆవట్టో హారో ఆవట్టహారవిభఙ్గో నామాతి పుచ్ఛతి. ‘‘ఏకమ్హి పదట్ఠానే’’న్తిఆదినిద్దేసస్స ఇదాని మయా వుచ్చమానో ‘‘ఆరమ్భథా’’తిఆదికో విత్థారసంవణ్ణనావిసేసో ఆవట్టహారవిభఙ్గో నామాతి గహితో. ‘‘తత్థ దేసనాయం ఏకస్మిం పదట్ఠానే దేసనారుళ్హే సేసకం పదట్ఠానం పరియేసతి, పరియేసిత్వా కథం పటిపక్ఖే ఆవట్టేతీ’’తి వత్తబ్బత్తా –

‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథ, యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే;

ధునాథ మచ్చునో సేనం, నళాగారంవ కుఞ్జరో’’తి. –

గాథా వుత్తా. ఇధ గాథాయం ఏకస్మిం పదట్ఠానే దేసనారుళ్హే సేసకం పదట్ఠానం పరియేసతీతి వుత్తం హోతి. గాథాత్థో పన అట్ఠకథాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౯) వుత్తో.

‘‘ఆరమ్భథా’తిఆదిగాథాయం కతరస్మిం పదట్ఠానే దేసనారుళ్హే కతమం సేసకం పదట్ఠానం పరియేసతీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథాతి వీరియస్స పదట్ఠాన’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘వీరియస్స పదట్ఠాన’’న్తి సామఞ్ఞవసేన వుత్తమ్పి ఆరమ్భధాతుసఙ్ఖాతం వీరియం నిక్కమధాతుసఙ్ఖాతస్స వీరియస్స పదట్ఠానం, నిక్కమధాతుసఙ్ఖాతం వీరియం పరక్కమధాతుసఙ్ఖాతస్స వీరియస్స పదట్ఠానం, పరక్కమధాతుసఙ్ఖాతం వీరియం సమథభావనాసహితస్స వీరియస్స పదట్ఠానన్తిఆదినా పరియేసితబ్బన్తి గహేతబ్బం. ‘‘యుఞ్జథా’’తి ఇమినా వుత్తం సమథభావనాసహితం వీరియం ‘‘బుద్ధసాసనే’’తి ఇమినా వుత్తస్స మహగ్గతసమాధిస్స పదట్ఠానం, దేసనారుళ్హం సుఖాదికం సేసకమ్పి పదట్ఠానం పరియేసితబ్బం. ‘‘ధునాథ మచ్చునో సేన’’న్తి పదేన గహితం విపస్సనాసహితం వీరియం కిలేసధుననే సమత్థాయ పఞ్ఞాయ పదట్ఠానం, దేసనారుళ్హం సమాధిఆదికం సేసకమ్పి పదట్ఠానం పరియేసితబ్బం.

‘‘యది ‘ఆరమ్భథా’తిఆదికం వుత్తం వీరియం సామఞ్ఞభూతానం వీరియసమాధిపఞ్ఞానంయేవ పదట్ఠానం సియా, ఏవం సతి కథం వట్టమూలం ఛిన్దిత్వా వివట్టం పాపేస్సన్తీ’’తి వత్తబ్బత్తా పున ‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథాతి వీరియిన్ద్రియస్స పదట్ఠాన’’న్తిఆది వుత్తం. ఆధిపచ్చకిచ్చతాయ యుత్తస్సాపి వీరియాధికస్స పదట్ఠానత్తా ఆరభన్తా యోగావచరపుగ్గలా వట్టమూలం ఛిన్దిత్వా వివట్టం పాపేన్తీతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఆరమ్భథా’’తిఆదికా పన యస్మా వీరియారమ్భవత్థుఆదిదేసనా హోతి, తస్మా ఆరమ్భవత్థుఆదీనియేవ సంవణ్ణితాని పదట్ఠానన్తి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘ఇమాని పదట్ఠానాని దేసనా’’తి. ‘‘ఆరమ్భథా’’తిఆదికా యథావుత్తపదట్ఠానాని దేసనా హోతి, న వీరియారమ్భవత్థుఆదీని, తస్మా పదట్ఠానంయేవ సంవణ్ణితన్తి దట్ఠబ్బం.

ఏవం ‘‘ఆరమ్భథా’’తిఆదిదేసనాయ పదట్ఠానవసేన అత్థో విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కథం తస్సాయేవ దేసనాయ పటిపక్ఖవసేన అత్థో విభజితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘అయుఞ్జన్తానం వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యోగే భావనాయం అయుఞ్జన్తానం సత్తానం అపరిపక్కఞాణానం యోగే యోగహేతు వాసనాభాగియవసేన ఆయతిం జాననత్థాయ ‘‘ఆరమ్భథా’’తిఆదిదేసనా ఆరద్ధా. యుఞ్జన్తానం పరిపక్కఞాణానం సత్తానం ఆరమ్భే ఆరమ్భహేతు దిట్ఠేవ ధమ్మే పరిజాననత్థాయ ‘‘ఆరమ్భథా’’తిఆదిదేసనా ఆరద్ధా.

తత్థ తేసు యుఞ్జన్తాయుఞ్జన్తేసు పరిపక్కాపరిపక్కఞాణేసు యే అపరిపక్కఞాణా సత్తా న యుఞ్జన్తి, తే అపరిపక్కఞాణా సత్తా పమాదమూలకా హుత్వా యోగే భావనాయం యేన పమాదేన న యుఞ్జన్తి, సో పమాదో తణ్హామూలకో పమాదో, అవిజ్జామూలకో పమాదోతి దుబ్బిధో హోతి. తత్థ తస్మిం దుబ్బిధే పమాదే అఞ్ఞాణేన నివుతో అవిజ్జామూలకో సత్తో యేన పమాదేన ఞేయ్యట్ఠానం ‘‘ఇమే ఉప్పాదవయధమ్మా పఞ్చక్ఖన్ధా ఞేయ్యట్ఠానం నామా’’తి నప్పజానాతి, అయం అఞ్ఞాణహేతుకో పమాదో అవిజ్జామూలకో పమాదా నామ. యో పమాదో తణ్హామూలకో, సో పమాదో తివిధో అనుప్పన్నానం భోగానం ఉప్పాదాయ పరియేసన్తో తణ్హికో సత్తో యం పమాదం ఆపజ్జతి, అయం పమాదో చ, ఉప్పన్నానం భోగానం ఠితత్థాయ రక్ఖన్తో తణ్హికో సత్తో ఆరక్ఖనిమిత్తం యం పమాదం ఆపజ్జతి, అయం పమాదో చ, ఠితం భోగం పరిభుఞ్జన్తో తణ్హికో సత్తో పరిభోగనిమిత్తం యం పమాదం ఆపజ్జతి, అయం పమాదో చాతి తివిధో హోతి. ఇతి లోకే అయం పమాదో చతుబ్బిధో అవిజ్జాపదట్ఠానో ఏకవిధో పమాదో, తణ్హాపదట్ఠానో తివిధో పమాదోతి చతుబ్బిధో హోతి. తత్థ తాసు అవిజ్జాతణ్హాసు నామకాయో ఫస్సాదినామసమూహో అవిజ్జాయ పదట్ఠానం, రూపకాయో పథవీఆదిరూపసమూహో తణ్హాయ పదట్ఠానం హోతి. ఇదం వుత్తం హోతి – ఆరమ్భధాతునిక్కమధాతుసఙ్ఖాతస్స వీరియస్స పటిపక్ఖో చతుబ్బిధో పమాదో నిద్ధారేతబ్బో, నిద్ధారేత్వా ఏకవిధస్స పమాదస్స అవిజ్జా పదట్ఠానం, తివిధస్స పమాదస్స తణ్హా పదట్ఠానం. అవిజ్జాయ నామకాయో పదట్ఠానం, తణ్హాయ రూపకాయో పదట్ఠానన్తి పటిపక్ఖే ఆవట్టేత్వా పదట్ఠానం పరియేసితబ్బన్తి.

‘‘కస్మా నామకాయో అవిజ్జాయ పదట్ఠానం భవతి, రూపకాయో తణ్హాయ పదట్ఠానం భవతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తం కిస్స హేతూ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘రూపీసు భవేసు అజ్ఝోసానం, అరూపీసు సమ్మోహో’’తి వుత్తం. రూపీసు భవేసు రూపధమ్మేసు అహంమమాదివసేన అజ్ఝోసానం తణ్హాభినివేసో సత్తేసు పతిట్ఠితో యస్మా హోతి, తస్మా రూపకాయో తణ్హాయ పదట్ఠానం భవతి. అనమతగ్గే హి సంసారే ఇత్థిపురిసా అఞ్ఞమఞ్ఞరూపాభిరామా భవన్తి. అరూపీసు ఫస్సాదీసు సుఖుమభావతో సమ్మోహో సత్తేసు పతిట్ఠితో యస్మా హోతి, తస్మా నామకాయో అవిజ్జాయ పదట్ఠానం భవతీతి యోజనా కాతబ్బా. ఇదం వుత్తం హోతి – రూపకాయనామకాయేసు ఆరమ్మణకరణవసేన తణ్హాయ చ అవిజ్జాయ చ ఉప్పజ్జనతో రూపకాయో తణ్హాయ పదట్ఠానం, నామకాయో అవిజ్జాయ పదట్ఠానన్తి నీహరితబ్బావాతి.

‘‘కతమో రూపకాయో, కతమో నామకాయో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ రూపకాయో రూపక్ఖన్ధో, నామకాయో చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా’’తి వుత్తం. తత్థ తేసు రూపకాయనామకాయేసు రూపకాయో రూపసమూహో నామ రూపక్ఖన్ధో హోతి, నామకాయో నామసమూహో నామ చత్తారో అరూపినో ఖన్ధాతి. ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా అవిజ్జాతణ్హానం ఆరమ్మణత్తా సఉపాదానా భవేయ్యుం, ‘‘కతమేన ఉపాదానేన సఉపాదానా భవన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా తథేవ పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జేతుం ‘‘ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా కతమేన ఉపాదానేన సఉపాదానా? తణ్హాయ చ అవిజ్జాయ చా’’తి వుత్తం. తత్థ ఉపాదానభూతాయ తణ్హాయ చ ఉపాదానభూతాయ అవిజ్జాయ చ ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా సఉపాదానా నామ భవన్తీతి యోజనా కాతబ్బా.

‘‘కిత్తకాని ఉపాదానాని తణ్హా నామ భవన్తి, కిత్తకాని ఉపాదానాని అవిజ్జా నామ భవన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ తణ్హా ద్వే’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తాసు తణ్హాఅవిజ్జాసు. కాముపాదానఞ్చ సీలబ్బతుపాదానఞ్చ ద్వే ఉపాదానాని తణ్హా నామ భవన్తి. తణ్హావసేన హి ‘‘మమ సీలం, మమ వత’’న్తి పరామసనం భవతి. దిట్ఠుపాదానఞ్చ అత్తవాదుపాదానఞ్చ ద్వే ఉపాదానాని అవిజ్జా నామ భవన్తి. అవిజ్జావసేన హి సస్సతదిట్ఠి చేవ అహంమమాదిదిట్ఠి చ భవన్తి. ‘‘ఇమేహి చతూహి ఉపాదానేహి సఉపాదానక్ఖన్ధా చతూసు సచ్చేసు కిత్తకం సచ్చం నామా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఇమేహీ’’తిఆది వుత్తం. యే లోకియక్ఖన్ధా సఉపాదానా ఖన్ధా భవన్తి, ఉపాదానేన హి ఉపాదానానిపి భవన్తి, ఇదం సఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చం నామ. యాని చత్తారి ఉపాదానాని దుక్ఖకారణాని భవన్తి, అయం ఉపాదానచతుక్కో సముదయో సముదయసచ్చం నామ భవతి. పఞ్చక్ఖన్ధాతి సఉపాదానా పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖవత్థుభావతో దుక్ఖం. తేసన్తి సఉపాదానానం పఞ్చక్ఖన్ధానం. ధమ్మం దేసేతీతి ‘‘ఆరమ్భథా’’తిఆదికం ధమ్మం వేనేయ్యానురూపం భగవా దేసేతి. సామఞ్ఞేన పుబ్బే వుత్తమ్పి అత్థవసేన విసేసం దస్సేతుం పున ‘‘దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞాయ, సముదయస్స పహానాయా’’తి వుత్తం.

౩౦. ఆరమ్భపటిపక్ఖభూతపమాదవసేన పురిమసచ్చద్వయం ఆచరియేన నిద్ధారితం, అమ్హేహి చ ఞాతం, ‘‘ఇతరసచ్చద్వయం కథం నిద్ధారితబ్బ’’న్తి వత్తబ్బత్తా తం ద్వయమ్పి పమాదముఖేనేవ నిద్ధారితబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘తత్థ యో తివిధో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు తణ్హామూలకఅవిజ్జామూలకేసు పమాదేసు. తస్సాతి తివిధస్స తణ్హామూలకస్స పమాదస్స. సమ్పటివేధేనాతి అస్సాదాదీనం పరిజాననేన. రక్ఖణాతి అత్తచిత్తస్స రక్ఖణసఙ్ఖాతా. పటిసంహరణాతి ‘‘తస్సా’’తి ఇమినా వుత్తస్స పమాదస్స పటిపక్ఖభూతేన అప్పమాదాననుయోగేన సంహరణా యా ఖేపనా అత్థి, అయం పమాదస్స పటిపక్ఖభూతేన అప్పమాదానుయోగేన పవత్తా ఖేపనసఙ్ఖాతా భావనా సమథో నామాతి పమాదస్స పటిపక్ఖముఖేన పున ఆవట్టేత్వా సమథో నిద్ధారితోతి.

‘‘సో సమథో కథం కేన ఉపాయేన భవతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా తథా పుచ్ఛిత్వా ఉపాయం దస్సేతుం ‘‘సో కథ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ కథన్తి కేన ఉపాయేన. ‘‘కామేన్తీతి కామా, కామీయన్తీతి వా కామా’’తి వుత్తానం ద్విన్నం కామానం పటిచ్చ ఉప్పజ్జమానం అస్సాదఞ్చ, ‘‘అప్పస్సాదా కామా బహుదుక్ఖా’’తిఆది (మ. ని. ౧.౨౩౫) వచనతో అప్పస్సాదనీయానం కామానం పటిచ్చ ఉప్పజ్జమానం ఆదీనవఞ్చ. కామానన్తి చ కమ్మత్థే సామివచనం. తేన వుత్తం –‘‘కామే పటిచ్చా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౦). ‘‘కామానమేతం నిస్సరణం, యదిదం నేక్ఖమ్మ’’న్తి (ఇతివు. ౭౨) వచనతో నిస్సరణన్తి ఇధ పఠమజ్ఝానం అధిప్పేతం. వోకారన్తి ఏత్థ వ-కారో ఆగమో, ఓ-కారం లామకభావం. ఆనిసంసన్తి చతుపారిసుద్ధిసీలాదికం. యదా జానాతి, తదా తేన ఉపాయేన సమథో భవతీతి అత్థో.

సమథో ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమా విపస్సనా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా విపస్సనం విభజితుం ‘‘తత్థ యా వీమంసా’’తిఆది వుత్తం. అథ వా కామానం అస్సాదాదయో యదా జానాతి, తదా సమథో భవతీతి వుత్తో, ‘‘తస్మిం సమథే భవమానే సతి కతమా భవతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ యా వీమంసా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తస్మిం సమథే భవమానే సతి అస్సాదాదీనం యా అనిచ్చాదివీమంసా ఉపపరిక్ఖా పఞ్ఞా భవతి, అయం వీమంసా ఉపపరిక్ఖా పఞ్ఞా విసేసేన పస్సనతో విపస్సనా నామ. అథ వా తివిధస్స తణ్హామూలకస్స పమాదస్స సమ్పటివేధేన రక్ఖణా పటిసంహరణా, అయం సమథోతి ఆచరియేన వుత్తో, ‘‘కతమా విపస్సనా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ యా వీమంసా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తస్మిం యథావుత్తే సమథే సతి యథావుత్తస్స పమాదస్స అనిచ్చాదివసేన యా వీమంసా ఉపపరిక్ఖా పఞ్ఞా ఉప్పన్నా, అయం వీమంసా ఉపపరిక్ఖా పఞ్ఞా విసేసేన పస్సనతో విపస్సనా నామ. వీమంసావ దుబ్బలా, ఉపపరిక్ఖా బలవతీతి విసేసో.

సమథో చేవ విపస్సనా చ ద్వే ధమ్మా ఆచరియేన నిద్ధారితా, ‘‘ఇమే నిద్ధారితా ద్వే ధమ్మా కిం గచ్ఛన్తీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘ఇమే ద్వే’’తిఆది వుత్తం. సమథో సమథభావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి, విపస్సనా విపస్సనాభావనాపారిపూరిం గచ్ఛతి. ‘‘ఇమేసు ద్వీసు ధమ్మేసు భావియమానేసు కతమే యోగావచరేన పహీయన్తీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘ఇమేసూ’’తిఆది వుత్తం. సమథే ధమ్మే భావియమానే తణ్హా యోగావచరేన పహీయతి, విపస్సనాయ భావియమానాయ అవిజ్జా యోగావచరేన పహీయతీతి ఇమే ద్వే పహాతబ్బా ధమ్మా పహీయన్తి తణ్హా చేవ అవిజ్జా చ. ‘‘ఇమేసు ద్వీసు ధమ్మేసు పహీయమానేసు కతమే ధమ్మా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఉపాదానాదయోపి నిరుజ్ఝన్తీతి సకలవట్టదుక్ఖనిరోధం దస్సేన్తో ‘‘ఇమేసు ద్వీసు ధమ్మేసు పహీనేసూ’’తిఆదిమాహ. తత్థ తణ్హాయ సమథభావనాయ పహీయమానాయ, అవిజ్జాయ విపస్సనాభావనాయ పహీయమానాయ ఇమేసు ద్వీసు ధమ్మేసు ద్వీహి భావనాహి పహీనేసు కాముపాదానాదీని చత్తారి ఉపాదానాని విక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదవసేన నిరుజ్ఝన్తి, న భఙ్గక్ఖణవసేన.

ఏత్థాహ – ‘‘తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో’’తి వుత్తత్తా ‘‘తణ్హాయ పహీయమానాయ ఉపాదానాని నిరుజ్ఝన్తీ’’తి వచనం యుత్తం హోతు, కథం అవిజ్జాయ పహీయమానాయ ఉపాదానాని నిరుజ్ఝన్తీతి? ‘‘తణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధో’’తి పాఠే అవిజ్జాసహితతణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధోతి అత్థసమ్భవతో. యథా హి తణ్హాసహితావ అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయో, ఏవం అవిజ్జాసహితావ తణ్హా ఉపాదానానం పచ్చయో హోతీతి అవిజ్జాసహితతణ్హానిరోధా ఉపాదాననిరోధోతి అత్థో సమ్భవతీతి గహేతబ్బో. విక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదవసేన ఉపాదాననిరోధా తథేవ భవనిరోధోతి ఏస నయో సేసేసుపి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధోతి ఏత్థాపి తణ్హాసహితఅవిజ్జానిరోధా సఙ్ఖారనిరోధోతిఆదికో గహితోతి దట్ఠబ్బో. ఇతీతి ఏవం విసభాగసభాగధమ్మానం ఆవట్టనవసేన నిద్ధారితాని చ పురిమకాని ద్వే సచ్చాని చ, సమథో చ విపస్సనా చ ఇమే ద్వే ధమ్మా మగ్గో చ మగ్గసచ్చఞ్చ, వట్టనిరోధో వట్టనిరోధసచ్చఞ్చ నిబ్బానన్తి చత్తారి సచ్చాని నిద్ధారితాని.

‘‘వీరియపటిపక్ఖభూతస్స పమాదాదిధమ్మస్స వసేన వా సభాగభూతస్స పమాదాదిధమ్మస్స వసేన వా ఆవట్టేత్వా చతున్నం సచ్చానం నిద్ధారితబ్బభావో అమ్హేహి కేన సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం. తేన తథా నిద్ధారితబ్బభావేన భగవా ‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథా’’తిఆదిగాథావచనం ఆహ, తేన ‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథా’’తిఆదిగాథావచనేన తథా చతున్నం సచ్చానం నిద్ధారితబ్బభావో తుమ్హేహి సద్దహితబ్బోతి వుత్తం హోతి.

‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథా’తిఆదినా వోదానపక్ఖంయేవ నిక్ఖిపిత్వా తస్సేవ వోదానపక్ఖస్స విసభాగధమ్మసభాగధమ్మవసేనేవ ఆవట్టేత్వా చతుసచ్చనిద్ధారణం కాతబ్బ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా సంకిలేసపక్ఖమ్పి నిక్ఖిపిత్వా తస్సేవ సంకిలేసస్స విసభాగధమ్మసభాగధమ్మవసేనపి ఆవట్టేత్వా చతుసచ్చనిద్ధారణం దస్సేన్తో ‘‘యథాపి మూలే’’తిఆదిగాథావచనమాహ. అట్ఠకథాయం పన –

‘‘ఏవం వోదానపక్ఖం నిక్ఖిపిత్వా తస్స విసభాగధమ్మవసేన, సభాగధమ్మవసేన చ ఆవట్టనం దస్సేత్వా ఇదాని సంకిలేసపక్ఖం నిక్ఖిపిత్వా తస్స విసభాగధమ్మవసేన, సభాగధమ్మవసేన చ ఆవట్టనం దస్సేతుం ‘యథాపి మూలే’తి గాథమాహా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౦) –

వుత్తం. గాథాత్థోపి అట్ఠకథాయం వుత్తో. తథాపి యతిపోతానం అత్థాయ అట్ఠకథానుసారేనేవ కథయిస్సామ.

సమూహో రుక్ఖో మూలతి పతిట్ఠాతి ఏతేన అవయవేన భూమిభాగే ఠితేనాతి మూలం, కిం తం? భూమిభాగే ఠితో మూలసఙ్ఖాతో రుక్ఖావయవో, తస్మిం మూలే. నత్థి ఉపద్దవో ఫరసుఛేదాదిఅన్తరాయో అస్స మూలస్సాతి అనుపద్దవో. దళ్హేతి ఉపద్దవాభావేన సభావతో థిరే సతి. ఛిన్దీయతీతి ఛిన్నో, కో సో? భూమియం పతిట్ఠితమూలసహితో రుక్ఖావయవో, న ఛిన్దిత్వా గహితో రుక్ఖావయవో. రుహతి వడ్ఢతీతి రుక్ఖో. సో చ భూమియం పతిట్ఠితమూలసహితో రుక్ఖావయవో రుక్ఖోతి వుత్తో యథా ‘‘సముద్దో దిట్ఠో’’తి. పునరేవ రూహతీతి పున అఙ్కురుప్పాదనం సన్ధాయ వుత్తం. తణ్హానుసయేతి అత్తభావసఙ్ఖాతస్స రుక్ఖస్స మూలే. అనూహతేతి అరహత్తమగ్గఞాణేన అనుపచ్ఛిన్నే సతి ఇదం అత్తభావసఙ్ఖాతం దుక్ఖం దుక్ఖహేతు పునప్పునం అబ్బోచ్ఛిన్నం నిబ్బత్తతి న నిరుజ్ఝతియేవాతి గాథాత్థో.

‘‘ఇధ గాథాయం యో తణ్హానుసయో అనూహతభావేన దుక్ఖస్స నిబ్బత్తనస్స మూలన్తి వుత్తో, అయం తణ్హానుసయో కతమస్సా తణ్హాయ అనుసయో’’తి పుచ్ఛతి, ‘‘తణ్హాయ కామతణ్హాదివసేన బహువిధత్తా భవతణ్హాయ అనుసయో’’తి విస్సజ్జేతి భవస్సాదతణ్హాభావతో. యో అనుసయో ఏతస్స భవతణ్హాసఙ్ఖాతస్స ధమ్మస్స పచ్చయో హోతి, అయం అనుసయో అవిజ్జానుసయో హోతి. ‘‘అనుసయో బహువిధో, కస్మా అవిజ్జానుసయోతి సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా హి భవతణ్హా’’తి వుత్తం. అవిజ్జాయ భవతణ్హాయ పచ్చయత్తా అవిజ్జానుసయో సద్దహితబ్బో. అవిజ్జాయ హి భవేసు ఆదీనవస్స అదస్సనవసేన భవస్సాదతణ్హా భవతీతి. ఇమే ద్వే కిలేసాతిఆదిమ్హి హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేన చత్తారి సచ్చాని నిద్ధారేత్వా విసభాగసభాగధమ్మావట్టనం విఞ్ఞాతబ్బం, సమథవిపస్సనా పన మగ్గసమ్పయుత్తావ గహేతబ్బా.

‘‘సబ్బపాపస్సా’’తిఆదికస్స అనుసన్ధ్యత్థో అట్ఠకథాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౦) వుత్తో. సబ్బపాపస్సాతి కమ్మపథభావప్పత్తాపత్తస్స నిరవసేసస్స అకుసలస్స. అకరణన్తి సపరసన్తానేసు అనుప్పాదనం. కుసలస్సాతి కమ్మపథభావప్పత్తాపత్తస్స తేభూమకకుసలస్స చేవ లోకుత్తరకుసలస్స చ. ఉపసమ్పదాతి సన్తానే ఉప్పాదనవసేన సమ్పదా. సస్స అత్తనో చిత్తన్తి సచిత్తం, సచిత్తస్స పరియోదాపనం వోదానం అరహత్తఫలుప్పత్తియాతి సచిత్తపరియోదాపనం. అరహత్తమగ్గుప్పాదో పన ‘‘కుసలస్స ఉపసమ్పదా’’తి పదేన గహితో. ఏతం అకరణాదిత్తయదీపనం బుద్ధానం సమ్మాసమ్బుద్ధానం సాసనం ఓవాదోతి గాథాత్థో.

గాథాయం యస్స పాపస్స అకరణం వుత్తం, తం పాపం దుచ్చరితకమ్మపథవసేన విభజితుం ‘‘సబ్బపాపం నామా’’తిఆది వుత్తం. దోససముట్ఠానన్తి యేభుయ్యవసేన వుత్తం, లోభసముట్ఠానమ్పి భవతి. లోభసముట్ఠానన్తిపి యేభుయ్యవసేన వుత్తం, దోససముట్ఠానమ్పి భవతి. మోహసముట్ఠానమ్పి తథేవ వుత్తం. లోభసముట్ఠానదోససముట్ఠానమ్పి సమ్భవతీతి దట్ఠబ్బం. సబ్బపాపో దుచ్చరితకమ్మపథప్పభేదేన విభత్తో, ‘‘ఏత్తకేనేవ విభజితబ్బో, ఉదాహు అఞ్ఞేన విభజితబ్బో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా అఞ్ఞేన అకుసలమూలఅగతిగమనభేదేనపి విభజితుం ‘‘యా అభిజ్ఝా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఏవం దుచ్చరితఅకుసలకమ్మపథకమ్మవిభాగేన ‘సబ్బపాప’న్తి ఏత్థ వుత్తపాపం విభజిత్వా ఇదానిస్స అకుసలమూలవసేన అగతిగమనవిభాగమ్పి దస్సేతుం ‘అకుసలమూల’న్తిఆది వుత్త’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౦) అనుసన్ధ్యత్థో వుత్తో. మోహవసేన సభావం అజానన్తస్స భయసమ్భవతో యం భయా చ మోహా చ అగతిం గచ్ఛతి, ఇదం మోహసముట్ఠానన్తి వుత్తం.

సబ్బపాపో ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమం సబ్బపాపస్స అకరణ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా తత్థ లోభో అసుభాయా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన –

‘‘ఏత్తావతా ‘సబ్బపాపస్స అకరణ’న్తి ఏత్థ పాపం దస్సేత్వా ఇదాని తస్స అకరణం దస్సేన్తో ‘లోభో…పే… పఞ్ఞాయా’తి తీహి కుసలమూలేహి తిణ్ణం అకుసలమూలానం పహానవసేన సబ్బపాపస్స అకరణం అనుప్పాదనమాహా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౦) –

వుత్తం. సుభాధిముత్తవసేన పవత్తో లోభో అసుభాయ అసుభభావనాయ తథాపవత్తేన అలోభేన తదఙ్గవిక్ఖమ్భనప్పహానేన పహీయతి, సత్తేసు కుజ్ఝనదుస్సనవసేన పవత్తో దోసో మేత్తాయ మేత్తాభావనాయ తథాపవత్తేన అదోసేన చ తదఙ్గవిక్ఖమ్భనప్పహానేన పహీయతి, సత్తేసు చేవ సఙ్ఖారేసు చ ముయ్హనవసేన పవత్తో మోహో పఞ్ఞాయ విచారణపఞ్ఞాయ చ భావనామగ్గపఞ్ఞాయ చ తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదప్పహానేన పహీయతి.

‘‘యది తీహి కుసలమూలేహేవ అకుసలమూలాని పహీయన్తి, ఏవం సతి ఉపేక్ఖాకరుణాముదితా నిరత్థకా భవేయ్యు’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తథా లోభో ఉపేక్ఖాయా’’తిఆది వుత్తం. ఉపేక్ఖాయాతి ‘‘సబ్బే సత్తా కమ్మస్సకా’’తిఆదినా భావితాయ ఉపేక్ఖాయ. ముదితా అరతిం వూపసమేత్వా అరతియా మూలభూతం మోహమ్పి పజహతీతి మనసి కత్వా ‘‘మోహో ముదితాయ పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీ’’తి వుత్తం. ‘‘అకుసలమూలానం కుసలమూలాదీహి పహాతబ్బత్తం కేన అమ్హేహి సద్దహితబ్బ’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం. తేన తథా పహాతబ్బత్తేన భగవా ‘‘సబ్బపాపస్స అకరణ’’న్తి వచనం ఆహ, తేన ‘‘సబ్బపాపస్స అకరణ’’న్తి వచనేన తథా పహాతబ్బత్తం తుమ్హేహి సద్దహితబ్బన్తి వుత్తం హోతి.

౩౧. ‘‘ఏత్తావతా చ సబ్బపాపో విభత్తో, తస్స అకరణఞ్చ విభత్తం సియా, ఏవం సతి అట్ఠమిచ్ఛత్తానం అకరణం అనివారితం సియా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సబ్బపాపం నామ అట్ఠ మిచ్ఛత్తానీ’’తిఆది వుత్తం. మిచ్ఛాసతీతి అనిచ్చాదీసు ‘‘నిచ్చ’’న్తి అనుస్సరణచిన్తనాదివసేన పవత్తఅకుసలప్పవత్తి.

సబ్బపాపస్స అకరణం బహుధా ఆచరియేన విభత్తం, అమ్హేహి చ విఞ్ఞాతం, ‘‘కథం కుసలస్స సమ్పదా విభజితబ్బా విఞ్ఞాతబ్బా’’తి వత్తబ్బత్తా కుసలస్స సమ్పదం విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘అట్ఠసు మిచ్ఛత్తేసు పహీనేసూ’’తిఆదిమాహ. అట్ఠ సమ్మత్తానీతి సమ్మాదిట్ఠి సమ్మాసఙ్కప్పో సమ్మావాచా సమ్మాకమ్మన్తో సమ్మాఆజీవో సమ్మావాయామో సమ్మాసతి సమ్మాసమాధీతి అట్ఠసమ్మత్తాని విసభాగపరివత్తనధమ్మవసేన సమ్పజ్జన్తి. అతీతస్సాతి అతీతేన సమ్మాసమ్బుద్ధేన దేసితస్స. విపస్సినో హి భగవతో అయం పాతిమోక్ఖుద్దేసగాథా. చిత్తే పరియోదాపితేతి చిత్తపటిబద్ధా పఞ్చక్ఖన్ధాపి పరియోదాపితా భవన్తి. ‘‘చిత్తపరియోదాపితేన పఞ్చన్నం ఖన్ధానం పరియోదాపితభావో కథం అమ్హేహి సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘ఏవఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. ఏవం వుత్తప్పకారేన భగవా యం ‘‘చేతోవిసుద్ధత్థం భిక్ఖవే తథాగతే బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి వచనం ఆహ, తేన ‘‘చేతో…పే… వుస్సతీ’’తి వచనేన తుమ్హేహి సద్దహితబ్బోతి వుత్తం హోతి. ‘‘పరియోదాపనా కతివిధా భవన్తీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘దువిధా హీ’’తిఆది వుత్తం. సమథవిపస్సనాయ నీవరణప్పహానఞ్చ అరియమగ్గభావనాయ అనుసయసముగ్ఘాతో చాతి పరియోదాపనస్స దువిధత్తా పఞ్చక్ఖన్ధా పరియోదాపితా భవన్తీతి అత్థో. పహీననీవరణానుసయా హి పుగ్గలా పసాదనీయవణ్ణా హోన్తి.

‘‘పరియోదాపనస్స కిత్తికా భూమియో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ద్వే పరియోదాపనభూమియో’’తిఆది వుత్తం. ‘‘‘సబ్బపాపస్స అకరణ’న్తిఆదిగాథాయ దేసితేసు ధమ్మేసు కతమం దుక్ఖసచ్చం, కతమం సముదయసచ్చం, కతమం మగ్గసచ్చం, కతమం నిరోధసచ్చ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ యం పటివేధేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి గాథాయ దేసితేసు ధమ్మేసు యం ఖన్ధపఞ్చకం పటివేధేన పరిఞ్ఞాభిసమయేన పరియోదాపేతి, ఇదం ఖన్ధపఞ్చకం దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చం భవే. యతో తణ్హాసంకిలేసతో ఖన్ధపఞ్చకం పరియోదాపేతి, అయం తణ్హాసంకిలేసో సముదయో సముదయసచ్చం. యేన అరియమగ్గఙ్గేన పరియోదాపేతి, అయం అరియమగ్గో మగ్గసచ్చం. యం అసఙ్ఖతధాతుం అధిగతేన పుగ్గలేన పరియోదాపితం, అయం అసఙ్ఖతధాతుధమ్మో నిరోధో నిరోధసచ్చం భవే. ఇమాని చత్తారి సచ్చాని గాథాయ దేసితధమ్మానం సభాగవిసభాగధమ్మావట్టనవసేన నిద్ధారితాని. ‘‘తేనాహా’’తిఆదికస్స అత్థో హేట్ఠా వుత్తనయేన వేదితబ్బో.

‘‘సబ్బపాపస్స అకరణ’’న్తిఆదిగాథాయ దేసితానం ధమ్మానం సభాగవిసభాగధమ్మావట్టనవసేన చత్తారి సచ్చాని ఆచరియేన నిద్ధారితాని, అమ్హేహి చ విఞ్ఞాతాని.

‘‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారిం, ఛత్తం మహన్తం యథ వస్సకాలే;

ఏసానిసంసో ధమ్మే సుచిణ్ణే, న దుగ్గతిం గచ్ఛతి ధమ్మచారీ’తి –

గాథాయ దేసితానం ధమ్మానం విసభాగసభాగధమ్మానం ఆవట్టనవసేన కథం చత్తారి సచ్చాని నిద్ధారితానీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘ధమ్మో హవే’’తిఆదిమాహ. తాయ గాథాయ దేసితే ధమ్మే విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మో నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ధమ్మో నామాతి పుఞ్ఞధమ్మో నామ. ఇన్ద్రియసంవరోతి మనచ్ఛట్ఠిన్ద్రియసంవరసీలాదికో సబ్బో సంవరో. తేన వుత్తం –‘‘ఇన్ద్రియసంవరసీసేన చేత్థ సబ్బమ్పి సీలం గహితన్తి దట్ఠబ్బ’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౩౧). చత్తారో అపాయా దుక్కటకమ్మకారీనం గతిభూతత్తా దుగ్గతి. సబ్బా ఉపపత్తియో పన దుక్ఖదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖసమఙ్గీనం గతిభూతత్తా దుగ్గతి నామ.

‘‘తస్మిం దువిధే ధమ్మే ఇన్ద్రియసంవరధమ్మో కత్థ ఠితో, కథం సుచిణ్ణో, కుతో రక్ఖతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ యా సంవరసీలే’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తస్మిం దువిధే ధమ్మే. సంవరసీలే ఠితా యా అఖణ్డకారితా హోతి, అయం అఖణ్డవసేన కాతబ్బో సంవరసీలే ఠితో సుట్ఠు ఆచిణ్ణపరిచిణ్ణో పుఞ్ఞధమ్మో చతూహి అపాయేహి అత్తనో ఆధారం అత్తానం రక్ఖన్తం పుగ్గలం ఏకన్తికభావేన రక్ఖతి, అనేకన్తికభావేన పన రక్ఖితమత్తో పుఞ్ఞధమ్మోపి రక్ఖతీతి అత్థో గహేతబ్బో. అపాయేహీతి చ పధానవసేన వుత్తం, రోగాదిఅన్తరాయతోపి రక్ఖతి. రోగాదిఅన్తరాయో వా అయతో అపగతత్తా అపాయన్తోగధోతి దట్ఠబ్బో.

‘‘తథా రక్ఖతీతి కేన అమ్హేహి సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘ఏవం భగవా’’తిఆది వుత్తం. ఏవం వుత్తప్పకారేన లక్ఖణపకారదస్సనం భగవా ‘‘ద్వేమా, భిక్ఖవే, సీలవతో గతియో దేవా చ మనుస్సా చా’’తి యం వచనం ఆహ, తేన ‘‘ద్వేమా…పే… మనుస్సా చా’’తి వచనేన తుమ్హేహి సద్దహితబ్బోతి వుత్తం హోతి. ‘‘సంవరసీలే ఠితస్స అఖణ్డకాతబ్బస్స సుచిణ్ణస్స పుఞ్ఞధమ్మస్స అపాయేహి రక్ఖణే ఏకన్తికభావో కేన సుత్తేన దీపేతబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘ఏవఞ్చ నాళన్దాయ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏవఞ్చాతి ఇమినా ఇదాని వుచ్చమానేన పకారేనపి వుత్తప్పకారో అత్థో వేదితబ్బో. నాళన్దాయన్తి నాళన్దనామకే నిగమే నిసిన్నో అసిబన్ధకనామస్స పుత్తో గామణి గామజేట్ఠకో భగవన్తం ఏతం వుచ్చమానం ‘‘బ్రాహ్మణా, భన్తే’’తిఆదివచనం అవోచ.

బ్రాహ్మణాతి బాహిరకా బ్రాహ్మణా. భన్తేతి భగవన్తం గామణి ఆలపతి. పచ్ఛాభూమకాతి పచ్ఛిమదిసాయ నిసిన్నకా. ఉయ్యాపేన్తీతి మనుస్సలోకతో ఉద్ధం దేవలోకం యాపేన్తి పాపేన్తి.

ఇధస్సాతి ఇధలోకే అస్స భవేయ్య. పురిసో పాణాతిపాతీ…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠికో అస్స భవేయ్యాతి యోజనా. సేసం పాళితో చేవ వుత్తానుసారేన చ ఞేయ్యం.

౩౨. ‘‘విసభాగధమ్మసభాగధమ్మావట్టనవసేన చతున్నం సచ్చానం నిద్ధారితభావో కేన అమ్హేహి సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహ మహాకచ్చానో ఏకమ్హి పదట్ఠానే’’తి వుత్తం.

‘‘ఏత్తావతా చ ఆవట్టో హారో పరిపుణ్ణో, అఞ్ఞో నియుత్తో నత్థీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘నియుత్తో ఆవట్టో హారో’’తి వుత్తం. యస్సం యస్సం పాళియం యో యో ఆవట్టో హారో యథాలాభవసేన యోజితో, తస్సం తస్సం పాళియం సో సో ఆవట్టో హారో తథా నిద్ధారేత్వా యుత్తో యోజితోతి అత్థో దట్ఠబ్బో.

ఇతి ఆవట్టహారవిభఙ్గే సత్తిబలానురూపా రచితా

విభావనా నిట్ఠితా.

పణ్డితేహి పన అట్ఠకథాటీకానుసారేనేవ గమ్భీరత్థో విత్థారతో విభజిత్వా గహేతబ్బోతి.