సాసనపట్ఠానవిభావనా

౮౯. ‘‘తత్థ కతమం నయసముట్ఠాన’’న్తిఆదినా ఆచరియేన సబ్బథా నయసముట్ఠానం ఠపితం, అమ్హేహి చ ఞాతం, ‘‘సోళసహారపఞ్చనయఅట్ఠారసమూలపదేసు అట్ఠారస మూలపదా కథం విభత్తా, కుహిం అమ్హేహి దట్ఠబ్బా’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘తత్థ అట్ఠారస మూలపదా కుహిం దట్ఠబ్బా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు సోళసహారపఞ్చనయఅట్ఠారసమూలపదేసు అట్ఠారస మూలపదా కేన పదేన ఆచరియేన విభత్తా, కుహిం అమ్హేహి విత్థారతో దట్ఠబ్బాతి పుచ్ఛతి. అట్ఠారస మూలపదా సాసనపట్ఠానే మయా విభత్తా, తుమ్హేహి చ విత్థారతో సాసనపట్ఠానే దట్ఠబ్బాతి విస్సజ్జేతి. విభత్తాయేవ హి అట్ఠారస మూలపదా దట్ఠబ్బా భవన్తి. అట్ఠకథాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౮౯) పన –

‘‘ఏవం సబ్బథా నయసముట్ఠానం విభజిత్వా ఇదాని సాసనపట్ఠానం విభజన్తో యస్మా సఙ్గహవారాదీసు మూలపదేహేవ పట్ఠానం సఙ్గహేత్వా సరూపతో న దస్సితం, తస్మా యథా మూలపదేహి పట్ఠానం నిద్ధారేతబ్బం, ఏవం పట్ఠానతోపి మూలపదాని నిద్ధారేతబ్బానీతి దస్సనత్థం ‘అట్ఠారస మూలపదా కుహిం దట్ఠబ్బా? సాసనపట్ఠానే’తి ఆహా’’తి –

వుత్తం. సాసనపట్ఠానే అట్ఠారస మూలపదా దట్ఠబ్బాతి ఆచరియేన వుత్తా, ‘‘కతమం తం సాసనపట్ఠాన’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమం సాసనపట్ఠాన’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు అట్ఠారసమూలపదసాసనపట్ఠానేసు కతమం తం సాసనపట్ఠానన్తి ఇదాని మయా నిద్ధారియమానం భగవతా దేసితం సంకిలేసభాగియాదిసుత్తం సాసనపట్ఠానం నామాతి విస్సజ్జేతి. సాసనన్తి పరియత్తిసాసనం. పట్ఠానన్తి తస్స పరియత్తిసాసనస్స సంకిలేసభాగియతాదీహి పకారేహి ఠానం పవత్తనం పట్ఠానం, తందీపనసుత్తం పన ఇధ పట్ఠానం నామ. తేన వుత్తం – ‘‘సంకిలేసభాగియం సుత్త’’న్తిఆది. అథ వా సాసనన్తి అధిసీలఅధిచిత్తఅధిపఞ్ఞాసిక్ఖత్తయం సాసనం నామ, తం సిక్ఖత్తయం పతిట్ఠహతి ఏతేన సంకిలేసాదినాతి పట్ఠానం, సిక్ఖత్తయస్స సాసనస్స పట్ఠానన్తి సాసనపట్ఠానం. తదాధారభూతం సుత్తమ్పి ఠాన్యూపచారతో సాసనపట్ఠానం నామ. తం సాసనపట్ఠానసుత్తం సరూపతో దస్సేతుం –

‘‘సంకిలేసభాగియం సుత్తం, వాసనాభాగియం సుత్తం, నిబ్బేధభాగియం సుత్తం, అసేక్ఖభాగియం సుత్తం, సంకిలేసభాగియఞ్చ వాసనాభాగియఞ్చ సుత్తం, సంకిలేసభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చ సుత్తం, సంకిలేసభాగియఞ్చ అసేక్ఖభాగియఞ్చ సుత్తం, సంకిలేసభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చ అసేక్ఖభాగియఞ్చ సుత్తం, సంకిలేసభాగియఞ్చ వాసనాభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చ సుత్తం, వాసనాభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చ సుత్తం, తణ్హాసంకిలేసభాగియం సుత్తం, దిట్ఠిసంకిలేసభాగియం సుత్తం, దుచ్చరితసంకిలేసభాగియం సుత్తం, తణ్హావోదానభాగియం సుత్తం, దిట్ఠివోదానభాగియం సుత్తం, దుచ్చరితవోదానభాగియం సుత్త’’న్తి –

వుత్తం. ‘‘తేసు సుత్తేసు యే సంకిలేసాదయో భగవతా వుత్తా, తేసు సంకిలేసాదీసు సంకిలేసో కిత్తకో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ సంకిలేసో తివిధో తణ్హాసంకిలేసో దిట్ఠిసంకిలేసో దుచ్చరితసంకిలేసో’’తి వుత్తం. తత్థాతి తేసు సుత్తన్తేసు సంకిలేసాదీసు ధమ్మేసు. ‘‘తివిధే తస్మిం సంకిలేసే తణ్హాసంకిలేసో కతమేన కుసలేన విసుజ్ఝతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ తణ్హాసంకిలేసో సమథేన విసుజ్ఝతీ’’తి వుత్తం. తత్థాతి తస్మిం తివిధే తణ్హాసంకిలేసాదికే. ‘‘సో సమథో ఖన్ధేసు కతమో ఖన్ధో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘సో సమథో సమాధిక్ఖన్ధో’’తి వుత్తం. ‘‘దిట్ఠిసంకిలేసో కేన విసుజ్ఝతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘దిట్ఠిసంకిలేసో విపస్సనాయ విసుజ్ఝతీ’’తి వుత్తం. ‘‘సా విపస్సనా కతమో ఖన్ధో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సా విపస్సనా పఞ్ఞాక్ఖన్ధో’’తి వుత్తం. ‘‘దుచ్చరితసంకిలేసో కేన విసుజ్ఝతీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘దుచ్చరితసంకిలేసో సుచరితేన విసుజ్ఝతీ’’తి వుత్తం. ‘‘తం సుచరితం కతమో ఖన్ధో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తం సుచరితం సీలక్ఖన్ధో’’తి వుత్తం. ‘‘తస్మిం సీలే ఠితస్స పుగ్గలస్స కిం భవతీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తస్స సీలే పతిట్ఠితస్సా’’తిఆది వుత్తం. సీలే సుచరితసఙ్ఖాతే సీలక్ఖన్ధే పతిట్ఠితస్స తస్స సీలవన్తస్స పుగ్గలస్స భవేసు కామభవరూపారూపభవేసు ఆసత్తి భవపత్థనా యది ఉప్పజ్జతి, ఏవంసాయన్తి ఏవం అస్స అయన్తి పదచ్ఛేదో. ఏవం సతి అస్స సీలే పతిట్ఠితస్స అయం ఆసత్తి భవపత్థనా సమథవిపస్సనాభావనామయపుఞ్ఞకిరియవత్థు చ భవతి, చ-సద్దేన దానమయసీలమయపుఞ్ఞకిరియవత్థు చ భవతీతి అత్థో సఙ్గహితో. తత్రాతి తేసు కామభవరూపారూపభవేసు ఉపపత్తియా సంవత్తతీతి.

‘‘సంకిలేసాదయో యేహి సుత్తేహి దస్సితా, తాని సుత్తాని కిత్తకానీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘ఇమాని చత్తారి సుత్తానీ’’తిఆది వుత్తం. అసాధారణాని సంకిలేసభాగియసుత్తవాసనాభాగియసుత్తనిబ్బేధభాగియసుత్తఅసేక్ఖభాగియసుత్తాని చత్తారి సుత్తాని భవన్తి, సాధారణాని సంకిలేసభాగియవాసనాభాగియసుత్త, సంకిలేసభాగియనిబ్బేధభాగియసుత్త, సంకిలేసభాగియఅసేక్ఖభాగియసుత్త, వాసనాభాగియనిబ్బేధభాగియసుత్తాని కతాని మిస్సితాని చత్తారి భవన్తి. ఇతి అట్ఠ సుత్తాని భవన్తి. తానియేవ వుత్తప్పకారాని అట్ఠ సుత్తాని భవన్తి. సాధారణాని వాసనాభాగియఅసేక్ఖభాగియసుత్తనిబ్బేధభాగియఅసేక్ఖభాగియసుత్త- సంకిలేసభాగియవాసనాభాగియనిబ్బేధభాగియసుత్తసంకిలేస- భాగియవాసనాభాగియఅసేక్ఖభాగియసుత్త- సంకిలేసభాగియనిబ్బేధభాగియఅసేక్ఖభాగియసుత్త- వాసనాభాగియనిబ్బేధభాగియఅసేక్ఖభాగియసుత్త- సంకిలేసభాగియవాసనాభాగియనిబ్బేధభాగియఅసేక్ఖభాగియసుత్త- నేవసంకిలేసభాగియనవాసనా- భాగియననిబ్బేధభాగియనఅసేక్ఖభాగియసుత్తాని కతాని మిస్సితాని అట్ఠ సుత్తాని భవన్తీతి సోళస సుత్తాని భవన్తి. తేసు సోళససుత్తేసు చత్తారి ఏకకాని సుత్తాని చ చత్తారి దుకాని సుత్తాని చ ద్వే తికాని చ పాళియం ఆగతాని, ద్వే దుకాని సుత్తాని చ ద్వే తికాని చ ద్వే చతుక్కాని సుత్తాని చ అట్ఠకథాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౮౯) ఆగతాని.

‘‘యది పట్ఠాననయేన వుత్తప్పకారాని సోళస సుత్తానియేవ విభత్తాని, ఏవం సతి సుత్తగేయ్యాదినవవిధం సకలం పరియత్తిసాసనం పట్ఠాననయేన అవిభత్తం భవేయ్యా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘ఇమేహి సోళసహి సుత్తేహీ’’తిఆది వుత్తం. పట్ఠాననయేన విభత్తేహి సోళసహి ఇమేహి సుత్తేహి నవవిధం సకలం పరియత్తిసుత్తం పట్ఠాననయేన విభత్తంయేవ హుత్వా భిన్నం భవతి. సంకిలేసభాగియాదిపభేదాయ గాథాయ గాథా అనుమినితబ్బా, సంకిలేసభాగియాదిపభేదేన వేయ్యాకరణేన వేయ్యాకరణం అనుమినితబ్బం. సంకిలేసభాగియాదిపభేదేన సుత్తేన సుత్తం అనుమినితబ్బం భవతియేవాతి.

౯౦. ‘‘తేసు సోళససు సంకిలేసభాగియాదీసు సుత్తేసు కతమం సంకిలేసభాగియం సుత్త’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమం సంకిలేసభాగియం సుత్త’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు సోళససు సంకిలేసభాగియాదీసు సుత్తేసు కతమం సుత్తం సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామాతి పుచ్ఛతి.

‘‘కామన్ధా జాలసఞ్ఛన్నా, తణ్హాఛదనఛాదితా;

పమత్తబన్ధనాబద్ధా, మచ్ఛావ కుమినాముఖే;

జరామరణమన్వేన్తి, వచ్ఛో ఖీరపకోవ మాతర’’న్తి. –

ఇదం సుత్తం సంకిలేసభాగే వాచకఞాపకభావేన పవత్తనతో సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. యే సత్తా కామన్ధా కామేన అన్ధా జాలసఞ్ఛన్నా తణ్హాఛదనేన ఛాదితా, పమత్తబన్ధనాయ బద్ధా బన్ధితబ్బా, తే సత్తే జరామరణం అన్వేతి, యథా తం కుమినాముఖే యే మచ్ఛా గహితా, తే మచ్ఛే జరామరణం అన్వేతి ఇవ, ఏవం తే సత్తే జరామరణం అన్వేతి. ఖీరపకో వచ్ఛో మాతరం అన్వేతి ఇవ, ఏవం తే సత్తే జరామరణం అన్వేతీతి యోజనా కాతబ్బా. అథ వా ఖీరపకో వచ్ఛో మాతరం అన్వేతి ఇవ, కుమినాముఖే గహితా మచ్ఛా జరామరణం అన్వేన్తి ఇవ చ, ఏవం యే సత్తా కామన్ధా పమత్తబన్ధనాయ బన్ధితబ్బా, తే సత్తా జరామరణం అన్వేన్తీతి యోజనా.

‘‘ఇదం సుత్తంయేవా’’తి వత్తబ్బత్తా –

‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అగతిగమనాని. కతమాని చత్తారి? ఛన్దాగతిం గచ్ఛతి, దోసాగతిం గచ్ఛతి, మోహాగతిం గచ్ఛతి, భయాగతిం గచ్ఛతి, ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అగతిగమనాని. ఇదమవోచ భగవా, ఇదం వత్వాన సుగతో, అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

‘‘ఛన్దా దోసా భయా మోహా, యో ధమ్మం అతివత్తతి;

నిహీయతి తస్స యసో, కాళపక్ఖేవ చన్దిమా’’తి. –

ఇదం సంకిలేసభాగియం సుత్తన్తి –

వుత్తం. ఛన్దా ఛన్దహేతునా దోసా దోసహేతునా భయా భయహేతునా మోహా మోహహేతునా యో రాజాదికో యో వినయధరాదికో వా ధమ్మం సప్పురిసధమ్మం అతివత్తతి అతిక్కమిత్వా వత్తతి, తస్స రాజాదినో వా తస్స వినయధరాదినో వా యసో కిత్తి చ పరివారో చ భోగో చ నిహీయతి. చన్దిమా కాళపక్ఖే పభాయ నిహీయతి ఇవ, ఏవం నిహీయతీతి యోజనా.

‘‘ఏత్తకంయేవా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా…పే… చక్కంవ వహతో పదన్తి ఇదం సంకిలేసభాగియం సుత్త’’న్తి వుత్తం. అత్థో పాకటో. అట్ఠకథాయమ్పి విభత్తో.

‘‘మిద్ధీ యదా హోతి మహగ్ఘసో చ, నిద్దాయితా సమ్పరివత్తసాయీ;

మహావరాహోవ నివాపపుట్ఠో, పునప్పునం గబ్భముపేతి మన్దో’’తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగే విసయే వాచకఞాపకభావేన పవత్తనతో సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. నివాపపుట్ఠో మహావరాహో గామసూకరో నిద్దాయితా సుపనసీలో సమ్పరివత్తసాయీ హోతి ఇవ, ఏవం యో మన్దో సత్తో యదా మహగ్ఘసో హోతి, సో మన్దో సత్తో మిద్ధీ థినమిద్ధాభిభూతో హుత్వా నిద్దాయితా ముదుఫస్ససయనే ముదుహత్థేహి పరామసితో సమ్పరివత్తసాయీ పునప్పునం గబ్భం ఉపేతీతి యోజనా.

‘‘అయసావ మలం సముట్ఠితం, తతుట్ఠాయ తమేవ ఖాదతి;

ఏవం అతిధోనచారినం, సాని కమ్మాని నయన్తి దుగ్గతి’’న్తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. అయసా అయతో సముట్ఠితం జాతమలం తతుట్ఠాయ తతో అయతో ఉట్ఠహిత్వా తమేవ అయం ఖాదతి ఇవ, ఏవం అతిధోనచారినం అతిక్కమిత్వా ధోనచారిపుగ్గలం సాని సయం కతాని అకుసలకమ్మాని దుగ్గతిం నయన్తీతి యోజనా.

‘‘చోరో యథా సన్ధిముఖే గహీతో, సకమ్మునా హఞ్ఞతి బజ్ఝతే చ;

ఏవం అయం పేచ్చ పజా పరత్థ, సకమ్మునా హఞ్ఞతి బజ్ఝతే చా’’తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. సన్ధిముఖే రాజపురిసాదీహి గహితో చోరో సకమ్మునా అత్తనా కతేన చోరకమ్మేన హఞ్ఞతి చ బజ్ఝతే చ యథా, ఏవం అయం పాపకారినీ పజా పరత్థ పరలోకే పేచ్చ సకమ్మునా సయం కతేన అకుసలకమ్మునా సత్థాదీహి హఞ్ఞతి చ అద్దుబన్ధనాదీహి బజ్ఝతే చాతి యోజనా.

‘‘సుఖకామాని భూతాని, యో దణ్డేన విహింసతి;

అత్తనో సుఖమేసానో, పేచ్చ సో న లభతే సుఖ’’న్తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. అత్తనో సుఖం ఏసానో ఏసమానో యో సత్తో అఞ్ఞాని సుఖకామాని భూతాని దణ్డేన విహింసతి, సో హింసకో సత్తో పరలోకే పేచ్చ సుఖం న లభతీతి యోజనా.

‘‘గున్నం చే తరమానానం, జిమ్హం గచ్ఛతి పుఙ్గవో;

సబ్బా తా జిమ్హం గచ్ఛన్తి, నేత్తే జిమ్హం గతే సతి.

‘‘ఏవమేవ మనుస్సేసు, యో హోతి సేట్ఠసమ్మతో;

సో చే అధమ్మం చరతి, పగేవ ఇతరా పజా;

సబ్బం రట్ఠం దుక్ఖం సేతి, రాజా చే హోతి అధమ్మికో’’తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. నదిం తరమానానం గున్నం పుఙ్గవో జిమ్హం చే గచ్ఛతి, ఏవం నేత్తే జిమ్హం గతే సతి సబ్బా తా గావియో జిమ్హం గచ్ఛన్తి యథా, ఏవమేవ మనుస్సేసు యో రాజా సేట్ఠసమ్మతో, సో రాజా అధమ్మం చరతి, ఏవం రఞ్ఞే అధమ్మం చరన్తే సతి ఇతరా పజా పగేవ పఠమమేవ అధమ్మం చరతి. రాజా అధమ్మికో చే హోతి, ఏవం రఞ్ఞే అధమ్మికే సతి సబ్బం రట్ఠం దుక్ఖం సేతీతి యోజనా.

‘‘సుకిచ్ఛరూపా వతిమే మనుస్సా, కరోన్తి పాపం ఉపధీసు రత్తా;

గచ్ఛన్తి తే బహుజనసన్నివాసం, నిరయం అవీచిం కటుకం భయానక’’న్తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. యే మనుస్సా ఉపధీసు కామగుణూపధీసు రత్తా రాగాభిభూతా హుత్వా పాపం అకుసలకమ్మం కరోన్తి, ఇమే పాపకమ్మకరా మనుస్సా సుకిచ్ఛరూపా వత సుట్ఠు కిచ్ఛాపన్నరూపా వత భవన్తి, తే పాపకమ్మకరా మనుస్సా కటుకం భయానకం బహుజనసన్నివాసం నిరయం అవీచిం గచ్ఛన్తీతి యోజనా.

‘‘ఫలం వే కదలిం హన్తి, ఫలం వేళుం ఫలం నళం;

సక్కారో కాపురిసం హన్తి, గబ్భో అస్సతరిం యథా’’తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. ఫలం కదలియా ఫలం కదలిం వే ఏకన్తేన హన్తి యథా, ఫలం వేళుం వే ఏకన్తేన హన్తి యథా, ఫలం నళం వే ఏకన్తేన హన్తి యథా, గబ్భో అస్సతరిం మాతరం వే ఏకన్తేన హన్తి యథా, ఏవం సక్కారో కాపురిసం వే ఏకన్తేన హన్తీతి యోజనా.

‘‘కోధమక్ఖగరు భిక్ఖు, లాభసక్కారగారవో;

సుఖేత్తే పూతిబీజంవ, సద్ధమ్మే న విరూహతీ’’తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. సుఖేత్తే సున్దరే ఖేత్తేపి ఖిత్తం పూతిబీజం న రుహతి ఇవ, ఏవం యో భిక్ఖు లాభసక్కారగారవో కోధం కుజ్ఝనలక్ఖణం కోధం, మక్ఖం పరగుణసీలమక్ఖనలక్ఖణం మక్ఖఞ్చ గరుం కత్వా చరతి, సో చరన్తో భిక్ఖు సద్ధమ్మస్మిం న రుహతీతి యోజనా.

౯౧. ‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, ఏకచ్చం పుగ్గలం పదుట్ఠచిత్తం ఏవం చేతసా చేతో పరిచ్చ పజానామి…పే… ఇతి మే సుత’’న్తి ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. భిక్ఖవే ఇధ సాసనే, లోకే వా అహం ఏకచ్చం పుగ్గలం పదుట్ఠచిత్తం మమ చేతసా తస్స చేతో చిత్తం పరిచ్చ పరిచ్ఛిన్దిత్వా బుద్ధచక్ఖునా ఏవం పజానామి. ‘‘కథం పజానామీ’’తి చే పుచ్ఛేయ్య, యఞ్చ పటిపదం పటిపన్నో, యఞ్చ మగ్గం సమారుళ్హో అయం పుగ్గలో యథా యాయ దుప్పటిపదాయ యేన దుమ్మగ్గేన ఇరియతి పవత్తతి, తాయ దుప్పటిపదాయ తేన దుమ్మగ్గేన ఇమమ్హి ఇమస్మిం సమయే దుప్పటిపజ్జనకాలే అయం దుప్పటిపన్నం పటిపన్నో దుమ్మగ్గసమారుళ్హో పుగ్గలో చే కాలం కరేయ్య, ఏవం సతి ఆభతం వత్థు నిక్ఖిత్తం యథా, ఏవం నిరయే నిక్ఖిత్తో. తం కిస్స హేతు? భిక్ఖవే అస్స పుగ్గలస్స చిత్తం పదుట్ఠం పదోసితం హి యస్మా హోతి, తస్మా నిక్ఖిత్తో. ఏవం ఇధ సాసనే, లోకే వా చేతోపదోసహేతు చ పన ఏకచ్చే సత్తా పుగ్గలా కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం ఉపపజ్జన్తీతి పజానామీతి. ఏతమత్థం భగవా అవోచ. తత్థ తస్మిం సుత్తే ఏతం ‘‘పదుట్ఠచిత్తం ఞత్వాన…పే… నిరయం సో ఉపపజ్జతీ’’తి గాథావచనం ఇతి ఏవం వుచ్చతి.

సత్థా ఇధ సాసనే, లోకే వా పదుట్ఠచిత్తం ఏకచ్చం పుగ్గలం ఞత్వాన భిక్ఖూనం సన్తికే ఏతమత్థం బ్యాకాసి. ఇమమ్హి ఇమస్మిం సమయే అయం పుగ్గలో చే కాలం కయిరాథ, ఏవం సతి పదుట్ఠచిత్తసమఙ్గీ హి నిరయస్మిం ఉపపజ్జేయ్య, పుగ్గలస్స చిత్తం పదూసితం హి యస్మా హోతి, తస్మా ఉపపజ్జేయ్య, చేతోపదోసహేతు సత్తా దుగ్గతిం గచ్ఛన్తి ఆభతం వత్థుం నిక్ఖిపేయ్య యథా, ఏవమేవం తథావిధో దుప్పఞ్ఞో సో పదోసచిత్తో పుగ్గలో కాయస్స భేదా పరం మరణా నిరయం ఉపపజ్జతీతి అయమ్పి అత్థో భగవతా వుత్తో, ఇతి మే మయా సుతన్తి యోజనా.

‘‘సచే భాయథ దుక్ఖస్స, సచే వో దుక్ఖమప్పియం;

మాకత్థ పాపకం కమ్మం, ఆవి వా యది వా రహో.

‘‘సచే చ పాపకం కమ్మం, కరిస్సథ కరోథ వా;

న వో దుక్ఖా పముత్యత్థి, ఉపేచ్చపి పలాయత’’న్తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. సప్పురిసా తుమ్హే దుక్ఖస్స జాతిదుక్ఖజరాదుక్ఖబ్యాధిదుక్ఖమరణదుక్ఖఅపాయదుక్ఖ- అతీతవట్టమూలకదుక్ఖఅనాగతవట్టమూలకదుక్ఖపచ్చుప్పన్నాహారమూలకదుక్ఖాతి అట్ఠవిధస్స దుక్ఖస్స సచే భాయథ, వో తుమ్హేహి దుక్ఖం తథా అట్ఠవిధం దుక్ఖం సచే అప్పియం, ఏవం సతి ఆవి వా యది రహో వా పాపకం కమ్మం మాకత్థ మా అకత్థ. సప్పురిసా తుమ్హే ఆవి వా యది రహో వా పాపకం కమ్మం సచే కరిస్సథ వా సచే కరోథ వా, ఏవం సతి ఉపేచ్చపి సఞ్చిచ్చాపి పలాయతం పలాయన్తానం వో తుమ్హాకం దుక్ఖా అట్ఠవిధా దుక్ఖతో పముత్తి ముచ్చనం నత్థేవాతి యోజనా.

‘‘అధమ్మేన ధనం లద్ధా, ముసావాదేన చూభయం;

మమేతి బాలా మఞ్ఞన్తి, తం కథం ను భవిస్సతి.

‘‘అన్తరాయా సు భవిస్సన్తి, సమ్భతస్స వినస్సతి;

మతా సగ్గం న గచ్ఛన్తి, నను ఏత్తావతా హతా’’తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. యే బాలా అధమ్మేన చ ముసావాదేన చ ధనం సవిఞ్ఞాణావిఞ్ఞాణం సబ్బం లభితబ్బం ధనం లద్ధా ఉభయం ధనం ‘‘మమ ధన’’న్తి మఞ్ఞన్తి, తేసం బాలానం తం ఉభయం ధనం కథం కేన ను పకారేన భవిస్సతి, అధమ్మేన సమ్భతత్తా చిరట్ఠితికం న హోతి. అన్తరాయా రాజన్తరాయాదయో అన్తరాయా తేసం బాలానం భవిస్సన్తి. యేన అధమ్మవోహారాదికేన యం ధనం సమ్భతం, అస్స అధమ్మవోహారాదికస్స తం సమ్భతం ధనం వినస్సతి. మతా మరన్తా తే బాలా సగ్గం సుగతిం న గచ్ఛన్తి. సుగతి హి సోభనేహి భోగేహి అగ్గోతి ‘‘సగ్గో’’తి అధిప్పేతా. ఏత్తావతా ఏత్తకేన దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికానం అత్తహితానం హాయనేన తే బాలా హతా వినట్ఠా భవన్తి ననూతి యోజనా.

‘‘కథం ఖణతి అత్తానం, కథం మిత్తేహి జీరతి;

కథం వివట్టతే ధమ్మా, కథం సగ్గం న గచ్ఛతి’’.

‘‘లోభా ఖణతి అత్తానం, లుద్ధో మిత్తేహి జీరతి;

లోభా వివట్టతే ధమ్మా, లోభా సగ్గం న గచ్ఛతీ’’తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. యోజనత్థో పాకటో.

‘‘చరన్తి బాలా దుమ్మేధా, అమిత్తేనేవ అత్తనా;

కరోన్తా పాపకం కమ్మం, యం హోతి కటుకప్ఫలం.

‘‘న తం కమ్మం కతం సాధు, యం కత్వా అనుతప్పతి;

యస్స అస్సుముఖో రోదం, విపాకం పటిసేవతీ’’తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. దుమ్మేధా నిప్పఞ్ఞా బాలా అమిత్తేన పాపకం కమ్మం కతం ఇవ, ఏవం అత్తనా కటుకప్ఫలం యం కమ్మం కతం హోతి, తం పాపకం కతం కమ్మం కరోన్తా చరన్తి. యం కమ్మం కత్వా కరోన్తో పచ్ఛా అనుతప్పతి, తం కతం కమ్మం న సాధు. యస్స కమ్మస్స విపాకం రోదం రుదన్తో అస్సుముఖో పటిసేవతి, తం కతం కమ్మం న సాధూతి యోజనా.

‘‘దుక్కరం దుత్తితిక్ఖఞ్చ…పే… అవీతరాగో’’తి ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. సుత్తత్థో అట్ఠకథాయం విత్థారతో వుత్తో.

‘‘అప్పమేయ్యం పమినన్తో, కోధ విద్వా వికప్పయే;

అప్పమేయ్యం పమాయినం, నివుతం తం మఞ్ఞే అకిస్సవ’’న్తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. ఇధ సాసనే అప్పమేయ్యం అప్పమేయ్యగుణం ఖీణాసవం పుగ్గలం ‘‘అయం ఖీణాసవో పుగ్గలో ఏత్తకసీలో ఏత్తకసమాధి ఏత్తకపఞ్ఞో’’తి పమినన్తో కో పుథుజ్జనో వికప్పయే. అప్పమేయ్యం ఖీణాసవపుగ్గలం పమాయినం పమాయన్తం తం పుథుజ్జనం అయం నివుతం అవకుజ్జపఞ్ఞం అకిస్సవం అపఞ్ఞన్తి మఞ్ఞే మఞ్ఞామీతి యోజనా.

‘‘పురిసస్స హి జాతస్స, కుఠారీ జాయతే ముఖే;

యాయ ఛిన్దతి అత్తానం, బాలో దుబ్భాసితం భణం.

‘‘న హి సత్థం సునిసితం, విసం హలాహలం ఇవ;

ఏవం విరద్ధం పాతేతి, వాచా దుబ్భాసితా యథా’’తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. దుబ్భాసితం అరియూపవాదసఙ్ఖాతం ఫరుసవాచం భణం భణన్తో బాలో దుట్ఠో పురిసో యాయ కుఠారీసదిసియా దుబ్భాసితవాచాయ అత్తానం ఛిన్దతి, సా కుఠారీసదిసీ దుబ్భాసితవాచా జాతస్స పురిసస్స ముఖే జాయతే జాయతి, సా దుబ్భాసితవాచా ముఖే జాయతి ఇవ, ఏవం సునిసితం సత్థం ముఖే న జాయతి, యథా హలాహలం విసం ముఖే న జాయతి, దుబ్భాసితా వాచా అపాయేసు విరద్ధం పుగ్గలం పాతేతి యథా, ఏవం సునిసితం సత్థం అపాయేసు న పాతేతి, హలాహలం విసం అపాయేసు న పాతేతీతి యోజనా.

౯౨. ‘‘యో నిన్దియం పసంసతి, తం వా నిన్దతి యో పసంసియో;

విచినాతి ముఖేన సో కలిం, కలినా తేన సుఖం న విన్దతి.

‘‘అప్పమత్తో అయం కలి, యో అక్ఖేసు ధనపరాజయో;

సబ్బస్సాపి సహాపి అత్తనా, అయమేవ మహన్తతరో కలి;

యో సుగతేసు మనం పదోసయే.

‘‘సతం సహస్సానం నిరబ్బుదానం, ఛత్తింసతీ పఞ్చ చ అబ్బుదాని;

యమరియగరహీ నిరయం ఉపేతి, వాచం మనఞ్చ పణిధాయ పాపక’’న్తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. యో పుగ్గలో నిన్దియం దుచ్చరం దుస్సీలం పుగ్గలం పసంసతి, సో పసంసకో పుగ్గలో ముఖేన కలిం విచినాతి ఉపచినాతి, తేన కలినా సుఖం న విన్దతి. యో సుచారీ సీలవా పుగ్గలో పసంసియో హోతి, తం వా సుచారిం వా సీలవన్తం పుగ్గలం యో పుగ్గలో నిన్దతి, సో నిన్దన్తో పుగ్గలో ముఖేన కలిం విచినాతి ఉపచినాతి, తేన కలినా సుఖం న విన్దతి.

అత్తనా సహాపి సబ్బస్స ధనస్స వసేనపి అక్ఖేసు యో ధనపరాజయో భవతి, అయం కలి అయం ధనపరాజయో అప్పమత్తో హోతి. యో పుగ్గలో సుగతేసు మనం పదోసయే, తస్స పుగ్గలస్స యో కలి భవతి, అయమేవ కలి మహన్తతరో హోతి.

కస్మా? వాచఞ్చ మనఞ్చ పణిధాయ అరియగరహీ పుగ్గలో యం కాలం పాపకం నిరయం ఉపేతి, సో కాలో ‘‘సతం సహస్సానం నిరబ్బుదానఞ్చ ఛత్తింస నిరబ్బుదాని చ పఞ్చ అబ్బుదాని చ యస్మిం కాలే గణీయన్తీ’’తి తేన కాలేన సమో హోతి, తస్మా మహన్తతరో హోతీతి యోజనా.

‘‘యో లోభగుణే అనుయుత్తో…పే…

గచ్ఛసి ఖో పపతం చిరరత్త’’న్తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి సంకిలేసభాగియం సుత్తం నామ. యో పుగ్గలో లోభగుణే అనుయుత్తో అను పునప్పునం యుత్తో హోతి, సో పుగ్గలో అఞ్ఞే పుగ్గలే వచసా పరిభాసతి, అస్సద్ధో కదరియో అవదఞ్ఞూ బుద్ధానం ఓవాదఞ్ఞూ న హోతి, మచ్ఛరీ పేసుణియం పేసుణియస్మిం అనుయుత్తో హోతి.

ముఖదుగ్గ ముఖవిసమ విభూత విగతభూత అనరియ భూనహు బుద్ధివినాసక పాపక దుక్కటకారి పురిసన్త పురిసలామక కలి అలక్ఖి అవజాతపుత్త త్వం నేరయికో అసి. ఇధ ఇదాని బహుభాణీ మా హోహి.

అహితాయ రజం అత్తని మా ఆకిరసి మా పక్ఖిపసి. కిబ్బిసకారి త్వం సన్తే ఖీణాసవే పుగ్గలే గరహసి, బహూని దుచ్చరితాని కమ్మాని చరసి, చరిత్వా త్వం చిరరత్తం రచనవిరహితం పపతం నరకం నిరయం గచ్ఛసి ఖో ఏకంసేనాతి యోజనా.

నానావిధం సంకిలేసభాగియం సుత్తం ఆచరియేన నిద్ధారితం, అమ్హేహి చ ఞాతం, ‘‘కతమం వాసనాభాగియం సుత్త’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమం వాసనాభాగియం సుత్త’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు సోళససు సంకిలేసభాగియాదీసు సుత్తేసు కతమం సుత్తం వాసనాభాగియం సుత్తం నామాతి పుచ్ఛతి. ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా…పే… ఛాయావ అనపాయినీ’’తి ఇదం వాసనాభాగే పుఞ్ఞభాగే విసయే వాచకఞాపకభావేన పవత్తనతో వాసనాభాగియం సుత్తం నామ. అత్థో పాకటో.

౯౩. ‘‘మహానామో సక్కో భగవన్తం ఏతదవోచ…పే… అపాపికా కాలఙ్కిరియా’’తి ఇదం సుత్తమ్పి వాసనాభాగే పుఞ్ఞభాగే విసయే వాచకఞాపకభావేన పవత్తనతో వాసనాభాగియం సుత్తం నామ. అత్థో పాకటో.

‘‘సుఖకామాని భూతాని, యో దణ్డేన న హింసతి;

అత్తనో సుఖమేసానో, పేచ్చ సో లభతే సుఖ’’న్తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి వాసనాభాగియం సుత్తం నామ. అత్థో పాకటో.

‘‘గున్నం చే తరమానానం…పే… రాజా చే హోతి ధమ్మికో’’తి ఇదం సుత్తమ్పి వాసనాభాగియం సుత్తం నామ. అత్థో పాకటో.

౯౪. ‘‘భగవా సావత్థియం విహరతి…పే… ఏవం పజానాతీ’’తి ఇదం సుత్తమ్పి వాసనా…పే… సుత్తం నామ. అత్థో పాకటో.

‘‘కస్మా భగవా జనపదచారికం చరతీ’’తి పుచ్ఛేయ్య, సత్తహి కారణేహి బుద్ధా భగవన్తో జనపదచారికం చరన్తి. కతమేహి సత్తహి? దేసన్తరగతానం వేనేయ్యానం వినయనత్థం, తత్ర ఠితానం ఉస్సుక్కసముప్పాదనత్థం, సావకానం ఏకస్మిం ఠానే నిబద్ధవాసనివారణత్థం, అత్తనో చ తత్థ నిబద్ధవాసే అనాసఙ్గదస్సనత్థం, సమ్బుద్ధవసితట్ఠానతాయ దేసానం చేతియభావసమ్పాదనత్థం, బహూనం సత్తానం దస్సనూపసఙ్కమనాదీహి పుఞ్ఞోఘప్పసవనత్థం, అవుట్ఠిఆదిఉపద్దవూపసమనత్థఞ్చాతి ఇమేహి సత్తహి కారణేహి బుద్ధా భగవన్తో జనపదచారికం చరన్తీతి జనపదచరణకారణం వేదితబ్బం.

‘‘ఏకపుప్ఫం చజిత్వాన, సహస్సం కప్పకోటియో;

దేవే చేవ మనుస్సే చ, సేసేన పరినిబ్బుతో’’తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి వాసనాభాగియం సుత్తం నామ. సహస్సం కప్పకోటియోతి సహస్సం అత్తభావతో కోటియో.

‘‘అస్సత్థే హరితోభాసే, సంవిరూళ్హమ్హి పాదపే;

ఏకం బుద్ధగతం సఞ్ఞం, అలభింహం పతిస్సతో.

‘‘అజ్జ తింసం తతో కప్పా, నాభిజానామి దుగ్గతిం;

తిస్సో విజ్జా సచ్ఛికతా, తస్సా సఞ్ఞాయ వాసనా’’తి. –

ఇదం సుత్తమ్పి వాసనాభాగియం సుత్తం నామ. హరితోభాసేతి హరితఓభాసే. అలభింహన్తి అహం అలభిం.

‘‘పిణ్డాయ కోసలం పురం…పే… విపాకో హోతి అచిన్తియో’’తి ఇదం సుత్తమ్పి వాసనాభాగియం సుత్తం నామ. అగ్గపుగ్గలో అనుకమ్పకో తణ్హానిఘాతకో ముని సమ్బుద్ధో పురేభత్తం పిణ్డాయ పిణ్డం పటిగ్గణ్హితుం కోసలం పురం పావిసి.

యస్స పురిసస్స హత్థే సబ్బపుప్ఫేహి అలఙ్కతో వటంసకో పుప్ఫవటంసకోవ అత్థి, సో అయం పురిసో రాజమగ్గేన కోసలపురం పవిసన్తం భిక్ఖుసఙ్ఘపురక్ఖతం దేవమానుసపూజితం సమ్బుద్ధం అద్దస, దిస్వా హట్ఠో చిత్తం పసాదేసి; పసాదేత్వా సమ్బుద్ధం ఉపసఙ్కమి.

ఉపసఙ్కమిత్వా సో అయం పసన్నో హుత్వా సురభిం వణ్ణవన్తం మనోరమం తం వటంసకం సమ్బుద్ధస్స సేహి పాణీభి ఉపనామేసి.

తతో బుద్ధస్స లపనన్తరా లపనస్స వదనస్స అన్తరా అగ్గిసిఖా వణ్ణా సహస్సరంసి ఓక్కా పభా నిక్ఖమి, అబ్భా విజ్జు నిక్ఖమతి ఇవ, ఏవం ఆననా సహస్సరంసి నిక్ఖమిత్వా ఆదిచ్చబన్ధునో సీసే తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కరిత్వాన పరివట్టేత్వా ముద్ధని అన్తరధాయథ.

ఆనన్దో అచ్ఛరియం అబ్భుతం లోమహంసనం ఇదం పాటిహారియం దిస్వా చీవరం ఏకంసం కరిత్వా ఏతం అబ్రవి – ‘‘మహాముని, సితకమ్మస్స హేతు కో? తం హేతుం బ్యాకరోహి, ధమ్మాలోకో భవిస్సతీ’’తి.

యస్స భగవతో సబ్బధమ్మేసు ఞాణం సదా పవత్తతి, కఙ్ఖావితరణో ముని సో భగవా కఙ్ఖిం వేమతికం ఆనన్దం థేరం ఏతం అబ్రవి. ఆనన్ద, యో సోపురిసో మయి చిత్తం పసాదయి, సో పురిసో చతురాసీతికప్పాని దుగ్గతిం న గమిస్సతి, దేవేసు దేవసోభగ్గం దిబ్బం రజ్జం పసాసిత్వా మనుజేసు రట్ఠే సకలరట్ఠే మనుజిన్దో రాజా భవిస్సతి. సో పురిసో చరిమం పబ్బజిత్వా, ధమ్మతం సచ్ఛికత్వా చ ధుతరాగో వటంసకో నామ పచ్చేకబుద్ధో భవిస్సతి.

తథాగతే వా సమ్మాసమ్బుద్ధే వా పచ్చేకసమ్బుద్ధే వా తస్స తథాగతస్స సావకే వా చిత్తే పసన్నమ్హి దక్ఖిణా అప్పకా నామ నత్థి.

బుద్ధా ఏవం ఏత్తకాతి అచిన్తియా భవన్తి. బుద్ధధమ్మా బుద్ధగుణా ఏవం ఏత్తకాతి అచిన్తియా భవన్తి, అచిన్తియే పసన్నానం విపాకో పుఞ్ఞవిపాకో ఏవం ఏత్తకోతి అచిన్తియో హోతీతి ఏతం అబ్రవీతి యోజనా.

౯౬. ‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, ఏకచ్చం పుగ్గలం…పే… అయమ్పి అత్థో వుత్తో భగవతా ఇతి మే సుత’’న్తి ఇదం సుత్తమ్పి వాసనాభాగియం సుత్తం నామ. భిక్ఖవే, ఇధ ఇమస్మిం సాసనే అహం ఏకచ్చం పుగ్గలం ఏవం మమ చేతసా ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స చేతో చిత్తం పరిచ్చ బుద్ధచక్ఖునా ఏవం పజానామి, యథా యేన పకారేన అయం పుగ్గలో యఞ్చ దానాదిపటిపదం పటిపన్నో, యఞ్చ దస్సనాదిమగ్గం సమారుళ్హో హుత్వా తం పటిపదం, మగ్గఞ్చ ఇరియతి పవత్తేతి, ఇమమ్హి ఇమస్మిఞ్చ సమయే అయం పుగ్గలో చే కాలం కరేయ్య, ఏవం సతి ఆభతం వత్థుం నిక్ఖిపతి యథా, ఏవం తాయ పటిపదాయ తేన మగ్గేన సగ్గే అత్తనిక్ఖిత్తో భవే. తం కిస్స హేతు? భిక్ఖవే, అస్స పుగ్గలస్స చిత్తం హి యస్మా పసన్నం పసాదితం, తస్మా నిక్ఖిత్తో భవే. ఇధ సాసనే, లోకే వా ఏకచ్చే సత్తా పుగ్గలా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం చేతోపసాదహేతు ఖో పన ఉపపజ్జన్తీతి ఏవం అహం పజానామీతి భగవా ఏతమత్థం అవోచ. తత్థ తస్మిం అత్థే సఙ్గహవసేన పవత్తం ఏతం ‘‘పసన్నచిత్తం ఞత్వాన…పే… సగ్గం సో ఉపపజ్జతీ’’తి గాథావచనం వుచ్చతి. అయమ్పి అత్థో భగవతా వుత్తో, ఇతి మే మయా సుతన్తి యోజనా.

‘‘సువణ్ణచ్ఛదనం నావం…పే… ఏతాదిసం కతపుఞ్ఞా లభి’’న్తి ఇదం సుత్తమ్పి వాసనాభాగియం సుత్తం నామ. నారి దేవధీతా సువణ్ణచ్ఛదనం సువణ్ణాలఙ్కారేహి ఛాదితం నావం ఆరుయ్హ తిట్ఠసి, పోక్ఖరణిం దేవపోక్ఖరణిం ఓగాహసి, పదుమం పాణినా ఛిన్దసి.

దేవతే కేన కమ్మేన తే తవ తాదిసో వణ్ణో తాదిసో ఆనుభావో తాదిసీ జుతి భవతి, దేవతే తే తవ యే కేచి భోగా మనసా ఇచ్ఛితా భవన్తి, తే భోగా చ కేన కమ్మేన ఉప్పజ్జన్తి. దేవతే మే పుచ్ఛితా త్వం సంస సంసాహి ఇదం సబ్బం కిస్స కమ్మస్స చ ఫలన్తి సక్కో పుచ్ఛతి.

దేవరాజేన పుచ్ఛితా సా దేవధీతా అత్తమనా హుత్వా పఞ్హం పుట్ఠా సక్కస్స బ్యాకాసి. దేవరాజా అద్ధానం దీఘమగ్గం పటిపన్నా అహం యసస్సినో కస్సపస్స భగవతో మనోరమం థూపం అద్దస్సం, దిస్వా తత్థ థూపే చిత్తం పసాదేసిం. పసన్నాహం సేహి పాణీహి పదుమపుప్ఫేహి పూజేసిం. తస్సేవ కమ్మస్స ఇదం సబ్బం ఫలం విపాకో భవే. కతపుఞ్ఞాహం ఏతాదిసం ఫలం అలభిన్తి సక్కస్స బ్యాకాసి. ఇతి మే సుతన్తి మహామోగ్గల్లానో వదతీతి యోజనా.

‘‘యథానిద్ధారితసుత్తానియేవ వాసనాభాగియసుత్తాని పరిపుణ్ణానీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘దానకథా సీలకథా సగ్గకథా పుఞ్ఞకథా పుఞ్ఞవిపాకకథాతి ఇదం వాసనాభాగియ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ యాయ దేసనాయ దానఞ్చ దానఫలఞ్చ దస్సితం, సా దేసనా దానకథా నామ. యాయ దేసనాయ సీలఞ్చ సీలఫలఞ్చ దస్సితం, సా దేసనా సీలకథా నామ. యాయ దేసనాయ సగ్గా చ సగ్గేసు నిబ్బత్తాపకఞ్చ కమ్మం దస్సితం, సా సగ్గకథా నామ. యాయ దేసనాయ దానసీలభావనాదివసేన దసవిధం పుఞ్ఞకమ్మం దస్సితం, సా పుఞ్ఞకథా నామ. యాయ దేసనాయ తాదిసస్స పుఞ్ఞకమ్మస్స వివిధో అయం విపాకో ఇమస్స పుఞ్ఞస్స విపాకోతి నియమేత్వా దస్సితో, సా పుఞ్ఞవిపాకకథా నామ.

దసబలధరానం సమ్మాసమ్బుద్ధానం ఉద్దిస్సకతేసు సరీరధాతుం అబ్భన్తరే ఠపేత్వా పంసూహి కతేసు థూపేసు యే నరా పసన్నా, తే నరా తత్థ థూపే కారం పుఞ్ఞం కత్వా సగ్గేసు ఉప్పజ్జిత్వా పమోదన్తీతి యోజనా. ఇదం సుత్తం వా…పే… సుత్తం.

౯౭. దేవపుత్తసరీరవణ్ణా దేవపుత్తసరీరసదిసవణ్ణా సుభగసణ్ఠితి సోభగ్గయుత్తసణ్ఠానా సబ్బే జనా ఉదకేన పంసుం తేమేత్వా థూపం వడ్ఢేథ, సో అయం థూపో కస్స పుగ్గలస్స థూపోతి పుచ్ఛతి.

సుగత్తే సున్దరగత్తే దేవతే తస్మిం థూపే పసన్నా ఇమే దేవమనుజా కారం పుఞ్ఞం కరోన్తా హుత్వా జరామరణతో పముచ్చరే. సో అయం థూపో మహేసినో దసబలధమ్మధారినో సుగతస్స థూపోతి వేదితబ్బోతి ఆహాతి యోజనా. ఇదం సుత్తం వా…పే… సుత్తం.

యాహం యా అహం మహేసినో థూపం చత్తారి ఉప్పలాని చ మాలఞ్చ అభిరోపయిం, తేన మయా కతం తం పుఞ్ఞం ఉళారం వత ఆసి అహోసి. తతో కప్పతో అజ్జ కప్పా తింసం ధరన్తి సత్థునో థూపం పూజేత్వా తత్తకాని దుగ్గతిం న జానామి, వినిపాతం న గచ్ఛామీతి యోజనా. ఇదం సుత్తం వా…పే… సుత్తం.

అహం బాత్తింసలక్ఖణధరస్స బాత్తింసలక్ఖణధరేన సమ్పన్నస్స విజితవిజయస్స లోకనాథస్స థూపం అపూజేసిం, పూజేత్వా సతసహస్సం కప్పే ఆయుకప్పే పముదితో ఆసిం. మయా యం పుఞ్ఞం పసుతం, తేన పుఞ్ఞేన వినిపాతం అనాగన్తున అనాగన్త్వా దేవసోభగ్గం సమ్పత్తిం చ దేవరజ్జాని చ తాని అకారిం. అథ వా దేవసోభగ్గఞ్చ మయా కారితం, రజ్జాని చ మయా కారితాని.

అదన్తదమకస్స సాసనే యం చక్ఖు పఞ్ఞాచక్ఖు పణిహితం, తథా చిత్తం యం విముత్తచిత్తం పణిహితం, తం సబ్బం పఞ్ఞాచక్ఖు విముత్తచిత్తం మే మయా లద్ధం, అహం విధుతలతాసఙ్ఖాతతణ్హా హుత్వా విముత్తచిత్తా ఫలవిముత్తచిత్తసమ్పన్నా అమ్హీతి అవోచాతి యోజనా. ఇదం సుత్తం వా…పే… సుత్తం.

౯౮. విముత్తచిత్తే ఫలవిముత్తచిత్తసమ్పన్నే అఖిలే పఞ్చచేతోఖీలరహితే అనాసవే అరణవిహారిమ్హి అరణవిహారసీలే అసఙ్గమానసే అలగ్గమానసే పచ్చేకబుద్ధస్మిం సామాకపత్థోదనమత్తమేవ దక్ఖిణం అదాసిం.

తస్మిం పచ్చేకబుద్ధే ఉత్తమం ధమ్మం పచ్చేకబోధిధమ్మం ఓకప్పయిం ‘‘సో ఉత్తమో ధమ్మో అత్థీ’’తి సద్దహిం. ఏవం అరియవిహారేన విహారీహి పచ్చేకబుద్ధేహి మే మమ సఙ్గమో కతో సియా భవే, కుదాసుపి చ అహం అపేక్ఖవా మా భవేయ్యన్తి మానసం తస్మిఞ్చ ధమ్మే పణిధేసిం ‘‘ఇమినా పచ్చేకబుద్ధేన లద్ధధమ్మం అహమ్పి సచ్ఛికరేయ్య’’న్తి చిత్తం పణిదహిం.

తస్సేవ పచ్చేకబుద్ధే కతస్సేవ కమ్మస్స విపాకతో అహం దీఘాయుకేసు అమమేసు ‘‘మమ పరిగ్గహో’’తి పరిగ్గహాభావేన అపరిగ్గహేసు విసేసగామీసు అహీనగామీసు కురూసు ఉత్తరకురూసు పాణీసు సత్తేసు సహస్సక్ఖత్తుం ఉపపజ్జథ ఉపపజ్జిం.

తస్సేవ కమ్మస్స విపాకతో విచిత్రమాలాభరణానులేపీసు యసస్సీసు పరివారవన్తేసు తిదసో దేవో అహం విసిట్ఠకాయూపగతో హుత్వా సహస్సక్ఖత్తుం ఉపపజ్జథ.

తస్సేవ కమ్మస్స విపాకతో అహం విముత్తచిత్తో అఖీలో అనాసవో హుత్వా హితాహితాసీహి కుసలాకుసలవీతివత్తేహి అన్తిమదేహధారిభి ఇమేహి పచ్చేకబుద్ధేహి, బుద్ధసావకేహి వా మే మమ సమాగమో ఆసి.

‘‘సీలవతో యం ఇచ్ఛితం, తం సమిజ్ఝతే’’తి ఇమం వచనం తథాగతో జినో పచ్చక్ఖం కత్వా అవచ ఖో, యథా యథా యేన యేన పకారేన మే మనసా విచిన్తితం, తథా తథా తేన తేన పకారేన సమిద్ధం భవతి. అయం భవో అన్తిమో భవోతి యోజనా. ఇదం సుత్తం వా…పే… సుత్తం.

ఏకతింసమ్హి కప్పమ్హి జినో అనేజో అనన్తదస్సీ ‘‘సిఖీ’’తి ఇతినామకో ఉప్పజ్జి. తస్సాపి భగవతో రాజా భాతా సిఖిద్ధే చ సిఖీ ఇతినామకే బుద్ధే చ తస్స భగవతో ధమ్మే చ అభిప్పసన్నో లోకవినాయకమ్హి పరినిబ్బుతే సతి దేవాతిదేవస్స నరుత్తమస్స మహేసినో విపులం మహన్తం సమన్తతో గావుతికం థూపం అకాసిం.

తస్మిం థూపే బలిం పూజాబలిం అభిహారీ మనుస్సో జాతిసుమనం పగ్గయ్హ పహట్ఠో పూజేసి. అస్స మనుస్సస్స ఏకం పుప్ఫం వాతేన పహరితం హుత్వా పతితం. అహం తం పతితం ఏకం పుప్ఫం గహేత్వా తస్సేవ పుప్ఫసామికస్స అదాసిం.

సో మనుస్సో పుప్ఫసామికో అభిప్పసన్నచిత్తో హుత్వా మం ‘‘త్వమేవ ఏతం ఏకం పుప్ఫం పూజా’’తి అదాసి. దదాసీతి ఏత్థ ద-కారో ఆగమో. అహం తం ఏకం పుప్ఫం గహేత్వా బుద్ధం బుద్ధగుణం పునప్పునం అనుస్సరన్తో యస్మిం కప్పే అభిరోపయిం, తతో కప్పతో అజ్జ కప్పా తింసం అహేసుం. తేసు కప్పేసు దుగ్గతిం నాభిజానామి, వినిపాతఞ్చ న గచ్ఛామి, ఇదం ఫలం థూపపూజాయ ఫలన్తి అవోచాతి యోజనా. ఇదం సుత్తం వా…పే… సుత్తం.

బ్రహ్మదత్తస్స బ్రహ్మదత్తనామకస్స రాజినో కపిలం నామ నగరం సువిభత్తం భాగతో సుట్ఠు విభత్తం, మహాపథం మహాపథసమ్పన్నం ఆకిణ్ణం, నానాజాతికేహి మనుస్సేహి పరిపుణ్ణం, ఇద్ధం ఫీతఞ్చ ఆసి.

పఞ్చాలానం తత్థ పురుత్తమే అహం కుమ్మాసం విక్కిణిం, సో అహం యసస్సినం ఉపరిట్ఠం ఉపసమీపే ఠితం అరిట్ఠం నామ సమ్బుద్ధం పచ్చేకబుద్ధం అద్దసిం, దిస్వా హట్ఠో చిత్తం పసాదేత్వా నరుత్తమం అరిట్ఠం మే గేహస్మిం యం ధువభత్తం విజ్జథ విజ్జి, తేన ధువభత్తేన నిమన్తేసిం.

యతో చ యస్మిం కాలే చ కత్తికో యస్సం పన్నరసీపుణ్ణో, సా పుణ్ణమాసీ పన్నరసీ ఉపట్ఠితా, తతో చ తస్మిం కాలే చ అహం నవం దుస్సయుగం గయ్హ అరిట్ఠస్స అరిట్ఠనామకస్స పచ్చేకబుద్ధస్స ఉపనామేసిం.

నరుత్తమో అనుకమ్పకో కారుణికో తణ్హానిఘాతకో ముని పచ్చేకబుద్ధో పసన్నచిత్తం మం ఞత్వాన పటిగ్గణ్హి.

అహం కల్యాణం బుద్ధవణ్ణితం కమ్మం కరిత్వాన దేవే చ మనుస్సే చ సన్ధావిత్వా తతో చుతో బారాణసియం నగరే అడ్ఢే కులస్మిం సేట్ఠిస్స ఏకపుత్తకో ఉప్పజ్జిం, పాణేహి చ పియతరో ఆసిం.

తతో చ తస్మిం కాలే విఞ్ఞుతం పత్తో హుత్వా దేవపుత్తేన చోదితో అహం పాసాదా ఓరుహిత్వాన సమ్బుద్ధం భగవన్తం గోతమం ఉపసఙ్కమిం.

సో సమ్బుద్ధో భగవా గోతమో అనుకమ్పాయ మే ధమ్మం అదేసేసి. దుక్ఖం దుక్ఖసచ్చఞ్చ దుక్ఖసముప్పాదం సముదయసచ్చఞ్చ దుక్ఖస్స అతిక్కమం నిరోధసచ్చఞ్చ అరియం అట్ఠఙ్గికం దుక్ఖూపసమగామినం మగ్గం మగ్గసచ్చఞ్చ ఇతి చత్తారి సచ్చాని దేసితాని, తదుప్పాదకం ధమ్మం ముని భగవా గోతమో అదేసయి.

అహం తస్స భగవతో గోతమస్స వచనం సుత్వా సాసనే రతో హుత్వా విహరిం, అహం రత్తిన్దివం అతన్దితో హుత్వా సమథం పటివిజ్ఝిం.

అజ్ఝత్తఞ్చ యే ఆసవా, బహిద్ధా చ యే ఆసవా మగ్గేన సముచ్ఛిన్నా ఆసుం, సబ్బే తే ఆసవా మే మమ విజ్జింసు, పున న చ ఉప్పజ్జరే.

దుక్ఖం ‘‘పరియన్తకతం యస్స దుక్ఖస్సా’’తి పరియన్తకతం ఆసి, అయం సముస్సయో జాతిమరణసంసారో చరిమో అన్తిమో ఆసి, ఇదాని ఇమస్స అత్తభావస్స అనన్తరం పునబ్భవో మమ నత్థీతి అవోచాతి యోజనా. యం నానావిధం వాసనాభాగియం సుత్తం ఉదాహరణవసేన నిద్ధారితం, ఇదం నానావిధం సుత్తం వాసనాభాగే పుఞ్ఞకోట్ఠాసే విసయే వాచకఞాపకభావేన పవత్తనతో వాసనాభాగియం సుత్తం నామ.

నానావిధం వాసనాభాగియం సుత్తం ఆచరియేన నిద్ధారితం, అమ్హేహి చ ఞాతం, ‘‘కతమం నిబ్బేధభాగియం సుత్త’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమం నిబ్బేధభాగియం సుత్త’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ తేసు సోళససు సంకిలేసభాగియాదీసు సుత్తేసు కతమం సుత్తం నిబ్బేధభాగియం సుత్తం నామాతి పుచ్ఛతి.

ఉద్ధం బ్రహ్మలోకే అధో కామావచరే భవే సబ్బధి సబ్బేసు భవేసు విప్పముత్తో అరహా ‘‘అయం నామ ధమ్మో అహం అస్మీ’’తి అనానుపస్సీ, ఏవం విముత్తో అరహా అతిణ్ణపుబ్బం ఓఘం అపునబ్భవాయ ఉదతారి ఉత్తిణ్ణోతి యోజనా. ఇదం సుత్తం నిబ్బేధభాగే సేక్ఖధమ్మే విసయే వాచకఞాపకభావేన పవత్తనతో నిబ్బేధభాగియం సుత్తం నామ.

‘‘ఏత్తకమేవా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సీలవతో’’తిఆది వుత్తం. ఆనన్ద, సీలవతో పుగ్గలస్స ‘‘కిన్తి మే మమ అవిప్పటిసారో జాయేయ్య పవత్తేయ్యా’’తి చేతనా న కరణీయా న కాతబ్బా. ఆనన్ద, సీలవతో అవిప్పటిసారో యం జాయేయ్య పవత్తేయ్య, ఏసా అవిప్పటిసారస్స జాయనా పవత్తనా ధమ్మతా భవతి. ఆనన్ద, అవిప్పటిసారినా పుగ్గలేన ‘‘కిన్తి మే మమ పామోజ్జం జాయేయ్య పవత్తేయ్యా’’తి చేతనా న కరణీయా, ఆనన్ద, అవిప్పటిసారినో పుగ్గలస్స పామోజ్జం యం జాయేయ్య పవత్తేయ్య, ఏసా పామోజ్జస్స జాయనా పవత్తనా ధమ్మతా. సేసేసుపి ఇమస్స యోజనానయానుసారేన యోజనానయో గహేతబ్బో. ఇదం సుత్తమ్పి నిబ్బేధభాగియం సుత్తం నామ.