౫. లక్ఖణహారవిభఙ్గవిభావనా

౨౩. యేన యేన సంవణ్ణనావిసేసభూతేన పదట్ఠానవిభఙ్గేన అవిజ్జాదీనం పదట్ఠానాని విభత్తాని, సో సంవణ్ణనావిసేసభూతో పదట్ఠానహారవిభఙ్గో పరిపుణ్ణో, ‘‘కతమో లక్ఖణహారవిభఙ్గో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో లక్ఖణో హారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థ-సద్దస్స అత్థో వుత్తోవ. కతమో సంవణ్ణనావిసేసో లక్ఖణో హారో లక్ఖణహారవిభఙ్గోతి పుచ్ఛతి. ‘‘వుత్తమ్హి ఏకధమ్మే’’తిఆదినిద్దేసస్స ఇదాని మయా వుచ్చమానో ‘‘యే ధమ్మా’’తిఆదికో విత్థారసంవణ్ణనావిసేసో లక్ఖణో హారో లక్ఖణహారవిభఙ్గో నామాతి విఞ్ఞేయ్యోతి. తేన వుత్తం –‘‘తత్థ కతమో లక్ఖణో హారోతిఆది లక్ఖణహారవిభఙ్గో నామా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౩). అయం ఇదాని వుచ్చమానో విత్థారభూతో లక్ఖణో హారో పిటకత్తయే దేసితేసు ధమ్మేసు కిం నామ లక్ఖితబ్బం ధమ్మం లక్ఖీయతీతి పుచ్ఛిత్వా పుచ్ఛితే లక్ఖణహారవిచయే ధమ్మే సఙ్ఖేపేన దస్సేతుం ‘‘యే ధమ్మా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యే ధమ్మాతి యే సమూహా ధమ్మా. ఏకలక్ఖణాతి సమానలక్ఖణా. తేసం ధమ్మానన్తి సమానలక్ఖణానం తేసం సమూహధమ్మానం, నిద్ధారణే చేతం. ఏకస్మిం ధమ్మేతి సమానలక్ఖణే ఏకస్మిం ధమ్మే, పాళియం భగవతా వుత్తే సతి వుత్తధమ్మతో అవసిట్ఠసమానలక్ఖణా ధమ్మా సమానలక్ఖణేన వుత్తా భవన్తీతి అత్థో.

లక్ఖణహారవిసయే ధమ్మే విత్థారతో ఇమస్మిం ధమ్మే వుత్తే ఇమే సమానలక్ఖణా ధమ్మాపి వుత్తా భవన్తీతి నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘యథా కిం భవే’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యథా యేన పకారేన వుత్తా భవన్తి, సో పకారో కిం భవేతి పుచ్ఛతి. యథా యేన పకారేన వుత్తా భవన్తి, సో పకారో సమానలక్ఖణాతి భావో భవేతి అత్థో. కిన్తి భగవా ఆహ? ‘‘చక్ఖుం భిక్ఖవే’’తిఆదిం భగవా ఆహ. ‘‘చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అనవట్ఠిత’’న్తిఆదిమ్హి వుత్తే ‘‘సోతం, భిక్ఖవే, అనవట్ఠిత’’న్తిఆదివచనమ్పి వుత్తమేవ భవతి.

‘‘అనవట్ఠితాదిలక్ఖణేన సమానలక్ఖణత్తా వా అజ్ఝత్తికాయతనభావేన సమానలక్ఖణత్తా వాతి ఆయతనవసేనేవ ఏకలక్ఖణం వత్తబ్బ’’న్తి వత్తబ్బత్తా ఖన్ధవసేనపి ఏకలక్ఖణం దస్సేతుం ‘‘యథా చాహా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అతీతే, రాధ, రూపే అనపేక్ఖో హోతి, అనాగతం రూపం మా అభినన్ది, పచ్చుప్పన్నస్స రూపస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ చాగాయ పటినిస్సగ్గాయ పటిపజ్జా’’తి వుత్తే ‘‘అతీతాయ, రాధ, వేదనాయ అనపేక్ఖో హోతి, అనాగతం వేదనం మా అభినన్ది, పచ్చుప్పన్నాయ వేదనాయ నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ చాగాయ పటినిస్సగ్గాయ పటిపజ్జా’’తిఆది వుత్తం భవే.

‘‘అనపేక్ఖనీయలక్ఖణేన సమానలక్ఖణత్తా వా ఖన్ధలక్ఖణేన సమానలక్ఖణత్తా వాతి ఖన్ధాయతనవసేనేవ ఏకలక్ఖణధమ్మా వత్తబ్బా’’తి వత్తబ్బత్తా సతిపట్ఠానవసేనాపి వత్తబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘యథాహా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యథా యేన ఏకలక్ఖణత్తేన చ భగవా ఆహ, తథా చ తేన ఏకలక్ఖణత్తేన చ అవుత్తాపి ధమ్మా వుత్తా భవన్తీతి అత్థో. యే విపస్సకా పుగ్గలా పఞ్చసు ఖన్ధేసు నిచ్చం సుసమారద్ధా నిచ్చం కాయగతాసతిం భావేన్తి, తే విపస్సకా అకిచ్చం సుభసుఖాదికం, కసివాణిజ్జాదికమ్మం వా న సేవన్తి, కిచ్చే అసుభాసుఖాదికే, కాయాదికే వా సాతచ్చకారినో హోన్తీతి భగవా ఆహాతి యోజనా.

ఇతిసద్దస్స చేత్థ ఏకస్స లోపో. ఇతి ఏవం ‘‘యేసఞ్చా’’తిఆదిగాథాయ కేసాదికే కాయే గతాయ పవత్తాయ సతియా భగవతా సరూపేన వుత్తాయ విజ్జమానాయ తదవసేసా వేదనాగతా సతి చ చిత్తగతా సతి చ ధమ్మగతా సతి చ సతిపట్ఠానభావేన ఏకలక్ఖణత్తేన వుత్తా భవన్తీతి సఙ్ఖేపతో నిచ్చం సుసమారద్ధా నిచ్చం వేదనాగతా సతి చ…పే… నిచ్చం చిత్తగతా సతి చ…పే… నిచ్చం ధమ్మగతా సతీతి వత్తబ్బాతి.

‘‘సతిపట్ఠానవసేనేవ ఏకలక్ఖణా ధమ్మా వత్తబ్బా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తథా యం కిఞ్చీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యం కిఞ్చి రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దిట్ఠం, యం కిఞ్చి సద్దాయతనం సోతవిఞ్ఞాణేన సుతం, యం కిఞ్చి గన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనం ఘానవిఞ్ఞాణాదిత్తయేన విఞ్ఞాణేన ముతం, ఇతి ఏవం దిట్ఠాదిత్తయే భగవతా సరూపేన వుత్తే సతి తదవసేసం యం కిఞ్చి విఞ్ఞాతం ధమ్మారమ్మణపరియాపన్నం రూపం భగవతా ఆలమ్బితబ్బభావేన ఏకలక్ఖణత్తా వుత్తం భవతీతి అత్థో. అథ వా యం కిఞ్చి రూపాయతనం దిట్ఠం భగవతా వుత్తం, తస్మిం వుత్తే సతి తదవసేసం సుతాదికమ్పి వుత్తం హోతీతి ఆదిఅత్థో విసుం విసుం యోజేతబ్బో. తేన వుత్తం – ‘‘దిట్ఠం వా సుతం వా ముతం వా’’తి.

‘‘కాయగతాయ సతియా వుత్తాయ తదవసేసా వేదనాగతాసతిఆదయోయేవ వత్తబ్బా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మాపి వుత్తా భవన్తీతి దస్సేతుం ‘‘యథా చాహ భగవా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యథా యేన నియ్యానికలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తేన చ భగవా ఆహ, తథా తేన ఏకలక్ఖణత్తేన చ భగవా ఆహ, తథా తేన ఏకలక్ఖణత్తేన చ వుత్తా భవన్తీతి అత్థో. ‘‘తస్మా అభిజ్ఝాదోమనస్సేన అభిభూతత్తా ఇహ మమ సాసనే, భిక్ఖు, త్వం ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా హుత్వా లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం తదఙ్గప్పహానేన వా విక్ఖమ్భనప్పహానేన వా వినేయ్య వినయిత్వా కాయే కేసాదిరూపకాయే కాయానుపస్సీ కేసాదిరూపకాయానుపస్సీ హుత్వా విహరాహీ’’తి భగవతా వుత్తే సతి ‘‘తస్మాతిహ, త్వం భిక్ఖు, వేదనాసు వేదనానుపస్సీ విహరాహి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం, తస్మాతిహ, త్వం భిక్ఖు, చిత్తే చిత్తానుపస్సీ విహరాహి…పే… దోమనస్సం, తస్మాతిహ, త్వం భిక్ఖు, ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరాహి…పే… దోమనస్స’’న్తి వుత్తం భవతీతి సఙ్ఖేపత్థో వేదితబ్బో. విత్థారత్థో పన అట్ఠకథాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౩) బహుధా వుత్తోతి అమ్హేహి న విత్థారితో.

‘‘ఏకస్మిం సతిపట్ఠానే వుత్తే కస్మా చత్తారో సతిపట్ఠానా వుత్తా భవేయ్యు’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘ఆతాపీతి వీరియిన్ద్రియ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘ఆతాపీ’’తి ఇమినా పదేన కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు పవత్తం వీరియిన్ద్రియం వుత్తం. ‘‘సమ్పజానో’’తి పదేన కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు పవత్తం పఞ్ఞిన్ద్రియం వుత్తం. ‘‘సతిమా’’తి పదేన కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు పవత్తం సతిన్ద్రియం వుత్తం. ‘‘వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్స’’న్తి పదేన కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు పవత్తం సమాధిన్ద్రియం వుత్తం, న కాయేయేవ పవత్తం. ఏవం పకారేన కాయే కాయానుపస్సినో యోగావచరస్స చత్తారో సతిపట్ఠానా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తీతి చే వదేయ్య, ఏవం సతి చతున్నం వీరియపఞ్ఞాసతిసమాధీనం ఇన్ద్రియానం చతున్నం సతిపట్ఠానానం సాధకభావేన ఏకలక్ఖణత్తా సమానలక్ఖణత్తా పారిపూరిం గచ్ఛన్తీతి యోజనా. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం – ‘‘చతుసతిపట్ఠానసాధనే ఇమేసం ఇన్ద్రియానం సభావభేదాభావతో సమానలక్ఖణత్తా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౩).

౨౪. ‘‘ఏవం వుత్తేపి చత్తారో సతిపట్ఠానాయేవ వత్తబ్బా భవేయ్యుం, కథం సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మా వత్తబ్బా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘చతూసు సతిపట్ఠానేసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ చతూసు సతిపట్ఠానేసు యేన యోగావచరేన భావియమానేసు తస్స యోగావచరస్స చత్తారో సమ్మప్పధానా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి. ఏవం సేసేసుపి యోజనా కాతబ్బా. చతున్నం సచ్చానం బుజ్ఝనం బోధం, అరియమగ్గఞాణం, బోధం గచ్ఛన్తీతి బోధఙ్గమా. బోధస్స అరియమగ్గఞాణస్స పక్ఖే భవాతి బోధిపక్ఖియా.

‘‘కుసలాయేవ ధమ్మా ఏకలక్ఖణభావేన నీహరితా కిం, ఉదాహు అకుసలాపి ధమ్మా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఏవం అకుసలాపీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కుసలా ధమ్మా ఏకలక్ఖణత్తేన నిద్ధారితా యథా, ఏవం అకుసలాపి ధమ్మా ఏకలక్ఖణత్తేన నిద్ధారితబ్బాయేవాతి అత్థో. ‘‘కథం నిద్ధారేతబ్బా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా పహానేకట్ఠభావేన నిద్ధారేతబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘ఏకలక్ఖణత్తా పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛన్తీ’’తి ఆహ. తత్థ ఏకలక్ఖణత్తాతి పహానేకట్ఠభావేన సమానలక్ఖణత్తా. ‘‘కతమం పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘చతూసు సతిపట్ఠానేసూ’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ చతూసు…పే… పరిఞ్ఞం గచ్ఛన్తీతి కాయాగతాసతిపట్ఠానే యోగావచరేన భావియమానే సతి తేన యోగావచరేన అసుభే కేసాదికే రూపకాయే ‘‘సుభ’’న్తి విపల్లాసో పహీయతి, అస్స యోగావచరస్స కబళీకారాహారో పరిఞ్ఞం గచ్ఛతి, ‘‘ఆహారసముదయా రూపసముదయో’’తి (సం. ని. ౩.౫౬) వుత్తత్తా రూపకాయే ఛన్దరాగం పజహన్తస్స తస్స సముదయే కబళీకారాహారేపి ఛన్దరాగో పహీయతీతి అత్థో. వేదనాగతాసతిపట్ఠానే భావియమానే సతి దుక్ఖే ‘‘సుఖ’’న్తి విపల్లాసో పహీయతి, అస్స యోగావచరస్స ఫస్సాహారో పరిఞ్ఞం గచ్ఛతి, ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౧, ౩౯; మహావ. ౧; ఉదా. ౧; విభ. ౨౨౫) వుత్తత్తా వేదనాయ ఛన్దరాగం పజహన్తస్స తస్స పచ్చయే ఫస్సాహారే ఛన్దరాగో పహీయతి. చిత్తగతాసతిపట్ఠానే భావియమానే అనిచ్చే ‘‘నిచ్చ’’న్తి విపల్లాసో పహీయతి, అస్స యోగావచరస్స విఞ్ఞాణాహారో పరిఞ్ఞం గచ్ఛతి. ధమ్మగతాసతిపట్ఠానే భావియమానే అనత్తని ‘‘అత్తా’’తి విపల్లాసో పహీయతి, అస్స యోగావచరస్స మనోసఞ్చేతనాహారో పరిఞ్ఞం గచ్ఛతీతి విసుం విసుం యోజేత్వా ఏకేకస్మిం పహాతబ్బే వుత్తే తదవసేసా పహాతబ్బా వుత్తా భవన్తి పహాతబ్బభావేన ఏకలక్ఖణత్తాతి అత్థో గహేతబ్బో.

‘‘ఆహారా చస్స పరిఞ్ఞం గచ్ఛన్తీ’’తి వచనే ఆహారేసు పవత్తా కామరాగదోసమోహా బ్యన్తీకతా హోన్తీతి అత్థో గహితో. కబళీకారాహారఞ్హి ఆరబ్భ పవత్తే కామరాగే విజ్జమానే కబళీకారాహారస్స విజాననా నత్థేవ, తస్మిం కామరాగే పన పహీనే పరిజాననా భవతీతి. సేసాహారజాననమ్పి ఏసేవ నయో. యస్స యోగావచరస్స సతిపట్ఠానా భావితా, విపల్లాసా పహీనా, ఆహారపరిజాననా ఉప్పన్నా, సో యోగావచరో ఉపాదానేహి అనుపాదానో భవతి. సుభసఞ్ఞితే హి కాయే కాముపాదానం విసేసేన భవతీతి సుభసఞ్ఞితో కాయో కాముపాదానస్స వత్థు, కాయగతాయ సతియా అనుసరితబ్బో అసుభసఞ్ఞితో కేసాది కాముపాదానస్స వత్థు న హోత్వేవ. సుఖవేదనాయ అస్సాదవసేన దిట్ఠుపాదానం భవతీతి సుఖసఞ్ఞితా వేదనా దిట్ఠుపాదానస్స వత్థు, వేదనాగతాయ పన సతియా అనుపస్సితబ్బా వేదనా దిట్ఠుపాదానస్స వత్థు న హోత్వేవ. ‘‘చిత్తం నిచ్చ’’న్తి దిట్ఠిగహణవసేన తస్స తస్స అత్తనో సీలవతవసేన పరిసుద్ధీతి పరామసనం హోతీతి చిత్తం సీలబ్బతుపాదానస్స వత్థు, చిత్తగతాయ పన సతియా అనుపస్సితబ్బం చిత్తం సీలబ్బతుపాదానస్స వత్థు న హోత్వేవ. ధమ్మే నామరూపపరిచ్ఛేదేన యథాభూతం అపస్సన్తస్స ధమ్మేసు అత్తాభినివేసో హోతీతి ధమ్మా అత్తవాదుపాదానస్స వత్థు, ధమ్మగతాయ పన సతియా అనుపస్సితబ్బా ధమ్మా అత్తవాదుపాదానస్స వత్థు న హోన్తి ఏవ. తస్మా చతూసు సతిపట్ఠానేసు భావియమానేసు ఉపాదానేహి అనుపాదానో భవతీతి వుత్తన్తి అధిప్పాయో గహేతబ్బో.

‘‘యేన యోగావచరేన సతిపట్ఠానా భావితా, సో యోగావచరో ఉపాదానేహియేవ అనుపాదానో భవతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా యోగాదీహిపి విసంయుత్తో భవతీతి దస్సేతుం ‘‘యోగేహి చ విసంయుత్తో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యోగేహి చాతి కామయోగభవయోగదిట్ఠియోగఅవిజ్జాయోగేహి చ. విసంయుత్తోతి తదఙ్గప్పహానవిక్ఖమ్భనప్పహానసముచ్ఛేదప్పహానవసేన విగతో, విముత్తో చ భవతీతి అత్థో. సుభసఞ్ఞితో హి రూపకాయో కామరాగస్స వత్థు హోతి, కాయగతాయ పన సతియా అనుపస్సితబ్బో కాయో కామరాగస్స వత్థు న హోత్వేవ. ‘‘సుఖో’’తి వా ‘‘సుఖహేతూ’’తి వా గహణీయో భవో భవరాగస్స వత్థు హోతి, వేదనాగతాయ పన సతియా అనుపస్సితబ్బో భవో భవరాగస్స వత్థు న హోతి. ‘‘అత్తా’’తి అభినివిసితబ్బం చిత్తం దిట్ఠియోగస్స వత్థు హోతి, చిత్తగతాయ పన సతియా అనుపస్సితబ్బం చిత్తం దిట్ఠియోగస్స వత్థు న హోతి. వినిబ్భోగస్స దుక్కరత్తా, ధమ్మానం ధమ్మమత్తతాయ చ దుప్పటివిజ్ఝత్తా అవినిబ్భుజితబ్బా, ధమ్మమత్తతాయ అప్పటివిజ్ఝితబ్బా ధమ్మా అవిజ్జాయోగస్స వత్థు హోన్తి, ధమ్మగతాయ పన సతియా అనుపస్సితబ్బా ధమ్మా అవిజ్జాయోగస్స వత్థు న హోన్తి. తస్మా చతుసతిపట్ఠానానుపస్సకో ‘‘యోగేహి చ విసంయుత్తో’’తి వుత్తో. అయం నయో ఆసవేహి చ అనాసవో భవతి, ఓఘేహి చ నిత్థిణ్ణో భవతీతి ఏత్థాపి యోజేతబ్బో.

గన్థేహి చ విప్పయుత్తో భవతీతి ఏత్థ పన సుభసఞ్ఞితో రూపకాయో అభిజ్ఝాకాయగన్థస్స వత్థు, కాయగతాయ పన సతియా అనుపస్సితబ్బో రూపకాయో అభిజ్ఝాకాయగన్థస్స వత్థు న హోతి. దుక్ఖదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖభూతా వేదనా బ్యాపాదకాయగన్థస్స వత్థు హోన్తి, తేన వుత్తం – ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫). వేదనాగతాయ పన సతియా అనుపస్సితబ్బా వేదనా బ్యాపాదకాయగన్థస్స వత్థు న హోతి. ‘‘చిత్తం నిచ్చ’’న్తి అభినివేసవసేన సస్సతస్స ‘‘అత్తనో సీలేన సుద్ధి, వతేన సుద్ధీ’’తి పరామసనం హోతి, తస్మా ‘‘నిచ్చ’’న్తి గహితం చిత్తం సీలబ్బతపరామాసకాయగన్థస్స వత్థు, చిత్తగతాయ పన సతియా అనుపస్సితబ్బం చిత్తం సీలబ్బతపరామాసస్స వత్థు న హోతి. ధమ్మానం సప్పచ్చయనామరూపసభావస్స అదస్సనతో భవదిట్ఠివిభవదిట్ఠి హోతి, తస్మా ‘‘ఇదం సచ్చ’’న్తి అభినివిసితబ్బా ధమ్మా ఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థస్స వత్థు, ధమ్మగతాయ పన సతియా అనుపస్సితబ్బా ధమ్మా ఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థస్స వత్థు న హోన్తి, తస్మా చతుసతిపట్ఠానానుపస్సకో ‘‘గన్థేహి చ విప్పయుత్తో’’తి వుత్తో.

సుభసఞ్ఞితో చ కాయో రాగసల్లస్స వత్థు, కాయగతాయ పన సతియా అనుపస్సితబ్బో కాయో రాగసల్లస్స వత్థు న హోతి. సుఖసఞ్ఞితాయ వేదనాయ దోసో హోతి, తస్మా వేదనా దోససల్లస్స వత్థు, వేదనాగతాయ పన సతియా అనుపస్సితబ్బా వేదనా దోససల్లస్స వత్థు న హోతి. ‘‘చిత్తం అత్తా’’తి గహేత్వా ‘‘అత్తా సేయ్యో’’తిఆదివసేన పవత్తస్స మానసల్లస్స చిత్తం వత్థు, చిత్తగతాయ పన సతియా అనుపస్సితబ్బం చిత్తం మానసల్లస్స వత్థు న హోతి. ధమ్మానం సప్పచ్చయనామరూపసభావస్స అజాననతో ధమ్మా మోహసల్లస్స వత్థు, ధమ్మగతాయ పన సతియా అనుపస్సితబ్బా ధమ్మా మోహసల్లస్స వత్థు న హోన్తి, తస్మా చతుసతిపట్ఠానానుపస్సకో ‘‘సల్లేహి చ విసల్లో భవతీ’’తి వుత్తో.

‘‘ఆహారా చస్స పరిఞ్ఞం గచ్ఛన్తీ’’తి ఆచరియేన వుత్తం, ‘‘కిం పన ఆహారావ అస్స యోగావచరస్స పరిఞ్ఞం గచ్ఛన్తి, ఉదాహు అఞ్ఞేపీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా విఞ్ఞాణట్ఠితియో చ అస్స యోగావచరస్స పరిఞ్ఞం గచ్ఛన్తీతి దస్సేతుం ‘‘విఞ్ఞాణట్ఠితియో చస్స పరిఞ్ఞం గచ్ఛన్తీ’’తి వుత్తం. యేన యోగావచరేన చత్తారో సతిపట్ఠానా భావితా, తస్స యోగావచరస్స కాయవేదనాచిత్తధమ్మావ పరిఞ్ఞం గచ్ఛేయ్యుం, న విఞ్ఞాణట్ఠితియోతి చే వదేయ్య కాయానుపస్సనాదీహి చ కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు పరిఞ్ఞాతేసు సఞ్ఞాయపి పరిఞ్ఞాతబ్బభావతో. సా హి వేదనాచిత్తసఙ్ఖాతేన ధమ్మేసు పరిఞ్ఞాతేసు అవినాభావతో పరిఞ్ఞాతావాతి.

యేన చత్తారో సతిపట్ఠానా భావితా, సో యోగావచరో ఉపాదానేహి అనుపాదానో చ, యోగేహి విసంయుత్తో చ, ఖన్ధేహి విప్పయుత్తో చ, ఆసవేహి అనాసవో చ, ఓఘేహి నిత్థిణ్ణో చ, సల్లేహి విసల్లో చ భవతీతి వుత్తో, ‘‘కిం పన తథావిధోవ హోతి, ఉదాహు అఞ్ఞథాపీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా అగతిమ్పి న గచ్ఛతీతి దస్సేన్తో ‘‘అగతిగమనేహి చ న అగతిం గచ్ఛతీ’’తి ఆహ. సుభాదిసఞ్ఞితే రూపకాయే అపేక్ఖమానో పుగ్గలో ఛన్దాగతిం గచ్ఛతీతి సుభాదిసఞ్ఞితో రూపకాయో విసేసతో ఛన్దాగతియా వత్థు హోతి, కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానేన పన అనుపస్సితబ్బో అస్సాసపస్సాసాదికో కాయో ఛన్దాగతియా వత్థు న హోతి, తస్మా కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనం భావేన్తో పుగ్గలో ఛన్దాగతిం న గచ్ఛతి. సుఖవేదనస్సాదవసేన వేదయమానో తదభావేన బ్యాపాదం ఆగచ్ఛతీతి సుఖవేదనా దోసాగతియా వత్థు హోతి, వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానేన పన అనుపస్సితబ్బా వేదనా దోసాగతియా వత్థు న హోతి, తస్మా వేదనాసతిపట్ఠానభావనం భావేన్తో పుగ్గలో దోసాగతిం న గచ్ఛతి. సన్తతిఘనవసేన ‘‘నిచ్చం, ధువ’’న్తి గహితం చిత్తం మోహస్స వత్థు హోతి, చిత్తానుపస్సనాసతిపట్ఠానేన పన అనుపస్సితబ్బం చిత్తం మోహస్స వత్థు న హోతి, తస్మా చిత్తానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనం భావేన్తో పుగ్గలో దోసాగతిం న గచ్ఛతి. విభజిత్వా ధమ్మసభావం అజానన్తస్స భయం జాయతీతి విభజిత్వా అజానియసభావా ధమ్మా భయస్స వత్థు హోన్తి, ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానేన పన అనుపస్సితబ్బా విభజిత్వా జానితబ్బా ధమ్మా రాగస్స వత్థు న హోన్తి, తస్మా ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానభావనం భావేన్తో పుగ్గలో భయాగతిం న గచ్ఛతి. ఏవం పహాతబ్బభావేన ఏకలక్ఖణే అకుసలేపి ధమ్మే నీహరిత్వా ఇదాని నిగమేతుం ‘‘ఏవం అకుసలాపి ధమ్మా ఏకలక్ఖణత్తా పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛన్తీ’’తి పున వుత్తం.

భావేతబ్బేసు ధమ్మేసు ఏకదేసేసు వుత్తే తదవసేసాపి భావేతబ్బా ధమ్మా ఏకలక్ఖణత్తా నీహరిత్వా వత్తబ్బా, పహాతబ్బేసుపి ధమ్మేసు ఏకదేసే వుత్తే తదవసేసాపి ధమ్మా పహాతబ్బా ఏకలక్ఖణత్తా నీహరిత్వా వత్తబ్బాతి ఆచరియేన వుత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘అఞ్ఞథాపి యది వత్తబ్బా సియుం, తేపి వదథా’’తి వత్తబ్బభావతో అఞ్ఞేనపి పరియాయేన లక్ఖణహారస్స ఉదాహరణాని దస్సేతుం ‘‘యత్థ వా పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యత్థ యస్సం రూపేకదేసదేసనాయం రూపిన్ద్రియం రుప్పనలక్ఖణం చక్ఖున్ద్రియాదిజీవితిన్ద్రియపరియోసానం అట్ఠవిధం ఇన్ద్రియం రూపేకదేసం భగవతా దేసితం. తత్థేవ తస్సం రూపేకదేసదేసనాయం రూపధాతు రుప్పనలక్ఖణా చక్ఖుధాతాదిఫోట్ఠబ్బధాతుపరియోసానా దసవిధా రూపధాతు రుప్పనలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తా దేసితా. సబ్బో రూపక్ఖన్ధో చ దేసితో. రూపాయతనం రుప్పనలక్ఖణం చక్ఖాయతనాదిఫోట్ఠబ్బాయతనపరియోసానం దసవిధం ఆయతనం రుప్పనలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తా భగవతా దేసితం.

యత్థ వా పన యస్సం వేదనేకదేసదేసనాయం సుఖా వేదనా భగవతా దేసితా, తత్థ తస్సం వేదనేకదేసదేసనాయం సుఖిన్ద్రియఞ్చ దేసితం, సోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ దేసితం, దుక్ఖసముదయో అరియసచ్చఞ్చ దేసితం సుఖవేదనాభావేన ఏకలక్ఖణత్తా. యత్థ వా పన యస్సం వేదనేకదేసదేసనాయం దుక్ఖా వేదనా భగవతా దేసితా, తత్థ తస్సం వేదనేకదేసదేసనాయం దుక్ఖిన్ద్రియఞ్చ దేసితం దోమనస్సిన్ద్రియఞ్చ దేసితం, దుక్ఖం అరియసచ్చఞ్చ దేసితం దుక్ఖవేదనాభావేన ఏకలక్ఖణత్తా. యత్థ వా పన యస్సం వేదనేకదేసదేసనాయం అదుక్ఖమసుఖా వేదనా భగవతా దేసితా, తత్థ తస్సం వేదనేకదేసదేసనాయం ఉపేక్ఖిన్ద్రియఞ్చ దేసితం, సబ్బో పటిచ్చసముప్పాదో చ దేసితోతి యోజనా కాతబ్బా.

యస్సం దేసనాయం అదుక్ఖమసుఖా వేదనా దేసితా, తస్సం దేసనాయం ఉపేక్ఖిన్ద్రియం దేసితం హోతు సమానలక్ఖణత్తా, ‘‘కేన పటిచ్చసముప్పాదో దేసితో భవేయ్యా’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘కేన కారణేనా’’తి పుచ్ఛిత్వా కారణం దస్సేతుం ‘‘అదుక్ఖమసుఖాయా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ హి యస్మా అవిజ్జా అనుసేతి, తస్మా అవిజ్జా దేసితా హోతి. అవిజ్జాయ చ దేసితాయ అవిజ్జామూలకో సబ్బోపి పటిచ్చసముప్పాదో ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా…పే… దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతీ’’తి దేసితోవ హోతీతి అధిప్పాయో దట్ఠబ్బో.

‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా…పే… సముదయో హోతీ’’తి అనులోమవసేన పవత్తో యో పటిచ్చసముప్పాదో దేసితోతి ఆచరియేన వుత్తో, ‘‘యది తథా పవత్తో సో చ పటిచ్చసముప్పాదో దేసితో, ఏవం సతి సబ్బో చ పటిచ్చసముప్పాదో దేసితో’’తి న వత్తబ్బోతి చోదనం మనసి కత్వా ‘‘సో చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యో చ అనులోమవసేన పవత్తో, సో చ సరాగసదోససమోహసంకిలేసపక్ఖేన హాతబ్బో. యో చ పటిలోమవసేన ‘‘అవిజ్జాయ త్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా సఙ్ఖారనిరోధో’’తిఆదికో పవత్తో, సో చ వీతరాగవీతదోసవీతమోహఅరియధమ్మేహి హాతబ్బో. యో చ అనులోమపటిలోమవసేన పవత్తో, సో చ తదుభయేహి హాతబ్బో. తస్మా ‘‘సబ్బో చ పటిచ్చసముప్పాదో దేసితో’’తి వత్తబ్బోవాతి అధిప్పాయో గహేతబ్బో.

‘‘యే ధమ్మా ఏకలక్ఖణా, తేసం ధమ్మానం ఏకస్మిం ధమ్మే వుత్తే అవసిట్ఠా ధమ్మా వుత్తా భవన్తీతిఆదినా (నేత్తి. ౨౩) ఆచరియేన యా లక్ఖణహారయోజనా వుత్తా, సావ కాతబ్బా, న అఞ్ఞథా కాతబ్బా’’తి పుచ్ఛితబ్బభావతో అఞ్ఞథాపి లక్ఖణహారయోజనా కాతబ్బాయేవాతి దస్సేతుం ‘‘ఏవం యే ధమ్మా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యే పథవీఆదయో రూపధమ్మా, యే ఫస్సాదయో అరూపధమ్మా సన్ధారణాదికిచ్చతో సఙ్ఘట్టనాదికిచ్చతో ఏకలక్ఖణా, తేసం రూపారూపధమ్మానం ఏకస్మిం ధమ్మే వుత్తే అవసిట్ఠా రూపారూపధమ్మా వుత్తా భవన్తి. యే పథవీఆదయో రూపధమ్మా, యే ఫస్సాదయో అరూపధమ్మా కక్ఖళాదిలక్ఖణతో ఫుసనాదిలక్ఖణతో ఏకలక్ఖణా, తేసం రూపారూపధమ్మానం ఏకస్మిం ధమ్మే వుత్తే అవసిట్ఠా రూపారూపధమ్మా వుత్తా భవన్తి. యే ధమ్మా రుప్పనసామఞ్ఞతో నమనసామఞ్ఞతో అనిచ్చాదిసామఞ్ఞతో వా ఖన్ధాయతనాదిసామఞ్ఞతో వా ఏకలక్ఖణా, తేసం సఙ్ఖతధమ్మానం ఏకస్మిం సఙ్ఖతధమ్మే వుత్తే అవసిట్ఠా ధమ్మా వుత్తా భవన్తి. యే సఙ్ఖతధమ్మా భఙ్గుప్పాదతో సఙ్ఖతో చుతూపపాతతో సమాననిరోధుప్పాదసఙ్ఖతతో వా చుతూపపాతతో ఏకలక్ఖణా, తేసం సఙ్ఖతధమ్మానం ఏకస్మిం సఙ్ఖతధమ్మే వుత్తే అవసిట్ఠా సఙ్ఖతధమ్మా వుత్తా భవన్తీతి అత్థయోజనా కాతబ్బా.

కిచ్చతో చ లక్ఖణతో చాతిఆదీసు చ-సద్దేన సహచరణసమానహేతుతాదయో సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా. సహచరణాదీసు చ యం వత్తబ్బం, తం ‘‘నానత్తకాయనానత్తసఞ్ఞినో (దీ. ని. ౩.౩౪౧, ౩౫౭, ౩౫౯; అ. ని. ౯.౨౪), నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా’’తిఆదీసు సహచారితాయ సఞ్ఞాసహగతా ధమ్మా నిద్ధారితాతిఆదినా వుత్తమేవ.

‘‘ఏకస్మిం ధమ్మే సరూపతో వుత్తే ఏకలక్ఖణాదితో అవసిట్ఠధమ్మానమ్పి వుత్తభావో కేన అమ్హేహి జానితబ్బో సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘తేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తేన అవసిట్ఠధమ్మానమ్పి వుత్తభావేన ‘‘వుత్తమ్హి ఏకధమ్మే’’తిఆదికం యం వచనం ఆయస్మా మహాకచ్చానో ఆహ, తేన వచనేన తుమ్హేహి అవసిట్ఠానమ్పి వుత్తభావో జానితబ్బో సద్దహితబ్బోతి వుత్తం హోతి.

‘‘ఏత్తావతా చ లక్ఖణహారో పరిపుణ్ణో, అఞ్ఞో నియుత్తో నత్థీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘నియుత్తో లక్ఖణో హారో’’తి వుత్తం. తత్థ యస్సం పాళియం ఏకస్మిం ధమ్మే వుత్తే అవసిట్ఠధమ్మాపి యేన లక్ఖణహారేన నిద్ధారితా, తస్సం పాళియం సో లక్ఖణో హారో నియుత్తో నిద్ధారేత్వా యోజితోతి అత్థో దట్ఠబ్బోతి.

ఇతి లక్ఖణహారవిభఙ్గే సత్తిబలానురూపా రచితా

విభావనా నిట్ఠితా.

పణ్డితేహి పన అట్ఠకథాటీకానుసారేన గమ్భీరత్థో విత్థారతో విభజిత్వా గహేతబ్బోతి.