౨. విచయహారవిభఙ్గవిభావనా

౧౧. యేన యేన సంవణ్ణనావిసేసభూతేన దేసనాహారవిభఙ్గేన అస్సాదాదయో సుత్తత్థా ఆచరియేన విభత్తా, సో సంవణ్ణనావిసేసభూతో దేసనాహారవిభఙ్గో పరిపుణ్ణో, ‘‘కతమో విచయో హారో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో విచయో హారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు నిద్దిట్ఠేసు సోళససు దేసనాహారాదీసు హారేసు కతమో సంవణ్ణనావిసేసో విచయో హారో విచయహారవిభఙ్గో నామాతి పుచ్ఛతి. ‘‘యం పుచ్ఛితఞ్చ విస్సజ్జితఞ్చా’’తిఆదినిద్దేసగాథాయ ఇదాని మయా వుచ్చమానో ‘‘అయం విచయో హారో కిం విచినతీ’’తిఆదికో సంవణ్ణనావిసేసో విచయహారవిభఙ్గో నామాతి యోజనా.

‘‘అయం విచయో హారో కిం విచినతీ’’తి ఇమినా యో విచయో విచినితబ్బో, తం విచయం విచినితబ్బం పుచ్ఛతి, తస్మా విచినితబ్బం విసయం విసుం విసుం నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘పదం విచినతి, పఞ్హం విచినతీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘కిం విచయో పదవిచయో’’తిఆదిం అవత్వా ‘‘కిం విచినతి, పదం విచినతీ’’తిఆదివచనేన విచయసద్దస్స కత్తుసాధనత్థం దస్సేతి. తత్థ పదం విచినతీతి నవవిధస్స సుత్తన్తస్స సబ్బం పదం యావ నిగమనా నామపదాదిజాతిసద్దాదిఇత్థిలిఙ్గాదిఆకారన్తాదిపఠమవిభత్యన్తాదిఏకవచనాదివసేన విచినతి. పఞ్హం విచినతీతి అదిట్ఠజోతనాదిసత్తాధిట్ఠానాదిసమ్ముతివిసయాదిఅతీతవిసయాదివసేన విచినతి. విస్సజ్జనం విచినతీతి ఏకంసబ్యాకరణవిస్సజ్జనాదిసావసేసబ్యాకరణవిస్సజ్జనాది సఉత్తరబ్యాకరణ విస్సజ్జనాది లోకియబ్యాకరణవిస్సజ్జనాదివసేన విచినతి. పుబ్బాపరం విచినతీతి పుబ్బేన అపరం సంసన్దిత్వా విచినతి. అస్సాదం విచినతీతి అస్సాదకతణ్హాదిఅస్సాదేతబ్బసుఖాదివసేన విచినతి. ఆదీనవం విచినతీతి దుక్ఖదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖసఙ్ఖారదుక్ఖవసేన వా అనిట్ఠానుభవనాదిఆదిఅన్తవన్తతాదిసంకిలేసభాగియాదివసేన వా విచినతి. నిస్సరణం విచినతీతి మగ్గవసేన వా నిబ్బానవసేన వా మగ్గస్స వా ఆగమవసేన, నిబ్బానస్స అసఙ్ఖతధాతుఆదిపరియాయవసేన వా విచినతి. ఫలం విచినతీతి ధమ్మచరణస్స దుగ్గతిగమనాభావేన వా మచ్చుతరణాదినా వా దేసనాయ ఫలం, దేసనానుసారేన చరణస్స ఫలం విచినతి. ఉపాయం విచినతీతి అనిచ్చానుపస్సనాదివసేన పవత్తననిబ్బిదాఞాణాదివసేన వా సద్ధాసతివసేన వా విసుద్ధియా ఉపాయం విచినతి. ఆణత్తిం విచినతీతి పాపపరివజ్జనాణత్తివసేన వా లోకస్స సుఞ్ఞతాపేక్ఖనాణత్తివసేన వా విచినతి. అనుగీతిం విచినతీతి వుత్తానుగీతివసేన వా వుచ్చమానానుగీతివసేన వా అనురూపం గీతిం విచినతి. సబ్బే నవ సుత్తన్తే విచినతీతి సుత్తగేయ్యాదికే నవ సుత్తే ఆహచ్చవచనవసేన వా అనుసన్ధివచనవసేన వా నీతత్థవచనవసేన వా నేయ్యత్థవచనవసేన వా సంకిలేసభాగియాదివసేన వా విచినతి.

కిఞ్చాపి పదవిచయో పఠమం విభత్తో, సుత్తస్స పన అనుపదం విచినితబ్బతాయ అతిభారియో, న సుకరో పదవిచయోతి తం అగ్గహేత్వా పఞ్హావిచయవిస్సజ్జనవిచయే తావ విభజన్తో ‘‘యథా కిం భవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ యథా కిం భవేతి యేన పకారేన సో పఞ్హావిచయో పవత్తేతబ్బో, తం పకారజాతం కీదిసం భవేయ్యాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. ఆయస్మా అజితో పారాయనే భగవన్తం పఞ్హం యథా యేన పకారేన పుచ్ఛతి, తథా తేన పకారేన పఞ్హావిచయో పవత్తేతబ్బోతి అత్థో. తత్థ ఆయస్మాతి పియవచనం. అజితోతి బావరీబ్రాహ్మణస్స పరిచారకభూతానం సోళసన్నం అఞ్ఞతరో అజితో. పారాయనేతి పారం నిబ్బానం అయతి గచ్ఛతి ఏతేనాతి పారాయనం, అజితసుత్తాదిసోళససుత్తస్సేతం అధివచనం.

‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో, (ఇచ్చాయస్మా అజితో,)

కేనస్సు నప్పకాసతి;

కిస్సాభిలేపనం బ్రూసి, కిం సు తస్స మహబ్భయ’’న్తి. (సు. ని. ౧౦౩౮; చూళని. వత్థుగాథా ౫౭, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧) –

గాథాయ ‘‘కేన ధమ్మేన లోకో అరియవజ్జో సత్తో నివుతో పటిచ్ఛాదితో, ఇతి ఆయస్మా అజితో పుచ్ఛతి. కేన హేతునా యథావుత్తలోకో నప్పకాసతి, అస్స యథావుత్తలోకస్స కిం అభిలేపనం ఇతి త్వం బ్రూసి, తస్స యథావుత్తలోకస్స కిం మహబ్భయన్తి త్వం బ్రూసీతి పుచ్ఛతీ’’తి అత్థో.

ఇతి ఇమినా పభేదేన చత్తారి ఇమాని గాథాపాదపదాని పుచ్ఛితాని పుచ్ఛావసేన వుత్తాని, పుచ్ఛితత్థదీపకాని వా, పధానవసేన పన సో ‘‘ఏకో పఞ్హో’’తి మతో, యదిపి చతున్నం పదానం పుచ్ఛనవసేన పవత్తత్తా చతుబ్బిధోతి వత్తబ్బో, ఞాతుం పన ఇచ్ఛితస్స ఏకస్సేవ అత్థస్స సమ్భవతో ‘‘ఏకో పఞ్హో’’తి వుత్తం. ‘‘కారణం వదేహీ’’తి వత్తబ్బత్తా కారణమాహ ‘‘ఏకవత్థుపరిగ్గహా’’తి. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘యదిపి నివారణాపకాసనాభిలేపనమహబ్భయసఙ్ఖాతా చత్తారో అత్థా పుచ్ఛాయం గహితా, ఏకస్స పన అభిధేయ్యత్థస్స గహణతో ‘ఏకో పఞ్హో’తి పధానవసేన గహితోతి దట్ఠబ్బో’’తి. ‘‘ఏకవత్థుపరిగ్గహణం కథం అమ్హేహి సద్దహితబ్బ’’న్తి వత్తబ్బభావతో ‘‘ఏవఞ్హి ఆహా’’తి వుత్తం. ఏవం ఏకవత్థుపరిగ్గహణేనేవ భగవా హి యస్మా ఆహ, ఇతి తస్మా ఏకవత్థుపరిగ్గహణం తుమ్హేహి సద్దహితబ్బన్తి వుత్తం హోతి.

‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తి ఇమినా లోకాధిట్ఠానం పటిచ్ఛాదనం పుచ్ఛతి, న నానాధమ్మాధిట్ఠానం. ‘‘కేనస్సు నప్పకాసతీ’’తి ఇమినా లోకస్సేవ అప్పకాసనం పుచ్ఛతి, న నానాసభావధమ్మస్స. ‘‘కిస్సాభిలేపనం బ్రూసీ’’తి ఇమినా లోకస్సేవ అభిలేపనం పుచ్ఛతి, న నానాసభావధమ్మస్స. ‘‘కిం సు తస్స మహబ్భయ’’న్తి ఇమినా తస్సేవ లోకస్స మహబ్భయం పుచ్ఛతి, న నానాసభావధమ్మస్స. తస్మా ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తిఆదిపఞ్హో ఏకాధిట్ఠాననానాధిట్ఠానేసు ఏకాధిట్ఠానో, ధమ్మాధిట్ఠానసత్తాధిట్ఠానేసు సత్తాధిట్ఠానో, అదిట్ఠజోతనాదీసు అదిట్ఠజోతనాపఞ్హోతిఆదినా యథాసమ్భవం విచినితబ్బోతి అధిప్పాయో.

‘‘పఞ్హస్స యో లోకో ‘అధిట్ఠానో’తి గహితో, సో లోకో తివిధో’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘లోకో తివిధో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తయో విధా ఏతస్స లోకస్సాతి తివిధో. కిలిస్సతి రాగాదివసేన కామావచరసత్తోతి కిలేసో, కిలేసో చ సో లోకో చాతి కిలేసలోకో, కామావచరసత్తో. సో హి రాగాదికిలేసబహులతాయ కిలేసలోకోతి. భవతి ఝానాభిఞ్ఞాహి బుద్ధీహీతి భవో, భవో చ సో లోకో చాతి భవలోకో, రూపావచరసత్తో. సో హి ఝానాదిబుద్ధీహి భవతీతి. ఇన్ద్రియేన సమన్నాగతోతి ఇన్ద్రియో, ఇన్ద్రియో చ సో లోకో చాతి ఇన్ద్రియలోకో, అరూపావచరసత్తో. సో హి ఆనేఞ్జసమాధిబహులతాయ విసుద్ధిన్ద్రియో హోతీతి లోకసమఞ్ఞా పరియాపన్నధమ్మవసేన పవత్తా, తస్మా అరియా న గహితాతి.

‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తిఆదిగాథాయ పుచ్ఛావిచయో హారో ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘విస్సజ్జనావిచయో హారో కత్థ విస్సజ్జనాయ విభత్తో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ విస్సజ్జనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తస్సం ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తిఆదిపుచ్ఛాయం –

‘‘అవిజ్జాయ నివుతో లోకో, (అజితాతి భగవా,)

వివిచ్ఛా పమాదా నప్పకాసతి;

జప్పాభిలేపనం బ్రూమి, దుక్ఖమస్స మహబ్భయ’’న్తి. (సు. ని. ౧౦౩౯; చూళని. వత్థుగాథా ౫౮, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస) –

అయం గాథా విస్సజ్జనాతి దట్ఠబ్బా. తత్థ అవిజ్జాయ నివుతో లోకోతి కాళపక్ఖచతుద్దసీ, ఘనవనసణ్డ, మేఘపటలచ్ఛాదన, అడ్ఢరత్తీనం వసేన చతురఙ్గసమన్నాగతేన అన్ధకారేన రథఘటాది పటిచ్ఛాదితో వియ ధమ్మసభావపటిచ్ఛాదనలక్ఖణాయ అవిజ్జాయ సత్తలోకో నివుతో పటిచ్ఛాదితో. ‘‘అజితా’’తి చ ఆలపనం కత్వా భగవా ఆహ. వివిచ్ఛాతి విచికిచ్ఛాయ పమాదహేతు యథావుత్తలోకో నప్పకాసతి. జప్పం తణ్హం యథావుత్తలోకస్స ‘‘అభిలేపన’’న్తి అహం బ్రూమీతి భగవా ఆహ, దుక్ఖం జాతిఆదివట్టదుక్ఖం అస్స యథావుత్తలోకస్స ‘‘మహబ్భయ’’న్తి అహం బ్రూమీతి భగవా అజితం ఆహాతి అత్థో.

‘‘ఇమాయ విస్సజ్జనాయ కథం విచినేయ్యా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఇమాని చత్తారి పదానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇమాని చత్తారి పదానీతి ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తిఆదిపుచ్ఛాగాథాయం వుత్తాని గాథాపదాని. ఇమేహి చతూహి పదేహీతి ‘‘అవిజ్జాయ నివుతో లోకో’’తి విస్సజ్జనాగాథాయం వుత్తేహి గాథాపదేహి విస్సజ్జితాని. కథం? పఠమం పదం పఠమేన పదేన, దుతియం పదం దుతియేన పదేన, తతియం పదం తతియేన పదేన, చతుత్థం పదం చతుత్థేన పదేన విస్సజ్జితం.

‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తి పఠమపఞ్హే‘‘అవిజ్జాయ నివుతో లోకో’’తి పఠమా విస్సజ్జనా కతా, న ఉప్పటిపాటియా. విజ్జాయ పటిపక్ఖా అవిజ్జా, తస్మా అవిజ్జాయ అజానకో లోకో భవేయ్య. కథం నివుతో సద్దహితబ్బోతి ఆహ ‘‘నీవరణేహి నివుతో లోకో’’తి. యది ఏవం ‘‘నీవరణేన నివుతో లోకో’’తి విస్సజ్జనా కాతబ్బాతి చోదనం మనసి కత్వా వుత్తం ‘‘అవిజ్జానీవరణా హి సబ్బే సత్తా’’తి. ‘‘సబ్బసత్తానం అవిజ్జానీవరణభావో కేన వచనేన సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘యథాహ భగవా’’తిఆది వుత్తం.

‘‘సబ్బసత్తానం, భిక్ఖవే, సబ్బపాణానం సబ్బభూతానం, పరియాయతో ఏకమేవ నీవరణం వదామి, యదిదం అవిజ్జా. అవిజ్జానీవరణా హి సబ్బే సత్తా. సబ్బసోవ భిక్ఖవే అవిజ్జాయ నిరోధా చాగా పటినిస్సగ్గా నత్థి సత్తానం నీవరణన్తి వదామీ’’తి యం వచనం యథా యేన పకారేన భగవా ఆహ, తథా తేన పకారేన వుత్తేన తేన వచనేన తుమ్హేహి సబ్బసత్తానం అవిజ్జానీవరణభావో సద్దహితబ్బోతి.

‘‘అవిజ్జాయ నివుతో లోకో’’తి పదేన ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తి పఠమస్సేవ పదస్స విస్సజ్జనా న సియా, ‘‘కేనస్సు నప్పకాసతీ’’తి దుతియపదస్సాపి విస్సజ్జనా సియాతి చోదనం మనసి కత్వా ‘‘తేన చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తేన ‘‘అవిజ్జాయ నివుతో లోకో’’తి పదేన ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తి పఠమస్స పదస్స విస్సజ్జనా యుత్తా యుత్తతరా హోతి, యుత్తతరత్తా ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తి పఞ్హే ‘‘అవిజ్జాయ నివుతో లోకో’’తి విస్సజ్జనాతి మయా వత్తబ్బాయేవాతి అధిప్పాయో.

‘‘కేనస్సు నప్పకాసతీ’’తి ఇమస్మిం పఞ్హే ‘‘వివిచ్ఛా పమాదా నప్పకాసతీ’’తి అయం విస్సజ్జనా కాతబ్బా, వివిచ్ఛాయ పవత్తత్తా, పమాదా చ లోకో నప్పకాసతీతి అత్థో. అవిజ్జానీవరణాయ నివుతో లోకో నప్పకాసతీతి విస్సజ్జనా కాతబ్బా, ‘‘కథం వివిచ్ఛా పమాదా లోకో నప్పకాసతీతి విస్సజ్జనా కతా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘యో పుగ్గలో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యో పుథుజ్జనభూతో పుగ్గలో అవిజ్జానీవరణేహి నివుతో, సో పుథుజ్జనభూతో పుగ్గలో వివిచ్ఛాయ వివిచ్ఛతి. ‘‘యాయ వివిచ్ఛాయ వివిచ్ఛతి, సా వివిచ్ఛా కతమా నామా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘వివిచ్ఛా నామ వుచ్చతి విచికిచ్ఛా’’తి వుత్తం. ‘‘తాయ కస్మా నప్పకాసతీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సో విచికిచ్ఛన్తో’’తిఆది వుత్తం. తాయ విచికిచ్ఛన్తో సో పుథుజ్జనభూతో పుగ్గలో సద్దహితబ్బేసు నాభిసద్దహతి; సద్దహితబ్బేసు న అభిసద్దహన్తో అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ, కుసలానం ధమ్మానం సచ్ఛికిరియాయ ఆరభితబ్బం వీరియం నారభతి; అనారభన్తో సో పుగ్గలో ఇధ లోకే పమాదమనుయుత్తో విహరతీతి, పమాదేన విహరన్తో పమత్తో పుగ్గలో సుక్కే ధమ్మే న ఉప్పాదియతి; అనుప్పాదయన్తస్స తస్స పుగ్గలస్స తే సుక్కా ధమ్మా అనుప్పాదియమానా హుత్వా నప్పకాసన్తి పకాసనవసేన న పవత్తన్తి; తస్మా ‘‘వివిచ్ఛా పమాదా లోకో నప్పకాసతీ’’తి విస్సజ్జనా కాతబ్బాతి అధిప్పాయో.

‘‘తాదిసస్స సుక్కధమ్మానం అప్పకాసనభావో అమ్హేహి కేన వచనేన సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘యథాహ భగవా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ –

‘‘దూరే సన్తో పకాసన్తి, హిమవన్తోవ పబ్బతో;

అసన్తేత్థ న దిస్సన్తి, రత్తిం ఖిత్తా యథా సరా;

తే గుణేహి పకాసన్తి, కిత్తియా చ యసేన చా’’తి. –

యం గాథాపాఠం భగవా యథా యేన అప్పకాసనాకారేన ఆహ, తథా తేన అప్పకాసనాకారేన వుత్తేన తేన గాథాపాఠేన తాదిసస్స పుగ్గలస్స సుక్కధమ్మానం అప్పకాసనభావో తుమ్హేహి సద్దహితబ్బోయేవ, తస్మా ‘‘వివిచ్ఛా పమాదా లోకో నప్పకాసతీ’’తి విస్సజ్జనా కాతబ్బావాతి అధిప్పాయో.

గాథాత్థో పన – హిమవన్తో పబ్బతో దూరే ఠితో దూరే ఠితానమ్పి సచక్ఖుకానం పుగ్గలానం పకాసతి ఇవ, ఏవం సన్తో సప్పురిసా దూరే ఠితానమ్పి గుణవసేన పవత్తాయ కిత్తియా చ గుణవసేన పవత్తేహి యసపరిభోగపరివారేహి చ దూరే ఠితానం పణ్డితానం పకాసన్తి, రత్తికాలే ఖిత్తా సరా ఉసూ న దిస్సన్తి యథా, ఏత్థ సత్తలోకే వివిచ్ఛాపమాదానం వసేన విహరన్తో అసన్తో న దిస్సన్తి. యే సన్తో పకాసన్తి, తే సన్తో గుణేహి పకాసన్తీతి దస్సేతుం ‘‘తే గుణేహి పకాసన్తీ’’తి వుత్తం. గుణా నామ అబ్భన్తరే జాతా, ‘‘కథం గుణేహి పకాసన్తీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘కిత్తియా చ యసేన చా’’తి వుత్తం. గుణానుభావేన పవత్తాయ కిత్తియా చ గుణానుభావేన పవత్తేన యసేన చ పకాసన్తా పుగ్గలా గుణేహి పకాసన్తీతి వత్తబ్బావాతి.

యది వివిచ్ఛాపమాదానం వసేన నప్పకాసతి, ఏవం సతి లోకో నివుతో హోతి, తస్మా పఠమస్స పదస్సాపి విస్సజ్జనా కాతబ్బాతి చోదనం మనసి కత్వా ‘‘తేన చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తేనాతి ‘‘వివిచ్ఛా పమాదా నప్పకాసతీ’’తి పదేన ‘‘కేనస్సు నప్పకాసతీ’’తి దుతియస్స పదస్స విస్సజ్జనా యుత్తా యుత్తతరాతి అత్థో. పదేనాతి చ పదత్థట్ఠేన విస్సజ్జనాతి అత్థో. పదస్సాతి పదత్థస్స పుచ్ఛితబ్బస్సాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏస నయో హేట్ఠా, ఉపరి చ.

‘‘కిస్సాభిలేపనం బ్రూసీ’’తి పఞ్హే ‘‘జప్పాభిలేపనం బ్రూమీ’’తి విస్సజ్జనా తస్సా అజితేన దట్ఠబ్బా. ‘‘కతమా జప్పా నామా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘జప్పా నామ వుచ్చతి తణ్హా’’తి వుత్తం. సా తణ్హా లోకం అభిలిమ్పతీతి కథం విఞ్ఞాయతీతి యోజనా. తేన వుత్తం ‘‘యథాహ భగవా’’తిఆది. తత్థ యథా యేన తణ్హాయ అభిలేపనభావేన –

‘‘రత్తో అత్థం న జానాతి, రత్తో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధం తమం తదా హోతి, యం రాగో సహతే నర’’న్తి. –

యం గాథం భగవా ఆహ, తథా తేన అభిలేపనభావేన వుత్తాయ తాయ గాథాయ సా తణ్హా లోకం అభిలిమ్పతీతి విఞ్ఞాయతీతి అధిప్పాయో.

గాథాయం పన – రజ్జతి సత్తోతి రత్తో, రాగసమఙ్గీసత్తో. కారణం పటిచ్చ అసతి పవత్తతి ఫలన్తి అత్థం, ఫలం. కారణం ఫలం ధారేతి, తం కారణం ధమ్మం నామ. అన్ధకారం అన్ధం. యన్తి యమ్హి కాలే. యన్తి హి భుమ్మత్థే పచ్చత్తవచనం. యమ్హి కాలే రాగో నరం రాగసమఙ్గిం సహతే అభిభవతి, తదా కాలే అన్ధం అన్ధకారం తమం హోతీతి యోజనా. రాగో నరం యం యస్మా సహతే, తస్మా అన్ధం తమం తదా హోతీతి వా, రాగో యం నరం సహతే, తస్స నరస్స అన్ధం తమం తదా హోతీతి వా, రాగో నరం యం సహతే అభిభూయతే యం సహనం అభిభవనం నిప్ఫాదేతి, తం సహనం అభిభవనం అన్ధం అన్ధకారం తమం హోతీతి వా యోజనా.

‘‘యది రత్తో అత్థాదికం న జానాతి, ఏవం సతి కథం జప్పాభిలేపనం భవతీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సాయం తణ్హా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఆరమ్మణేసు ఆసత్తిబహులస్స ఆసఙ్గబహులస్స తణ్హాసమఙ్గిస్స పుగ్గలస్స సా అయం తణ్హా ఏవం బహుఆసఙ్గవసేన అభిజప్పా పరియుట్ఠానట్ఠాయినీ హోతి. ఇతి కరిత్వా ఇమినా కారణేన తత్థ తణ్హాయ సత్తలోకో కేనచి సిలేసేన అభిలిత్తో మక్ఖితో వియ జప్పాభిలేపేన అభిలిత్తో నామ భవతీతి యోజనా. ‘‘జప్పాభిలేపనం అప్పకాసనస్సపి కారణం భవతి, తస్మా ‘కేనస్సు నప్పకాసతీ’తి దుతియపదత్థస్సపి విస్సజ్జనా సియా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేన చా’’తిఆది వుత్తం.

‘‘తస్స లోకస్స మహబ్భయం కి’’న్తి ఇమస్మిం చతుత్థపఞ్హే ‘‘అస్స లోకస్స దుక్ఖం మహబ్భయం భవే’’తి అయం విస్సజ్జనా తస్సా అజితేన దట్ఠబ్బా. భాయతి లోకో ఏతస్మాతి భయం, మహన్తం భయం మహబ్భయం. ‘‘కతివిధం దుక్ఖ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘దువిధం దుక్ఖ’’న్తిఆది వుత్తం. ద్వే విధా అస్స దుక్ఖస్సాతి దువిధం. ‘‘కతమం దువిధం దుక్ఖ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘కాయికఞ్చ చేతసికఞ్చా’’తి వుత్తం. ‘‘కతమం కాయికం, కతమం చేతసిక’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘యం కాయికం, ఇదం దుక్ఖం యం చేతసికం, ఇదం దోమనస్స’’న్తి వుత్తం.

రోగాదిసత్థాదిఅనిట్ఠరూపం సత్తలోకస్స మహబ్భయం భవేయ్య, ‘‘కథం దుక్ఖం మహబ్భయం భవేతి సద్దహేతబ్బ’’న్తి వత్తబ్బభావతో ‘‘సబ్బే సత్తా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సబ్బే సత్తా యథావుత్తస్స దుక్ఖస్స ఉబ్బిజ్జన్తి, దుక్ఖేన సమసమం అఞ్ఞం భయం సత్తానం నత్థి, దుక్ఖతో ఉత్తరితరం వా పన భయం కుతో అత్థి. హి యస్మా నత్థి, తస్మా దుక్ఖతో అఞ్ఞస్స భయస్స అభావతో ‘‘దుక్ఖం లోకస్స మహబ్భయ’’న్తి వచనం సద్దహితబ్బన్తి అధిప్పాయో.

‘‘సబ్బే సత్తా’’తిఆదివచనేన రోగాదిసత్థాదిఅనిట్ఠరూపం దుక్ఖమూలమేవాతి దస్సేతి. ‘‘కాయికచేతసికవసేన దువిధం దుక్ఖం దుక్ఖవేదనాయేవ, ఏవం సతి సఙ్ఖారదుక్ఖవిపరిణామదుక్ఖానం మహబ్భయభావో న ఆపజ్జేయ్యా’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘తిస్సో దుక్ఖతా’’తిఆది వుత్తం.

‘‘తిస్సో దుక్ఖతా సబ్బేసం సత్తానం సబ్బకాలేసు ఉప్పజ్జన్తి, కదాచి కస్సచి న ఉప్పజ్జన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ లోకో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తాసు తీసు దుక్ఖతాసు. లోకోతి భోగసమ్పన్నో చేవ అప్పాబాధో చ సత్తలోకో. ఓధసో ఓధిసో కదాచి కరహచి అత్తూపక్కమమూలాయ దుక్ఖదుక్ఖతాయ ముచ్చతి, కదాచి పరూపక్కమమూలాయ దుక్ఖదుక్ఖతాయ ముచ్చతి, తథా ఓధసో ఓధిసో కదాచి కరహచి దీఘాయుకో లోకో విపరిణామదుక్ఖతాయ ముచ్చతి, ‘‘కేన హేతునా ముచ్చతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా పుచ్ఛం ఠపేత్వా హేతుం దస్సేతుం ‘‘తం కిస్స హేతూ’’తిఆది వుత్తం. సత్తలోకే అప్పేకచ్చే అప్పాబాధా హోన్తి, తే భోగసమ్పన్నత్తా చేవ అప్పాబాధత్తా చ దుక్ఖదుక్ఖతాయ ముచ్చన్తి, విసేసతో రూపావచరసత్తా ముచ్చన్తి. అప్పేకచ్చే దీఘాయుకాపి హోన్తి, తే దీఘాయుకత్తా విపరిణామదుక్ఖతాయ ముచ్చన్తి; విసేసతో అరూపావచరసత్తా ముచ్చన్తి అరూపావచరసత్తానం ఉపేక్ఖాసమాపత్తిబహులత్తా.

తేసం తాహి దుక్ఖతాహి ముచ్చనం అనేకన్తికం హోతి, తస్మా తాహి అనతిక్కన్తత్తా అనేకన్తికం ముచ్చనం తుమ్హేహి వుత్తం, అమ్హేహి చ ఞాతం, ‘‘కతమం ఏకన్తికముచ్చన’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సఙ్ఖారదుక్ఖతాయాతి దుక్ఖవేదనాపి సఙ్ఖతత్తా సఙ్ఖారపరియాపన్నా, తాదిసాయ సఙ్ఖారదుక్ఖతాయాతి అత్థో గహేతబ్బో. లోకోతి అరహా. ఉపాదీయతి విపాకక్ఖన్ధచతుక్కకటత్తారూపసఙ్ఖాతం ఖన్ధపఞ్చకన్తి ఉపాది, ఉపాదియేవ సేసం ఉపాదిసేసం, ఖన్ధపఞ్చకం, తం నత్థి ఏతిస్సా నిబ్బానధాతుయాతి అనుపాదిసేసా. అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతు హుత్వా ముచ్చతి, ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే చాయం కరణనిద్దేసో. నిబ్బానధాతూతి చ ఖన్ధపఞ్చకస్స నిబ్బాయనమత్తం అధిప్పేతం, న అసఙ్ఖతధాతు. తస్మాతి సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ సకలలోకబ్యాపకభావేన సబ్బలోకసఙ్గాహకత్తా వుత్తప్పకారసఙ్ఖారదుక్ఖతాయ సబ్బలోకస్స దుక్ఖం హోతి, ఇతి కత్వా సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ సబ్బలోకస్స దుక్ఖభావతో ‘‘దుక్ఖమస్స మహబ్భయ’’న్తి భగవతా వుత్తం.

‘‘వేదనాపచ్చయా తణ్హా’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౬; సం. ని. ౨.౧, ౩, ౩౬; మహావ. ౧; విభ. ౨౨౫) వచనతో ‘‘దుక్ఖమస్స మహబ్భయ’’న్తి పదేన ‘‘కిస్సాభిలేపనం బ్రూసీ’’తి తతియపదస్సాపి విస్సజ్జనా సియాతి ఆసఙ్కభావతో ‘‘తేన చ చతుత్థస్స పదస్స విస్సజ్జనా యుత్తా’’తి వుత్తం. ‘‘కేన యథాక్కమం పుచ్ఛావిస్సజ్జనానం యుత్తతరభావో జానితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహ భగవా’’తిఆది వుత్తం. తేన యథాక్కమం పుచ్ఛావిస్సజ్జనానం యుత్తతరత్తా యుత్తతరజాననకో భగవా ‘‘అవిజ్జాయ నివుతో లోకో’’తిఆదిమాహ, తస్మా యుత్తతరభావో తుమ్హేహి జానితబ్బోతి.

ఏత్థ చ లోకస్స నీవరణాదీని అజానన్తేన చ తిత్థియవాదేసు సమయన్తరేసు పరిచయేన చ తేసు సమయన్తరేసు చేవ నీవరణాదీసు చ సంసయపక్ఖన్దేన ఏకంసేనేవ సత్తాధిట్ఠానేన పుచ్ఛితబ్బత్తా, ఏకంసేనేవ సత్తాధిట్ఠానేన బ్యాకాతబ్బత్తా చ సత్తాధిట్ఠానా పుచ్ఛా కతాతి వేదితబ్బా. సా చాయం పుచ్ఛా అజానన్తస్స జాననత్థాయ, జాతసంసయస్స చ సంసయవినోదనత్థాయ విస్సజ్జేతబ్బస్స నీవరణాదివిసయస్స చతుబ్బిధత్తా చతుబ్బిధా. నీవరణాదీనం పన విసయానం లోకో చ ఆధారభావేన గాథాయం వుత్తోతి ‘‘ఏకో పఞ్హో దస్సితో’’తి అయమేత్థ పుచ్ఛావిచయో, విస్సజ్జనావిచయో పన ‘‘అదిట్ఠజోతనా విస్సజ్జనా, విమతిచ్ఛేదనా విస్సజ్జనా’’తిఆదినా పుచ్ఛావిచయే వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో.

ఏకాధారే పుచ్ఛావిస్సజ్జనే విచయో ఆచరియేహి విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘అనేకాధారే పుచ్ఛావిస్సజ్జనే యో విచయో విభజనారహో, సో విచయో కథం అమ్హేహి విఞ్ఞాయతి, అమ్హాకం విఞ్ఞాపనత్థాయ తస్మిం విచయం విభజథా’’తి వత్తబ్బభావతో అనేకాధారం పుచ్ఛం తావ నీహరిత్వా దస్సేతుం –

‘‘సవన్తి సబ్బధి సోతా, (ఇచ్చాయస్మా అజితో,)

సోతానం కిం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూహి, కేన సోతా పిధీయరే’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౦; చూళని. వత్థుగాథా ౫౯, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౩) –

గాథమాహ. గాథాత్థో తావ దట్ఠబ్బో. సవన్తీతి సన్దన్తి, పవత్తన్తీతి అత్థో. సబ్బధీతి తణ్హాదీనం ఆరమ్మణభూతేసు సబ్బేసు రూపాదీసు ఆయతనేసు. సోతాతి తణ్హాభిజ్ఝాబ్యాపాదాదయో సోతా. ఇచ్చాయస్మాతి ఇతి ఏవం ఆయస్మా అజితో ఆహ. సోతానన్తి తణ్హాభిజ్ఝాబ్యాపాదాదీనం సోతానం. కిం నివారణన్తి కిం కతమం ధమ్మజాతం ఆవరణం భవే, కా కతమా ధమ్మజాతి రక్ఖా భవే. సోతానం సంవరం బ్రూహీతి సోతానం తణ్హాభిజ్ఝాబ్యాపాదాదీనం సంవరణం ఆవరణం ఇదం ధమ్మజాతం భవేతి సబ్బసత్తహితత్థం అమ్హాకం త్వం కథేహి. కేన సోతా పిధీయరేతి కేన పహాయకధమ్మేన తణ్హాభిజ్ఝాబ్యాపాదాదయో సోతా పణ్డితేహి పిధీయరేతి పుచ్ఛతీతి పుచ్ఛితాని.

‘‘పుచ్ఛావసేన కథితాయ ‘సవన్తి…పే… పిధీయరే’తి ఇమాయ గాథాయ కిత్తకాని పదాని పుచ్ఛితాని, కిత్తకా పఞ్హా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఇమాని చత్తారి పదాని పుచ్ఛితాని, తే ద్వే పఞ్హా’’తి వుత్తం. ‘‘పుచ్ఛావసేన పవత్తాయ ఇమిస్సా గాథాయ యది చత్తారి పదాని సియుం, ఏవం సన్తేసు పఞ్హాపి చతుబ్బిధా సియుం, కస్మా ‘ద్వే’తి వుత్తా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘కస్మా? ఇమే హి బహ్వాధివచనేన పుచ్ఛితా’’తి వుత్తం. ఇమే ఏతాయ గాథాయ గహితా అత్థా బహ్వాధివచనేన పుచ్ఛితా. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘సవన్తి…పే… పిధీయరేతి బహూని వచనాని అధికిచ్చ పవత్తా సంవరసఙ్ఖాతా సతి చేవ పిదహనహేతుభూతా పఞ్ఞా చాతి ఇమే ద్వే అత్థావ పుచ్ఛితా, తస్మా అత్థవసేన ద్వే పఞ్హా వుత్తా వా’’తి. ‘‘పుచ్ఛాయ దువిధత్థవిసయతా కథం వుత్తా’’తి వత్తబ్బత్తా పుచ్ఛాయ దువిధత్థవిసయతం వివరితుం ‘‘ఏవం సమాపన్నస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏవం సమాపన్నస్సాతి ఇమాహి దుగ్గతిహేతుభూతాహి ఞాతిబ్యసనాదిసఙ్ఖాతాహి ఆపదాహి వా, పాణవధాదీహి ఆపదాహి వా, సమం సహ, సబ్బథా వా అయం సత్తలోకో ఆపన్నో అజ్ఝోత్థటో, ఏవం అజ్ఝోత్థటస్స వా సమాపన్నస్స. ఏవం సంకిలిట్ఠస్సాతి ఞాతిబ్యసనాదయో వా పాణవధాదీని ఆగమ్మ పవత్తేహి దసహి కిలేసవత్థూహి చ అయం సత్తలోకో సంకిలిట్ఠో, ఏవం సంకిలిట్ఠస్స చ లోకస్సాతి సమాపన్నస్స అజ్ఝోత్థటస్స లోకస్స వోదానం వుట్ఠానం కిం కతమం ధమ్మజాతం భవే. ఇతి ఏవఞ్హి సచ్చం అజితసుత్తే ఆహాతి విత్థారత్థో, పుచ్ఛాయ దువిధత్థవిసయతా ఞాతబ్బాతి అధిప్పాయో.

‘‘కిం ను సోతా సబ్బస్స లోకస్స సబ్బధి సవన్తి, ఉదాహు, ఏకచ్చస్సేవా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘సవన్తి సబ్బధి సోతాతి, అసమాహితస్స సవన్తి అభిజ్ఝాబ్యాపాదప్పమాదబహులస్సా’’తి వుత్తం. తత్థ అభిజ్ఝాబ్యాపాదప్పమాదబహులత్తా రూపాదీసు నానారమ్మణేసు విక్ఖిత్తచిత్తస్సేవ సోతా సవన్తి పవత్తన్తి, న సమాహితస్స అభిజ్ఝాబ్యాపాదప్పమాదవిరహితస్సాతి అధిప్పాయో దట్ఠబ్బో. ‘‘కతమా అభిజ్ఝా, కతమో బ్యాపాదో, కతమో పమాదో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తత్థ యా అభిజ్ఝా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు అభిజ్ఝాబ్యాపాదప్పమాదేసు. యా అభిజ్ఝా, అయం లోభో, న అభిజ్ఝాయనమత్తం. లోభో చ అకుసలమూలం, న లుబ్భనమత్తం. యో బ్యాపాదో, అయం దోసో, న బ్యాపజ్జనమత్తం. దోసో చ అకుసలమూలం, న దూసనమత్తం. యో పమాదో, అయం మోహో, న సతివిప్పవాసమత్తం. మోహో చ అకుసలమూలం, న మూహనమత్తం. ఏవం ఇమినా వుత్తప్పకారేన అభిజ్ఝాదీనం అకుసలమూలత్తా యస్స అభిజ్ఝాబ్యాపాదప్పమాదబహులస్స అసమాహితస్స ఛసు రూపాదీసు ఆయతనేసు తణ్హా సవన్తి.

‘‘కతివిధా సా తణ్హా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘రూపతణ్హా…పే… ధమ్మతణ్హా’’తి వుత్తం. ‘‘ఛన్నం రూపతణ్హాదీనం ఛసు రూపాదిఆయతనేసు సవనం కేన చ వచనేన అమ్హేహి సద్దహితబ్బ’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘యథాహ భగవా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘సవతీతి చ ఖో, భిక్ఖవే…పే… పటిహఞ్ఞతీ’’తి యం వచనం భగవా యథా యేన పకారేన ఆహ, తథా తేన పకారేన వుత్తనయేన వచనేన తుమ్హేహి సద్దహితబ్బన్తి అధిప్పాయో. ఏత్థ చ చక్ఖాదీనం రూపతణ్హాదీనం ఛన్నం సోతానం ద్వారభావేన పవత్తత్తా చక్ఖాదయో నిస్సితూపచారవసేన సయం సవన్తో వియ భగవతా వుత్తా. ఇతీతి ఏవం వుత్తప్పకారేన సబ్బా సబ్బస్మా చక్ఖాదిద్వారతో చ సవతి పవత్తతి. సబ్బథా సబ్బప్పకారేన తణ్హాయనమిచ్ఛాభినివేసనఉన్నమనాదిప్పకారేన సవతి పవత్తతీతి అత్థో. ‘‘కస్మా సబ్బస్మా చక్ఖాదిద్వారతో చ సవతి పవత్తతి, సబ్బప్పకారేన తణ్హాయనమిచ్ఛాభినివేసనఉన్నమనాదిప్పకారేన సవనభావో విజానితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తేనాతి అసమాహితస్స అభిజ్ఝాబ్యాపాదాదీనం చక్ఖాదిద్వారతో చ తణ్హాయనమిచ్ఛాభినివేసఉన్నమనాకారేన తణ్హాదివసేన పవత్తనతో పవత్తజాననకో భగవా ‘‘సవన్తి సబ్బధి సోతా’’తి ఆహ.

‘‘సోతానం ‘కిం నివారణ’న్తి ఇమినా కిం పుచ్ఛతి? సోతానం అనుసయప్పహానం పుచ్ఛతి కిం? ఉదాహు వీతిక్కమప్పహానం పుచ్ఛతీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సోతానం కిం నివారణన్తి పరియుట్ఠానవిఘాతం పుచ్ఛతీ’’తి వుత్తం. ‘‘ఇదం పరియుట్ఠానవిఘాతం వోదానం, ఉదాహు వుట్ఠానం కి’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘ఇదం వోదాన’’న్తి వుత్తం. ‘‘సోతానం సంవరం బ్రూహి, ‘కేన సోతా పిధీయరే’తి ఇమినా కిం పుచ్ఛతి? సోతానం పరియుట్ఠానం పుచ్ఛతి కిం? ఉదాహు వీతిక్కమనం, సముగ్ఘాటం వా పుచ్ఛతి కి’’న్తి వత్తబ్బత్తా సోతానం…పే… పిధీయరేతి అనుసయసముగ్ఘాటం పుచ్ఛతీ’’తి వుత్తం. ‘‘ఇదం అనుసయసముగ్ఘాటం వోదానం కిం, ఉదాహు వుట్ఠానం కి’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘ఇదం వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం.

‘‘సవన్తి సబ్బధి సోతా’’తిఆదిపుచ్ఛావిచయో ఆచరియేన వుత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో; తాయ పుచ్ఛాయ ‘‘కతమో విస్సజ్జనవిచయో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తత్థ విస్సజ్జనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పుచ్ఛాయం –

‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం, (అజితాతి భగవా,)

సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౧ చూళని. వత్థుగాథా ౬౦, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౪) –

గాథా విస్సజ్జనాతి దట్ఠబ్బా. తస్సం గాథాయం అజిత లోకస్మిం యాని సోతాని సవన్తి, తేసం సోతానం యం నివారణం, సా సతి హోతి; తం సతిం సోతానం సంవరన్తి అహం బ్రూమి; ఏతే సోతా పఞ్ఞాయ పిధీయరేతి యోజనా కాతబ్బా. తత్థ సతీతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ సమ్పయుత్తా సతి. పఞ్ఞాయాతి మగ్గపఞ్ఞాయ. పిధీయరేతి ఉప్పజ్జితుం అప్పదానవసేన పిధీయన్తి పచ్ఛిజ్జన్తి.

‘‘సతి తేసం నివారణం సోతానం సంవరం బ్రూమీ’’తి భగవా ఆహ – ‘‘యాయ కాయచి సతియా సోతానం సంవరణకిచ్చం సిద్ధం కిం, విసిట్ఠాయ సతియా సోతానం సంవరణకిచ్చం సిద్ధం కిం, కతమాయ సతియా సోతానం సంవరణకిచ్చం సిద్ధ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘కాయగతాయ సతియా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కాయగతాయ సతియాతి రూపకాయే గతం కేసాదికం అనిచ్చాదితో విపస్సిత్వా పవత్తాయ విపస్సనాఞాణసమ్పయుత్తాయ సతియా. భావితాయాతి కాయగతం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో నిబ్బిన్దనతో విరజ్జనతో నిరోధనతో పటినిస్సజ్జనతో అనుపస్సనావసేన భావితాయ. ఏవఞ్హి అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతి; దుక్ఖతో అనుపస్సన్తో సుఖసఞ్ఞం పజహతి; అనత్తతో అనుపస్సన్తో అత్తసఞ్ఞం పజహతి; నిబ్బిన్దన్తో నన్దిం పజహతి; విరజ్జన్తో రాగం పజహతి; నిరోధేన్తో సముదయం పజహతి; పటినిస్సజ్జన్తో ఆదానం పజహతీతి. బహులీకతాయాతి యథావుత్తప్పకారేన దివసమ్పి మాసమ్పి సంవచ్ఛరమ్పి సత్తసంవచ్ఛరమ్పి బహులీకతాయ. చక్ఖున్తి అభిజ్ఝాదిపవత్తిద్వారభావేన ఠితం చక్ఖుం, నిగ్గహితాగమం దట్ఠబ్బం. నావిఞ్ఛతీతి చక్ఖుద్వారే పవత్తం అభిజ్ఝాదిసహితం చిత్తసన్తానం, తంసమఙ్గీపుగ్గలం వా నాకడ్ఢతి, మనాపికేసు రూపేసు నావిఞ్ఛతీతి యోజనా. అమనాపికేసు రూపేసు న పటిహఞ్ఞతి. కాయగతాయ సతియా భావితాయ బహులీకతాయ సోతం నావిఞ్ఛతి. మనాపికేసు సద్దేసు…పే… అమనాపికేసు సద్దేసు న పటిహఞ్ఞతీతి యోజనా యథాసమ్భవతో కాతబ్బా.

‘‘కేన కారణేన నావిఞ్ఛతి పటిహఞ్ఞతీ’’తి పుచ్ఛతి, ఇన్ద్రియానం సంవుతనివారితత్తా నావిఞ్ఛతి న పటిహఞ్ఞతీతి విస్సజ్జేతి. ‘‘కేనారక్ఖేన తే సంవుతనివారితా’’తి పుచ్ఛతి, సతిఆరక్ఖేన తే సంవుతనివారితాతి విస్సజ్జేతి. ‘‘సతిఆరక్ఖేన సంవుతనివారితభావో కేన అమ్హేహి సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా తేనాహా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తేనాతి తస్మా సతిఆరక్ఖేన సంవుతనివారితత్తా సంవుతనివారితజాననకో భగవా ‘‘సతి తేసం నివారణ’’న్తి యం వచనం ఆహ, తేన వచనేన తుమ్హేహి సతిఆరక్ఖేన సంవుతనివారితభావో సద్దహితబ్బోతి పుబ్బభాగే పఞ్ఞా సత్యానుగాతి కిచ్చమేవేత్థ అధికన్తి దట్ఠబ్బం.

‘‘సతి తేసం నివారణ’’న్తి విస్సజ్జనస్స విత్థారత్థో ఆచరియేన వుత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి విస్సజ్జనస్స విత్థారత్థో ‘‘కథం అమ్హేహి జానితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి విస్సజ్జనస్స విత్థారత్థం దస్సేన్తో ‘‘పఞ్ఞాయ అనుసయా పహీయన్తీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ పఞ్ఞాయాతి మగ్గపఞ్ఞాయ. అనుసయాతి అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జనారహా కామరాగానుసయాదయో. పహీయన్తి సముచ్ఛేదవసేన అనుసయేసు పఞ్ఞాయ పహీనేసు పరియుట్ఠానాపి అత్థతో పహీయన్తి. కిస్స పహీనత్తా ‘‘పహీయన్తీ’’తి వుచ్చతి? అనుసయస్స పహీనత్తా పరియుట్ఠానా పహీయన్తీతి విస్సజ్జేతి.

‘‘తం అనుసయప్పహానేన పరియుట్ఠానప్పహానం కిం వియ భవతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తం యథా ఖన్ధవన్తస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఖన్ధవన్తస్స రుక్ఖస్స కుదాలాదినా భూమిం ఖణిత్వా అనవసేసమూలుద్ధరణే కతే తస్స రుక్ఖస్స పుప్ఫఫలపల్లవఙ్కురసన్తతిపి కుదాలాదినా సముచ్ఛిన్నావ భవతి యథా, ఏవం అరహత్తమగ్గఞాణేన అనుసయేసు పహీనేసు అనుసయానం పరియుట్ఠానసన్తతి సముచ్ఛిన్నా పిదహితా పటిచ్ఛన్నా భవతి. కేన సముచ్ఛిన్నా భవతి? పఞ్ఞాయ మగ్గపఞ్ఞాయ సముచ్ఛిన్నా భవతీతి అత్థయోజనా దట్ఠబ్బా. ‘‘పఞ్ఞాయ పరిచ్ఛిన్నభావో కథం సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి వచనతో అనుసయానం పరియుట్ఠానసన్తతియా పఞ్ఞాయ పరిచ్ఛిన్నభావో పణ్డితేహి సద్దహితబ్బోతి అధిప్పాయో.

ఇమేసు పఞ్హావిస్సజ్జనేసు సోతానం సంవరం, పిధానఞ్చ అజానన్తేన వా సంసయితేన వా సంవరపిధానానం పుచ్ఛితబ్బత్తా ధమ్మాధిట్ఠానా పుచ్ఛాతి పుచ్ఛావిచయో చేవ సతిపఞ్ఞానం విస్సజ్జేతబ్బత్తా ధమ్మాధిట్ఠానం విస్సజ్జనన్తి విస్సజ్జనవిచయో చ వేదితబ్బో. ఏతేసు చ ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తిఆదికో పఞ్హో నీవరణవిచికిచ్ఛాపమాదజప్పానం వసేన చతుబ్బిధోపి లోకాధిట్ఠానవసేన ఏకో పఞ్హోతి వుత్తో, ఏవం సతి ‘‘సవన్తి సబ్బధి సోతా’’తిఆదికోపి పఞ్హో సంవరపిధానానం వసేన దువిధోపి ఏకత్థవసేన గహేత్వా ఏకాధిట్ఠానవసేన ‘‘ఏకో పఞ్హో’’తి వత్తబ్బో, సోతానం బహుభావతో వా ‘‘బహుపఞ్హో’’తి వత్తబ్బో; తథా పన అవత్వా సోతే అనామసిత్వా సంవరపిధానానం వసేన ‘‘సవన్తి సబ్బధి సోతా’’తిఆదిమ్హి ‘‘ద్వే పఞ్హా’’తి వుత్తా. తదనుసారేన ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తిఆదిమ్హిపి లోకం అనామసిత్వా నీవరణాదీనం చతున్నం వసేన ‘‘చత్తారో పఞ్హా’’తిపి వత్తబ్బాతి అయం నయో దస్సితోతి నయదస్సనం దట్ఠబ్బం.

దేసనాకాలే వుత్తధమ్మస్స అనుసన్ధిమగ్గహేత్వా అత్తనా రచితనియామేనేవ పుచ్ఛితపఞ్హస్స చేవ పఞ్హం అట్ఠపేత్వా, పటిఞ్ఞఞ్చ అకత్వా విస్సజ్జనస్స చ విచయహారో ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘దేసనాకాలే వుత్తధమ్మస్స అనుసన్ధిం గహేత్వా పుచ్ఛితపఞ్హస్స చేవ తం పఞ్హం ఠపేత్వా, పటిఞ్ఞఞ్చ కత్వా విస్సజ్జనస్స చ యో విచయో హారో విభత్తో, సో విచయహారో కథం అమ్హేహి విఞ్ఞాయతి, అమ్హాకం విఞ్ఞాపనత్థాయ తస్మిం విచయం విభజేథా’’తి వత్తబ్బభావతో తేసు విచేతబ్బాకారం దస్సేన్తో ‘‘యాని సోతానీ’’తిఆదిగాథాయ విచయాకారదస్సనానన్తరం ‘‘పఞ్ఞా చేవ సతి చా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ గాథాత్థో తావ విఞ్ఞాతబ్బో – యాయ పఞ్ఞాయ అనుసయప్పహానేన సోతనిరుజ్ఝనం వుత్తం, యాయ సతియా చ పరియుట్ఠానప్పహానేన సోతనిరుజ్ఝనం వుత్తం, సాయం పఞ్ఞా చేవ సాయం సతి చ తాహి పఞ్ఞాసతీహి అసేసం సహుప్పన్నం నామఞ్చేవ రూపఞ్చ, ఏతం సబ్బం కత్థ నిరుజ్ఝమానే అసేసం ఉపరుజ్ఝతీతి మారిస మే మయా పుట్ఠో త్వం భగవా మయ్హం ఏతం నిరుజ్ఝనం పబ్రూహి, ఇతి ఆయస్మా అజితో భగవన్తం పుచ్ఛతి.

అజిత త్వం యమేతం పఞ్హం పుచ్ఛితం నిరుజ్ఝనం మం అపుచ్ఛి, అహం తే తవ తం నిరుజ్ఝనం వదామి. యత్థ విఞ్ఞాణనిరోధే పఞ్ఞాసతిసహితం నామఞ్చ రూపఞ్చ విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన సహ ఏకతో అసేసం ఉపరుజ్ఝతి, ఏత్థ విఞ్ఞాణనిరోధే ఏతం సబ్బం విఞ్ఞాణనిరోధేన ఏకతో ఏకక్ఖణే అపుబ్బం అచరిమం ఉపరుజ్ఝతి, ఏతం విఞ్ఞాణనిరోధం తస్స నామరూపస్స నిరోధో నాతివత్తతి, తం తం నామరూపనిరోధం సో సో విఞ్ఞాణనిరోధో నాతివత్తతీతి.

‘‘తస్మిం పఞ్హే అయం అజితో కిం పుచ్ఛతి? ఉపరుజ్ఝనమేవ పుచ్ఛతి, ఉదాహు అఞ్ఞం పుచ్ఛతీ’’తి వత్తబ్బతో ‘‘అయం పఞ్హే అనుసన్ధిం పుచ్ఛతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అయన్తి యో ఆయస్మా అజితో పఞ్హం అపుచ్ఛీతి అయం అజితో. పఞ్హేతి ‘‘పఞ్ఞా చేవ సతి చా’’తిఆదిపఞ్హే. యది అనుసన్ధిం పుచ్ఛతి, ఏవం సతి ‘‘కత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి పుచ్ఛనం అయుత్తం భవేయ్యాతి? న, అనుసన్ధీయతి ఏతేన ఉపనిరుజ్ఝనేనాతి అనుసన్ధీతి అత్థసమ్భవతో. తేన వుత్తం ‘‘అనుసన్ధిం పుచ్ఛన్తో కిం…పే… నిబ్బానధాతు’’న్తి. అనుసన్ధిపుచ్ఛనేన అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుయాపి పుచ్ఛనతో ‘‘కత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి పుచ్ఛనం యుత్తమేవ.

‘‘యా అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతు పుచ్ఛితా, తం కతమాయ పటిపదాయ అధిగచ్ఛతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా చతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావనాసఙ్ఖాతం పటిపదం విసయేన సహ దస్సేతుం ‘‘తీణీ సచ్చానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సఙ్ఖతానీతి కమ్మాదిపచ్చయేహి సమేచ్చ సమ్భూయ దుక్ఖాదీని కరీయన్తీతి సఙ్ఖతాని. నిరోధధమ్మానీతి నిరుజ్ఝనం నిరోధో, ధమ్మోపి నిరోధధమ్మోవ, తస్మా నిరోధో ధమ్మో సభావో యేసం దుక్ఖాదీనన్తి నిరోధధమ్మానీతి అత్థోవ గహేతబ్బో. తాని తీణి సచ్చాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘దుక్ఖం సముదయో మగ్గో’’తి వుత్తం. తీణి దుక్ఖసముదయమగ్గసచ్చాని సఙ్ఖతానీతి వుత్తాని, ‘‘కిం నిరోధసచ్చ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘నిరోధో అసఙ్ఖతో’’తి వుత్తం. ఇధ ‘‘నిరోధధమ్మో’’తిపి వత్తబ్బం. కమ్మాదిపచ్చయేహి అసఙ్ఖతత్తా అసఙ్ఖతో. ఉప్పాదనిరోధాభావతో అనిరోధధమ్మో. ‘‘పహాయకపహాతబ్బేసు సచ్చేసు కతమేన పహాయకేన కతమో పహాతబ్బో, కతమాయ భూమియా పహీనో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ సముదయో ద్వీసు భూమీసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ద్వీసు భూమీసూతి దస్సనభావనాభూమీసు. కామచ్ఛన్దోతి కామభవరాగో. రూపరాగోతి రూపభవరాగో. అరూపరాగోతి అరూపభవరాగో. సంయోజనభేదతో దస సంయోజనాని పహీయన్తీతి యోజనా.

౧౨. పహాతబ్బసంయోజనాని దస్సనభూమిభావనాభూమిభేదేన విభత్తాని, అమ్హేహిపి ఞాతాని, ‘‘ఇన్ద్రియభేదతో కథం విభత్తానీ’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘తత్థ తీణీ’’తిఆది వుత్తం. అథ వా ‘‘పహాతబ్బసంయోజనేసు కతమాని సంయోజనాని కతమం ఇన్ద్రియం అత్తనో పహాయకం కత్వా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ తీణీ’’తిఆది వుత్తం. అధిట్ఠాయ అత్తనో పహాయకం కత్వా నిరుజ్ఝన్తి అనుప్పాదవసేన. ‘‘అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియఞ్చ అఞ్ఞిన్ద్రియఞ్చ సంయోజనానం నిరుజ్ఝనహేతు హోతు, అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం కిస్స హేతూ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘యం పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యం యేన అఞ్ఞాతావిన్ద్రియేన అరహా ‘‘మే జాతి ఖీణా’’తి ఏవం జానాతి, ఇదం జాననహేతు అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం ఖయే జాతిక్ఖయే అరహత్తఫలే పవత్తం ఞాణం. యం యేన అఞ్ఞాతావిన్ద్రియేన అరహా ‘‘ఇత్థత్తాయ అపరం న భవిస్సామీ’’తి పజానాతి, ఇదం పజాననహేతు అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం. అనుప్పాదే పన అనుప్పజ్జనే అరహత్తఫలే పవత్తం ఞాణం అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం జాననహేతు హోతీతి వుత్తం హోతి. ఇన్ద్రియఞాణాని పహాయకాని కత్వా సంయోజనాని నిరుజ్ఝన్తి, ‘‘తాని ఞాణాని కదా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘తత్థ యఞ్చా’’తిఆది వుత్తం.

‘‘అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం అఞ్ఞిన్ద్రియం పాపుణన్తస్స నిరుజ్ఝతు, అఞ్ఞిన్ద్రియం అరహత్తం పాపుణన్తస్స నిరుజ్ఝతు, అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం కదా నిరుజ్ఝతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ యఞ్చ ఖయే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ద్వేతి కిచ్చభేదేన ద్వే, సభావతో పన ఏకావ.

‘‘పజాననకిచ్చమ్పి ఏకమేవ, కథం ద్వే సియు’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. ఆరమ్మణపఞ్ఞాభేదేన ద్వే నామాని లబ్భన్తీతి వుత్తం హోతి. సాతి యా పఞ్ఞా పుబ్బగాథాయం సోతపిధానకిచ్చేన వుత్తా, సా పఞ్ఞా పకారేహి జాననసభావేన పఞ్ఞా నామ. యథాదిట్ఠం ఆరమ్మణం అపిలాపనట్ఠేన ఓగాహనట్ఠేన సతి నామ.

౧౩. ‘‘పఞ్ఞా చేవ సతి చా’’తి పదస్స అత్థో ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘నామరూపఞ్చా’తి పదస్స అత్థో కథం అమ్హేహి ఞాతబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా నామరూపం విభజన్తో ‘‘తత్థ యే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి కమ్మవిపాకవట్టభేదే భవత్తయే. తత్థాతి పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధసఙ్ఖాతనామరూపసముదాయే. పఞ్చిన్ద్రియానీతి చక్ఖాదిపఞ్చిన్ద్రియాని. విఞ్ఞాణసమ్పయుత్తన్తి సమ్పయుత్తపచ్చయత్తం సన్ధాయ న వుత్తం, పచురజనస్స పన అవిభజిత్వా గహణీయసభావమత్తం సన్ధాయ వుత్తం. విభాగం జానన్తేహి పన ‘‘నామం విఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం, రూపం పన న విఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం, సహజాత’’న్తి విభజిత్వా గహేతబ్బం. తస్సాతి పఞ్ఞాసతిసహితస్స నామరూపస్స. నిరోధన్తి అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుం.

భగవన్తం పుచ్ఛన్తో ఆయస్మా అజితో ‘‘పఞ్ఞా చేవ…పే… కత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి ఏవం పారాయనే ఆహ. ‘‘పఞ్ఞా చేవాతిఆదిగాథాయ యా అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతు పుచ్ఛితా, సా అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతు కతమేన అధిగమేన పత్తబ్బా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా చతురిద్ధిపాదముఖేన అరియమగ్గాధిగమముఖేన పత్తబ్బా, చతురిద్ధిపాదభావనాయ చ చత్తారిన్ద్రియాని మూలభూతాని, తస్మా మూలభూతాని తాని చత్తారిన్ద్రియాని నిద్ధారేత్వా దస్సేన్తో ‘‘తత్థ సతి చ పఞ్ఞా చా’’తిఆదిమాహ. కుసలాకుసలధమ్మగతియో సమన్వేసమానాయ సతియా సిజ్ఝమానాయ ఏకన్తేన సమాధి నిప్ఫాదేతబ్బో, సతిగ్గహణేన చ పరియుట్ఠానప్పహానం గాథాయం అధిప్పేతం, పరియుట్ఠానప్పహానేన చ సమాధికిచ్చం పాకటన్తి ఆహ ‘‘సతి ద్వే ఇన్ద్రియాని సతిన్ద్రియఞ్చ సమాధిన్ద్రియఞ్చా’’తి. పఞ్ఞాయ అనుసయసముగ్ఘాతం చతుబ్బిధసమ్మప్పధానసఙ్ఖాతేన వీరియేన సిజ్ఝతి, న వినా తేనాతి వుత్తం ‘‘పఞ్ఞా ద్వే ఇన్ద్రియాని పఞ్ఞిన్ద్రియఞ్చ వీరియిన్ద్రియఞ్చా’’తి.

ఇమేసు యథావుత్తేసు చతూసు ఇన్ద్రియేసు పుబ్బభాగే వా మగ్గక్ఖణే వా సిజ్ఝన్తేసు తంసమ్పయుత్తా యా సద్దహనా ఓకప్పనా సిద్ధా, ఇదం సద్దహనఓకప్పనసఙ్ఖాతం ధమ్మజాతం సద్ధిన్ద్రియం సిద్ధం, ‘‘తేసు మూలభూతేసు ఇన్ద్రియేసు సిద్ధేసు కతమేన ఇన్ద్రియేన కతమో ధమ్మో సిద్ధో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఇమినా అయం సిద్ధోతి దస్సేన్తో ‘‘తత్థ యా సద్ధాధిపతేయ్యా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి సత్యాదీసు. సద్ధాధిపతేయ్యాతి పచ్చయభూతాయ సద్ధాయ సిద్ధో ఛన్దో అధిపతీతి సద్ధాధిపతి, సద్ధాధిపతినా పవత్తేతబ్బా చిత్తేకగ్గతాతి సద్ధాధిపతేయ్యా. ఛన్దసమాధీతి ఛన్దం జేట్ఠకం కత్వా పవత్తితో సమాధి వా ఛన్దాధిపతినా సమ్పయుత్తో పుబ్బభాగే పవత్తో సమాధి వా ఛన్దసమాధి, పహానం పహానహేతు హోతీతి యోజనా కాతబ్బా. పహానన్తి చ పజహతి విక్ఖమ్భితకిలేసే ఏతేన ఛన్దసమాధినాతి పహానన్తి కరణసాధనత్థో గహేతబ్బో. పటిసఙ్ఖానబలేనాతి పరికమ్మబలేన. భావనాబలేనాతి మహగ్గతభావనాబలేన.

‘‘సో ఛన్దసమాధి సయం కేవలోవ పహాన’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తత్థ యే అస్సాసపస్సాసా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తస్మిం సమాహితే చిత్తే చిత్తుప్పాదే. ‘‘తస్మిం సమాహితే చిత్తుప్పాదే అస్సాసా’’తిఆదినా అస్సాసాదిసీసేన అస్సాసాదిజనకా వీరియసఙ్ఖారా గహితా, తే చ యావ భావనాపారిపూరీ, తావ పునప్పునం సరణతో చ సరా, పునప్పునం సఙ్కప్పతో చ సఙ్కప్పా. యో పన ‘‘సరసఙ్కప్పా, ఇమే సఙ్ఖారా చా’’తి ఏవం వుత్తప్పకారో పురిమకో ఛన్దసమాధి వా కిలేసవిక్ఖమ్భనతాయ చ తదఙ్గప్పహానతాయ చ పహానం పహానహేతుపధానం వా, ‘‘ఇమే వుత్తప్పకారా సఙ్ఖారాదయో కిం భావేన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఇమే చ సఙ్ఖారా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇమే సఙ్ఖారా చ తదుభయఞ్చ ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం ఇద్ధిపాదం భావేతీతి యోజనా.

ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతన్తి ఛన్దో ఏవ అధిపతి ఛన్దాధిపతి, ఛన్దాధిపతిసమాధి. తేన వుత్తం భగవతా – ‘‘ఛన్దం చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అధిపతిం కరిత్వా లభతి సమాధి’’న్తి (విభ. ౪౩౨). ఛన్దహేతుకో వా సమాధి, ఛన్దాదికో వా సమాధి ఛన్దసమాధి, ఛన్దాధిపతిస్స పచ్చయుప్పన్నో సమాధీతి వుత్తం హోతి. పధానభూతా సఙ్ఖారా పధానసఙ్ఖారా, పధానసద్దేన సఙ్ఖతసఙ్ఖారాదయో నివత్తాపితా, ఛన్దసమాధి చ పధానసఙ్ఖారా చాతి ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారా, తేహి సమన్నాగతో ఛన్ద…పే… సమన్నాగతో, తం…పే… గతం. ఇజ్ఝతి సమిజ్ఝతి నిప్పజ్జతీతి ఇద్ధి, కోట్ఠాసో, ఇద్ధి ఏవ పాదో కోట్ఠాసోతి ఇద్ధిపాదో, ఇద్ధిపాదచతుత్థో. ఇజ్ఝన్తి వా తాయ సత్తా ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి ఇద్ధి, పజ్జతి ఏతేనాతి పాదో, ఇద్ధియా పాదోతి ఇద్ధిపాదో. ఇద్ధిపాదోతి సామఞ్ఞత్థవసేన వుత్తోపి ‘‘ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగత’’న్తి వుత్తత్తా ఛన్దిద్ధిపాదోవ గహేతబ్బో, తం ఇద్ధిపాదం తం ఛన్దిద్ధిపాదం భావేతి వడ్ఢేతీతి అత్థో.

వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితన్తి విపస్సనాక్ఖణే కిచ్చతో తదఙ్గవివేకనిస్సితం, అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం, మగ్గక్ఖణే పన కిచ్చతో సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం, ఆరమ్మణతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం. విరాగనిస్సితన్తి విపస్సనాక్ఖణే కిచ్చతో తదఙ్గవిరాగనిస్సితం, అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం, మగ్గక్ఖణే పన కిచ్చతో సముచ్ఛేదవిరాగనిస్సితం, ఆరమ్మణతో నిస్సరణవిరాగనిస్సితం. నిరోధనిస్సితన్తి విపస్సనాక్ఖణే కిచ్చతో తదఙ్గనిరోధనిస్సితం, అజ్ఝాసయతో నిస్సరణనిరోధనిస్సితం, మగ్గక్ఖణే కిచ్చతో సముచ్ఛేదనిరోధనిస్సితం, ఆరమ్మణతో నిస్సరణనిరోధనిస్సితం. వోస్సగ్గపరిణామిన్తి ఏత్థ పరిచ్చాగవోస్సగ్గపక్ఖన్దనవోస్సగ్గవసేన వోస్సగ్గో దువిధో. తత్థపి విపస్సనాక్ఖణే తదఙ్గవసేన పరిచ్చాగవోస్సగ్గో, నిబ్బాననిన్నభావేన పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో, మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదవసేన పరిచ్చాగవోస్సగ్గో, ఆరమ్మణకరణేన నిబ్బానపక్ఖన్దనవోస్సగ్గోతి విభజిత్వా గహేతబ్బో. యథావుత్తవోస్సగ్గత్థం పరిణమతి, పరిణతం వా పరిపచతి పరిపచనం కరోతీతి వోస్సగ్గపరిణామీ, తం వోస్సగ్గపరిణామిం.

ఛన్దిద్ధిపాదభావనాకారో ఆచరియేన వుత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కథం వీరియిద్ధిపాదభావనాకారో అమ్హేహి విజానితబ్బో’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘తత్థ యా వీరియాధిపతేయ్యా’’తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో హేట్ఠా వుత్తనయానుసారేనేవ విఞ్ఞేయ్యో. సంఖిత్తవసేన పన ఠపితం పాఠం విత్థారతో ఠపేస్సామి. కథం? –

‘‘తత్థ యా వీరియాధిపతేయ్యా చిత్తేకగ్గతా, అయం వీరియసమాధి. సమాహితే చిత్తే కిలేసానం విక్ఖమ్భనతాయ పటిసఙ్ఖానబలేన వా భావనాబలేన వా, ఇదం పహానం. తత్థ యే అస్సాసపస్సాసా వితక్కవిచారా సఞ్ఞావేదయితా సరసఙ్కప్పా, ఇమే సఙ్ఖారా. ఇతి పురిమకో చ వీరియసమాధి, కిలేసవిక్ఖమ్భనతాయ చ పహానం ఇమే చ సఙ్ఖారా, తదుభయం వీరియసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం.

‘‘తత్థ యా చిత్తాధిపతేయ్యా చిత్తేకగ్గతా, అయం చిత్తసమాధి. సమాహితే చిత్తే కిలేసానం విక్ఖమ్భనతాయ పటిసఙ్ఖానబలేన వా భావనాబలేన వా, ఇదం పహానం. తత్థ యే అస్సాసపస్సాసా వితక్కవిచారా సఞ్ఞావేదయితా సరసఙ్కప్పా, ఇమే సఙ్ఖారా. ఇతి పురిమకో చ చిత్తసమాధి, కిలేసవిక్ఖమ్భనతాయ చ పహానం ఇమే చ సఙ్ఖారా, తదుభయం చిత్తసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామిం.

‘‘తత్థ యా వీమంసాధిపతేయ్యా చిత్తేకగ్గతా, అయం వీమంసాసమాధి, సమాహితే చిత్తే కిలేసానం విక్ఖమ్భనతాయ పటిసఙ్ఖానబలేన వా భావనాబలేన వా, ఇదం పహానం. తత్థ యే అస్సాసపస్సాసా వితక్కవిచారా సఞ్ఞావేదయితా సరసఙ్కప్పా, ఇమే సఙ్ఖారా. ఇతి పురిమకో చ వీమంసాసమాధి కిలేసవిక్ఖమ్భనతాయ చ పహానం ఇమే చ సఙ్ఖారా, తదుభయం వీమంసాసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాదం భావేతి వివేకనిస్సితం విరాగనిస్సితం నిరోధనిస్సితం వోస్సగ్గపరిణామి’’న్తి.

అయం పన విసేసో – వీరియసమాధీతి వీరియం జేట్ఠకం కత్వా పవత్తితో సమాధి వా వీరియాధిపతినా సమ్పయుత్తో పుబ్బభాగే పవత్తో సమాధి వా వీరియసమాధి. చిత్తసమాధీతి చిత్తం జేట్ఠకం కత్వా పవత్తితో సమాధి వా చిత్తాధిపతినా సమ్పయుత్తో పుబ్బభాగే పవత్తో సమాధి వా చిత్తసమాధి. వీమంసాసమాధీతి వీమంసం జేట్ఠకం కత్వా పవత్తితో సమాధి వా వీమంసాధిపతినా సమ్పయుత్తో పుబ్బభాగే పవత్తో సమాధి వా వీమంసాసమాధీతి.

సత్తిబలానురూపేనేత్థ సఙ్ఖేపవణ్ణనా కతా, గమ్భీరఞాణేహి పన అట్ఠకథాటీకానురూపేన విత్థారతో వా గమ్భీరతో వా విభజిత్వా గహేతబ్బా.

౧౪. ‘‘ఛన్దసమాధి వీరియసమాధి చిత్తసమాధి వీమంసాసమాధీ’’తి వుత్తో, ‘‘ఏవం సతి వీమంసాసమాధియేవ ఞాణమూలకో ఞాణపుబ్బఙ్గమో ఞాణానుపరివత్తి భవేయ్య, అఞ్ఞే తయో సమాధయో అఞ్ఞాణమూలకా అఞ్ఞాణపుబ్బఙ్గమా అఞ్ఞాణపవత్తియో భవేయ్యు’’న్తి వత్తబ్బత్తా సబ్బే సమాధయో ఞాణమూలకాదయోయేవాతి దస్సేతుం ‘‘సబ్బో సమాధి ఞాణమూలకో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సబ్బో సమాధీతి ఛన్దసమాధి, వీరియసమాధి, చిత్తసమాధి, వీమంసాసమాధీతి చతుబ్బిధో సమాధి. ఞాణమూలకోతి ఏకావజ్జనవీథినానావజ్జనవీథీసు పవత్తం ఉపచారఞాణమూలకో. ఞాణపుబ్బఙ్గమోతి అధిగమఞాణం పుబ్బఙ్గమం అస్సాతి ఞాణపుబ్బఙ్గమో. ఞాణానుపరివత్తీతి పచ్చవేక్ఖణఞాణం అనుపరివత్తి అస్సాతి ఞాణానుపరివత్తి. అథ వా నానావజ్జనూపచారఞాణం వా పటిసన్ధిఞాణం వా మూలం అస్సాతి ఞాణమూలకో, ఉపచారఞాణం పుబ్బఙ్గమం అస్సాతి ఞాణపుబ్బఙ్గమో, అప్పనాఞాణం అనుపరివత్తి అస్సాతి ఞాణానుపరివత్తి. సబ్బం వా ఉపచారఞాణం మూలం అస్సాతి ఞాణమూలకో. అప్పనాఞాణం పుబ్బఙ్గమం అస్సాతి ఞాణపుబ్బఙ్గమో. అభిఞ్ఞాఞాణం అనుపరివత్తి అస్సాతి ఞాణానుపరివత్తి, అనుపరివత్తనం వా అనుపరివత్తి, ఞాణస్స అనుపరివత్తి ఞాణానుపరివత్తి, ఞాణానుపరివత్తి అస్సాతి ఞాణానుపరివత్తి. ఞాణం పన పుబ్బే వుత్తప్పకారమేవ.

యథా పురే తథా పచ్ఛాతి యథా ఛన్దసమాధిఆదిచతుబ్బిధసమాధిస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణానుపరివత్తిభావేన పురే అతీతాసు జాతీసు అసఙ్ఖ్యేయ్యేసుపి సంవట్టవివట్టేసు అత్తనో ఖన్ధపటిబద్ధస్స, పరేసం ఖన్ధపటిబద్ధస్స చ సుట్ఠు పటివిజ్ఝనమేవ, న దుప్పటివిజ్ఝనం తథా తథావుత్తసమాధిస్స అనాగతంసఞాణానుపరివత్తిభావేన పచ్ఛా అనాగతాసు జాతీసు అసఙ్ఖ్యేయ్యేసుపి సంవట్టవివట్టేసు అత్తనో ఖన్ధపటిబద్ధస్స, పరేసం ఖన్ధపటిబద్ధస్స చ సుట్ఠు పటివిజ్ఝనమేవ, న దుప్పటివిజ్ఝనన్తి అత్థో దట్ఠబ్బో. యథా పచ్ఛా తథా పురేతి యథా యథావుత్తసమాధిస్స చేతోపరియఞాణానుపరివత్తిభావేన అనాగతేసు సత్తసుయేవ దివసేసు పరసత్తానంయేవ చిత్తస్స సుట్ఠు పటివిజ్ఝనమేవ, న దుప్పటివిజ్ఝనం, తథా తథావుత్తసమాధిస్స పురే అతీతేసు సత్తసుయేవ దివసేసు పరసత్తానంయేవ చిత్తస్స సుట్ఠు పటివిజ్ఝనమేవ, న దుప్పటివిజ్ఝనన్తి అత్థో.

యథా దివా తథా రత్తిన్తి యథా చక్ఖుమన్తానం సత్తానం దివసభాగే సూరియాలోకేన అన్ధకారస్స విద్ధంసితత్తా ఆపాథగతం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపం మనోవిఞ్ఞాణేనపి సువిఞ్ఞేయ్యం, తథా రత్తిభాగే చతురఙ్గసమన్నాగతేపి అన్ధకారే వత్తమానే యథావుత్తసమాధిస్స దిబ్బచక్ఖుఞాణానుపరివత్తిభావేన రూపాయతనస్స సుట్ఠు పటివిజ్ఝనమేవ, న దుప్పటివిజ్ఝనం. యథా రత్తిం తథా దివాతి యథా రత్తిభాగే చతురఙ్గసమన్నాగతేపి అన్ధకారే యథావుత్తసమాధిస్స దిబ్బచక్ఖుఞాణానుపరివత్తిభావేన రూపాయతనస్స సుట్ఠు పటివిజ్ఝనమేవ, న దుప్పటివిజ్ఝనం, తథా దివసభాగే సుఖుమస్స రూపాయతనస్స వా కేనచి పాకారాదినా తిరోహితస్స రూపాయతనస్స వా అతిదూరట్ఠానే పవత్తస్స రూపాయతనస్స వా యథావుత్తసమాధిస్స దిబ్బచక్ఖుఞాణానుపరివత్తిభావేన సుట్ఠు పటివిజ్ఝనమేవ, న దుప్పటివిజ్ఝనన్తి అత్థో దట్ఠబ్బో.

యథా యథావుత్తసమాధిస్స దివసభాగే దిబ్బసోతఞాణానుపరివత్తిభావేన సుఖుమస్స సద్దాయతనస్స వా కేనచి పాకారాదినా తిరోహితస్స సద్దాయతనస్స వా అతిదూరట్ఠానే పవత్తస్స సద్దాయతనస్స వా సుట్ఠు పటివిజ్ఝనమేవ, న దుప్పటివిజ్ఝనం, తథా రత్తిభాగేపి యథావుత్తసమాధిస్స దిబ్బసోతఞాణానుపరివత్తిభావేన సుఖుమస్స సద్దాయతనస్స వా కేనచి పాకారాదినా తిరోహితస్స సద్దాయతనస్స వా అతిదూరట్ఠానే పవత్తస్స సద్దాయతనస్స వా సుట్ఠు పటివిజ్ఝనమేవ, న దుప్పటివిజ్ఝనన్తి అయం నయోపి నేతబ్బో. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం –

‘‘యథా పురేతి యథా సమాధిస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణానుపరివత్తిభావేనా’’తిఆదిం వత్వా ‘‘యథా చ రూపాయతనే వుత్తం, తథా సమాధిస్స దిబ్బసోతఞాణానుపరివత్తితాయ సద్దాయతనే చ నేతబ్బ’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౧౪).

‘‘ఞాణమూలకాదిసమాధినా పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణానుపరివత్తిభావాదిసహితేన కిం భావేతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఇతి వివటేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇతీతి ఏవం వుత్తప్పకారేన. అపరియోనద్ధేనాతి నీవరణాదివిగమనేన. సప్పభాసం చిత్తన్తి ఇద్ధిపాదసమ్పయుత్తం మగ్గచిత్తం భావేతి. ఇద్ధిపాదసమ్పయుత్తే మగ్గచిత్తే ఉప్పజ్జమానే హి మగ్గచిత్తసహభూని కుసలాని సద్ధిన్ద్రియవీరియిన్ద్రియసతిన్ద్రియసమాధిన్ద్రియపఞ్ఞిన్ద్రియభూతాని పఞ్చిన్ద్రియాని ఉప్పజ్జన్తి. మగ్గచిత్తే నిరుజ్ఝమానే అనుప్పజ్జనభావేన నిరుజ్ఝన్తి ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా. ఏవం మగ్గవిఞ్ఞాణస్స నిరోధా పఞ్ఞా చ సతి చ నిరుజ్ఝతీతి యోజనా.

‘‘కస్స విఞ్ఞాణస్స నిరోధా నామరూపం నిరుజ్ఝతీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘నామరూపఞ్చా’’తిఆది వుత్తం, పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స నిరోధా నామరూపఞ్చ నిరుజ్ఝతీతి వుత్తం హోతి. అథ వా ‘‘విఞ్ఞాణస్స నిరోధా పఞ్ఞా చ సతి చాతి వుత్తాని పఞ్చిన్ద్రియాని ఏవం నిరుజ్ఝన్తీ’’తి వత్తబ్బత్తా నామరూపఞ్చ నిరుజ్ఝతి, నిరుజ్ఝమానం పన నామరూపం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స నిరోధా నిరుజ్ఝతీతి దస్సేతుం ‘‘నామరూపఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నామరూపఞ్చాతి మగ్గేన తణ్హాఅవిజ్జాదికే అనుపచ్ఛిన్నే ఉప్పజ్జనారహం వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయం, భూతుపాదారూపఞ్చ. విఞ్ఞాణహేతుకన్తి ఉప్పజ్జనారహం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం హేతు అస్స నామరూపస్సాతి విఞ్ఞాణహేతుకం. విఞ్ఞాణపచ్చయా నిబ్బత్తన్తి విఞ్ఞాణేన పచ్చయేన నిబ్బత్తం. తస్సాతి ఉప్పజ్జనారహస్స పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స. హేతూతి తణ్హాఅవిజ్జాదికో కిలేసో. విఞ్ఞాణన్తి ఉప్పజ్జనారహం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం. అనాహారన్తి అప్పచ్చయం. అనభినన్దితన్తి కామతణ్హాదీహి అనభినన్దితబ్బం. అప్పటిసన్ధికన్తి పునబ్భవాభిసన్దహనరహితం. న్తి తాదిసం విఞ్ఞాణం. అహేతూతి నత్థి హేతుసఙ్ఖాతం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణం ఇమస్స నామరూపస్సాతి అహేతు. అప్పచ్చయన్తి సహాయవిరహేన నత్థి పచ్చయా సఙ్ఖారా ఇమస్సాతి అప్పచ్చయం. ఏవం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స నిరోధా నామరూపఞ్చ నిరుజ్ఝతీతి.

‘‘పఞ్ఞాసతీనఞ్చేవ నామరూపస్స చ వుత్తప్పకారేన నిరుజ్ఝనభావో కథం అమ్హేహి సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహ భగవా’’తిఆది వుత్తం. వత్తబ్బాకారేన పఞ్ఞాసతీనఞ్చేవ నామరూపస్స చ నిరుజ్ఝనభావజాననకో భగవా యథానిరుజ్ఝనభావదీపకం ‘‘యమేతం…పే… ఏత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి గాథావచనం ఆహ. తేన గాథావచనేన తుమ్హేహి మయా వుత్తో నిరుజ్ఝనభావో సద్దహితబ్బోయేవాతి. ఏత్థాపి పఞ్ఞాసతినామరూపానం నిరుజ్ఝనం అజానన్తేన తత్థ వా సంసయన్తేన అజితేన పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘అదిట్ఠజోతనా పుచ్ఛాతి వా దిట్ఠసంసన్దనా పుచ్ఛాతి వా పఞ్ఞాదీనం అనేకత్థత్తా ధమ్మతో వా అనేకాధిట్ఠానా పుచ్ఛాతి వా ధమ్మాధిట్ఠానా పుచ్ఛా’’తి వా ఇచ్చేవమాదిపుచ్ఛావిచయో నిద్ధారేతబ్బో. ‘‘సరూపదస్సనవిస్సజ్జనన్తి వా అనేకాధిట్ఠానవిస్సజ్జనన్తి వా ధమ్మాధిట్ఠానవిస్సజ్జన’’న్తి వా ఇచ్చేవమాదివిస్సజ్జనవిచయో నిద్ధారేతబ్బో.

ఏవం సత్తాధిట్ఠానాదిపుచ్ఛావిస్సజ్జనాని చేవ ధమ్మాధిట్ఠానాదిపుచ్ఛావిస్సజ్జనాని చ విసుం విసుం దస్సేత్వా పుచ్ఛావిచయో చేవ విస్సజ్జనవిచయో చ ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘సత్తాధిట్ఠానధమ్మాధిట్ఠానేసు ఏకతో దస్సితేసు పుచ్ఛావిస్సజ్జనేసు కథం పుచ్ఛావిచయో చేవ విస్సజ్జనవిచయో చ అమ్హేహి విఞ్ఞాతబ్బో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా సత్తాధిట్ఠానధమ్మాధిట్ఠానం పుచ్ఛం నీహరిత్వా తత్థ విచయం విభజన్తో ‘‘యే చ సఙ్ఖతధమ్మాసే’’తిఆదిమాహ. అట్ఠకథాయం పన –

‘‘ఏవం అనుసన్ధిపుచ్ఛమ్పి దస్సేత్వా హేట్ఠా సత్తాధిట్ఠానా, ధమ్మాధిట్ఠానా చ పుచ్ఛా విసుం విసుం దస్సితాతి ఇదాని తా సహ దస్సేతుం ‘‘యే చ సఙ్ఖతధమ్మాసే’తిఆది ఆరద్ధ’’న్తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౧౪) –

వుత్తం. తస్సాయం అత్థో – ఇధ సాసనే యే అరహన్తో సఙ్ఖతధమ్మా హోన్తి, పుథూ బహూయేవ సత్త జనా సేక్ఖా సీలాదిసిక్ఖమానా హోన్తి, తేసం అరహన్తావఞ్చేవ సేక్ఖానఞ్చ ఇరియం పటిపత్తిం మేం మహా పుట్ఠో నిపకో త్వం భగవా పబ్రూహి మారిస ఇతి ఆయస్మా అజితో పుచ్ఛన్తో ఆహాతి.

౧౫. తస్సం గాథాయం ‘‘కిత్తకాని పుచ్ఛితానీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘ఇమానీ’’తిఆది వుత్తం. పదత్థానురూపం పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఇమాని తీణి పదాని పుచ్ఛితానీ’’తి వుత్తం. ‘‘యే చ …పే… మారిసా’’తి గాథాయం యే పఞ్హా పుచ్ఛితా, తే పఞ్హా తయో హోన్తి, ‘‘కిస్స కేన కారణేన తయో హోన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘కిస్స…పే… యోగేనా’’తి వుత్తం. సేక్ఖా అరియా చ అసేక్ఖా అరియా చ విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం పహానఞ్చాతి సేఖాసేఖవిపస్సనాపుబ్బఙ్గమప్పహానాని, తేసం యోగోతి సేఖా…పే… యోగో, తేన సేఖా…పే… యోగేన. ఏవం పుచ్ఛావిధినా హి యస్మా ‘‘యే చ సఙ్ఖతధమ్మాసే…పే… మారిసా’’తి గాథమాహ, తస్మా తయో పఞ్హా హోన్తీతి దట్ఠబ్బా.

‘‘యే చ సఙ్ఖతధమ్మాసే’’తి ఇమినా అసేక్ఖానం అరహత్తం పుచ్ఛతి, ‘‘యే చ సేక్ఖా పుథూ ఇధా’’తి ఇమినా సేక్ఖాసేక్ఖానం సేక్ఖసిక్ఖనం పుచ్ఛతి, ‘‘తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహి మారిసా’’తి ఇమినా సేక్ఖాసేక్ఖానం విపస్సనా పుబ్బభాగే తదఙ్గప్పహానం పుచ్ఛతి. ‘‘అదిట్ఠజోతనా పుచ్ఛాతి వా దిట్ఠసంసన్దనా పుచ్ఛాతి వా సత్తాధిట్ఠానా పుచ్ఛాతి వా అనేకాధిట్ఠానా పుచ్ఛా’’తి వా ఇచ్చేవమాదిపుచ్ఛావిచయో నిద్ధారేతబ్బో.

సత్తధమ్మాధిట్ఠానం పుచ్ఛం నీహరిత్వా పుచ్ఛావిచయో ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘తస్సం పుచ్ఛాయం కతమా విస్సజ్జనాగాథా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ విస్సజ్జనా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థాతి తస్సం గాథాయం. ‘‘కామేసు…పే… పరిబ్బజే’’తి విస్సజ్జనాగాథా భగవతా వుత్తా. కామేసూతి కామీయన్తీతి కామా, తేసు కామేసు. వత్థుకామేసు కిలేసకామేన పణ్డితేహి నాభిగిజ్ఝేయ్య. మనసా నావిలోసియాతి ఆవిలభావకరే బ్యాపాదవితక్కాదయో చేవ కాయదుచ్చరితాదయో చ ధమ్మే పజహన్తో పణ్డితో మనసా అనావిలో సుప్పసన్నో భవేయ్య. కుసలో సబ్బధమ్మానన్తి సబ్బధమ్మానం అనిచ్చతాదినా పరితులితత్తా అనిచ్చతాదీసు పఞ్చసు ఖన్ధేసు కుసలో ఛేకో. సతోతి కేసాదీసు సరతీతి సతో. భిక్ఖూతి సఙ్ఖతధమ్మే భయాదితో ఇక్ఖతీతి భిక్ఖు. పరిబ్బజేతి తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదప్పహానభావేన కిలేసకామవత్థుకామే పరి సమన్తతో వజ్జేయ్య.

పుచ్ఛాగాథాయం ‘‘నిపకో’’తి పదేన పసంసితేన భగవతా విస్సజ్జనాగాథా వుత్తా, తస్స భగవతో యేన అనావరణఞాణేన ఉక్కంసగతేన పక్కభావో దస్సితో, తం అనావరణఞాణం తావ కాయకమ్మాదిభేదేహి విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘భగవతో సబ్బం కాయకమ్మ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అనావరణఞాణేన జానిత్వా కతం సబ్బం కాయకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమం ఞాణానుపరివత్తి. ఏస నయో సేసేసుపి. అతీతే అంసేతి అతీతభవే సపరక్ఖన్ధాదికే కోట్ఠాసే అఞ్ఞాణేన అప్పటిహతం భగవతో ఞాణదస్సనం. అనాగతే అంసేతి అనాగతభవే సపరక్ఖన్ధాదికే కోట్ఠాసే. పచ్చుప్పన్నే అంసేతి పచ్చుప్పన్నే భవే సపరక్ఖన్ధాదికే కోట్ఠాసే.

‘‘ఞాణదస్సనస్స కతరస్మిం పటిఘాతో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా పుచ్ఛం ఠపేత్వా పటిఘాతవిసయం దస్సేతుం ‘‘కో చా’’తిఆది వుత్తం. అథ వా ‘‘పచ్చుప్పన్నభవే సపరక్ఖన్ధాదికే కోట్ఠాసే అఞ్ఞేసమ్పి ఞాణదస్సనం భవేయ్య, తదనుసారేన అతీతానాగతకోట్ఠాసేసుపి కతరస్మిం అఞ్ఞేసం ఞాణదస్సనస్స పటిఘాతో భవేయ్యా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా పుచ్ఛం ఠపేత్వా పటిఘాతవిసయం నియమేత్వా దస్సేతుం ‘‘కో చా’’తి వుత్తం. తత్థ కో చాతి క్వ కతరస్మిం సమయే అఞ్ఞేసం ఞాణదస్సనస్స పటిఘాతో భవేయ్యాతి పుచ్ఛి.

అనిచ్చే, దుక్ఖే, అనత్తనియే చ అఞ్ఞేసం అఞ్ఞాణం యం అదస్సనం అత్థి, అఞ్ఞాణాదస్సనసఙ్ఖాతో సభావో ఞాణదస్సనస్స పటిఘాతో భవతి, న సపరక్ఖన్ధాదిదస్సనమత్తపటిఘాతో. ఏతేన అనిచ్చతో లక్ఖణత్తయే పవత్తస్స ఞాణదస్సనస్స అఞ్ఞేసం దురభిసమ్భవం, భగవతో చ ఞాణదస్సనస్స అఞ్ఞేహి అసాధారణతం దస్సేతి. భగవతో హి లక్ఖణత్తయవిభావనేన వేనేయ్యా చతుసచ్చప్పటివేధం లభన్తి. ‘‘భగవతో ఞాణదస్సనపటిఘాతాభావేన అఞ్ఞేసఞ్చ ఞాణదస్సనస్స పటిఘాతభావో కతమాయ ఉపమాయ అమ్హాకం పాకటో’’తి వత్తబ్బభావతో ఉపమాయ పాకటం కాతుం ‘‘యథా ఇధా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇధ సత్తలోకే చక్ఖుమా పురిసో ఆకాసే తారకాని పస్సేయ్య, గణనసఙ్కేతేన ‘‘ఏత్తకానీ’’తి నో చ జానేయ్య యథా, ఏవం అఞ్ఞేసం ఞాణదస్సనస్స పటిఘాతో అయం అఞ్ఞాణదస్సనసభావో భవతి.

భగవతో పన తథా అభావతో కేనచి అఞ్ఞాణేన అదస్సనేన అప్పటిహతం ఞాణదస్సనం భవతీతి అత్థో దట్ఠబ్బో. ‘‘భగవతో ఞాణదస్సనస్స అప్పటిహతభావో కస్మా అమ్హేహి సద్దహితబ్బో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘అనావరణఞాణదస్సనా హి బుద్ధా భగవన్తో’’తి వుత్తం. ‘‘నిపకస్స…పే… భగవతో అనావరణఞాణం కాయకమ్మాదిభేదేహి ఆచరియేన విభజిత్వా దస్సితం, అమ్హేహి చ ఞాతం, పచ్ఛా గాథాయ ‘ఇరియ’న్తి పదేన పుచ్ఛితా సేక్ఖాసేక్ఖపటిపదా కథం విజానితబ్బా’’తి వత్తబ్బత్తా సేక్ఖాసేక్ఖపటిపదం దస్సేతుం ‘‘తత్థ సేఖేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తస్మిం విస్సజ్జనే. సేఖేనాతి సిక్ఖనసీలేన పుగ్గలేన రజనీయేసు రూపారమ్మణాదీసు ధమ్మేసు గేధా చిత్తం రక్ఖితబ్బం, పరియుట్ఠానీయేసు ఆఘాతవత్థూసు దోసా చిత్తం రక్ఖితబ్బం.

‘‘తేసు గేధదోసేసు కతమం నివారేన్తో భగవా విస్సజ్జనగాథాయం కతమం పదమాహా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ యా ఇచ్ఛా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి గేధదోసేసు. ఇచ్ఛాతి రాగిచ్ఛా. ముచ్ఛాతి లోభమోహసహగతమోహముచ్ఛా. పత్థనాతి రాగపత్థనా. పియాయనాతి తణ్హాపియాయనావ, న మేత్తాపియాయనా. కీళనాతి గేధకీళనా. ఏతాని హి గేధపరియాయవచనాని. తం గేధసఙ్ఖాతం ఇచ్ఛాదికం నివారేన్తో భగవా ‘‘కామేసు నాభిగిజ్ఝేయ్యా’’తి ఏవం విసుం విసుం పకారేన ఆహ.

పరియుట్ఠానవిఘాతం దోసం నివారేన్తో భగవా ‘‘మనసానావిలో సియా’’తి ఏవం విసుం విసుం పకారేన ఆహాతి యోజనా. గేధదోసానం విసుం విసుం నివారేన్తో భగవా ద్వే పదాని ఆహాతి వుత్తం, ‘‘తం కేన అత్థేన సద్దహితబ్బ’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తథా హి సేఖో’’తిఆది వుత్తం. రజనీయేసు అభిగిజ్ఝన్తో సేఖో అనుప్పన్నం లోభపధానం కిలేసఞ్చ ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నం కిలేసఞ్చ ఫాతిం అభివడ్ఢనం కరోతి, పరియుట్ఠానీయేసు ఆవిలో సేఖో అనుప్పన్నం దోసపధానం కిలేసఞ్చ ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నం కిలేసఞ్చ ఫాతిం వడ్ఢనం కరోతి, ఇతి ఇమినా పటిక్ఖేపఅత్థేన తం మమ వచనం సద్దహితబ్బన్తి అధిప్పాయో.

‘‘కిం పన అనభిగిజ్ఝన్తో, అనావిలో చ సేక్ఖో అగేధదోసనివారణమేవ కరోతి, ఉదాహు ఉత్తరిపి పటిపదం పూరేతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఉత్తరిపి పటిపదం పూరేతియేవాతి దస్సేన్తో ‘‘యో పన అనావిలసఙ్కప్పో’’తిఆదిమాహ. తత్థ అనావిలసఙ్కప్పోతి నత్థి ఆవిలకరా సఙ్కప్పా బ్యాపాదసఙ్కప్పవిహింసాసఙ్కప్పా ఏతస్సాతి అనావిలసఙ్కప్పో, ఇచ్ఛాదిగేధస్స అభావేన అనభిగిజ్ఝన్తో వాయమతి కుసలవాయామం పవత్తేతి. ‘‘కథం వాయమతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘సో అనుప్పన్నాన’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ సోతి ఉపరిభావనామగ్గభావత్థాయ పటిపజ్జమానో సేక్ఖో. అనుప్పన్నానన్తిఆదీనం అత్థో సక్కా అట్ఠకథావచనేనేవ (నేత్తి. అట్ఠ. ౧౫-౧౬) జానితున్తి న విభత్తో.

౧౬. యేనాతి అసుభాదీనం అనుస్సరణలక్ఖణేన ఇన్ద్రియేన తణ్హామయితవత్థూసు కామతణ్హాయ సహజాతం వితక్కం వారేతి, ఇదం అసుభాదిఅనుస్సరణలక్ఖణం ఇన్ద్రియం సతిన్ద్రియం. యేన మహగ్గతభావప్పత్తేన అవిక్ఖేపేన బ్యాపాదవితక్కం వారేతి, ఇదం అవిక్ఖేపసఙ్ఖాతం ఇన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం. యేన సమ్మప్పధానేన విహింసావితక్కం వారేతి, ఇదం సమ్మప్పధానసఙ్ఖాతం ఇన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం. యేన సమ్మాదిట్ఠిసఙ్ఖాతేన ఇన్ద్రియేన ఉప్పన్నుప్పన్నే…పే… నాధివాసేతి, ఇదం సమ్మాదిట్ఠిసఙ్ఖాతం ఇన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం. ఇమేసు చతూసు ఇన్ద్రియేసు సహ ఉప్పజ్జమానా యా సద్దహనా ఓకప్పనా ఉప్పజ్జతి, అనావిలభావతో ఇదం సద్దహనసఙ్ఖాతం ఇన్ద్రియం సద్ధిన్ద్రియం. ఇమాని సేక్ఖస్స పఞ్చిన్ద్రియాని.

ఏకస్మింయేవ విసయే జేట్ఠకభావం న పాపుణేయ్యుం, అత్తనో విసయే జేట్ఠకభావం పాపుణితుం అరహన్తి, ‘‘కతమం ఇన్ద్రియం కత్థ విసయే జేట్ఠకభావం పవత్త’’న్తి పుచ్ఛితబ్బభావతో ఇదం ఇన్ద్రియం ఇమస్మిం విసయే పవత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘తత్థ సద్ధిన్ద్రియం కత్థ దట్ఠబ్బ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి తేసు ఇన్ద్రియేసు చతూసు సోతాపత్తియఙ్గేసు సద్ధిన్ద్రియం జేట్ఠకభావం పవత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవం సేసేసుపి యోజేతబ్బం. కిం ను సేక్ఖో పఞ్ఞిన్ద్రియేవ అప్పమత్తో’తి భగవతా వుత్తో థోమితో, ఉదాహు సబ్బేహి కుసలేహి ధమ్మేహీతి పుచ్ఛితబ్బత్తా సబ్బేహి కుసలేహి ధమ్మేహి పఞ్చిన్ద్రియపముఖేహి వుత్తో థోమితో హోతీతి దస్సేతుం ‘‘ఏవం సేఖో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏవం పఞ్చిన్ద్రియానం నిబ్బత్తిదస్సనేన సేఖో పుగ్గలో సబ్బేహి కుసలేహి ధమ్మేహి అప్పమత్తోతి భగవతా వుత్తో థోమితో అనావిలతాయ మనసాతి యోజనా. ‘‘సేక్ఖస్స అనావిలతా కేన సద్దహితబ్బా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహ భగవా మనసానావిలో సియా’’తి వుత్తం. భగవతా ‘‘మనసానావిలో సియా’’తి వుత్తత్తా సేక్ఖస్స అనావిలతా తుమ్హేహి సద్దహితబ్బాతి.

౧౭. సేక్ఖస్స మత్థకప్పత్తా పటిపదా ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కథం అసేక్ఖస్స మత్థకప్పత్తా పటిపదా ఞాతబ్బా’’తి వత్తబ్బత్తా అసేక్ఖస్స మత్థకప్పత్తం పటిపదం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘కుసలో సబ్బధమ్మాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బధమ్మానన్తి సబ్బేసు ధమ్మేసు మత్థకప్పత్తాయ పటిపదాయ అసేక్ఖో కుసలో ఛేకతరోతి భగవతా వుత్తో థోమితో అనావిలతాయ మనసాతి. అసేక్ఖస్స సబ్బధమ్మేసు యం కోసల్లం దస్సేతుకామో, తస్స కోసల్లస్స విసయభూతే సబ్బధమ్మే తావ పుగ్గలాధిట్ఠానేన విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘లోకో నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘సబ్బధమ్మాన’’న్తి ఇమినా వుత్తధమ్మసఙ్ఖాతో లోకో నామ కిలేసలోకో, భవలోకో, ఇన్ద్రియలోకోతి తివిధో హోతీతి యోజనా. తత్థ పరిత్తధమ్మట్ఠో కిలేసజననట్ఠేన కిలేసో, కుసలాదిపవత్తనట్ఠేన లోకో చాతి కిలేసలోకో. మహగ్గతధమ్మట్ఠో భవనట్ఠేన భవో, వుత్తనయేన లోకో చాతి భవలోకో. సద్ధిన్ద్రియాదిధమ్మట్ఠో ఆధిపచ్చట్ఠయోగవసేన ఇన్ద్రియభూతో హుత్వా సద్ధిన్ద్రియాదిపత్తనట్ఠేన లోకో చాతి ఇన్ద్రియలోకో.

‘‘తీసు లోకేసు కతమేన కతమో సముదాగచ్ఛతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘సద్ధాదిఇన్ద్రియాని కో నిబ్బత్తేతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘సో ఇన్ద్రియాని నిబ్బత్తేతీ’’తి వుత్తం. తత్థ సోతి యో పుగ్గలో కిలేసలోకసఙ్ఖాతే పరిత్తధమ్మే, భవలోకసఙ్ఖాతే మహగ్గతధమ్మే చ తంతంసమ్పాదనవసేన ఠితో, సో పుగ్గలో సద్ధిన్ద్రియాదీని ఇన్ద్రియాని అత్తసన్తానే నిబ్బత్తేతి.

‘‘ఇన్ద్రియేసు అత్తసన్తానేసు పునప్పునం నిబ్బత్తాపనవసేన వుడ్ఢాపియమానేసు కా పఞ్ఞా భవతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఇన్ద్రియేసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నేయ్యస్సాతి అభిఞ్ఞేయ్యస్స. పరిఞ్ఞాతి రూపారూపధమ్మే సలక్ఖణతో, పచ్చయతో చ పరిగ్గహాదివసేన పవత్తపఞ్ఞా. ‘‘సా పరిఞ్ఞా కతివిధేన ఉపపరిక్ఖితబ్బా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘సా దువిధేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సా పరిఞ్ఞా దస్సనపరిఞ్ఞాయ చ భావనాపరిఞ్ఞాయ చ దువిధేన విఞ్ఞూహి ఉపపరిక్ఖిత్వా గహేతబ్బాతి. దస్సనపరిఞ్ఞాయాతి చ దస్సనమగ్గపఞ్ఞాజనికాయ ఞాతపరిఞ్ఞాయాతి అత్థో గహేతబ్బో. తేన అట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘దస్సనపరిఞ్ఞాతి ఞాతపరిఞ్ఞా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౧౭). భావనాపరిఞ్ఞాయాతి భావనామగ్గపఞ్ఞాజనికాయ తీరణపరిఞ్ఞాయ సద్ధిం పహానపరిఞ్ఞాయాతి అత్థో.

‘‘సా దువిధేనా’తిఆదినా వుత్తో అత్థో అతిసఙ్ఖేపో న సక్కా విఞ్ఞాతుం, విత్థారేత్వా కథేహీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘యదా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యదాతి బలవవిపస్సనుప్పజ్జనకాలే. సేఖోతి సిక్ఖనసీలతాయ కల్యాణపుథుజ్జనో చేవ సోతాపన్నాదికో చ. ఞేయ్యన్తి ఞాతబ్బం రూపాదికం సఙ్ఖారం. పరిజానాతీతి పరిగ్గహాదిఞాణేన పరిగ్గహేత్వా జానాతి నిబ్బిదాఞాణసహగతేన. తస్సాతి కల్యాణపుథుజ్జనస్స చేవ సోతాపన్నాదికస్స చ. ద్వే ధమ్మాతి కల్యాణపుథుజ్జనస్స బలవవిపస్సనాధమ్మో చేవ సోతాపన్నాదికస్స చ బలవవిపస్సనాధమ్మో చ. యథాక్కమం దస్సనకోసల్లం సోతాపత్తిమగ్గఞాణఞ్చేవ భావనాకోసల్లం సకదాగామిమగ్గాదికఞ్చ సన్తానే పవత్తాపనవసేన గచ్ఛన్తి.

‘‘పుబ్బే యం ఞాణం ‘నేయ్యస్స పరిఞ్ఞా’తి వుత్తం, తం ఞాణం కతివిధేన వేదితబ్బ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తం ఞాణం పఞ్చవిధేన వేదితబ్బం…పే... సచ్ఛికిరియా’’తి వుత్తం. ‘‘తాసు విపస్సనాభేదేన భిన్నాసు పఞ్చసు అభిఞ్ఞాదీసు కతమా అభిఞ్ఞా, కతమా పరిఞ్ఞా, కతమం పహానం, కతమా భావనా, కతమా సచ్ఛికిరియా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి అభిఞ్ఞాదీసు. యం ధమ్మానం సలక్ఖణే ఞాణన్తి రూపధమ్మానం కక్ఖళాదిసలక్ఖణే, అరూపధమ్మానం ఫుసనాదిసలక్ఖణే ఆరమ్మణకరణవసేన పవత్తం యం ఞాణం హేతుఫలజాననహేతుజాననసఙ్ఖాతా ధమ్మపటిసమ్భిదా చేవ హేతుఫలజాననసఙ్ఖాతా అత్థపటిసమ్భిదా చ భవతి. అయం సలక్ఖణేన సద్ధిం హేతుఫలజాననా పఞ్ఞా అభిఞ్ఞా నామ.

ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన. అభిఞ్ఞాఞాణేన అభిజానిత్వా. యా పరిజాననాతిఆదీసు ‘‘ఇదం అనవజ్జం కుసలం, ఇదం సావజ్జం అకుసలం, ఇదం అకుసలవిపాకజనకం సావజ్జం, ఇదం కుసలవిపాకజనకం అనవజ్జం, ఇదం సంకిలిట్ఠం కణ్హం, ఇదం అసంకిలిట్ఠం సుక్కం, ఇదం కుసలం అనవజ్జాదికం సేవితబ్బం, ఇదం అకుసలం సావజ్జాదికం న సేవితబ్బ’’న్తి ఏవం అనిచ్చాదితో కలాపసమ్మసనాదివసేన గహితా సమ్మసితా ఇమే విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా సఙ్ఖతధమ్మా ఇదం ఉదయబ్బయఞాణాదిఫలం ఆనిసంసం అనుక్కమేన నిబ్బత్తాపేన్తి. తన్నిబ్బత్తవిపస్సనాయ ఉప్పజ్జనతో ఉపచారం ఉప్పాదేన్తి, ఏవం అనుక్కమేన గహితానం పవత్తితానం తేసం ఉదయబ్బయఞాణాదీనం అయం సచ్చానుబోధపటివేధో అత్థోతి పరిచ్ఛిన్దిత్వా యా పరిజాననా పవత్తా, సా అయం పరిజాననా పరిఞ్ఞా నామాతి యోజేత్వా, ఏవం వుత్తప్పకారాయ పరిఞ్ఞాపఞ్ఞాయ పరిజానిత్వా పహాతబ్బా, భావేతబ్బా, సచ్ఛికాతబ్బా చ తయో ధమ్మా అవసిట్ఠా భవన్తి. ‘‘యే అకుసలా, తే పహాతబ్బా’’తి యా పరిజాననా పఞ్ఞా పవత్తా, ఇదం పహానం పహానఞాణం. ‘‘యే కుసలా, తే భావేతబ్బా’’తి యా పరిజాననా పఞ్ఞా పవత్తా, సా భావనాపఞ్ఞా. ‘‘యం అసఙ్ఖతం, ఇదం సచ్ఛికిరియ’’న్తి యా పరిజాననా పఞ్ఞా పవత్తా, సా సచ్ఛికిరియాపఞ్ఞాతి యోజేత్వా అట్ఠకథాధిప్పాయేన అవిరుద్ధో అత్థో గహేతబ్బో.

అభిఞ్ఞాదయో పఞ్చవిధా పఞ్ఞా ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘తాహి పరిఞ్ఞాహి జానన్తో పుగ్గలో ‘కి’న్తి వుచ్చతి థోమీయతీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘యో ఏవ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ యో పుగ్గలో ఏవం వుత్తప్పకారేన జానాతి, అయం జానన్తో పుగ్గలో పచ్చయుప్పన్నేసు ధమ్మేసు కుసలత్తా ఛేకత్తా ‘‘అత్థకుసలో’’తి వుచ్చతి థోమీయతి, పచ్చయధమ్మేసు కుసలత్తా ‘‘ధమ్మకుసలో’’తి చ చతున్నం ఏకత్తాదీనం నయానం యుత్తతాయ కోవిదత్తా ‘‘కల్యాణతాకుసలో’’తి చ ఫలసమాపత్తీసు కోవిదత్తా ‘‘ఫలతాకుసలో’’తి చ వడ్ఢీసు కోవిదత్తా ‘‘ఆయకుసలో’’తి చ అవడ్ఢీసు కోవిదత్తా ‘‘అపాయకుసలో’’తి చ అచ్చాయికే కిచ్చే వా భయే వా ఉప్పన్నే సతి తస్స కిచ్చస్స, భయస్స వా తికిచ్ఛనసమత్థే ఠానుప్పత్తియకారణే కోవిదత్తా ‘‘ఉపాయకుసలో’’తి చ మహన్తేసు అభిక్కమాదీసు సతిసమ్పజఞ్ఞాయ సమ్పన్నత్తా ‘‘మహతా కోసల్లేన సమన్నాగతో’’తి చ వుచ్చతి థోమీయతి. ‘‘తస్స అసేక్ఖస్స అత్థాదీసు కుసలభావో కథం సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘కుసలో సబ్బధమ్మాన’’న్తి వుత్తత్తా సద్దహితబ్బోతి అధిప్పాయో.

‘‘కుసలో సబ్బధమ్మాన’’న్తి పదస్స అత్థో ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి పదస్స అత్థో కథం అమ్హేహి విత్థారతో విఞ్ఞాతో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తిఆది వుత్తం. అథ వా ‘‘సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి భగవతా వుత్తం, ‘‘కత్థ పవత్తేన సతిసహితేన ఞాణేన సమ్పన్నో సతో కిమత్థం పరిబ్బజే’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఇమేసు పవత్తేన సతిసహితఞాణేన సమ్పన్నో సతో ఇమమత్థం పరిబ్బజే’’తి నియమేత్వా దస్సేన్తో ‘‘సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తిఆదిమాహ. తత్థ తేనాతి యో అభిక్కమాదీసు పవత్తేన సతిసహితఞాణేన సమన్నాగతో సతో అసేక్ఖభిక్ఖు, తేన అసేక్ఖభిక్ఖునా పరినిట్ఠితసిక్ఖత్తా అఞ్ఞపయోజనాభావతో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థం అభిక్కన్తే…పే… తుణ్హీభావేన సతేన సతిసహితేన సమ్పజానేన ఞాణేన విహాతబ్బం చతుఇరియాపథపరివత్తనసఙ్ఖాతం విహరణం పవత్తేతబ్బం.

‘‘యా సేక్ఖాసేక్ఖపటిపదా నిద్దిట్ఠా, ఇమా సేక్ఖాసేక్ఖపటిపదా సఙ్ఖేపతో కతివిధా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఇమా పటిపదాసఙ్ఖాతా చరియా సఙ్ఖేపతో పుగ్గలవసేన ద్వేతి దస్సేతుం ‘‘ఇమా ద్వే చరియా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యా చరియా భావేతబ్బకుసలాదిభేదేన వా అత్థకోసల్లాదిభేదేన వా అభిక్కమాదీసు సతిసమ్పజఞ్ఞభేదేన వా నిద్దిట్ఠా, ఇమా చరియా ద్వేతి భగవతా అనుఞ్ఞాతా అనుజాననవసేన దేసితా, విసుద్ధానం అరహన్తానం ఏకా చరియా, విసుజ్ఝన్తానం సేక్ఖానం ఏకా చరియాతి పుగ్గలవసేన ద్వేతి దట్ఠబ్బా.

‘‘అసేక్ఖోయేవ కస్మా ‘సతో అభిక్కమతీ’తిఆదినా వుచ్చతి థోమీయతి, కల్యాణపుథుజ్జనోపి ‘సతో అభిక్కమతీ’తిఆదినా వుచ్చతి థోమీయతీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘కతకిచ్చాని హీ’’తిఆది వుత్తం. అరహతో ఇన్ద్రియాని కతకిచ్చాని, ఇన్ద్రియానం కతకిచ్చత్తా యం పుచ్ఛం పుచ్ఛితబ్బం, తం సబ్బం చతుబ్బిధం దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞాభిసమయేన బోజ్ఝితబ్బం…పే… నిరోధస్స సచ్ఛికిరియాభిసమయేన బోజ్ఝితబ్బం భవే. చతుబ్బిధం ఇదం బోజ్ఝం బోజ్ఝితబ్బం యో అసేక్ఖో సతివేపుల్లప్పత్తత్తా ఏవం పరిఞ్ఞాభిసమయాదినా జానాతి,అయం అసేక్ఖో నిప్పరియాయేన ‘‘రాగస్స ఖయాయ, దోసస్స ఖయాయ, మోహస్స ఖయాయ సతో అభిక్కమతి, సతో పటిక్కమతీ’’తి వుచ్చతి థోమీయతి. సేక్ఖోపి యథావుత్తం బోజ్ఝం బోజ్ఝితబ్బం అత్తనో పరిఞ్ఞాభిసమయాదినా జానాతి, తస్మా ‘‘సతో…పే… మోహస్సా’’తి వుచ్చతి థోమీయతీతి వేదితబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘కే విసుజ్ఝన్తా? సేక్ఖా’’తి.

‘‘కస్మా సేక్ఖాసేక్ఖానం సతిసమ్పజఞ్ఞేన అభిక్కమనాదిభావో, రాగాదీనఞ్చ ఖయభావో సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా వుత్తం ‘‘తేనాహ భగవా సతో భిక్ఖు పరిబ్బజే’’తి. ‘‘భగవతో సబ్బం కాయకమ్మం ఞాణపుబ్బఙ్గమ’న్తిఆదినా (నేత్తి. ౧౫) మనాపికేసు కామేసు నాభిగిజ్ఝనభావో, అమనాపికేసు కామేసు మనసా అనావిలభావో, సబ్బధమ్మేసు కుసలభావో, సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతస్స పరిబ్బజనభావో ఆచరియేన నిద్దిట్ఠో, సో నాభిగిజ్ఝనభావాదికో కస్మా అమ్హేహి సద్దహితబ్బో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా వుత్తం ‘‘తేనాహ కామేసు…పే… పరిబ్బజే’’తి. ఇమిస్సా గాథాయపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనవిచయో పుబ్బే ఏకాధిట్ఠానాదిధమ్మాధిట్ఠానాదివసేన వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో.

విచయహారవిభఙ్గే అజితసుత్తం నీహరిత్వా పుచ్ఛావిస్సజ్జనవిచయో ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో సుత్తన్తరేసు పుచ్ఛావిస్సజ్జనవిచయో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా అజితసుత్తే పుచ్ఛావిస్సజ్జనవిచయనయానుసారేన సుత్తన్తరేసుపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనాని నీహరిత్వా పుచ్ఛావిచయవిస్సజ్జనవిచయా యోజేతబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘ఏవం పుచ్ఛితబ్బం, ఏవం విస్సజ్జితబ్బ’’న్తి వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన –

ఏత్తావతా చ మహాథేరో విచయహారం విభజన్తో అజితసుత్తవసేన పుచ్ఛావిచయం, విస్సజ్జనవిచయఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని సుత్తన్తరేసుపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనవిచయానం నయం దస్సేన్తో ఏవం పుచ్ఛితబ్బం, ఏవం విస్సజ్జితబ్బ’న్తి ఆహా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౧౭) –

వుత్తం. తత్థ ఏవన్తి అజితసుత్తే (సు. ని. ౧౦౩౮ ఆదయో; చూళని. వత్థుగాథా ౫౭, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧ ఆదయో) వుత్తపుచ్ఛావిచయానుసారేన పుచ్ఛావసేన పవత్తసుత్తం నీహరిత్వా పుచ్ఛావిచయో విభజేతబ్బో, ఏవం అజితసుత్తే (సు. ని. ౧౦౩౮ ఆదయో; చూళని. వత్థుగాథా ౫౭ ఆదయో, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧ ఆదయో) వుత్తవిస్సజ్జనవిచయానుసారేన సుత్తన్తరేసుపి విస్సజ్జనవసేన పవత్తసుత్తం నీహరిత్వా విస్సజ్జనవిచయో విభజేతబ్బో.

పుచ్ఛావిస్సజ్జనవిచయా ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కతమో సుత్తఅనుగీతివిచయో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘సుత్తస్స చ అనుగీతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సుత్తస్సాతి నీహరితసుత్తస్స. అనుగీతీతి సుత్తన్తరదేసనాసఙ్ఖాతా అనుగీతి. అత్థతో చ బ్యఞ్జనతో చ సమానేతబ్బాతి తస్సా అనుగీతియా అత్థతో, బ్యఞ్జనతో చ సంవణ్ణేతబ్బసుత్తేన సమానా సదిసీ కాతబ్బా, తస్మిం వా సంవణ్ణియమానసుత్తే అనుగీతి సుత్తత్థతో, బ్యఞ్జనతో చ సమానేతబ్బా. ‘‘అత్థతో అసమానే కో నామ దోసో ఆపజ్జేయ్యా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా అత్థాపగతం హి బ్యఞ్జనం సమ్ఫప్పలాపం భవతీ’’తి వుత్తం. ‘‘అత్థతో అసమానే దోసో వుత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, బ్యఞ్జనతో అసమానే పన కో నామ దోసో ఆపజ్జతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘దున్నిక్ఖిత్తస్స పదబ్యఞ్జనస్స అత్థోపి దున్నయో భవతీ’’తి వుత్తం. తస్మా సదోసత్తా అనుగీతియా వా సుత్తేన అత్థబ్యఞ్జనూపేతం సఙ్గాయితబ్బం.

అనుగీతివిచయో ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కతమో సుత్తస్స విచయో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా సుత్తఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సుత్తఞ్చాతి నిద్ధారితసుత్తఞ్చ. ‘‘ఇదం నిద్ధారితసుత్తం నామ భగవతా వుత్తం ఆహచ్చవచనం కిం, ఉదాహు సఙ్గాయన్తేహి వుత్తం అనుసన్ధివచనం కి’’న్తి పవిచినితబ్బం, ‘‘ఇదం నిద్ధారితసుత్తం నీతత్థం కిం, ఉదాహు నేయ్యత్థం కి’’న్తి పవిచినితబ్బం, ‘‘ఇదం నిద్ధారితసుత్తం సంకిలేసభాగియం కిం, ఉదాహు వాసనాభాగియం కి’’న్తి పవిచినితబ్బం, ‘‘ఇదం నిద్ధారితసుత్తం నిబ్బేధభాగియం కిం, ఉదాహు అసేక్ఖభాగియం కి’’న్తి పవిచినితబ్బం. ఏవం పవిచినిత్వా యది ఆహచ్చవచనం భవే, ఏవం సతి ‘‘ఆహచ్చవచన’’న్తి నిద్ధారేత్వా గహేతబ్బం. యది అసేక్ఖసుత్తం భవే, ఏవం సతి ‘‘అసేక్ఖసుత్త’’న్తి నిద్ధారేత్వా గహేతబ్బం, ఞాతన్తి అత్థో.

‘‘సుత్తం పవిచినిత్వా సుత్తస్స అత్థభూతాని సబ్బాని సచ్చాని నిద్ధారేత్వా కత్థ పదేసే పస్సితబ్బానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా పుచ్ఛం ఠపేత్వా ఇమస్మిం పదేసే పస్సితబ్బానీతి దస్సేతుం ‘‘కుహిం ఇమస్స సుత్తస్స సబ్బాని…పే… పరియోసానే’’తి వుత్తం. తత్థ ఇమస్స సుత్తస్సాతి యం సుత్తం విచినితుం నిద్ధారితం, ఇమస్స సుత్తస్స చతుసచ్చవినిముత్తస్స సుత్తత్థస్స అభావతో సబ్బాని సచ్చాని తస్సేవ సుత్తస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానే పస్సితబ్బానీతి అత్థో.

యథావుత్తం సుత్తవిచయం నిగమేన్తో ‘‘ఏవం సుత్తం పవిచేతబ్బ’’న్తి ఆహ. ‘‘న యథావుత్తపుచ్ఛాదీనం పవిచేతబ్బభావో అమ్హేహి జానితబ్బో సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘తేనాహ…పే… అనుగీతీ’’తి వుత్తం. తత్థ తేన యథావుత్తపుచ్ఛాదీనం విచేతబ్బభావేన ఆయస్మా మహాకచ్చానో ‘‘యం పుచ్ఛితఞ్చ…పే… అనుగీతీ’’తిఆదికం యం వచనం ఆహ, తేన వచనేన విచేతబ్బభావో తుమ్హేహి జానితబ్బో సద్దహితబ్బోవాతి వుత్తం హోతి.

‘‘యథావుత్తప్పకారో చ విచయో హారో పరిపుణ్ణో కిం, ఉదాహు అఞ్ఞోపి నిద్ధారేత్వా యోజేతబ్బో అత్థి కి’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘నియుత్తో విచయో హారో’’తి వుత్తం. తత్థ పుచ్ఛావిచయవిస్సజ్జనవిచయపుబ్బాపరవిచయఅనుగీతివిచయసుత్తవిచయా సరూపతో విభత్తా, తేహి అవసేసో అస్సాదాదివిచయోపి యథారహం నిద్ధారేత్వా యుత్తో యుఞ్జితబ్బోతి అధిప్పాయో.

ఇతి విచయహారవిభఙ్గే సత్తిబలానురూపా రచితా

విభావనా నిట్ఠితా.

పణ్డితేహి పన అట్ఠకథాటీకానుసారేన గమ్భీరత్థో విత్థారతో విభజిత్వా గహేతబ్బోతి.