౬. చతుబ్యూహహారవిభఙ్గవిభావనా

౨౫. యేన యేన సంవణ్ణనావిసేసభూతేన లక్ఖణహారవిభఙ్గేన సుత్తత్థేహి సమానత్థా విభత్తా, సో సంవణ్ణనావిసేసభూతో లక్ఖణహారవిభఙ్గో పరిపుణ్ణో, ‘‘కతమో చతుబ్యూహహారవిభఙ్గో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో చతుబ్యూహో హారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు నిద్దిట్ఠేసు సోళససు దేసనాహారాదీసు. కతమోతి కతమో సంవణ్ణనావిసేసో చతుబ్యూహో హారో చతుబ్యూహహారవిభఙ్గో నామాతి విఞ్ఞేయ్యో. తేన వుత్తం – ‘‘తత్థ కతమో చతుబ్యూహో హారోతి చతుబ్యూహహారవిభఙ్గో’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౫). ‘‘ఇమినా చతుబ్యూహహారేన కతమస్స నేరుత్తాదయో గవేసితబ్బా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘బ్యఞ్జనేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ బ్యఞ్జనేనాతి చతుబ్యూహహారస్స సుత్తస్స విసేసతో బ్యఞ్జనవిచయభావతో ‘‘బ్యఞ్జనా’’తి వోహారితేన ఇమినా చతుబ్యూహహారేన సుత్తస్స నేరుత్తఞ్చ, సుత్తస్స అధిప్పాయో చ, సుత్తస్స నిదానఞ్చ, సుత్తస్స పుబ్బాపరసన్ధి చ సంవణ్ణేన్తేహి గవేసితబ్బోతి అత్థో.

‘‘చతుబ్యూహహారేన గవేసితబ్బేసు నేరుత్తాదీసు కతమం సుత్తస్స గవేసితబ్బం నేరుత్త’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమం నేరుత్త’’న్తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – తత్థ తేసు ఇమినా చతుబ్యూహహారేన గవేసితబ్బేసు నేరుత్తాదీసు కతమం సుత్తస్స నేరుత్తం నిబ్బచనం నామాతి చే పుచ్ఛేయ్య? సుత్తస్స యా నిరుత్తి నిద్ధారేత్వా వుత్తా సభావపఞ్ఞత్తి గవేసితబ్బా, ఇదం సభావనిరుత్తిభూతం నిబ్బచనం నేరుత్తం నామాతి. ‘‘యా నిరుత్తి నేరుత్తం నామాతి వుత్తా, కా పన సా నిరుత్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘పదసంహితా’’తి వుత్తం. పదేసు సంహితా యుత్తా పదసంహితా. యథా యథా సుత్తత్థో వత్తబ్బో, తథా తథా యా సభావనిరుత్తి పవత్తా, సా పవత్తా సభావనిరుత్తియేవ నిరుత్తి నామాతి యోజనా. ‘‘కా పన సా సభావనిరుత్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా చ ‘‘యం ధమ్మానం నామసో ఞాణ’’న్తి వుత్తం. యం యాయ కారణభూతాయ నామపఞ్ఞత్తియా ధమ్మానం నేయ్యానం నామసో పథవీనామాదినా వా ఫస్సనామాదినా వా ఖన్ధనామాదినా వా వివిధేన నామేన అత్థధమ్మాదీసు కుసలస్స పుగ్గలస్స ఞాణం పవత్తతి, సా కారణభూతా నామపఞ్ఞత్తి సభావనిరుత్తి నామాతి అత్థో. యన్తి చ లిఙ్గవిపల్లాసో, యాయాతి అత్థో. ‘‘లిఙ్గపకతిధమ్మానం నామసో పవత్తమానం ఞాణం వివరిత్వా కథేహీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘యదా హీ’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘యదా హి భిక్ఖూతిఆదినా ‘ధమ్మానం నామసో ఞాణ’న్తి పదస్స అత్థం వివరతీ’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౫) వుత్తం. తస్సత్థో అట్ఠకథాయం విభజిత్వా వుత్తోవాతి న విచారితో.

౨౬. నేరుత్తం ఆచరియేన విభత్తం, అమ్హేహి చ ఞాతం ‘‘కతమో సుత్తే గవేసితబ్బో భగవతో అధిప్పాయో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో అధిప్పాయో’’తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో పాకటో. అపిచ ‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతీ’’తిఆదీసు యేన పుగ్గలేన అత్తనా రక్ఖితేన ధమ్మేన రక్ఖితబ్బభావో ఇచ్ఛితో, సో ధమ్మం రక్ఖిస్సతీతి భగవతో అధిప్పాయో. యో పుగ్గలో దుగ్గతితో ముచ్చితుకామో, సో ధమ్మం రక్ఖిస్సతీతి భగవతో అధిప్పాయో.

చోరో యథా సన్ధిముఖే గహితోతిఆదీసు యో చోరో ఘాతనతో ముచ్చితుకామో, సో చోరకమ్మం న కరిస్సతీతి భగవతో అధిప్పాయో. యో పుగ్గలో అపాయాదిదుక్ఖతో ముచ్చితుకామో, సో పాపకమ్మం న కరిస్సతీతి భగవతో అధిప్పాయో.

సుఖకామానీతిఆదీసు యే పుగ్గలా సుఖం ఇచ్ఛన్తి, తే పరహింసనతో వివజ్జిస్సన్తీతి భగవతో అధిప్పాయో.

మిద్ధీ యదా హోతి మహగ్ఘసో చాతిఆదీసు యే పుగ్గలా పునప్పునం పవత్తమానజాతిజరామరణతో ముచ్చితుకామా, తే భోజనే మత్తఞ్ఞునో భవిస్సన్తి, సన్తుట్ఠా భవిస్సన్తి, సుద్ధాజీవా భవిస్సన్తి, పాతిమోక్ఖసంవరసీలసమ్పన్నా భవిస్సన్తి, అతన్దినో భవిస్సన్తి, విపస్సకా భవిస్సన్తి, సగారవా సప్పతిస్సా భవిస్సన్తీతి భగవతో అధిప్పాయో.

అప్పమాదో అమతపదన్తిఆదీసు యే పుగ్గలా మచ్చునో భాయన్తి, నిబ్బానమిచ్ఛన్తి, తే పుగ్గలా దానసీలభావనాకమ్మేసు అప్పమత్తా భవిస్సన్తీతి భగవతో అధిప్పాయో.

౨౭. సుత్తే గవేసితబ్బో అధిప్పాయో ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ విఞ్ఞాతో, ‘‘కతమం సుత్తస్స గవేసితబ్బం నిదాన’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమం నిదాన’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ నిదానన్తి ఫలం నీహరిత్వా దేతీతి నిదానం. కిం తం? కారణం. ధనియోతి ధనవడ్ఢనకారణే నియుత్తోతి ధనియో. గోపాలకోతి గావో ఇస్సరభావేన పాలేతి రక్ఖతీతి గోపాలకో. ఉపధీహీతి పుత్తగోణాదీహి (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౩౩). నరస్సాతి పుత్తిమన్తస్స వా గోపాలకస్స వా నరస్సాతి చ పదట్ఠానవసేన వా యేభుయ్యవసేన వా గాథాయం ఆగతవసేన వా వుత్తం, నారియాపి ఉపధీహి నన్దనా అత్థేవాతి దట్ఠబ్బా.

ఇమినా వత్థునాతి ఉపధిసఙ్ఖాతేన ఇమినావ పుత్తగవాదినా వత్థునా. వసతి పవత్తతి నన్దనా ఏత్థ పుత్తగోణాదికేతి వత్థు. నన్దనం నీహరిత్వా దేతి పుత్తగోణాదికన్తి నిదానన్తి అత్థం గహేత్వా ధనియో ‘‘ఉపధీహి నరస్స నన్దనా’’తి ఆహ. భగవా పన ‘‘వసతి పవత్తతి సోచనా ఏత్థ పుత్తగోణాదికేహి వత్థు, సోచనం నీహరిత్వా దేతి పుత్తగోణాదికన్తి నిదాన’’న్తి అత్థం గహేత్వా ‘‘ఉపధీహి నరస్స సోచనా’’తి ఆహ. పరిగ్గహీయతేతి పరిగ్గహం. కిం తం? పుత్తగోణాదికం, తం పరిగ్గహం ‘‘ఉపధీ’’తి ఆహ, న కిలేసూపధికాయఖన్ధూపధిన్తి.

ఉపధీసూతి ఖన్ధసఙ్ఖాతేసు కాయేసు. కాయం ‘‘ఉపధీ’’తి ఆహ, న పుత్తగవాదికం, న పరిగ్గహం.

బాహిరేసు వత్థూసూతి మణికుణ్డలపుత్తదారాదీసు వత్థూసు.

కామసుఖన్తి కామనీయేసు అస్సాదసుఖవసేన పవత్తా తణ్హా. బాహిరవత్థుకాయ తణ్హాయాతి కామనీయేసు బాహిరవత్థూసు అస్సాదసుఖవసేన పవత్తాయ తణ్హాయ.

అజ్ఝత్తికవత్థుకాయాతి రూపకాయసఙ్ఖాతే అజ్ఝత్తికవత్థుమ్హి అభినన్దనవసేన పవత్తాయ.

పున అజ్ఝత్తికవత్థుకాయాతి పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్ఖాతే అజ్ఝత్తికవత్థుమ్హి సినేహవసేన పవత్తాయ.

గవేసితబ్బం నిదానం విభత్తం, అమ్హేహి చ ఞాతం, ‘‘కతమో గవేసితబ్బో పుబ్బాపరసన్ధీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా తత్థ కతమో పుబ్బాపరసన్ధీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు నేరుత్తాధిప్పాయనిదానపుబ్బాపరసన్ధీసు. యథాతి యేన అన్ధకారాదినా సభావేన ‘‘కామన్ధా…పే… మాతర’’న్తి యం కామతణ్హం భగవా ఆహ, అయం కామతణ్హా తథా తేన అన్ధకారాదినా సభావేన ‘‘కామన్ధా…పే… మాతర’’న్తి గాథా వుత్తాతి యోజనా.

గాథాత్థో పన – కామేతీతి కామో, కామతణ్హా, కామేన అత్థస్స అజాననతాయ ధమ్మస్స, అపస్సనతాయ చ అన్ధాతి కామన్ధా. కామతణ్హాసఙ్ఖాతేన జాలేన అత్థధమ్మానం అజాననాపస్సనేన సఞ్ఛన్నా పలిగుణ్ఠితాతి జాలసఞ్ఛన్నా. తణ్హాసఙ్ఖాతేన ఛదనేన తేసంయేవ అత్థధమ్మానం అజాననాపస్సనేన ఛాదితా పిహితాతి తణ్హాఛదనఛాదితా. అత్థధమ్మేసు పమత్తసఙ్ఖాతేన పమాదేన బన్ధనేన బద్ధా బన్ధితబ్బా పుగ్గలా జరామరణం అన్వేన్తి, కుమినాముఖే పవత్తా మచ్ఛా మరణం అన్వేన్తి ఇవ చ, ఖీరపకో వచ్ఛో మాతరం అన్వేతి ఇవ చ, తథా జరామరణం అన్వేన్తీతి గహేతబ్బో.

‘‘కామన్ధా…పే… మాతర’న్తి యాయ దేసనాయ, గాథాయ వా కామతణ్హా వుత్తా, సా దేసనా, గాథా వా కతమేన దేసనాభూతేన అపరేన యుజ్జతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా తథా పుచ్ఛిత్వా ఇమాయ దేసనాయ, గాథాయ వా యుజ్జతీతి దస్సేతుం ‘‘సా కతమేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సాతి ‘‘కామన్ధా…పే… అన్వేన్తీ’’తి దేసనా, గాథా వా. పుబ్బాపరేనాతి తతో దేసనాతో పుబ్బేన దేసనావచనేన, గాథావచనేన వా అపరేన దేసనావచనేన, గాథావచనేన వా. యుజ్జతి యుజ్జనం ఏతి సమేతీతి పుచ్ఛతి.

యథాతి యేన అన్ధకరణాదినా. ‘‘రత్తో…పే… నర’’న్తి యం గాథావచనం భగవా ఆహ, తేన గాథావచనేన తథా అన్ధకరణాదినా యుజ్జతీతి యోజనా. గాథాత్థో పన – రత్తో రఞ్జన్తో పుగ్గలో అత్థం అత్తహితపయోజనం పరహితపయోజనం న జానాతి. రత్తో రఞ్జన్తో ధమ్మం యథావుత్తస్స అత్థస్స హేతుం పఞ్ఞాచక్ఖునా న పస్సతి. రాగో యం నరం యదా సహతే, తదా తస్స నరస్స అన్ధం అన్ధకారం తమం అఞ్ఞాణం హోతీతి గహేతబ్బో.

ఇతీతి ఏవం. అన్ధతాయ అన్ధకరణతాయ సఞ్ఛన్నతాయ సఞ్ఛన్నకరణతాయ. సాయేవ తణ్హాతి ‘‘కామన్ధా…పే… మాతర’’న్తి గాథావచనేన యా కామతణ్హా వుత్తా, సాయేవ కామతణ్హా. అభిలపితాతి ‘‘రత్తో…పే… నర’’న్తి అపరేన గాథావచనేన భగవతా వోహారితా వోహరణేన ఞాపితా, అభిలపితస్స అత్థస్స సమానతా పుబ్బదేసనా అపరదేసనాయ యుజ్జతీతి వుత్తం హోతి.

‘‘ద్వీసు గాథాసు కతమేహి పదేహి సాయేవ తణ్హా అభిలపితా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఇమేహి అభిలపితాతి నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘యఞ్చాహా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పఠమగాథాయం ‘‘కామన్ధా…పే… ఛాదితా’’తి యఞ్చ పదం ఆహ, దుతియగాథాయఞ్చ ‘‘రత్తో…పే… న పస్సతీ’’తి యఞ్చ పదం ఆహ. పరియుట్ఠానేహి పరియుట్ఠానదీపకేహి ఇమేహి ‘‘కామన్ధా…పే… పస్సతీ’’తి పదేహి సాయేవ పఠమగాథాయ వుత్తా కామతణ్హా చ భగవతా అభిలపితా.

‘‘యం అన్ధకారం వుత్తం, కతమం తం? యా తణ్హా పోనోభవికా వుత్తా, కతమా సా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘యం అన్ధకార’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ అన్ధకారం యం అఞ్ఞాణం వుత్తం, అయం దుక్ఖసముదయో భవే. యా చ తణ్హా పోనోభవికా వుత్తా, అయఞ్చ దుక్ఖసముదయో భవేతి యోజనా.

‘‘కామా’’తి యఞ్చ పదం భగవా ఆహ, తేన పదేన ఇమే కిలేసకామా వుత్తా. ‘‘జాలసఞ్ఛన్నా’’తి యఞ్చ పదం భగవా ఆహ, తేన పదేన తేసంయేవ కిలేసకామానం పయోగేన సముదాచారేన పరియుట్ఠానం భగవా దస్సేతి. తస్మాతి యస్మా యస్మిం సన్తానే తణ్హా ఉప్పన్నా, తం సన్తానం సంసారతో నిస్సరితుం అదత్వా రూపారమ్మణాదీహి పలోభయమానా హుత్వా చిత్తం కిలేసేహి పరియాదాయ తిట్ఠతి, తస్మా తణ్హాయ చిత్తం పరియాదాయ సన్తానే తిట్ఠమానత్తా. కిలేసవసేనాతి వీతిక్కమకిలేసవసేన. పరియుట్ఠానవసేనాతి వీతిక్కమనం అప్పత్వా ఉప్పజ్జమానవసేన. యేతి వుత్తప్పకారతణ్హాసహితపుగ్గలసదిసా. తేతి తే తణ్హాబన్ధనబద్ధా చ ఏదిసకా చ పుగ్గలా. జరామరణం అన్వేన్తి జరామరణం అతిక్కమితుం న సక్కుణన్తి. అయన్తి జరామరణానుప్పవత్తి ‘‘జరామరణమన్వేన్తీ’’తి ఇమినా వచనేన భగవతా దస్సితాతి యోజనా.

‘‘కామన్ధా’’తిఆదిగాథాయ చేవ ‘‘రత్తో’’తిఆదిగాథాయ చ పుబ్బాపరసన్ధి ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కథం ‘యస్స పపఞ్చా ఠితీ చా’తిఆదిగాథాసు పుబ్బాపరసన్ధి అమ్హేహి విఞ్ఞాతబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా యస్స పపఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. తస్సా గాథాయ – యస్స మునినో పపఞ్చా తణ్హామానదిట్ఠీ చ నత్థి, తణ్హామానదిట్ఠీహి అభిసఙ్ఖతా సఙ్ఖారా చ నత్థి, ఠితీ అనుసయా తణ్హా చ నత్థి, సన్దానసదిసం తణ్హాపరియుట్ఠానం నత్థి, పలిఘసదిసో మోహో చ నత్థి, సో ముని పపఞ్చాదికం సబ్బం వీతివత్తో అతిక్కన్తోతి వుచ్చతి. నిత్తణ్హం నిమానం నిదిట్ఠిం నిసన్దానం నిపలిఘం లోకే చరన్తం తం మునిం సదేవకో తణ్హాసహితో లోకో న విజానాతీతి అత్థో.

గాథాయం పపఞ్చాదయో భగవతా వుత్తా, ‘‘కతమే తే’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘పపఞ్చా నామా’’తిఆది వుత్తం. అత్తనో ఆధారపుగ్గలం సంసారే చిరం పపఞ్చన్తాపేన్తీ తణ్హామానదిట్ఠియో చ, తాహి తణ్హామానదిట్ఠీహి సహజాతవసేన వా ఉపత్థమ్భనవసేన వా అభిసఙ్ఖతా సఙ్ఖారా చ పపఞ్చా నామ. సన్తానే అప్పహీనట్ఠేన అనుసయా తణ్హా సత్తానం తిట్ఠనహేతుత్తా ఠితీ నామ. పవత్తమానాయ తణ్హాయ యం పరియుట్ఠానఞ్చ ఛత్తింసతణ్హాయ జాలినియా యాని విచరితాని చ వుత్తాని, ఇదం సబ్బం అత్తనో ఆధారం పుగ్గలం బన్ధనట్ఠేన సన్దానసదిసత్తా సన్దానం నామ. మోహో అత్తనో ఆధారస్స పుగ్గలస్స నిబ్బాననగరప్పవేసనస్స పటిసేధకత్తా పలిఘసదిసత్తా పలిఘో నామ. ‘‘యస్స పపఞ్చాదయో నత్థి, సో కిం వీతివత్తో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘యే చా’’తిఆది వుత్తం. యే వుత్తప్పకారా పపఞ్చా సఙ్ఖారా, యా చ వుత్తప్పకారా ఠితి, యం వుత్తప్పకారం సన్దానఞ్చ, యం వుత్తప్పకారం పలిఘఞ్చ నత్థీతి వుత్తా, సబ్బం ఏతం పపఞ్చాదికం యో ముని సమతిక్కన్తో, అయం ముని ‘‘నిత్తణ్హో’’తి వుచ్చతీతి దట్ఠబ్బో.

౨౮. ‘‘యస్స పపఞ్చాతిఆదిగాథాయం యే పపఞ్చాదయో వుత్తా, తేసు తణ్హామానదిట్ఠిహేతుకా సఙ్ఖారా కదా కతివిధం ఫలం దేన్తి, తంసఙ్ఖారసమ్పయుత్తా తణ్హా కదా కతివిధం ఫలం దేతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ పరియుట్ఠానసఙ్ఖారా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు పపఞ్చసఙ్ఖారాదీసు. పరియుట్ఠానసఙ్ఖారాతి వీతిక్కమవసేన పవత్తా పరియుట్ఠానా అకుసలసఙ్ఖారా చేతనా. దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదీతి దిట్ఠే పస్సితబ్బే ధమ్మే అత్తభావే వేదనీయం ఫలం దేతీతి దిట్ఠధమ్మవేదనీయా, దిట్ఠే ధమ్మే ఫలం వేదేతీతి వా దిట్ఠధమ్మవేదనీయా. కా సా? అపదుస్సనీయాదీసు అతిదుస్సనాదివసేన పవత్తా పఠమజవనచేతనా. ఉపపజ్జే ఫలం వేదేతీతి ఉపపజ్జవేదనీయా, సత్తమజవనచేతనా. అపరాపరియాయే అత్తభావే ఫలం వేదేతీతి అపరాపరియాయవేదనీయా, మజ్ఝే పవత్తా పఞ్చ జవనచేతనా. తిఫలదానవసేన తివిధా సఙ్ఖారా. ఏవం ఇమాయ తివిధాయ సఙ్ఖారచేతనాయ సమ్పయుత్తా తివిధా తణ్హా తివిధం ఫలం దిట్ఠే వా ధమ్మే అత్తభావే, ఉపపజ్జే వా అనన్తరభవే, అపరే వా పరియాయే భవే దేతి నిబ్బత్తేతీతి ఏవం ఫలనిబ్బత్తకసఙ్ఖారం వా తంసమ్పయుత్తం తణ్హం వా భగవా ఆహ.

‘‘యాయ దేసనాయ, గాథాయ వా ఫలనిబ్బత్తకం సఙ్ఖారం ఆహ, సా దేసనా, గాథా వా కతమేన దేసనాభూతేన వా అపరేన యుజ్జతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘యం లోభపకతం కమ్మం కరోతీ’’తిఆది వుత్తం. యా ‘‘యస్స…పే… లోకో’’తి దేసనా చ యా ‘‘యం లోభపకతం కమ్మం…పే… అపరే వా పరియాయే’’తి దేసనా చ వుత్తా, భగవతో ఇదం దేసనాద్వయం అఞ్ఞమఞ్ఞం పుబ్బాపరేన పుబ్బం అపరేన అపరం పుబ్బేన యుజ్జతి యుజ్జనం ఏతి సమేతి, యథా గఙ్గోదకం యమునోదకేన, యమునోదకమ్పి గఙ్గోదకేన సంసన్దతి సమేతి. ‘‘యస్స…పే… లోకో’’తి దేసనా ‘‘యం లోభపకతం…పే… పరియాయే’’తి దేసనాయ సంసన్దతి సమేతి, ‘‘యం లోభపకతం…పే… పరియాయే’’తి దేసనాపి ‘‘యస్స…పే… లోకో’’తి దేసనాయ సంసన్దతి సమేతీతి అత్థో గహేతబ్బో. ‘‘కథం యుజ్జతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ పరియుట్ఠాన’’న్తిఆది వుత్తం, దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదిఫలత్తయనిబ్బత్తకట్ఠేన యుజ్జతీతి వుత్తం హోతి.

యం యం సుత్తం భగవతా దేసితం పుబ్బాపరేన యుజ్జతి, తం తం సుత్తమ్పి నీహరిత్వా పుబ్బాపరసంసన్దనం దస్సేతుం ‘‘యథాహా’’తిఆది వుత్తం. సంసన్దనాకారో వుత్తనయానుసారేన గహేతబ్బో. తత్థాతి తేసు పరియుట్ఠానసఙ్ఖారతణ్హావిచరితేసు. పరియుట్ఠానన్తి రూపారమ్మణాదీని అయోనిసోమనసికారేన ఆరబ్భ సత్తసన్తానే పవత్తం తణ్హాచరితం. పటిసఙ్ఖానబలేనాతి అసుభానిచ్చాదిదస్సనబలేన తదఙ్గప్పహానవసేన పహాతబ్బం. సఙ్ఖారాతి దస్సనపహాతబ్బా సఙ్ఖారా. దస్సనబలేనాతి దస్సనసఙ్ఖాతపఠమమగ్గఞాణబలేన పహాతబ్బా. ఛత్తింస తణ్హావిచరితానీతి దస్సనేన పహాతబ్బతణ్హావిచరితేహి అవసేసాని ఛత్తింస తణ్హావిచరితాని. నిగ్గతా తణ్హా యస్స సో నిత్తణ్హో, నిత్తణ్హస్స భావో నిత్తణ్హతా, కా సా? సఉపాదిసేసా నిబ్బానధాతు.

పపఞ్చసఙ్ఖారాభినన్దనత్తయం యదిపి అత్థతో ఏకం సమానం, దేసనాయ పన పదక్ఖరాదీహి విసేసో అత్థీతి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం.

‘‘యోయం పుబ్బాపరసన్ధి ఆచరియేన విభత్తో, సోయం కతివిధో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘సో చాయం పుబ్బాపరో సన్ధీ’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన వుత్తం – ‘‘న కేవలం సుత్తన్తరసంసన్దనమేవ పుబ్బాపరసన్ధి, అథ ఖో అఞ్ఞోపి అత్థీతి దస్సేతుం ‘సో చాయ’న్తిఆది వుత్త’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౮). తత్థ అత్థసన్ధీతి కిరియాకారకాదివసేన అత్థస్స అత్థేన సన్ధి. పదసన్ధీతి నామపదాదికస్స నామపదాదికన్తరేన సన్ధి. దేసనాసన్ధీతి వుత్తప్పకారస్స దేసనన్తరస్స వుత్తప్పకారేన దేసనన్తరేన సన్ధి. నిద్దేససన్ధీతి నిద్దేసన్తరస్స నిద్దేసన్తరేన సన్ధి.

సన్ధి చ నామ అత్థాదయో ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞో సభావధమ్మో నామ నత్థి, అత్థాదీనఞ్చ ఛఅత్థపదాదీసు అవరోధనతో ‘‘అత్థసన్ధి ఛప్పదానీ’’తిఆది వుత్తం.

అత్థసన్ధిబ్యఞ్జనసన్ధయో ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కతమా దేసనాసన్ధీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘దేసనాసన్ధి న చ పథవి’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ న చ పథవిం నిస్సాయ ఝాయతి ఝాయీ ఝాయతి చాతి ఏత్థ ఝాయీ ఝానసమఙ్గీ పుగ్గలో పథవిం నిస్సాయ ఆలమ్బిత్వా న చ ఝాయతి, సబ్బసఙ్ఖారనిస్సటం పన నిబ్బానం నిస్సాయ ఆలమ్బిత్వా ఫలసమాపత్తిం ఝాయతి సమాపజ్జతి ఏవాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. న చ ఆపన్తిఆదీసుపి ఏస నయో యోజేతబ్బో. ఫలసమాపత్తిసమఙ్గీ పుగ్గలో హి పథవీఆదయో ముఞ్చిత్వా నిబ్బానమేవ ఆరబ్భ ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతీతి. ఏత్థ చ పథవీఆదీహి మహాభూతేహి కామభవరూపభవా గహితా రూపపటిబద్ధవుత్తితాయ. ఆకాసానఞ్చాయతనాదీహిపి అరూపభవో గహితో, భవత్తయం వజ్జేత్వా చ ఝాయతీతి అధిప్పాయో. యది పథవీఆదయో నిస్సాయ న ఝాయీ ఝాయతి చ, ఏవం సతి ఇధలోకసఙ్ఖాతం సత్తసన్తానం వా పరలోకసఙ్ఖాతం సత్తసన్తానం వా అనిన్ద్రియసన్తానం వా నిస్సాయ ఝాయీ ఝాయతీతి ఆసఙ్కనీయత్తా తం పరిహరన్తో ‘‘న చ ఇమం లోక’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఇమం లోకన్తి ఇధలోకసఙ్ఖాతో దిట్ఠో అత్తభావో సత్తసన్తానో వుత్తో, తస్మిం నిస్సాయ న ఝాయతి ఝాయీ ఝాయతి చ. పరలోకన్తి ఇధలోకతో అఞ్ఞో భవన్తరసఙ్ఖాతో సత్తసన్తానో వుత్తో, తస్మిం నిస్సాయ న చ ఝాయతి ఝాయీ ఝాయతి చ.

యమిదం ఉభయన్తిఆదీసు ఇదం ఉభయం ఇధలోకపరలోకద్వయం అన్తరేన వజ్జేత్వా యం రూపాయతనం దిట్ఠం, తం రూపాయతనమ్పి. యం సద్దాయతనం సుతం, తం సద్దాయతనమ్పి. యం గన్ధాయతనరసాయతనఫోట్ఠబ్బాయతనం ముతం, తం గన్ధాయతనరసాయతనఫోట్ఠబ్బాయతనమ్పి. యం ఆపోధాతు ఆకాసధాతు లక్ఖణరూపం ఓజాసఙ్ఖాతం ధమ్మాయతనేకదేసరూపం విఞ్ఞాతం, తం ఆపోధాతాదికం ధమ్మాయతనేకదేసరూపమ్పి. యం వత్థు పరియేసితం వా అపరియేసితం వా సన్తికే పత్తం, తం వత్థుమ్పి. యం వత్థు పత్తం వా అప్పత్తం వా పరియేసితం పరియేసనారహం సున్దరం, తం వత్థుమ్పి. యం వత్థు వితక్కితం వితక్కనవసేన ఆలమ్బితబ్బం, తం వత్థుమ్పి. యం వత్థు విచారితం అనుమజ్జనవసేన ఆలమ్బితబ్బం, తం వత్థుమ్పి. యం వత్థు మనసా చిత్తేనేవ అనుచిన్తితం అనుచిన్తనవసేన ఆలమ్బితబ్బం, తం వత్థుమ్పి నిస్సాయ న ఝాయతి ఝాయీ ఝాయతి చాతి యోజనా కాతబ్బా.

ఏత్థ దిట్ఠాదికం బహిద్ధారూపమేవ గహేతబ్బం అనిన్ద్రియబద్ధరూపస్స అధిప్పేతత్తా. తేనాహ అట్ఠకథాచరియో – ‘‘తదుభయవినిముత్తో అనిన్ద్రియబద్ధో రూపసన్తానో’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౮). ‘‘యది ఝాయీ పుగ్గలో యథావుత్తే పథవీఆదయో నిస్సాయ న ఝాయతి ఝాయీ ఝాయతి చ, ఏవం సతి అయం ఝాయీ పుగ్గలో ఇదం నామ నిస్సాయ ఝాయతీతి లోకే కేనచి ఞాయతి కిం, ఉదాహు న ఞాయతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా న ఞాయతీతి దస్సేతుం ‘‘అయం సదేవకే లోకే’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఫలసమాపత్తిఝానేన ఝాయన్తో అయం ఖీణాసవపుగ్గలో సదేవకే లోకే…పే… సదేవమనుస్సాయ పజాయ యత్థ కత్థచిపి అనిస్సితేన చిత్తేన ఝాయతీతి సదేవకే లోకే…పే… సదేవమనుస్సాయ పజాయ కేనచి న ఞాయతీతి అత్థో గహేతబ్బో. తేన వుత్తం –

‘‘నమో తే పురిసాజఞ్ఞ, నమో తే పురిసుత్తమ;

యస్స తే నాభిజానామ, కిం త్వం నిస్సాయ ఝాయసీ’’తి. (సం. ని. ౩.౭౯; నేత్తి. ౧౦౪);

‘‘కేనచి అవిఞ్ఞాయభావో కేన సుత్తేన విభావేతబ్బో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఇమినా గోధికసుత్తేన (సం. ని. ౧.౧౫౯) విభావేతబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘యథా మారో పాపిమా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఇదాని ఖీణాసవచిత్తస్స కత్థచిపి అనిస్సితభావం గోధికసుత్తేన (సం. ని. ౧.౧౫౯) వక్కలిసుత్తేన (సం. ని. ౩.౮౭) చ విభావేతుం ‘యథా మారో’తిఆది వుత్త’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౮) వుత్తం. తత్థ దానాదిపుఞ్ఞకారకే, పుఞ్ఞే వా మారేతి నివారేతీతి మారో, అత్తహితపరహితే మారేతీతి వా మారో. పాపచిత్తుప్పాదవన్తతాయ పాపిమా. పుబ్బత్తభావే గోధస్స ఘాతకత్తా ‘‘గోధికో’’తి లద్ధనామస్స పరినిబ్బాయన్తస్స కులపుత్తస్స పరినిబ్బానతో ఉద్ధం పటిసన్ధాది విఞ్ఞాణం సమన్వేసన్తో న జానాతి న పస్సతి. ‘‘పరచిత్తజాననకో మారో కస్మా న జానాతీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సో హీ’’తిఆది వుత్తం. సో గోధికో హి యస్మా పపఞ్చాతీతో, తస్మా తణ్హాపహానేన దిట్ఠినిస్సయోపి అస్స గోధికస్స యస్మా నత్థి, తస్మా చ న జానాతీతి.

‘‘గోధికసుత్తేనేవ విభావేతబ్బో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘యథా చా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘గోధికసుత్తవక్కలిసుత్తేహి అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా అనిస్సితభావో విభావితో, ఏవం సతి సఉపాదిసేసనిబ్బానధాతుయా అనిస్సితభావో కేన విఞ్ఞాయతీతి అత్థో భవేయ్యా’’తి వత్తబ్బత్తా తదాపి న విఞ్ఞాయతియేవాతి దస్సేతుం ‘‘సదేవకేన లోకేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సఉపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా ఫలసమాపత్తిఝానేన ఝాయమానా ఇమే ఖీణాసవా కత్థచి అనిస్సితచిత్తా ఝాయన్తీతి సదేవకేన లోకేన న ఞాయన్తి సమారకేన…పే… సదేవమనుస్సాయ న ఞాయన్తీతి యోజనా కాతబ్బా. అనిస్సితచిత్తా న ఞాయన్తీతి ఏత్థ హి న-కారో చ ‘‘ఝాయమానా’’తి పదే న సమ్బన్ధితబ్బో ‘‘న ఝాయమానా’’తి అత్థస్స సమ్భవతో. ‘‘న ఞాయన్తీ’’తి పన సమ్బన్ధితబ్బో హేట్ఠా అట్ఠకథాయం ఏవ ‘‘లోకే కేనచిపి న ఞాయతీ’’తి వుత్తత్తా. అయం దేసనాసన్ధీతి గోధికసుత్తవక్కలిసుత్తానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అత్థవసేన సంసన్దనా నిద్ధారితా వియ ‘‘న చ పథవిం నిస్సాయా’’తిఆదిదేసనాయ చ ‘‘న చ ఇమం లోక’’న్తిఆదిదేసనాయ చ యాయ దేసనాయ అత్థవసేన సంసన్దనా నిద్ధారితా, తాయ దేసనాయ యత్థ కత్థచి యం కిఞ్చి నిస్సాయ ఝాయీ న ఝాయతి, నిబ్బానం నిస్సాయ ఝాయీ ఝాయతీతి అత్థవసేన నిద్ధారితా, అయం సంసన్దనా దేసనాసన్ధి నామాతి అత్థో గహేతబ్బో.

దేసనాసన్ధి ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కతమా నిద్దేససన్ధీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమా నిద్దేససన్ధీతి నిస్సితచిత్తా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు చతూసు అత్థసన్ధిబ్యఞ్జనసన్ధిదేసనాసన్ధినిద్దేససన్ధీసు యా సన్ధి ‘‘నిద్దేససన్ధీ’’తి ఉద్దిట్ఠా, సా నిద్దేసతో కతమాతి పుచ్ఛతీతి అత్థో. నిస్సితచిత్తాతి తణ్హాదిట్ఠిసహజాతవసేన వా ఉపనిస్సయవసేన వా నిస్సితం చిత్తం యేసం పుథుజ్జనానన్తి నిస్సితచిత్తా, పుథుజ్జనా పుగ్గలా నిద్దిసితబ్బా ఇమాయ దేసనాయ పుగ్గలాధిట్ఠానత్తా. యది దేసనా ధమ్మాధిట్ఠానా, ఏవం సతి నిస్సితం చిత్తం ఏత్థ సుత్తప్పదేసేసు దేసితన్తి నిస్సితచిత్తా నిస్సితచిత్తజాననత్థాయ దేసితా సుత్తప్పదేసా. అనిస్సితం చిత్తం యేసం అరియపుగ్గలానన్తి అనిస్సితచిత్తా, అరియపుగ్గలా నిద్దిసితబ్బా ఇమాయ దేసనాయ పుగ్గలాధిట్ఠానత్తా. ధమ్మాధిట్ఠానాయ పన అనిస్సితం చిత్తం యత్థ సుత్తప్పదేసేసు దేసితన్తి అనిస్సితచిత్తా, అనిస్సితచిత్తజాననత్థాయ దేసితా సుత్తప్పదేసా.

‘‘నిస్సితచిత్తా కేన నిద్దేసేన నిద్దిసితబ్బా, అనిస్సితచిత్తా కేన నిద్దేసేన నిద్దిసితబ్బా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘నిస్సితచిత్తా అకుసలపక్ఖేన నిద్దిసితబ్బా’’తిఆది వుత్తం. అకుసలపక్ఖేన నిద్దేసేన నిద్దిసితబ్బా. కుసలపక్ఖేనాతిఆదీసుపి ఏస నయో యోజేతబ్బో. అకుసలపక్ఖసామఞ్ఞకుసలపక్ఖసామఞ్ఞేహి దస్సేత్వా అకుసలవిసేసకుసలవిసేసేహి దస్సేతుం ‘‘నిస్సితచిత్తా సంకిలేసేనా’’తిఆది వుత్తం. అయం నిద్దేససన్ధీతి అకుసలపక్ఖాదికస్స పురిమనిద్దేసస్స సంకిలేసాదికేన పచ్ఛిమేన నిద్దేసేన నిస్సితచిత్తవసేన అయం సంసన్దనా చ నిద్దేససన్ధి నామ. కుసలపక్ఖాదికస్స పురిమస్స నిద్దేసస్స వోదానాదికేన పచ్ఛిమేన నిద్దేసేన అనిస్సితచిత్తవసేన అయం సంసన్దనా చ నిద్దేససన్ధి నామాతి విభజిత్వా వేదితబ్బా.

‘‘చతుబ్యూహహారస్స నేరుత్తమధిప్పాయనిదానపుబ్బాపరసన్ధిప్పభేదేన చేవ అత్థబ్యఞ్జనసన్ధినిద్దేససన్ధిదేసనాసన్ధిప్పభేదేన చ విభజితబ్బభావో కేన అమ్హేహి జానితబ్బో సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తేన తథా విభజితబ్బభావేన ఆయస్మా మహాకచ్చానో ‘‘నేరుత్తమధిప్పాయో’’తిఆదికం (నేత్తి. ౪ హారసఙ్ఖేప) యం వచనం ఆహ, తేన వచనేన తుమ్హేహి చతుబ్యూహహారస్స తథా విభజితబ్బభావో జానితబ్బో సద్దహితబ్బోతి వుత్తం హోతి.

‘‘ఏత్తావతా చ చతుబ్యూహహారో పరిపుణ్ణో, అఞ్ఞో నియుత్తో నత్థీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘నియుత్తో చతుబ్యూహో హారో’’తి వుత్తం. తత్థ యస్సం యస్సం పాళియం యో యో చతుబ్బిధో, సో సో చతుబ్యూహహారో చ యథాలాభవసేన యోజితో, తస్సం తస్సం పాళియం సో సో చతుబ్బిధో చతుబ్యూహహారో తథా నిద్ధారేత్వా యుత్తో యోజితోతి అత్థో దట్ఠబ్బో.

ఇతి చతుబ్యూహహారవిభఙ్గే సత్తిబలానురూపా రచితా

విభావనా నిట్ఠితా.

పణ్డితేహి పన అట్ఠకథాటీకానుసారేన గమ్భీరత్థో విత్థారతో విభజిత్వా గహేతబ్బోతి.