నయసముట్ఠానవిభావనా

౭౯. యేన యేన సంవణ్ణనావిసేసభూతేన దేసనాహారసమ్పాతాదినా హారసమ్పాతేన ఏకసుత్తప్పదేసత్థా నిద్ధారేత్వా విభత్తా, సో సంవణ్ణనావిసేసభూతో దేసనాహారసమ్పాతాదిహారసమ్పాతో పరిపుణ్ణో, ‘‘కతమం నయసముట్ఠాన’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమం నయసముట్ఠాన’’న్తిఆది ఆరద్ధం. అట్ఠకథాయం పన –‘‘ఏవం నానాసుత్తవసేన, ఏకసుత్తవసేన చ హారవిచారం దస్సేత్వా ఇదాని నయవిచారం దస్సేతుం ‘తత్థ కతమం నయసముట్ఠాన’న్తిఆది ఆరద్ధ’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౭౯) వుత్తం. ‘‘తత్థ కతమో నన్దియావట్టనయో’’తిఆదిం అనారభిత్వా ‘‘తత్థ కతమం నయసముట్ఠాన’’న్తిఆదిఆరమ్భనే కారణం అట్ఠకథాయం వుత్తమేవ. తత్థ తత్థాతి తేసు హారాదీసు యో అత్థనయో సంవణ్ణనానయేన నిద్దిట్ఠో, తస్సేవ అత్థనయస్స సముట్ఠానం భూమిం పుచ్ఛతి ‘‘కతమం నయసముట్ఠాన’’న్తి.

కిఞ్చాపి సంవణ్ణనానయా నిద్దిట్ఠా, తథాపి అత్థనయసంవణ్ణనానయానం విసేసస్స పాకటం కాతుం పున కథయిస్సామ. తణ్హాఅవిజ్జాహి సంకిలేసపక్ఖస్స సుత్తత్థస్స చతుసచ్చయోజనముఖేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో చేవ సమథవిపస్సనాహి వోదానపక్ఖస్స సుత్తత్థస్స చతుసచ్చయోజనముఖేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో చ నన్దియావట్టో నయో నామ. తీహి అకుసలమూలేహి లోభాదీహి సంకిలేసపక్ఖస్స సుత్తత్థస్స చతుసచ్చయోజనముఖేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో చేవ తీహి కుసలమూలేహి అలోభాదీహి వోదానపక్ఖస్స సుత్తత్థస్స చతుసచ్చయోజనముఖేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో చ తిపుక్ఖలో నయో నామ. చతూహి సుభసఞ్ఞాదీహి విపల్లాసేహి సకలసంకిలేసపక్ఖస్స సుత్తత్థస్స చతుసచ్చయోజనముఖేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో చేవ చతూహి అసుభసఞ్ఞాదీహి అవిపల్లాసేహి సతిపట్ఠానేహి, సద్ధిన్ద్రియేహి వా వోదానపక్ఖస్స సుత్తత్థస్స చతుసచ్చయోజనముఖేన నయనలక్ఖణో సంవణ్ణనావిసేసో చ సీహవిక్కీళితో నయో నామాతి వుత్తా నయా సంవణ్ణనానయా నామ. తేసం సంవణ్ణనానయానం సముట్ఠానం పుచ్ఛతి ‘‘కతమం నయసముట్ఠాన’’న్తి.

నయా పన నానాసుత్తతో నిద్ధారితేహి తణ్హాఅవిజ్జాదీహి మూలపదేహి చతుసచ్చయోజనాయ నయతో అనుబుజ్ఝియమానో దుక్ఖాదిఅత్థో. సో హి మగ్గఞాణం నయతి సమ్పాపేతీతి ‘‘నయో’’తి వుత్తో, సో అత్థనయో నామ. తస్సేవ అత్థనయస్స సముట్ఠానం పుచ్ఛతి ‘‘కతమం నయసముట్ఠాన’’న్తి? తస్మా చతుసచ్చయోజనాయ నయగ్గాహతో నీయతి అనుపుచ్ఛీయతీతి నయో, కో సో? సుత్తత్థభూతో దుక్ఖాదికో అత్థో. నయతి మగ్గఞాణం పాపేతీతి వా నయో, దుక్ఖాదికో అత్థోవ. తేనాహ – ‘‘అనుబుజ్ఝియమానో దుక్ఖాదిఅత్థో. సో హి మగ్గఞాణం నయతి సమ్పాపేతీతి నయో’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౭౯). సముట్ఠహన్తి నయా ఏతేనాతి సముట్ఠానం, కిం తం? అవిజ్జాతణ్హాదికారణం, తందీపనా సంవణ్ణనా చ. అవిజ్జాతణ్హాదినా హి దుక్ఖాదిఅత్థనయా సమ్భవన్తి. అథ వా అవిజ్జాతణ్హాదీహి చతుసచ్చయోజనా సముట్ఠానం నామ. తేన వుత్తం – ‘‘కిం పన తం? తంతంమూలపదేహి చతుసచ్చయోజనా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౭౯). ఏవం అత్థే గయ్హమానే సతి సంవణ్ణనానయాపి గహితా హోన్తి, నయానం సముట్ఠానం నయసముట్ఠానం, తస్మిం నయసముట్ఠానే.

‘‘కతమం నన్దియావట్టనయసముట్ఠాన’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా పఠమం నన్దియావట్టనయసముట్ఠానం దస్సేతుం ‘‘పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతీ’’తిఆది వుత్తం. నన్దియావట్టనయసముట్ఠానభూతాయ అవిజ్జాయ చ తణ్హాయ చ పుబ్బా కోటి ‘‘అసుకస్స బుద్ధస్స భగవతో ఉప్పజ్జనకాలే ఉప్పన్నా, అసుకస్స చక్కవత్తినో ఉప్పజ్జనకాలే ఉప్పన్నా’’తి న పఞ్ఞాయతి కోటియా అభావతోతి యోజనా. ‘‘అవిజ్జాతణ్హాసు కతమా నీవరణం, కతమా సంయోజన’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ అవిజ్జా నీవరణం తణ్హా సంయోజన’’న్తి వుత్తం. తత్థాతి తాసు అవిజ్జాతణ్హాసు. ఆదీనవపటిచ్ఛాదికత్తా అవిజ్జా నీవరణం. భవేసు సంయోజనతో తణ్హా సంయోజనం. ‘‘అవిజ్జానీవరణా సత్తా కథం విచరన్తి, కథం వుచ్చన్తి, తణ్హాసంయోజనా సత్తా కథం విచరన్తి కథం వుచ్చన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘అవిజ్జానీవరణా సత్తా’’తిఆది వుత్తం. అవిజ్జానీవరణమేతేసమత్థీతి అవిజ్జానీవరణా. అవిజ్జాయ సంయుత్తా వియ పవత్తా అవిజ్జాయ అభినివిసవత్థూసు సంయుత్తా వియ పవత్తా సత్తా అవిజ్జాపక్ఖేన విపల్లాసేన నిచ్చాదిఅభినివేసవత్థుభూతే రూపాదిఆరమ్మణే విచరన్తి వివిధా చరన్తి పవత్తన్తి, తే నిచ్చాదిఅభినివిసన్తా విచరన్తా సత్తా ‘‘దిట్ఠిచరితా’’తి వుచ్చన్తి. తణ్హాసంయోజనమేతేసన్తి తణ్హాసంయోజనా. తణ్హాయ సంయుత్తా వియ పవత్తా, తణ్హాయ వా ఆరమ్మణభూతే వత్థుకామే సంయుత్తా వియ పవత్తా సత్తా తణ్హాపక్ఖేన అట్ఠసతతణ్హావిచరితేన ఆరమ్మణభూతే వత్థుస్మిం విచరన్తి పవత్తన్తీతి అత్థో.

‘‘దిట్ఠిచరితా సత్తా కం పటిపత్తిం అనుయుత్తా విహరన్తి, తణ్హాచరితా సత్తా కం పటిపత్తిం అనుయుత్తా విహరన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘దిట్ఠిచరితా’’తిఆది వుత్తం. దిట్ఠిచరితా సత్తా ఇతో సాసనతో బహిద్ధా పబ్బజితా హోన్తాపి ‘‘సుఖేన అధిగన్తబ్బం సుఖం నత్థి, దుక్ఖేన అధిగన్తబ్బం సుఖం పన అత్థీ’’తి మనసి కరోన్తా అత్తకిలమథానుయోగం పఞ్చాతపాదిపటిపత్తిం అనుయుత్తా విహరన్తి. తణ్హాచరితా సత్తా ఇతో సాసనతో బహిద్ధా పబ్బజితా హోన్తాపి ‘‘కామే పటిసేవన్తా లోకం వడ్ఢాపేన్తా బహుం పుఞ్ఞం వడ్ఢాపేన్తీ’’తి మనసి కరోన్తా కామేసు కామసుఖల్లికానుయోగం పటిపత్తిం అనుయుత్తా విహరన్తి.

‘‘కస్మా దిట్ఠిచరితా తథావిధం పటిపత్తిం అనుయుత్తా విహరన్తి, కస్మా తణ్హాచరితా తథావిధం పటిపత్తిం అనుయుత్తా విహరన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కిం కారణ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తత్థ తేసు దిట్ఠిచరితతణ్హాచరితేసు. యం యస్మా కారణా విహరన్తి, తం కారణం కిన్తి పుచ్ఛతి. ఇతో సాసనతో బహిద్ధా యేసం పుగ్గలానం సచ్చవవత్థానం నత్థి, చతుసచ్చప్పకాసనా కుతో చ అత్థి, సమథవిపస్సనాకోసల్లం వా ఉపసమసుఖప్పత్తి వా కుతో అత్థి, తే పుగ్గలా ఉపసమసుఖస్స అనభిఞ్ఞా విపరీతచేతా హుత్వా ఏవం ఆహంసు ‘‘సుఖేన అధిగన్తబ్బం సుఖం నత్థి, దుక్ఖేన అధిగన్తబ్బం సుఖం నామ అత్థీ’’తి. తే ఏవంసఞ్ఞీ ఏవందిట్ఠీ దుక్ఖేన సుఖం పత్థయమానా హుత్వా అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి. ఇతో సాసనతో బహిద్ధా యేసం పుగ్గలానం సచ్చవవత్థానం నత్థి, చతుసచ్చప్పకాసనా కుతో చ అత్థి, సమథవిపస్సనాకోసల్లం వా ఉపసమసుఖప్పత్తి వా కుతో అత్థి, తే పుగ్గలా ఉపసమసుఖస్స అనభిఞ్ఞా విపరీతచేతా హుత్వా ఏవమాహంసు ‘‘యో కామే పటిసేవతి, సో లోకం వడ్ఢయతి, యో లోకం వడ్ఢయతి, సో బహుం పుఞ్ఞం పసవతీ’’తి. తే ఏవంసఞ్ఞీ ఏవందిట్ఠీ కామేసు సుఖసఞ్ఞీ హుత్వా కామసుఖల్లికానుయోగం అనుయుత్తా చ విహరన్తీతి యోజనా కాతబ్బా.

‘‘తథా విహరన్తా కిం వడ్ఢయన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తే తదభిఞ్ఞా సన్తా రోగమేవ వడ్ఢయన్తీ’’తి వుత్తం. ‘‘తథా వడ్ఢయన్తా రోగాదీనం భేసజ్జం సమథవిపస్సనం వడ్ఢయన్తి కి’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తే రోగాభితున్నా గణ్డపటిపీళితా సల్లానువిద్ధా నిరయతిరచ్ఛానయోనిపేతాసురేసు ఉమ్ముజ్జనిముజ్జాని కరోన్తా ఉగ్ఘాతనిగ్ఘాతం పచ్చనుభోన్తా రోగగణ్డసల్లభేసజ్జం న విన్దన్తీ’’తి వుత్తం. అత్థో పన అట్ఠకథాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౭౯) వుత్తో. ‘‘కతమే సంకిలేసవోదానా, కతమే రోగాదయో, కతమం భేసజ్జ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ అత్తకిలమథానుయోగో’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు సంకిలేసవోదానరోగభేసజ్జాదీసు. అత్తకిలమథానుయోగో చ కామసుఖల్లికానుయోగో చ సంకిలేసో హోతి, సమథవిపస్సనా వోదానం హోతి, అత్తకిలమథానుయోగో చ రోగో హోతి, సమథవిపస్సనా రోగనిగ్ఘాతకభేసజ్జం…పే... సమథవిపస్సనా సల్లుద్ధారణభేసజ్జం హోతి.

‘‘కతమో కతమం సచ్చ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ సంకిలేసో దుక్ఖ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు సంకిలేసాదీసు సంకిలేసో ఏకదేసవసేన దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చం హోతి. తదభిసఙ్గోతి తస్మిం సంకిలేసే అభిసఙ్గో వియ పవత్తో లోకియధమ్మో నిరవసేసవసేన దుక్ఖసచ్చం హోతి. అథ వా తస్మిం దుక్ఖే అభిసఙ్గో వియ పవత్తా తణ్హా దుక్ఖసముదయో సముదయసచ్చం హోతి. తణ్హానిరోధో దుక్ఖనిరోధో నిరోధసచ్చం హోతి. సమథవిపస్సనా దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా మగ్గసచ్చం హోతి. ఇమాని చత్తారి సచ్చాని నిద్ధారేత్వా యోజేతబ్బాని. ‘‘తేసు చతూసు సచ్చేసు కతమం పరిఞ్ఞేయ్యం, కతమో పహాతబ్బో, కతమో భావేతబ్బో, కతమో సచ్ఛికాతబ్బో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘దుక్ఖం పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆది వుత్తం.

౮౦. దిట్ఠిచరితతణ్హాచరితానం అత్తకిలమథానుయోగాదివసేన చత్తారి సచ్చాని నిద్ధారితాని, ‘‘కథం దిట్ఠిచరితతణ్హాచరితానం సక్కాయదస్సనే పవత్తిభేదవసేన చత్తారి సచ్చాని నిద్ధారితానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ దిట్ఠిచరితా’’తిఆది వుత్తం. అథ వా ‘‘దిట్ఠిచరితతణ్హాచరితానం సక్కాయదస్సనే కతమో పవత్తిభేదో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఇమేసం సక్కాయదస్సనే అయం పవత్తిభేదోతి విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థ దిట్ఠిచరితా’’తిఆది వుత్తం. తేన వుత్తం – ‘‘ఇదాని దిట్ఠిచరితతణ్హాచరితానం సక్కాయదిట్ఠిదస్సనే పవత్తిభేదం దస్సేతుం ‘దిట్ఠిచరితా’తిఆది వుత్త’’న్తి. తత్థాతి తేసు దిట్ఠిచరితతణ్హాచరితేసు. దిట్ఠిచరితా పుగ్గలా రూపం ‘‘అత్తా’’తి అత్తతో ఉపగచ్ఛన్తి…పే… విఞ్ఞాణం ‘‘అత్తా’’తి అత్తతో ఉపగచ్ఛన్తి దిట్ఠిచరితానం అత్తాభినివేసస్స బలవభావతో, తణ్హాచరితా పన రూపం వా ‘‘అత్తా’’తి రూపవన్తం అత్తానం ఉపగచ్ఛన్తి అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా ‘‘అత్తా’’తి అత్తానం ఉపగచ్ఛన్తి…పే… విఞ్ఞాణస్మిం వా ‘‘అత్తా’’తి అత్తానం ఉపగచ్ఛన్తి తణ్హాచరితానం అత్తనియాభినివేసస్స బలవభావతో. పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఏకేకం నిస్సాయ చతుబ్బిధత్తా వీసతివత్థుకా అయం మిచ్ఛాదిట్ఠి ‘‘సక్కాయదిట్ఠీ’’తి వుచ్చతి. ఏవం దిట్ఠిచరితతణ్హాచరితానం సక్కాయదస్సనే పవత్తిభేదో విఞ్ఞాతబ్బోతి అత్థో.

‘‘సక్కాయదిట్ఠియా కతమో పటిపక్ఖో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తస్సా పటిపక్ఖో’’తిఆది వుత్తం. తస్సా సక్కాయదిట్ఠియా పజహనవసేన లోకుత్తరా సమ్మాదిట్ఠి పటిపక్ఖో, తస్సా సమ్మాదిట్ఠియా అన్వాయికా అనుగుణభావేన పవత్తనకా ధమ్మా చ సక్కాయదిట్ఠియా పజహనవసేన పటిపక్ఖా భవన్తి. ‘‘కతమే ధమ్మా అన్వాయికా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘సమ్మాసఙ్కప్పో’’తిఆది వుత్తం. సమ్మాసఙ్కప్పో…పే… సమ్మాసమాధి ఇమే ధమ్మా అన్వాయికా హోన్తి. అయం సమ్మాదిట్ఠిఆదికో అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో తస్సా సక్కాయదిట్ఠియా పటిపక్ఖో హోతి పహాయకత్తా. ‘‘తే సమ్మాదిట్ఠియాదయో ధమ్మా ఖన్ధతో కిత్తకా హోన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తే తయో ఖన్ధా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘కతమో ఖన్ధో సమథో, కతమో ఖన్ధో విపస్సనా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘సీలక్ఖన్ధో సమాధిక్ఖన్ధో చ సమథో, పఞ్ఞాక్ఖన్ధో విపస్సనా’’తి వుత్తం. ‘‘సక్కాయాదీసు కతమో కతమం సచ్చం, కతమో కతమం సచ్చ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ సక్కాయో’’తిఆది వుత్తం.

‘‘దిట్ఠిచరితతణ్హాచరితానం సక్కాయదిట్ఠితప్పటిపక్ఖవసేన చత్తారి సచ్చాని నిద్ధారితాని, కథం అన్తద్వయమజ్ఝిమపటిపదా నిద్ధారితా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తత్థ యే రూపం అత్తతో’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు దిట్ఠిచరితతణ్హాచరితేసు యే దిట్ఠిచరితా పుగ్గలా రూపం ‘‘అత్తా’’తి అత్తతో ఉపగచ్ఛన్తి…పే… విఞ్ఞాణం ‘‘అత్తా’’తి అత్తతో ఉపగచ్ఛన్తి. ఇమే దిట్ఠిచరితా పుగ్గలా ‘‘రూపాదయో చ అత్తా, రూపాదీనఞ్చ అనిచ్చత్తా, అత్తస్సాపి అనిచ్చత్తా అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతి, అత్తా వినస్సతి, అత్తా పరం మరణా న హోతీ’’తి అభినివిసనతో ‘‘ఉచ్ఛేదవాదినో’’తి వుచ్చన్తి. యే తణ్హాచరితా పుగ్గలా రూపం వా ‘‘అత్తా’’తి రూపవన్తం అత్తానం ఉపగచ్ఛన్తి…పే… విఞ్ఞాణం వా ‘‘అత్తా’’తి విఞ్ఞాణవన్తం అత్తానం ఉపగచ్ఛన్తి. అత్తని వా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణస్మిం వా అత్తానం ఉపగచ్ఛన్తి. ఇమే తణ్హాచరితా పుగ్గలా ‘‘రూపాదీహి అత్తా అఞ్ఞో అఞ్ఞత్తా అత్తా నిచ్చో సస్సతో’’తి అభినివిసనతో ‘‘సస్సతవాదినో’’తి వుచ్చన్తి.

తత్థ తేసు ఉచ్ఛేదవాదీసస్సతవాదీపుగ్గలేసు పవత్తా ఉచ్ఛేదవాదసస్సతవాదా ఉభో అన్తా అన్తద్వయపటిపదా హోన్తి. అయం అన్తద్వయపటిపదా సంసారపవత్తనస్స హేతుభావతో సంసారపవత్తి హోతి, తస్స అన్తద్వయస్స పటిపజ్జనస్స పజహనవసేన మజ్ఝిమపటిపదాసఙ్ఖాతోవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో పటిపక్ఖో హోతి పహాయకత్తా. అయం మగ్గో సంసారనివత్తనస్స హేతుభావతో సంసారనివత్తి హోతి. తత్థ సంసారపవత్తిసంసారనివత్తీసు పవత్తి సంసారపవత్తి దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చం, తదభిసఙ్గో తస్మిం దుక్ఖే అభిసఙ్గో తణ్హా సముదయో సముదయసచ్చం, తణ్హానిరోధో దుక్ఖనిరోధో నిరోధసచ్చం, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా మగ్గసచ్చం, ఇతి ఇమాని చత్తారి సచ్చాని నిద్ధారితాని. ‘‘దుక్ఖం పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదిమ్హి వుత్తనయోవ అత్థో.

‘‘ఉచ్ఛేదసస్సతస్స కిత్తకో పభేదో, మగ్గస్స కిత్తకో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ ఉచ్ఛేదసస్సత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉచ్ఛేదసస్సతఅరియమగ్గేసు ఉచ్ఛేదసస్సతదస్సనం సమాసతో సఙ్ఖేపతో వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి. ఉచ్ఛేదో పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే నిస్సాయ పవత్తత్తా పఞ్చవిధో, సస్సతదస్సనం ఏకేకస్మిం తిధా ఉప్పజ్జనతో పన్నరసవిధన్తి వీసతివిధం హోతి. విత్థారతో ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని. కతమాని? చత్తారో సస్సతవాదా, చత్తారో ఏకచ్చసస్సతవాదా, చత్తారో అన్తానన్తవాదా, చత్తారో అమరావిక్ఖేపవాదా, ద్వే అధిచ్చసముప్పన్నవాదా, సోళస సఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ అసఞ్ఞీవాదా, అట్ఠ నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీవాదా, సత్త ఉచ్ఛేదవాదా, పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదాతి ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని వేదితబ్బాని. విత్థారతో పన బ్రహ్మజాలసుత్తే (దీ. ని. ౧.౩౦ ఆదయో) ఆగతాని. తేసం ఉచ్ఛేదసస్సతదస్సనానం తేచత్తాలీసం బోధిపక్ఖియధమ్మా పటిపక్ఖో మగ్గో. కతమే తేచత్తాలీసం? ‘‘అనిచ్చసఞ్ఞా దుక్ఖసఞ్ఞా అనత్తసఞ్ఞా’’తి తిస్సో సఞ్ఞా చ ‘‘పహానసఞ్ఞా విరాగసఞ్ఞా నిరోధసఞ్ఞా’’తి తిస్సో సఞ్ఞా చాతి ఛ సఞ్ఞా చ ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అట్ఠ మగ్గఙ్గానీ’’తి తేచత్తాలీసం బోధిపక్ఖియధమ్మా విపస్సనావసేన పటిపక్ఖో మగ్గో నామ.

‘‘సమథవసేన కతమో పటిపక్ఖో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘అట్ఠ విమోక్ఖా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠ విమోక్ఖా పాకటా. దస కసిణాయతనాని సమథవసేన పటిపక్ఖో మగ్గో నామ. ‘‘కతమం ఞాణం కతమస్స ధమ్మస్స పదాలన’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతానీ’’తిఆది వుత్తం. దిట్ఠిచరితే పవత్తాని దిట్ఠిగతాని, మోహో. తణ్హాచరితే పవత్తాని దిట్ఠిగతాని, జాలం. అనాదివసేన పవత్తో మోహో. అనిధనవసేన పవత్తం జాలం. అట్ఠ సమాపత్తియో సమాపజ్జిత్వా తేజేత్వా తిక్ఖం విపస్సనాఞాణఞ్చ అరియమగ్గఞాణఞ్చఞాణవజిరం నామ బోధిపక్ఖియధమ్మానం ఞాణపదట్ఠానత్తా. మోహో చ జాలఞ్చ మోహజాలం. పదాలేతీతి పదాలనం, కత్తరి యుపచ్చయో, మోహజాలస్స పదాలనన్తి మోహజాలపదాలనం. పదాలనఞ్హి దువిధం విక్ఖమ్భనపదాలనం సముచ్ఛేదపదాలనన్తి. పుబ్బభాగే సమథవిపస్సనావసేన విక్ఖమ్భనపదాలనం, మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదపదాలనం ఏవ దట్ఠబ్బం. తత్థాతి తస్మిం మోహజాలే అవిజ్జా మోహో, భవతణ్హా జాలం. అత్తనో ఆధారం పుగ్గలం దుక్ఖాదీసు అట్ఠసు ఠానేసు మోహేతీతి మోహో. పఠమం జాలం జటం లాయిత్వా జటావసేన లాతి పవత్తతీతి జాలం, అత్తని జాతం మచ్ఛసకుణాదికం లాతి గణ్హాతి, లాపేతి గణ్హాపేతీతి వా జాలం, జాలం వియాతి జాలం. తేన వుత్తం – ‘‘అతీతాదిభేదభిన్నేసు రూపాదీసు, సకఅత్తభావాదీసు చ సంసిబ్బనవసేన పవత్తనతో జాలం భవతణ్హా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౮౦). ‘‘అవిజ్జాతణ్హాహి అత్తకిలమథానుయోగాదీనం కిలేసపక్ఖానం నిద్ధారణం కతం కథం కేన సద్దహితబ్బ’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేన వుచ్చతి ‘పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ చ భవతణ్హాయ చా’తి’’ వుత్తం.

౮౧. ‘‘ఇతో సాసనతో బహిద్ధా దిట్ఠిచరితతణ్హాచరితానం పటిపదాదయో నిద్ధారితా, సాసనే దిట్ఠిచరితతణ్హాచరితానం పటిపదాదయో కథం నిద్ధారితబ్బా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సంకిలేసపక్ఖా సుత్తత్థా ఆచరియేన దస్సితా, వోదానపక్ఖసుత్తత్థా కథం దస్సితబ్బా’’తి వత్తబ్బత్తా వా ‘‘తత్థ దిట్ఠిచరితో అస్మిం సాసనే’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు దిట్ఠిచరితతణ్హాచరితేసు. దిట్ఠిచరితో పుగ్గలో అస్మిం సాసనే పబ్బజితో హుత్వా చతూసు పచ్చయేసు సల్లేఖానుసన్తతవుత్తి భవతి. కస్మా? యస్మా సల్లేఖే తిబ్బగారవో, తస్మా సల్లేఖే తిబ్బగారవత్తా. తణ్హాచరితో పుగ్గలో అస్మిం సాసనే పబ్బజితో హుత్వా సిక్ఖానుసన్తతవుత్తి భవతి. కస్మా? యస్మా సిక్ఖాయ తిబ్బగారవో, తస్మా సిక్ఖాయ తిబ్బగారవత్తా. దిట్ఠిచరితో పుగ్గలో సమ్మత్తనియామం ఓక్కమన్తో హుత్వా ధమ్మానుసారీ పుగ్గలో భవతి. కస్మా? దిట్ఠియా దిట్ఠివిసయే పఞ్ఞాసదిసపవత్తనతో. తణ్హాచరితో పుగ్గలో సమ్మత్తనియామం ఓక్కమన్తో హుత్వా సద్ధానుసారీ భవతి. కస్మా? తణ్హావసేన మిచ్ఛాధిమోక్ఖత్తా. దిట్ఠిచరితో పుగ్గలో సుఖాయ పటిపదాయ, దన్ధాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యాతి, సుఖాయ పటిపదాయ, ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యాతి సుఖేన కిలేసేహి విక్ఖమ్భితుం సమత్థత్తా. తణ్హాచరితో పుగ్గలో దుక్ఖాయ పటిపదాయ, దన్ధాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యాతి, దుక్ఖాయ పటిపదాయ, ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యాతి దుక్ఖేన కిలేసేహి విక్ఖమ్భితుం సమత్థత్తా.

‘‘తథా కస్మా నియ్యాతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కిం కారణం య’’న్తిఆది వుత్తం. యం యేన కారణేన నియ్యాతి, తం కారణం కిన్తి పుచ్ఛతి. తస్స తణ్హాచరితస్స కామా సుఖేన అపరిచ్చత్తా హి యస్మా భవన్తి, తస్మా కామానం సుఖేన అపరిచ్చత్తత్తా తథా నియ్యాతి. సో తణ్హాచరితో కామేహి వత్థుకామకిలేసకామేహి వివేచియమానో దుక్ఖేన పటినిస్సరతి, దన్ధఞ్చ ధమ్మం చతుసచ్చధమ్మం ఆజానాతి. యో పన అయం పుగ్గలో దిట్ఠిచరితో హోతి, సో అయం దిట్ఠిచరితో పుగ్గలో ఆదితో ఆదిమ్హియేవ కామేహి కిలేసకామవత్థుకామేహి అనత్థికో భవతి. సో దిట్ఠిచరితో తతో తేహి కామేహి వివేచియమానో ఖిప్పఞ్చ సుఖేన పటినిస్సరతి, ఖిప్పఞ్చ ధమ్మం ఆజానాతి.

‘‘తణ్హాచరితో దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి, దిట్ఠిచరితో సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతీతి ఏకేకాయ పటిపదాయ భవితబ్బ’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘దుక్ఖాపి పటిపదా దువిధా దన్ధాభిఞ్ఞా చ ఖిప్పాభిఞ్ఞా చ, సుఖాపి పటిపదా దువిధా దన్ధాభిఞ్ఞా చ ఖిప్పాభిఞ్ఞా చా’’తి వుత్తం. ‘‘ఏవం సతి ఏకోవ ద్వీహి ద్వీహి పటిపదాహి నియ్యాతీతి ఆపజ్జతీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సత్తాపీ’’తిఆది వుత్తం. తణ్హాచరితా సత్తాపి దువిధా ముదిన్ద్రియాపి తిక్ఖిన్ద్రియాపి, దిట్ఠిచరితా సత్తాపి దువిధా ముదిన్ద్రియాపి తిక్ఖిన్ద్రియాపీతి యోజనా కాతబ్బా. యే తణ్హాచరితదిట్ఠిచరితా ముదిన్ద్రియా భవన్తి, తే తణ్హాచరితదిట్ఠిచరితా దన్ధఞ్చ పటినిస్సరన్తి, దన్ధఞ్చ ధమ్మం ఆజానన్తి. యే తణ్హాచరితదిట్ఠిచరితా తిక్ఖిన్ద్రియా భవన్తి, తే తణ్హాచరితదిట్ఠిచరితా ఖిప్పఞ్చ పటినిస్సరన్తి, ఖిప్పఞ్చ ధమ్మం ఆజానన్తి, తస్మా ఏకేకస్సేవ ఏకేకా పటిపదా యుత్తావాతి. ‘‘ఇమాహి పటిపదాహి నియ్యన్తియేవ, న నియ్యింసు నియ్యిస్సన్తీతి ఆపజ్జేయ్య వత్తమానవిభత్తియా నిద్దిట్ఠత్తా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘ఇమా చతస్సో’’తిఆది వుత్తం. అతీతేపి ఇమాహి చతూహి పటిపదాహి నియ్యింసు, పచ్చుప్పన్నేసుపి నియ్యన్తి, అనాగతేపి నియ్యిస్సన్తీతి అత్థో గహేతబ్బో యథా ‘‘పబ్బతో తిట్ఠతీ’’తి.

ఏవన్తి ఏవం వుత్తప్పకారేన. అరియపుగ్గలా చతుక్కమగ్గం పటిపదం పఞ్ఞాపేన్తి. ‘‘కిమత్థం పఞ్ఞాపేన్తీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘అబుధజనసేవితాయా’’తిఆది వుత్తం. అయం వుచ్చతి నన్దియావట్టస్స నయస్స భూమీతి తణ్హాఅవిజ్జానం వసేన సంకిలేసపక్ఖే ద్విదిసా చతుసచ్చయోజనాపి సమథవిపస్సనానం వసేన వోదానపక్ఖే ద్విదిసా చతుసచ్చయోజనాపి దస్సితా. అయం చతుబ్బిధా చతుసచ్చయోజనా నన్దియావట్టస్స నయస్స సముట్ఠానం భూమి సముట్ఠానభావతోతి. ‘‘తథావిధాయ చతుసచ్చయోజనాయ నన్దియావట్టస్స నయస్స సముట్ఠానభూమిభావో కేన సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం.

౮౨. ‘‘నన్దియావట్టస్స నయస్స సముట్ఠానభూతా భూమి దస్సితా, తస్స నన్దియావట్టస్స నయస్స కత్థ కతమా దిసా కిత్తకేన ఉపపరిక్ఖితబ్బా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘వేయ్యాకరణేసు హీ’’తిఆది వుత్తం. హి-సద్దో పక్ఖన్తరత్థో. యే దిసాభూతా ఆహారాదయో ధమ్మా వేయ్యాకరణేసు ‘‘కుసలాకుసలా’’తి వుత్తం, తే దిసాభూతా ఆహారాదయో ధమ్మా దువిధేన ‘‘ఇమే అకుసలా ధమ్మా సంకిలేసధమ్మా, ఇమే కుసలా వోదానధమ్మా’’తి దువిధేన ఉపపరిక్ఖితబ్బా ఆలోచితబ్బా. ‘‘కతమేన దువిధేనా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘లోకవట్టానుసారీ చ లోకవివట్టానుసారీ చా’’తి వుత్తం. ‘‘కతమం వట్టం, కతమం వివట్ట’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘వట్టం నామ సంసారో, వివట్టం నిబ్బాన’’న్తి వుత్తం. ‘‘సంసారస్స కతమో హేతూ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘కమ్మకిలేసా హేతు సంసారస్సా’’తి వుత్తం. ‘‘కతమం కమ్మం నామ, చేతనాయేవ కమ్మం నామ కిం, ఉదాహు చేతసికఞ్చ ఫలదానసమత్థాసమత్థమ్పి కమ్మం కి’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కమ్మ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు కమ్మకిలేసేసు. ‘‘తం కమ్మం కథం కేన పకారేన దట్ఠబ్బ’’న్తి చే వదేయ్య, యథా యేన ఉపచయేన కతం కమ్మం ఫలదానసమత్థం హోతి, తస్మిం ఉపచయే తం కమ్మం దట్ఠబ్బం. ‘‘తే కిలేసా కతమేహి ధమ్మేహి నిద్దిసితబ్బా’’తి చే పుచ్ఛేయ్య, సబ్బేపి కిలేసా చతూహి విపల్లాసేహి నిద్దిసితబ్బా. ‘‘తే కిలేసా కత్థ దట్ఠబ్బా’’తి చే పుచ్ఛేయ్య, దసవత్థుకే కిలేసపుఞ్జే తే కిలేసా దట్ఠబ్బా.

‘‘కతమాని దస వత్థూనీ’’తి చే పుచ్ఛేయ్య, చత్తారో ఆహారా, చత్తారో విపల్లాసా, చత్తారి ఉపాదానాని, చత్తారో యోగా, చత్తారో గన్థా, చత్తారో ఆసవా, చత్తారో ఓఘా, చత్తారో సల్లా, చతస్సో విఞ్ఞాణట్ఠితియో, చత్తారి అగతిగమనానీతి దస వత్థూనీతి వేదితబ్బాని చతున్నం కిచ్చవసేన ఏకత్తా. ఏత్థ చ కిలేసానం పచ్చయో వత్థుకామోపి కిలేసోపి కిలేసవత్థు హోతి పురిమానం పురిమానం కిలేసానం పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కిలేసానం పచ్చయభావతో.

‘‘కతమో కతమో కతమస్స కతమస్స వత్థూ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘పఠమే ఆహారే’’తిఆది వుత్తం. ఆలమ్బితబ్బే పఠమే కబళీకారాహారే పఠమో ‘‘రూపం సుభ’’న్తి విపల్లాసో ఆరమ్మణకరణవసేన పవత్తతి. ఆలమ్బితబ్బే దుతియే ఫస్సాహారే దుతియో ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా సుఖా’’తి విపల్లాసో పవత్తతి. ఆలమ్బితబ్బే తతియే చిత్తాహారే తతియో ‘‘చిత్తం నిచ్చ’’న్తి విపల్లాసో పవత్తతి, ఆలమ్బితబ్బే చతుత్థే మనోసఞ్చేతనాహారే ‘‘ధమ్మో అత్తా’’తి విపల్లాసో ఆరమ్మణకరణవసేన పవత్తతి. ఆలమ్బితబ్బే పఠమే ‘‘రూపం సుభ’’న్తి విపల్లాసో పఠమం కాముపాదానం ఆరమ్మణకరణవసేన పవత్తతి. సేసేసుపి యథారహం నయానుసారేన యోజేత్వా అత్థో వేదితబ్బో.

౮౩. ‘‘తేసు ఆహారాదీసు కతమో కతమస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తత్థ యో చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు ఆహారాదీసు, తణ్హాచరితదిట్ఠిచరితేసు వా. తణ్హాచరితస్స రూపవేదనాసు తిబ్బచ్ఛన్దరాగస్స ఉప్పజ్జనతో యో చ కబళీకారో ఆహారో, యో చ ఫస్సాహారో పవత్తతి, ఇమే కబళీకారాహారఫస్సాహారా తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా భవన్తి. దిట్ఠిచరితస్స ధమ్మచిత్తేసు బలవఅత్తనిచ్చాభినివేసస్స ఉప్పజ్జనతో యో చ మనోసఞ్చేతనాహారో, యో చ విఞ్ఞాణాహారో పవత్తతి, ఇమే మనోసఞ్చేతనాహారవిఞ్ఞాణాహారా దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా భవన్తి. ‘‘తత్థ యో చ అసుభే సుభ’’న్తిఆదీసుపి వుత్తనయానుసారేన అత్థో గహేతబ్బోతి. పురిమానం ద్విన్నం ద్విన్నం తణ్హాపధానత్తా చేవ తణ్హాసభావత్తా చ, పచ్ఛిమానం ద్విన్నం ద్విన్నం దిట్ఠిపధానత్తా చేవ దిట్ఠిసభావత్తా చాతి.

౮౪. ‘‘కతమస్మిం పఠమాదికే ఆహారే కతమో పఠమాదికో విపల్లాసో పవత్తతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కబళీకారే ఆహారే’’తిఆదినా నామవసేన నియమేత్వా పుబ్బే వుత్తత్థమేవ దస్సేతి. ‘‘కతమస్మిం విపల్లాసే ఠితో కతమం ఉపాదియతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘పఠమే విపల్లాసే ఠితో’’తిఆది వుత్తం. పఠమే విపల్లాసే ఠితో పుగ్గలో కామే యేన ఉపాదానేన ఉపాదియతి, ఇదం ఉపాదానం ‘‘కాముపాదానం నామా’’తి వుచ్చతి. సేసేసు ఇమినా నయేన యోజనా కాతబ్బా.

‘‘యేన కాముపాదానేన కామేహి పుగ్గలో సంయుజ్జతి, అయం కాముపాదానధమ్మో ‘కామయోగో’తి వుచ్చతీ’’తిఆదినా యోజనా కాతబ్బా. సేసానం యోజనత్థాదయో పాళితో, అట్ఠకథాతో చ పాకటా.

౮౫. ‘‘ఆహారాదీసు కతమే కతమా దిసా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ ఇమా చతస్సో దిసా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తేసు ఆహారచతుక్కాదీసు దససు చతుక్కేసు పఠమో పఠమో కబళీకారాహారాదికో పఠమా దిసా, దుతియో దుతియో ఫస్సాహారాదికో దుతియా దిసా, తతియో తతియో విఞ్ఞాణాహారాదికో తతియా దిసా, చతుత్థో చతుత్థో మనోసఞ్చేతనాహారాదికో చతుత్థా దిసాతి వేదితబ్బా.

‘‘తాసు చతూసు దిసాసు తేసు కబళీకారాహారాదీసు ధమ్మేసు కతమే ధమ్మా కతమస్స ఉపక్కిలేసా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఇమే ఆహారాదయో ధమ్మా ఇమస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసాతి విభత్తాతి దస్సేతుం ‘‘తత్థ యో చ కబళీకారో ఆహారో…పే… ఇమే దిట్ఠిచరితస్స ఉదత్తస్స ఉపక్కిలేసా’’తి వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన – ‘‘కబళీకారాహారో ఆహారోతిఆది ఆహారాదీసు యే యస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా, తం విభజిత్వా దస్సేతుం ఆరద్ధ’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౮౫) వుత్తం. దసన్నం సుత్తానన్తి ఏకదేసభూతానం దసన్నం సుత్తానం. అత్థోతి సభావధమ్మో. సద్దత్థో హి అసమానోతి. ‘‘బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి ఏతేన చ సద్దత్థస్స నానత్తం దస్సేతి.

‘‘కబళీకారాహారాదీసు కతమే ఆహారాదయో కతమేన విమోక్ఖముఖేన పరిఞ్ఞం పహానం గచ్ఛన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ యో చ కబళీకారో’’తిఆది వుత్తం.

ఇతీతి ఏవం వుత్తప్పకారా. సబ్బేతి సబ్బే ఆహారాదయో ధమ్మా లోకవట్టానుసారినో భవన్తి. తేతి తే సబ్బే ఆహారాదయో ధమ్మా. లోకాతి లోకతో వట్టతో. తీహి విమోక్ఖముఖేహి అనిచ్చానుపస్సనాదీహి నియ్యన్తి.

౮౬. సంకిలేసపక్ఖే దిసాభూతా ఆహారచతుక్కాదయో దస చతుక్కా ధమ్మా ఆచరియేన నిద్ధారేత్వా దస్సితా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘వోదానపక్ఖే కతమే దిసాభూతా ధమ్మా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా వోదానపక్ఖే దిసాభూతే ధమ్మే దస్సేతుం ‘‘చతస్సో పటిపదా’’తిఆది వుత్తం. చత్తారో విహారాతి దిబ్బవిహారా బ్రహ్మవిహారా అరియవిహారా ఆనేఞ్జవిహారాతి చత్తారో విహారా. తేసు రూపావచరసమాపత్తియో దిబ్బవిహారా, చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయో బ్రహ్మవిహారా, చతస్సో ఫలసమాపత్తియో అరియవిహారా, చతస్సో అరూపసమాపత్తియో ఆనేఞ్జవిహారాచత్తారో అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మాతి మానపహానం ఆలయసముగ్ఘాతో అవిజ్జాపహానం భవూపసమోతి చత్తారో అచ్ఛరియఅబ్భుతధమ్మా. చత్తారి అధిట్ఠానానీతి సచ్చాధిట్ఠానం చాగాధిట్ఠానం పఞ్ఞాధిట్ఠానం ఉపసమాధిట్ఠానన్తి చత్తారి అధిట్ఠానాని. చతస్సో సమాధిభావనాతి ఛన్దసమాధిభావనా వీరియసమాధిభావనా చిత్తసమాధిభావనా వీమంసాసమాధిభావనాతి చతస్సో సమాధిభావనా. చత్తారో సుఖభాగియాతి ఇన్ద్రియసంవరో తపో బోజ్ఝఙ్గో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గోతి చత్తారో సుఖభాగియా. అవసేసా పాకటా.

‘‘చతూసు చతూసు పటిపదాదీసు కతమో పటిపదాదికో పఠమో సతిపట్ఠానాదికో భవతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘పఠమా పటిపదా పఠమం సతిపట్ఠాన’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘పటిపదాదయో పఞ్ఞాపదట్ఠానాదికా, సతిపట్ఠానాదయో పన సతిపదట్ఠానాదికా, తస్మా ‘పఠమా పటిపదా పఠమం సతిపట్ఠాన’న్తిఆదియోజనా కాతబ్బా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘పఠమా పటిపదా భావితా బహులీకతా పఠమం సతిపట్ఠానం పూరేతీ’’తిఆది వుత్తం, పూరకపూరేతబ్బభావతో తథా యోజనా కాతబ్బాతి అధిప్పాయో. అథ వా ‘‘భావితా బహులీకతా కతమే పటిపదాదయో కతమే సతిపట్ఠానాదికే పూరేన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘పఠమా పటిపదా భావితా బహులీకతా పఠమం సతిపట్ఠానం పూరేతీ’’తిఆది వుత్తం.

౮౭. ‘‘తేసు దససు పటిపదాచతుక్కాదీసు కతమే ధమ్మా కతమా దిసా, కతమే ధమ్మా కతమా దిసా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ ఇమా చతస్సో దిసా పఠమా పటిపదా, పఠమో సతిపట్ఠానో’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు దససు పటిపదాచతుక్కాదీసు. ఇమా మయా వుచ్చమానా పఠమా పటిపదాదయో దిసా చతస్సో దిసా భవన్తి.

‘‘తేసు చతూసు దిసాభూతేసు పటిపదాచతుక్కాదీసు కతమో దిసాభూతో అత్థో కతమస్స పుగ్గలస్స భేసజ్జ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ పఠమా పటిపదా…పే… దిట్ఠిచరితస్స ఉదత్తస్స భేసజ్జ’’న్తి వుత్తం.

‘‘తేసు దససు పటిపదాదిచతుక్కేసు ధమ్మేసు కతమో కతమో కతమం కతమం విమోక్ఖముఖ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ దుక్ఖా చ పటిపదా’’తిఆది వుత్తం. అత్థో పన టీకాయం విత్థారేన వుత్తో పాకటో. సంకిలేసపక్ఖే దిసాభూతా ఆహారచతుక్కాదయో దస చతుక్కా సమతిక్కమితబ్బపహాతబ్బభావేన నిద్ధారితా, వోదానపక్ఖే పన దిసాభూతా పటిపదాచతుక్కాదయో దస చతుక్కా సమతిక్కమపహాయకభావేన నిద్ధారితా.

‘‘తేసం ఆహారచతుక్కాదీనం దసన్నం చతుక్కానం సమతిక్కమనపహానసఙ్ఖాతం యం విక్కీళితఞ్చ తేసం పటిపదాచతుక్కాదీనం దసన్నం చతుక్కానం భావనాసఙ్ఖాతం యం విక్కీళితఞ్చ సచ్ఛికిరియాసఙ్ఖాతం యం విక్కీళితఞ్చ అత్థి, తం తివిధం విక్కీళితం కతమేసం పుగ్గలానం విక్కీళితం భవతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తేసం విక్కీళిత’’న్తి వుత్తం. అథ వా ‘‘యథావుత్తప్పకారేహి విమోక్ఖముఖేహి యే బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకా విముచ్చింసు, తేసు బుద్ధస్సేవ విక్కీళితం భవతి కిం, పచ్చేకబుద్ధస్సేవ విక్కీళితం భవతి కిం, సావకస్సేవ విక్కీళితం భవతి కిం, ఉదాహు సబ్బేసం బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకానం విక్కీళితం భవతి కి’’న్తి విచారణాయ సమ్భవతో ‘‘తేసం విక్కీళిత’’న్తి వుత్తం. యథావుత్తప్పకారేహి విమోక్ఖముఖేహి యే బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకా ముచ్చింసు, తేసం బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకానం విక్కీళితం. యం ఆహారచతుక్కాదీనం దసన్నం చతుక్కానం సపరసన్తానే సమతిక్కమనపహానఞ్చ యా పటిపదాచతుక్కాదీనం దసన్నం చతుక్కానం సపరసన్తానే భావనాసమ్పాదనా, సచ్ఛికిరియాసమ్పాదనా చ అత్థి, ఇదం సబ్బం విక్కీళితం నామ భవతీతి అత్థో.

‘‘సబ్బేసం ఆహారచతుక్కాదీనం దసన్నం చతుక్కానం సబ్బే పటిపదాచతుక్కాదయో దస చతుక్కా పటిపక్ఖా హోన్తి కిం, ఉదాహు యథాక్కమం చతుక్కానం చతుక్కా పటిపక్ఖా హోన్తి కి’’న్తి విచారణాయ సమ్భవతో యథాక్కమం చతుక్కానం చతుక్కా పటిపక్ఖా హోన్తి పహాతబ్బపహాయకభావేనాతి దస్సేన్తో ‘‘చత్తారో ఆహారా తేసం పటిపక్ఖో చతస్సో పటిపదా’’తిఆదిమాహ. అట్ఠకథాయం పన – ‘‘ఇదాని ఆహారాదీనం పటిపదాదీహి యేన సమతిక్కమనం, తం నేసం పటిపక్ఖభావం దస్సేన్తో ‘చత్తారో ఆహారా తేసం పటిపక్ఖో చతస్సో పటిపదా’తిఆదిమాహా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౮౭) వుత్తం. తత్థ సంకిలేసపక్ఖే చత్తారో యే ఆహారా నిద్ధారితా, తేసం చతున్నం ఆహారానం వోదానపక్ఖే యా చతస్సో పటిపదా నిద్ధారితా, తా చతస్సో పటిపదా పటిపక్ఖో ఆహారానం పహాతబ్బత్తా, పటిపదానం పన పహాయకత్తా. సతిపి ఆహారానం అప్పహాతబ్బభావే విపస్సనారమ్మణత్తా ఆహారపటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానవసేన పహాతబ్బభావో వుత్తోతి ఏవమాదియోజనా కాతబ్బా.

సీహాతి సీహసదిసా బుద్ధా చ సీహసదిసా పచ్చేకబుద్ధా చ సీహసదిసా సావకా చాతి సీహసదిసా విసుం విసుం యోజేతబ్బా. సావకా పన అహతరాగదోసమోహాపి సన్తి, తేపి ‘‘సీహా’’తి మఞ్ఞేయ్యున్తి తం నివత్తాపనత్థం ‘‘హతరాగదోసమోహా’’తి వుత్తం. హనితబ్బాతి హతా, రాగో చ దోసో చ మోహో చ రాగదోసమోహా, హతా రాగదోసమోహా ఏతేహి సావకేహీతి హతరాగదోసమోహా, సావకాతి యోజనా కాతబ్బా సావకానంయేవ బ్యభిచారసమ్భవతోతి. తేసం సీహానం బుద్ధానం, తేసం సీహానం పచ్చేకబుద్ధానం, తేసం సీహానం సావకానం భావనా వోదానపక్ఖే భావితబ్బానం బోధిపక్ఖియధమ్మానం భావనా వడ్ఢనా చ, సచ్ఛికిరియా వోదానపక్ఖేయేవ సచ్ఛికాతబ్బానం ఫలనిబ్బానానం సచ్ఛికిరియా చ, బ్యన్తీకిరియా సంకిలేసపక్ఖే పహాతబ్బానం పహానసఙ్ఖాతా బ్యన్తీకిరియా చ విక్కీళితం నామ భవతి.

ఇన్ద్రియాధిట్ఠానన్తి సద్ధిన్ద్రియాదీనం ఇన్ద్రియానం అధిట్ఠానం పవత్తనం భావనా, సచ్ఛికిరియా చ. విపరియాసానధిట్ఠానన్తి విపల్లాసానం అధిట్ఠానం పహానవసేన అప్పవత్తనం, అనుప్పాదనఞ్చ సఙ్ఖేపతో విక్కీళితం నామాతి గహితం. ఇన్ద్రియాని సద్ధిన్ద్రియాదీని సద్ధమ్మగోచరో సద్ధమ్మస్స వోదానపక్ఖస్స గోచరో పవత్తనహేతూతి అధిప్పేతాని. విపరియాసా విపల్లాసా కిలేసగోచరో సంకిలేసపక్ఖస్స గోచరో పవత్తిహేతూతి అధిప్పేతా.

‘‘చత్తారో ఆహారాతిఆదినా సంకిలేసపక్ఖే ఆహారచతుక్కాదీనం దసన్నం చతుక్కానం తణ్హాచరితాదీనం చతున్నం పుగ్గలానం ఉపక్కిలేసవిభావనాముఖేన యా నిద్ధారణా ఆచరియేన కతా, ‘చతస్సో పటిపదా’తిఆదినా చ వోదానపక్ఖే పటిపదాచతుక్కాదీనం దసన్నం చతుక్కానం తణ్హాచరితాదీనం చతున్నం పుగ్గలానం వోదానవిభావనాముఖేన యా నిద్ధారణా ఆచరియేన కతా, సా అయం నిద్ధారణా కతమస్స నయస్స సముట్ఠానం భూమీతి వుచ్చతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘అయం వుచ్చతి సీహవిక్కీళితస్స నయస్స భూమీ’’తి వుత్తం. తత్థ అయన్తి యా అయం వుత్తనయేన ద్విప్పకారా నిద్ధారణా కతా, సా అయం ద్విప్పకారా నిద్ధారణా సీహవిక్కీళితస్స నయస్స భూమి పవత్తిట్ఠానం సముట్ఠానన్తి నయసముట్ఠానకోసల్లేహి పుగ్గలేహి వుచ్చతీతి యోజనా కాతబ్బాతి.

‘‘వుత్తప్పకారాయ నిద్ధారితాయ నయస్స భూమిభావో కస్మా విఞ్ఞాయతీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం. తేన వుత్తప్పకారాయ నిద్ధారణాయ నయభూమిభావేన ‘‘యో నేతి…పే… కుసలాతి చా’’తి యం వచనం ఆచరియో ఆహ, తేన వచనేన విఞ్ఞాయతీతి.

సీహవిక్కీళితనయభూమి ఆచరియేన విభావితా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కతమా తిపుక్ఖలనయభూమీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా తిపుక్ఖలనయభూమిం విభావేతుకామో ‘‘తత్థ యే దుక్ఖాయ పటిపదాయా’’తిఆదిమాహ. ఏవం సతి ‘‘అయం సంకిలేసో, తీణి అకుసలమూలానీ’’తిఆదివచనమేవ ఆచరియేన వత్తబ్బం, కస్మా పన ‘‘తత్థ యే దుక్ఖాయ పటిపదాయా’’తిఆదివచనం వత్తబ్బన్తి? సచ్చం, తిపుక్ఖలనయభూమిభావనా పన ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదిపుగ్గలత్తయవసేన పవత్తా, తస్మా ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదిపుగ్గలత్తయం విభావేతుం ‘‘తత్థ యే దుక్ఖాయ పటిపదాయా’’తిఆదివచనం వుత్తం. ఏవమపి ‘‘తత్థ యో సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి, అయం ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ’’తిఆదివచనమేవ వత్తబ్బం, కస్మా పన ‘‘తత్థ యే దుక్ఖాయ పటిపదాయా’’తిఆదివచనం వత్తబ్బన్తి? సచ్చం, ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదిపుగ్గలత్తయం పన సీహవిక్కీళితనయతో తిపుక్ఖలనయస్స నిగ్గచ్ఛనతో నిక్ఖమనతో సీహవిక్కీళితనయభూమివిభావనాయం పటిపదావిభాగతో విభావితపుగ్గలచతుక్కతో నిద్ధారితం, సీహవిక్కీళితనయభూమివిభావనాయం పటిపదావిభాగతో విభావితం పుగ్గలచతుక్కం పఠమం విభావేతుం ‘‘తత్థ యే దుక్ఖాయ పటిపదాయా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి యో పటిపదాచతుక్కో సీహవిక్కీళితనయభూమివిభావనాయం నిద్ధారితో, తస్మిం పటిపదాచతుక్కే. యేతి యే దన్ధఉదత్తా దిట్ఠిచరితపుగ్గలా యథాక్కమం సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ చ సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యన్తి, ఇతి నియ్యకా ద్వే పుగ్గలా చ నిద్ధారితా. ‘‘తేసం చతున్నం పుగ్గలానం కతమో సంకిలేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తేసం చతున్నం పుగ్గలానం అయం సంకిలేసో’’తి విస్సజ్జేతుం ‘‘తేసం చతున్నం పుగ్గలానం అయం సంకిలేసో’’తిఆది వుత్తం. చత్తారో ఆహారా నిద్ధారితా…పే… చత్తారి అగతిగమనాని నిద్ధారితాని, ఇతి అయం దసవిధో ఆహారచతుక్కాదిచతుక్కో తేసం చతున్నం పుగ్గలానం సంకిలేసో హోతి. తేసం చతున్నం పుగ్గలానం సంకిలేసో ఆచరియేన నిద్ధారితో, ‘‘కతమం వోదాన’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తేసం చతున్నం పుగ్గలానం ఇదం వోదాన’’న్తిఆది వుత్తం. చతస్సో పటిపదా నిద్ధారితా, చతస్సో అప్పమాణా నిద్ధారితా, ఇతి ఇదం దసవిధం పటిపదాచతుక్కాదిచతుక్కభూతం ధమ్మజాతం తేసం చతున్నం పుగ్గలానం వోదానం హోతి.

౮౮. ‘‘తేసు చతూసు పుగ్గలేసు కతమో పుగ్గలో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ, కతమో పుగ్గలో విపఞ్చితఞ్ఞూ, కతమో పుగ్గలో నేయ్యో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ యే’’తిఆది వుత్తం. ‘‘పుబ్బేపి ‘తత్థ యే’తిఆదినా చత్తారో పుగ్గలా నిద్ధారితా, కస్మా పన పున ‘‘తత్థ యే’తిఆదినా చత్తారో పుగ్గలా నిద్ధారితా’’తి చే వదేయ్య? పుబ్బే సంకిలేసవోదానం సామిభావేన నిద్ధారితా, పచ్ఛా పన ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదీనం అవయవానం సమూహభావేన నిద్ధారితాతి విసేసత్థో గహేతబ్బో. తత్థ యే…పే… ఇమే ద్వే పుగ్గలాతి ఏత్థ యోజనత్థో హేట్ఠా వుత్తసదిసోవ. తత్థాతి తేసు చతూసు పుగ్గలేసు. యోతి ఉదత్తో దిట్ఠిచరితో. అయన్తి అయం నియతో ఉదత్తో దిట్ఠిచరితో. పున యోతి ఉదత్తోవ తణ్హాచరితో చ మన్దో దిట్ఠిచరితో చ. సాధారణాయాతి దుక్ఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ చ సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ చ.

‘‘ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదయో తయో పుగ్గలా ఆచరియేన నిద్ధారితా, తేసు తీసు పుగ్గలేసు కతమస్స కతమస్స కతమం కతమం భగవా ఉపదిసతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ భగవా’’తిఆది వుత్తం. అథ వా ‘‘పటిపదాభేదేన పుగ్గలభేదో ఆచరియేన విభావితో, కథం దేసనాభేదేన పుగ్గలభేదో విభావితో’’తి వత్తబ్బత్తా దేసనాభేదేనపి పుగ్గలభేదం విభావేతుం ‘‘తత్థ భగవా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు తీసు ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదీసు పుగ్గలేసు. ‘‘సమథదేసనావిపస్సనాదేసనాభేదేనేవ పుగ్గలభేదో విభావితో’’తి వత్తబ్బత్తా ముదుధమ్మదేసనాతిక్ఖధమ్మదేసనాభేదేనపి పుగ్గలభేదం విభావేతుం ‘‘తత్థ భగవా’’తిఆది వుత్తం. సేసేసుపి ఏవమేవ అనుసన్ధ్యత్థో వత్తబ్బో.

విసుం విసుం పటిపదాభేదేన చత్తారో హుత్వా విసుం చ సమ్పిణ్డితా చ పటిపదాభేదేన చేవ దేసనాభేదేన చ తయో హోన్తీతి విభావేతుం ‘‘తత్థ యే’’తిఆదిం పున వత్వా ‘‘ఇతి ఖో చత్తారి హుత్వా తీణి భవన్తీ’’తి వుత్తం. తత్థ చత్తారి తీణీతి లిఙ్గవిపల్లాసనిద్దేసో, ‘‘చత్తారో తయో’’తి పన పకతిలిఙ్గనిద్దేసో కాతబ్బోవ.

‘‘తేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం కతమో సంకిలేసో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం అయం సంకిలేసో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అయం సంకిలేసోతి ‘‘తీణి అకుసలమూలాని…పే… సీలవిపత్తి దిట్ఠివిపత్తి ఆచారవిపత్తీ’’తి నిద్ధారితానం అకుసలానం ధమ్మానం ఇతి అయం సమూహో సంకిలేసో హోతి. ‘‘తేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం సంకిలేసో ఆచరియేన నిద్ధారితో, కథం వోదానం నిద్ధారితబ్బ’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం ఇదం వోదాన’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇదం వోదానన్తి ‘‘తీణి కుసలమూలాని…పే… తీణి విమోక్ఖముఖాని సుఞ్ఞతం అనిమిత్తం అప్పణిహిత’’న్తి నిద్ధారితానం కుసలధమ్మానం సమూహభూతం ఇతి ఇదం ధమ్మజాతం వోదానం హోతి.

‘‘వుత్తప్పకారేన చత్తారో హుత్వా తయో పుగ్గలా భవన్తీతి ఆచరియేన విభావితా, తయో హుత్వా కిత్తకా పుగ్గలా భవన్తీ’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘ఇతి ఖో చత్తారి హుత్వా తీణి భవన్తి, తీణి హుత్వా ద్వే భవన్తి తణ్హాచరితో చ దిట్ఠిచరితో చా’’తిఆది వుత్తం. ఇతీతి హేట్ఠా వుత్తప్పకారేన చత్తారి చత్తారో హుత్వా తీణి తయో భవన్తి. తీణి తయో హుత్వా తణ్హాచరితో చ దిట్ఠిచరితో చాతి ద్వే పుగ్గలా భవన్తి.

‘‘తేసం ద్విన్నం పుగ్గలానం కతమో సంకిలేసో’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘తేసం ద్విన్నం పుగ్గలానం అయం సంకిలేసో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అయం సంకిలేసోతి ‘‘తణ్హా చ అవిజ్జా చ…పే… సస్సతదిట్ఠి చ ఉచ్ఛేదదిట్ఠి చా’’తి నిద్ధారితానం అకుసలధమ్మానం ఇతి అయం సమూహో సంకిలేసో హోతి.

‘‘తేసం ద్విన్నం పుగ్గలానం సంకిలేసో ఆచరియేన నిద్ధారితో, కథం వోదాన’’న్తి వత్తబ్బభావతో ‘‘తేసం ద్విన్నం పుగ్గలానం ఇదం వోదాన’’న్తిఆది వుత్తం. ఇదం వోదానన్తి ‘‘సమథో చ విపస్సనా చ…పే… సఉపాదిసేసా చ నిబ్బానధాతు, అనుపాదిసేసా చ నిబ్బానధాతూ’’తి నిద్ధారితానం కుసలధమ్మానం సమూహభూతం ఇతి ఇదం ధమ్మజాతం వోదానం హోతి.

‘‘తీణి అకుసలమూలానీ’’తిఆదినా సంకిలేసపక్ఖే అకుసలమూలతికాదీనం ద్విన్నం ద్వాదసన్నం తికానం, తిణ్ణం ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదిపుగ్గలానం సంకిలేసవిభావనాముఖేన యా నిద్ధారణా కతా, ‘‘తీణి కుసలమూలానీ’’తిఆదినా వోదానపక్ఖే కుసలమూలతికాదీనం ద్విన్నం ద్వాదసన్నం తికానం, తిణ్ణం ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదిపుగ్గలానం వోదానవిభావనాముఖేన యా నిద్ధారణా కతా, అయం వుత్తప్పకారనిద్ధారణా తిపుక్ఖలస్స చ నయస్స, అఙ్కుసస్స చ నయస్స భూమి సముట్ఠానం పవత్తిహేతు నామాతి యోజేత్వా ‘‘తణ్హా చ అవిజ్జా చా’’తిఆదినా సంకిలేసపక్ఖే తణ్హాఅవిజ్జాదుకాదీనం పన్నరసన్నం దుకానం, ద్విన్నం తణ్హాచరితదిట్ఠిచరితానం పుగ్గలానం వోదానవిభావనాముఖేన యా నిద్ధారణా కతా, ‘‘సమథో చ విపస్సనా చా’’తిఆదినా వోదానపక్ఖే సమథవిపస్సనాదుకాదీనం ఏకూనవీసతిదుకానం, ద్విన్నం తణ్హాచరితదిట్ఠిచరితానం పుగ్గలానం వోదానవిభావనాముఖేన యా నిద్ధారణా కతా, అయం వుత్తప్పకారా నన్దియావట్టస్స నయస్స భూమీతిపి నీహరిత్వా యోజేతబ్బా. పుగ్గలాధిట్ఠానవసేన హి నన్దియావట్టనయతో సీహవిక్కీళితనయస్స సమ్భవో, సీహవిక్కీళితనయతో చ తిపుక్ఖలనయస్స సమ్భవో హోతి. ధమ్మాధిట్ఠానవసేన పన సీహవిక్కీళితనయతో తిపుక్ఖలనయస్స సమ్భవో, తిపుక్ఖలనయతో చ నన్దియావట్టనయస్స సమ్భవో హోతి. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘అన్తే ‘తణ్హా చ అవిజ్జా చా’తిఆదినా సమథస్స నయస్స భూమి దస్సితా. తేనేవ హి ‘చత్తారి హుత్వా తీణి భవన్తి, తీణి హుత్వా ద్వే భవన్తీ’తి వుత్త’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౮౮).

‘‘కస్మా పన అయం వుత్తప్పకారాయ నిద్ధారణాయ తిపుక్ఖలస్స చ నయస్స, అఙ్కుసస్స చ నయస్స భూమిభావో విఞ్ఞాయతీ’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం. తేన యథావుత్తస్స నిద్ధారణాయ భూమిభావేన ఆచరియో ‘‘యో అకుసలే…పే… దిసాలోచనేనాతి చా’’తి యం వచనం ఆహ, తేన వచనేన వుత్తప్పకారాయ నిద్ధారణాయ తిపుక్ఖల…పే… యస్స భూమిభావో విఞ్ఞాయతీతి అత్థో.

‘‘ఏత్తావతా నయసముట్ఠానం పరిపుణ్ణం హోతి, అఞ్ఞం నత్థీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘నియుత్తం నయసముట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. యేన యేన నయసముట్ఠానేన సంకిలేసపక్ఖే వా అకుసలా ధమ్మా నిద్ధారితా, వోదానపక్ఖే వా కుసలా ధమ్మా నిద్ధారితా, తం తం నయసముట్ఠానం నియుత్తం యథారహం నిద్ధారేత్వా యుజ్జితబ్బన్తి అత్థో గహేతబ్బో.

నయక్కమేన పన సఙ్ఖేపతో దస్సయిస్సామి – ద్వే పుగ్గలా, తయో పుగ్గలా, చత్తారో పుగ్గలాతి పుగ్గలా తికోట్ఠాసా భవన్తి, చతుదిసా, ఛదిసా, అట్ఠదిసాతి దిసాపి తికోట్ఠాసా భవన్తి. తత్థ ద్వే పుగ్గలాతి తణ్హాచరితో పుగ్గలో, దిట్ఠిచరితో పుగ్గలోతి ద్వే పుగ్గలా భవన్తి. తయో పుగ్గలాతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞుపుగ్గలో, విపఞ్చితఞ్ఞుపుగ్గలో, నేయ్యపుగ్గలోతి తయో పుగ్గలా భవన్తి. చత్తారో పుగ్గలాతి దుక్ఖాపటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞాదిభేదేన భిన్నా ముదిన్ద్రియో తణ్హాచరితో పుగ్గలో, ముదిన్ద్రియో దిట్ఠిచరితో పుగ్గలో, తిక్ఖిన్ద్రియో తణ్హాచరితో పుగ్గలో, తిక్ఖిన్ద్రియో దిట్ఠిచరితో పుగ్గలోతి చత్తారో పుగ్గలా భవన్తి. చతుదిసాతి సంకిలేసపక్ఖే ద్వే ద్వే దిసా, వోదానపక్ఖే ద్వే ద్వే దిసాతి చతుదిసా భవన్తి. ఛదిసాతి సంకిలేసపక్ఖే తిస్సో తిస్సో దిసా, వోదానపక్ఖే తిస్సో తిస్సో దిసాతి ఛదిసా భవన్తి. అట్ఠదిసాతి సంకిలేసపక్ఖే చతస్సో చతస్సో దిసా, వోదానపక్ఖే చతస్సో చతస్సో దిసాతి అట్ఠదిసా భవన్తి. తేసు ద్వే ద్వే తణ్హాచరితదిట్ఠిచరితే పుగ్గలే, చతుదిసా చ నిస్సాయ నన్దియావట్టనయసముట్ఠానం భవతి. తయో ఉగ్ఘటితఞ్ఞువిపఞ్చితఞ్ఞునేయ్యపుగ్గలే చ ఛదిసా చ నిస్సాయ తిపుక్ఖలనయసముట్ఠానం భవతి. దుక్ఖాపటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞాదిభేదేన భిన్నే చత్తారో ముదిన్ద్రియతణ్హాచరితతిక్ఖిన్ద్రియతణ్హాచరితముదిన్ద్రియదిట్ఠిచరితతిక్ఖిన్ద్రియదిట్ఠిచరితే పుగ్గలే చ అట్ఠదిసా చ నిస్సాయ సీహవిక్కీళితనయసముట్ఠానం భవతి. ఏకేకస్మిం నయసముట్ఠానే విభజితే దిసాలోచనఅఙ్కుసనయసముట్ఠానానిపి విభజితాని భవన్తి.

‘‘కథం నన్దియావట్టనయసముట్ఠానం భవతీ’’తి చే వదేయ్య? ‘‘తణ్హా చ అవిజ్జా చ అహిరికఞ్చ అనోత్తప్పఞ్చ అస్సతి చ అసమ్పజఞ్ఞఞ్చ అయోనిసోమనసికారో చ కోసజ్జఞ్చ దోవచస్సఞ్చ అహంకారో చ మమంకారో చ అస్సద్ధా చ పమాదో చ అసద్ధమ్మస్సవనఞ్చ అసంవరో చ అభిజ్ఝా చ బ్యాపాదో చ నీవరణఞ్చ సంయోజనఞ్చ కోధో చ ఉపనాహో చ మక్ఖో చ పళాసో చ ఇస్సా చ మచ్ఛేరఞ్చ మాయా చ సాఠేయ్యఞ్చ సస్సతదిట్ఠి చ ఉచ్ఛేదదిట్ఠి చా’’తి (నేత్తి. ౮౮) దుకదుకవసేన దేసితో అయం దిసాభూతో అకుసలధమ్మసమూహో ద్విన్నం తణ్హాచరితదిట్ఠిచరితానం పుగ్గలానం సంకిలేసో హోతీతి సంకిలేసపక్ఖే సంకిలేససామఞ్ఞభావేన యోజేత్వా ‘‘ఇమేసు పన్నరససు దుకదుకవసేన దేసితేసు దిసాభూతేసు అకుసలధమ్మేసు కతమో అకుసలధమ్మో కతమస్స పుగ్గలస్స దిసా’’తి మనసావ దిసాధమ్మభావేన ఓలోకేత్వా ‘‘అయం అయం పఠమో పఠమో అకుసలధమ్మో తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స సంకిలేసపక్ఖే పఠమా దిసా నామ, అయం అయం దుతియో దుతియో అకుసలధమ్మో దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స సంకిలేసపక్ఖే దుతియా దిసా నామా’’తి విసుం విసుం యోజేత్వా సముదయసచ్చదుక్ఖసచ్చాని యథారహం నీహరిత్వా విభజితబ్బధమ్మసభావో చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన దస్సితో, సో సంవణ్ణనావిసేసో చ నన్దియావట్టనయసముట్ఠానం భవతి, తస్స ఓలోకనా చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన దస్సితా, సో సంవణ్ణనావిసేసో చ దిసాలోచననయసముట్ఠానం భవతి, తథా ఓలోకేత్వా దిసావిసేసభూతస్స ధమ్మవిసేసస్స పుగ్గలానం నయనఞ్చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన నయతి, సో సంవణ్ణనావిసేసో చ అఙ్కుసనయసముట్ఠానం భవతి.

‘‘సమథో చ విపస్సనా చ, హిరీ చ ఓత్తప్పఞ్చ, సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ, యోనిసోమనసికారో చ వీరియారమ్భో చ, సోవచస్సఞ్చ ధమ్మే ఞాణఞ్చ అన్వయే ఞాణఞ్చ, ఖయే ఞాణఞ్చ అనుప్పాదే ఞాణఞ్చ, సద్ధా చ అప్పమాదో చ, సద్ధమ్మస్సవనఞ్చ సంవరో చ, అనభిజ్ఝా చ అబ్యాపాదో చ, రాగవిరాగా చ చేతోవిముత్తి, అవిజ్జావిరాగా చ పఞ్ఞావిముత్తి, అభిసమయో చ అప్పిచ్ఛతా చ, సన్తుట్ఠి చ అక్కోధో చ, అనుపనాహో చ అమక్ఖో చ, అపళాసో చ ఇస్సాపహానఞ్చ మచ్ఛరియప్పహానఞ్చ విజ్జా చ, విముత్తి చ సఙ్ఖతారమ్మణో చ విమోక్ఖో, అసఙ్ఖతారమ్మణో చ విమోక్ఖో, సఉపాదిసేసా చ నిబ్బానధాతు, అనుపాదిసేసా చ నిబ్బానధాతూ’’తి (నేత్తి. ౮౮) తికదుకవసేన దేసితం ఇదం దిసాభూతం కుసలసమూహధమ్మజాతం ద్విన్నం తణ్హాచరితదిట్ఠిచరితానం పుగ్గలానం వోదానం హోతీతి వోదానపక్ఖే వోదానసామఞ్ఞభావేన యోజేత్వా ‘‘ఇమేసు ఏకూనవీసతియా దుకదుకవసేన వా దేసితేసు దిసాభూతేసు ధమ్మేసు కతమో కతమో కుసలధమ్మో కతమస్స కతమస్స పుగ్గలస్స దిసా’’తి మనసావ దిసాధమ్మభావేన ఓలోకేత్వా ‘‘అయం పఠమో పఠమో కుసలధమ్మో తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స వోదానపక్ఖే పఠమా దిసా నామ, అయం దుతియో దుతియో కుసలధమ్మో దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స వోదానపక్ఖే దుతియా దిసా నామా’’తి విసుం విసుం యోజేత్వా మగ్గసచ్చనిరోధసచ్చాని యథారహం నీహరిత్వా విభజితబ్బధమ్మభావో చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన దస్సితో, సో సంవణ్ణనావిసేసో చ నన్దియావట్టనయసముట్ఠానం భవతి, తస్స ఓలోకనా చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన దస్సితా, సో సంవణ్ణనావిసేసో చ దిసాలోచననయసముట్ఠానం భవతి, తథా ఓలోకేత్వా దిసావిసేసభూతస్స ధమ్మవిసేసస్స పుగ్గలానం నయనఞ్చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన నయతి, సో సంవణ్ణనావిసేసో చ అఙ్కుసనయసముట్ఠానం భవతి.

‘‘కథం తిపుక్ఖలనయసముట్ఠానం భవతీ’’తి చే పుచ్ఛేయ్య, ‘‘తీణి అకుసలమూలాని – లోభో అకుసలమూలం, దోసో అకుసలమూలం, మోహో అకుసలమూలం. తీణి దుచ్చరితాని – కాయదుచ్చరితం, వచీదుచ్చరితం, మనోదుచ్చరితం. తయో అకుసలవితక్కా – కామవితక్కో, బ్యాపాదవితక్కో, విహింసావితక్కో. తిస్సో అకుసలసఞ్ఞా – కామసఞ్ఞా, బ్యాపాదసఞ్ఞా, విహింసాసఞ్ఞా. తిస్సో విపరీతసఞ్ఞా – నిచ్చసఞ్ఞా, సుఖసఞ్ఞా, అత్తసఞ్ఞా. తిస్సో వేదనా – సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. తిస్సో దుక్ఖతా – దుక్ఖదుక్ఖతా, సఙ్ఖారదుక్ఖతా, విపరిణామదుక్ఖతా. తయో అగ్గీ – రాగగ్గి, దోసగ్గి, మోహగ్గి. తయో సల్లా – రాగసల్లో, దోససల్లో, మోహసల్లో. తిస్సో జటా – రాగజటా, దోసజటా, మోహజటా. తిస్సో అకుసలూపపరిక్ఖా – అకుసలం కాయకమ్మం, అకుసలం వచీకమ్మం, అకుసలం మనోకమ్మం. తిస్సో విపత్తియో – సీలవిపత్తి, దిట్ఠివిపత్తి, ఆచారవిపత్తీ’’తి (నేత్తి. ౮౮) తికవసేన దేసితో అయం దిసాభూతో అకుసలధమ్మసమూహో తిణ్ణం ఉగ్ఘటితఞ్ఞువిపఞ్చితఞ్ఞునేయ్యపుగ్గలానం సంకిలేసో హోతీతి సంకిలేసపక్ఖే సంకిలేససామఞ్ఞభావేన యోజేత్వా ‘‘ఇమేసు ద్వాదససు తికతికవసేన దేసితేసు దిసాభూతేసు అకుసలధమ్మేసు కతమో కతమో అకుసలో ధమ్మో కతమస్స కతమస్స పుగ్గలస్స దిసా’’తి మనసావ దిసాధమ్మభావేన ఓలోకేత్వా ‘‘అయం అయం పఠమో పఠమో అకుసలధమ్మో ఉగ్ఘటితఞ్ఞుపుగ్గలస్స సంకిలేసపక్ఖే పఠమా దిసా నామ. అయం అయం దుతియో దుతియో అకుసలధమ్మో విపఞ్చితఞ్ఞుపుగ్గలస్స సంకిలేసపక్ఖే దుతియా దిసా నామ. అయం అయం తతియో తతియో అకుసలధమ్మో నేయ్యస్స పుగ్గలస్స సంకిలేసపక్ఖే తతియా దిసా నామా’’తి విసుం విసుం యోజేత్వా సముదయసచ్చదుక్ఖసచ్చాని యథారహం నీహరిత్వా విభజితబ్బధమ్మసభావో చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన దస్సితో. సో సంవణ్ణనావిసేసో చ తిపుక్ఖలనయసముట్ఠానం భవతి. తస్స ఓలోకనా చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన దస్సితా, సో సంవణ్ణనావిసేసో చ దిసాలోచననయసముట్ఠానం భవతి తథా ఓలోకేత్వా దిసావిసేసభూతస్స ధమ్మవిసేసస్స పుగ్గలానం నయనఞ్చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన నయతి, సో సంవణ్ణనావిసేసో అఙ్కుసనయసముట్ఠానం భవతి.

‘‘తీణి కుసలమూలాని – అలోభో కుసలమూలం, అదోసో కుసలమూలం, అమోహో కుసలమూలం. తీణి సుచరితాని – కాయసుచరితం, వచీసుచరితం, మనోసుచరితం. తయో కుసలవితక్కా – నేక్ఖమ్మవితక్కో, అబ్యాపాదవితక్కో, అవిహింసావితక్కో. తయో సమాధీ – సవితక్కో సవిచారో సమాధి, అవితక్కో విచారమత్తో సమాధి, అవితక్కో అవిచారో సమాధి. తిస్సో కుసలసఞ్ఞా – నేక్ఖమ్మసఞ్ఞా, అబ్యాపాదసఞ్ఞా, అవిహింసాసఞ్ఞా. తిస్సో అవిపరీతసఞ్ఞా – అనిచ్చసఞ్ఞా, దుక్ఖసఞ్ఞా, అనత్తసఞ్ఞా. తిస్సో కుసలూపపరిక్ఖా – కుసలం కాయకమ్మం, కుసలం వచీకమ్మం, కుసలం మనోకమ్మం. తీణి సోచేయ్యాని – కాయసోచేయ్యం, వచీసోచేయ్యం, మనోసోచేయ్యం. తిస్సో సమ్పత్తియో – సీలసమ్పత్తి, సమాధిసమ్పత్తి, పఞ్ఞాసమ్పత్తి. తిస్సో సిక్ఖా – అధిసీలసిక్ఖా, అధిచిత్తసిక్ఖా, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా. తయో ఖన్ధా – సీలక్ఖన్ధో, సమాధిక్ఖన్ధో, పఞ్ఞాక్ఖన్ధో. తీణి విమోక్ఖముఖాని – సుఞ్ఞతం, అనిమిత్తం, అప్పణిహిత’’న్తి (నేత్తి. ౮౮) తికతికవసేన దేసితం ఇదం దిసాభూతం కుసలసమూహధమ్మజాతం తిణ్ణం ఉగ్ఘటితఞ్ఞువిపఞ్చితఞ్ఞునేయ్యపుగ్గలానం వోదానం హోతీతి వోదానపక్ఖే వోదానసామఞ్ఞభావేన యోజేత్వా ‘‘ఇమేసు ద్వీసు ద్వాదససు తికతికవసేన దేసితేసు దిసాభూతేసు కుసలధమ్మేసు కతమో కతమో కుసలధమ్మో కతమస్స కతమస్స పుగ్గలస్స దిసా’’తి మనసావ దిసాధమ్మభావేన ఓలోకేత్వా ‘‘అయం అయం పఠమో పఠమో కుసలధమ్మో ఉగ్ఘటితఞ్ఞుపుగ్గలస్స వోదానపక్ఖే పఠమా దిసా నామ. అయం అయం దుతియో దుతియో కుసలో ధమ్మో విపఞ్చితఞ్ఞుపుగ్గలస్స వోదానపక్ఖే దుతియా దిసా నామ. అయం అయం తతియో తతియో కుసలధమ్మో నేయ్యపుగ్గలస్స వోదానపక్ఖే తతియా దిసా నామా’’తి విసుం విసుం దిసాభావేన యోజేత్వా మగ్గసచ్చనిరోధసచ్చాని యథారహం నీహరిత్వా విభజితబ్బధమ్మసభావో చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన దస్సితో. సో సంవణ్ణనావిసేసో చ తిపుక్ఖలనయసముట్ఠానం భవతి. తస్స ఓలోకనా చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన దస్సితా, సో సంవణ్ణనావిసేసో చ దిసాలోచననయసముట్ఠానం భవతి. తథా ఓలోకేత్వా దిసావిసేసభూతస్స ధమ్మస్స పుగ్గలానం నయనఞ్చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన నయతి, సో సంవణ్ణనావిసేసో చ అఙ్కుసనయసముట్ఠానం భవతి.

‘‘కథం సీహవిక్కీళితనయసముట్ఠాన’’న్తి చే పుచ్ఛేయ్య, ‘‘చత్తారో ఆహారా, చత్తారో విపల్లాసా, చత్తారి ఉపాదానాని, చత్తారో యోగా, చత్తారో గన్థా, చత్తారో ఆసవా, చత్తారో ఓఘా, చత్తారో సల్లా, చతస్సో విఞ్ఞాణట్ఠితియో, చత్తారి అగతిగమనానీ’’తి (నేత్తి. ౮౭) చతుక్కచతుక్కవసేన దేసితో అయం దిసాభూతో చతుక్కో చతుక్కో అకుసలధమ్మో ‘‘దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స ముదిన్ద్రియస్స తణ్హాచరితస్స చ దుక్ఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స తిక్ఖిన్ద్రియస్స తణ్హాచరితస్స చ సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స ముదిన్ద్రియస్స దిట్ఠిచరితస్స చ సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స తిక్ఖిన్ద్రియస్స దిట్ఠిచరితస్స చా’’తి చతున్నం పుగ్గలానం సంకిలేసోతి సంకిలేసపక్ఖే సంకిలేససామఞ్ఞభావేన యోజేత్వా ‘‘ఇమేసు చతుక్కచతుక్కవసేన దేసితేసు దససు చతుక్కేసు ధమ్మేసు కతమో కతమో అకుసలధమ్మో కతమస్స కతమస్స పుగ్గలస్స దిసా’’తి మనసావ సంకిలేసపక్ఖే దిసాధమ్మభావేన ఓలోకేత్వా ‘‘అయం అయం పఠమో పఠమో అకుసలధమ్మో దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స ముదిన్ద్రియస్స తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స పఠమా దిసా నామ. అయం అయం దుతియో దుతియో అకుసలధమ్మో దుక్ఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స తిక్ఖిన్ద్రియస్స తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స దుతియా దిసా నామ. అయం అయం తతియో తతియో అకుసలధమ్మో సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స ముదిన్ద్రియస్స దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స తతియా దిసా నామ. అయం అయం చతుత్థో చతుత్థో అకుసలధమ్మో సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స తిక్ఖిన్ద్రియస్స దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స చతుత్థా దిసా నామా’’తి విసుం విసుం దిసాభావేన యోజేత్వా, సముదయసచ్చదుక్ఖసచ్చాని యథారహం నీహరిత్వా, విభజితబ్బధమ్మసభావో చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన దస్సితో. సో సంవణ్ణనావిసేసో చ సీహవిక్కీళితనయసముట్ఠానం భవతి. తస్స ఓలోకనా చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన దస్సితా, సో సంవణ్ణనావిసేసో చ దిసాలోచననయసముట్ఠానం భవతి. తథా ఓలోకేత్వా దిసావిసేసభూతస్స ధమ్మస్స పుగ్గలానం నయనఞ్చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన నయతి, సో సంవణ్ణనావిసేసో చ అఙ్కుసనయసముట్ఠానం భవతి.

‘‘చతస్సో పటిపదా, చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారి ఝానాని, చత్తారో విహారా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా, చత్తారి అధిట్ఠానాని, చతస్సో సమాధిభావనా, చత్తారో సుఖభాగియా ధమ్మా, చతస్సో అప్పమాణా’’తి (నేత్తి. ౮౬) చతుక్కచతుక్కవసేన దేసితం ఇదం దిసాభూతం కుసలసమూహధమ్మజాతం ‘‘దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స ముదిన్ద్రియస్స తణ్హాచరితస్స చ దుక్ఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స తిక్ఖిన్ద్రియస్స తణ్హాచరితస్స చ సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స ముదిన్ద్రియస్స దిట్ఠిచరితస్స స సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స తిక్ఖిన్ద్రియస్స దిట్ఠిచరితస్స చా’’తి చతున్నం పుగ్గలానం వోదానం హోతీతి వోదానపక్ఖే వోదానసామఞ్ఞభావేన యోజేత్వా ‘‘ఇమేసు చతుక్కచతుక్కవసేన దేసితేసు దససు చతుక్కేసు కుసలధమ్మేసు కతమో కతమో కుసలధమ్మో కతమస్స కతమస్స పుగ్గలస్స దిసా’’తి మనసావ దిసాధమ్మభావేన ఓలోకేత్వా, ‘‘అయం అయం పఠమో పఠమో కుసలధమ్మో దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స ముదిన్ద్రియస్స తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స పఠమా దిసా నామ. అయం అయం దుతియో దుతియో కుసలధమ్మో దుక్ఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స తిక్ఖిన్ద్రియస్స తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స దుతియా దిసా నామ. అయం అయం తతియో తతియో కుసలధమ్మో సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స ముదిన్ద్రియస్స దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స తతియా దిసా నామ. అయం అయం చతుత్థో చతుత్థో కుసలధమ్మో సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యకస్స తిక్ఖిన్ద్రియస్స దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స చతుత్థా దిసా నామా’’తి విసుం విసుం దిసాభావేన యోజేత్వా, మగ్గసచ్చనిరోధసచ్చాని యథారహం నీహరిత్వా, విభజితబ్బధమ్మసభావో చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన దస్సితో. సో సంవణ్ణనావిసేసో చ సీహవిక్కీళితనయసముట్ఠానం భవతి. తస్స ఓలోకనా చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన దస్సితా. సో సంవణ్ణనావిసేసో చ దిసాలోచననయసముట్ఠానం భవతి. తథా ఓలోకేత్వా దిసావిసేసస్స ధమ్మస్స పుగ్గలానం నయనఞ్చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన నయతి, సో సంవణ్ణనావిసేసో చ అఙ్కుసనయసముట్ఠానం భవతీతి నయక్కమేన సఙ్ఖేపతో నయసముట్ఠానం భవతీతి విఞ్ఞాతబ్బన్తి.

ఇతి నయసముట్ఠానే సత్తిబలానురూపా రచితా

విభావనా నిట్ఠితా.

పణ్డితేహి పన అట్ఠకథాటీకానుసారేన గమ్భీరత్థో విత్థారతో విభజిత్వా గహేతబ్బోతి.