౩. యుత్తిహారవిభఙ్గవిభావనా

౧౮. యేన యేన సంవణ్ణనావిసేసభూతేన విచయహారవిభఙ్గేన పదపఞ్హాదయో విచితా, సో సంవణ్ణనావిసేసభూతో విచయహారవిభఙ్గో పరిపుణ్ణో, ‘‘కతమో యుత్తిహారవిభఙ్గో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో యుత్తిహారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు నిద్దిట్ఠేసు సోళససు హారేసు కతమో సంవణ్ణనావిసేసో యుత్తిహారో యుత్తిహారవిభఙ్గోతి పుచ్ఛి. ‘‘సబ్బేసం హారాన’’న్తిఆదినిద్దేసస్స ఇదాని వుచ్చమానో ‘‘అయం యుత్తిహారో’’తిఆదికో విత్థారసంవణ్ణనావిసేసో యుత్తిహారవిభఙ్గో నామాతి విఞ్ఞేయ్యో. తేన వుత్తం ‘‘తత్థ కతమో యుత్తిహారోతిఆది యుత్తిహారవిభఙ్గో’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౧౮). అయం యుత్తిహారో కిం నామ సుత్తత్థం యుత్తాయుత్తివసేన యోజయతీతి యుఞ్జితబ్బం సుత్తత్థం పుచ్ఛతి. సుత్తత్థో పన దువిధో అతథాకారేన గయ్హమానో, తథాకారేన గయ్హమానో అత్థోతి. తత్థ అతథాకారేన గయ్హమానోవ అత్థో యాథావతో యుత్తినిద్ధారణేన యోజేతబ్బో, ఇతరో పన భూతకథనమత్తేన యోజేతబ్బో. యస్మా పనాయం యుత్తిగవేసనా నామ సంవణ్ణనా మహాపదేసేహి వినా న సమ్భవతి, తస్మా యుత్తిహారం విభజన్తో తస్స యుత్తిహారస్స లక్ఖణం పఠమం ఉపదిసితుం ‘‘చత్తారో మహాపదేసా’’తిఆదిమాహ. తత్థ మహాపదేసాతి మహన్తే బుద్ధాదయో అపదిసిత్వా వుత్తాని కారణాని, మహన్తాని వా ధమ్మస్స అపదేసాని పతిట్ఠానాని. అపదిసీయతేతి అపదేసో, బుద్ధో అపదేసో ఏతస్స కారణస్సాతి బుద్ధాపదేసో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో నేతబ్బో. ‘‘బుద్ధస్స సమ్ముఖా ఏతం సుత్తం మయా సుత’’న్తి వత్వా ఆభతస్స గన్థస్స సుత్తవినయేహి సంసన్దనం ధమ్మో, అసంసన్దనం అధమ్మోతి వినిచ్ఛయకారణం మహాపదేసోతి అధిప్పాయో. ‘‘బుద్ధస్స సమ్ముఖా మయా ఆభతం, సఙ్ఘస్స సమ్ముఖా మయా ఆభతం, సమ్బహులత్థేరానం సమ్ముఖా మయా ఆభతం, ఏకత్థేరస్స సమ్ముఖా మయా ఆభత’’న్తి వత్వా ఆభతస్స గన్థస్స యాని బ్యఞ్జనపదఅత్థపదాని సన్తి, తాని పదబ్యఞ్జనాని భగవతా దేసితే సుత్తే ఓతరయితబ్బాని అనుప్పవేసితాని, వినయే రాగాదివినయే సన్దస్సయితబ్బాని సంసన్దేతబ్బాని. ధమ్మతాయం ఉపనిక్ఖిపితబ్బాని పక్ఖిపితబ్బాని. యది సుత్తత్థేన, వినయత్థేన, ధమ్మతాయ చ అవిరుద్ధాని హోన్తి, ఏవం సతి తవ ఆభతపదబ్యఞ్జనాని యుత్తానీతి వినిచ్ఛయన్తేహి వత్వా గహేతబ్బానీతి అధిప్పాయో.

సుత్తవినయధమ్మతాసు ఓతరయితబ్బాని సన్దస్సయితబ్బాని ఉపనిక్ఖిపితబ్బానీతి ఆచరియేన వుత్తాని, ‘‘కత్థ సుత్తే, కత్థ వినయే, కత్థ ధమ్మతాయ’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘కతమస్మిం సుత్తే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ చతూసు అరియసచ్చేసూతి చతున్నం అరియసచ్చానం దస్సనకేసు సుత్తేసు. రాగో వినస్సతి వూపసమతి ఏతేన అసుభాదినాతి రాగవినయం, కిం తం? అసుభాదినిమిత్తం, తం అస్స అత్థీతి రాగవినయో, కో సో? అసుభాదినిమిత్తదస్సనకో సుత్తన్తవిసేసో. ఏస నయో దోసవినయోతిఆదీసుపి. పటిచ్చసముప్పాదో నామ సస్సతదిట్ఠిఉచ్ఛేదదిట్ఠిం వివజ్జేత్వా ఏకత్తనయాదీనం దీపనేన అవిజ్జాదిసఙ్ఖారాదిసభావధమ్మానం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావదీపకోతి వుత్తం ‘‘కతమిస్సం ధమ్మతాయం ఉపనిక్ఖిపితబ్బాని? పటిచ్చసముప్పాదే’’తి.

‘‘సుత్తాదీసు అవతరన్తే సన్దిస్సన్తే అవిలోమేన్తే కిం న జనేతీ’’తి వత్తబ్బతో ‘‘చతూసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘బుద్ధాదీనం సమ్ముఖా మయా ఆభత’’న్తి వత్వా ఆభతగన్థో చతూసు అరియసచ్చేసు యది అవతరతి, ఏవం సతి ఆభతగన్థో ఆసవే న జనేతి. రాగాదికిలేసవినయే యది సన్దిస్సతి, ఏవం సతి ఆభతగన్థో ఆసవే న జనేతి. ధమ్మతఞ్చ యది న విలోమేతి, ఏవం సతి ఆభతగన్థో ఆసవే న జనేతీతి అత్థో దట్ఠబ్బో.

‘‘కిమత్థం యుత్తిహారవిభఙ్గే చత్తారో మహాపదేసా ఆభతా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘చతూహి మహాపదేసేహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఆభతగన్థే యం యం అత్థజాతం, యం యం ధమ్మజాతం వా చతూహి మహాపదేసేహి యుజ్జతి, తం తం అత్థజాతం వా తం తం ధమ్మజాతం వా సంవణ్ణేతబ్బసుత్తే గహేతబ్బం. యేన యేన కారణేన చ చతూహి మహాపదేసేహి యుజ్జతి, తం తం కారణం సంవణ్ణనావసేన సంవణ్ణేతబ్బసుత్తే గహేతబ్బం. యథా యథా పకారేన చతూహి మహాపదేసేహి యుజ్జతి, సో సో పకారో సంవణ్ణనావసేన సంవణ్ణేతబ్బసుత్తే గహేతబ్బో. ఏవం గాహణత్థం చత్తారో మహాపదేసా ఆభతాతి అత్థో.

౧౯. చతూహి మహాపదేసేహి యుత్తం అవిరుద్ధం తం తం అత్థజాతం గహేతబ్బన్తి ఆచరియేన వుత్తం, ‘‘కత్థ కేన యుత్తినిద్ధారణం కాతబ్బ’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘పఞ్హం పుచ్ఛితేనా’’తిఆది వుత్తం. పఞ్హే పఞ్హం పుచ్ఛితేన పుగ్గలేన యుత్తినిద్ధారణం కాతబ్బన్తి. తత్థ పఞ్హన్తి పఞ్హితబ్బం సభావధమ్మం. పుచ్ఛితేనాతి విస్సజ్జేతుం సమత్థేన పణ్డితపుగ్గలేన. పఞ్హేతి పుచ్ఛావసేన పవత్తపాఠే. పదాని కతి కిత్తకాని హోన్తీతి పదసో పఠమం పరియోగాహితబ్బం యుత్తిహారేన విచేతబ్బం వీమంసితబ్బం. ‘‘కథం విచేతబ్బ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘యది సబ్బానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సబ్బాని పదానీతి పుచ్ఛితపాఠే నిరవసేసాని పదాని ఏకం సమానం అత్థం యది అభివదన్తి, ఏవం సతి అత్థవసేన ఏకో పఞ్హో. ఏస నయో సేసేసుపి. తేన వుత్తం ‘‘తదత్థస్సేకస్స ఞాతుం ఇచ్ఛితత్తా’’తి (నేత్తి. అట్ఠ. ౧౯).

ఏకన్తి అత్థవసేన ఏకవిధం పఞ్హం. ఉపపరిక్ఖమానేన పుగ్గలేన అఞ్ఞాతబ్బం దళ్హం జానితబ్బం. ‘‘కో ఆజాననాకారో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఆజాననాకారం దస్సేన్తో ‘‘కిం ఇమే ధమ్మా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘యే హి పరియత్తిధమ్మా సంవణ్ణేతబ్బా, ఇమే పరియత్తిధమ్మా నానత్థా హోన్తి కిం, నానాబ్యఞ్జనా హోన్తి కిం, ఉదాహు ఇమేసం పరియత్తిధమ్మానం ఏకో అత్థో హోతి, బ్యఞ్జనమేవ నానం హోతి కి’’న్తి యుత్తితో విచేత్వా అఞ్ఞాతబ్బన్తి యోజనా. ‘‘యథావుత్తో పఞ్హో కిం భవే’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా యథావుత్తం పఞ్హం ఏకదేసం దస్సేతుం ‘‘యథా కిం భవే’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘యథా సా’’తిఆదిమాహ.

తస్సం పుచ్ఛాగాథాయం – చోరఘాతకేన మనుస్సేన చోరో అబ్భాహతో వియ కేన ధమ్మేన సత్తలోకో సదా అబ్భాహతో, మాలువలతాయ అత్తనో నిస్సితరుక్ఖో పరివారితో అజ్ఝోత్థటో వియ కేన ధమ్మేన సత్తలోకో సదా పరివారితో అజ్ఝోత్థటో, విసప్పీతఖురప్పేన సల్లేన ఓతిణ్ణో అనుపవిట్ఠో వియ కేన సల్లేన సత్తలోకో సదా ఓతిణ్ణో అనుపవిట్ఠో, కిస్స కేన కారణేన సత్తలోకో సదా ధూపాయితో సన్తాపితోతి యోజనా.

‘‘ఇమాయ పుచ్ఛాగాథాయ కిత్తకాని పదానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఇమానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పుచ్ఛితానీతి పుచ్ఛితత్థాని పదాని చత్తారి హోన్తి. ‘‘కిత్తకా పఞ్హా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తే తయో పఞ్హా’’తి వుత్తం.

భగవా దేవతాయ హి యస్మా విస్సజ్జేతి, ఇతి తస్మా విస్సజ్జనతో ‘‘తయోపఞ్హా’’తి విఞ్ఞాయతి. ‘‘కతమా విస్సజ్జనగాథా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా –

‘‘మచ్చునాబ్భాహతో లోకో, జరాయ పరివారితో;

తణ్హాసల్లేన ఓతిణ్ణో, ఇచ్ఛాధూపాయితో సదా’’తి. –

వుత్తం. తస్సం విస్సజ్జనగాథాయం – చోరఘాతకేన మనుస్సేన చోరో అబ్భాహతో వియ మచ్చునా సత్తలోకో సదా అబ్భాహతో, మాలువలతాయ అత్తనో నిస్సితరుక్ఖో పరివారితో అజ్ఝోత్థటో వియ జరాయ సత్తలోకో సదా పరివారితో అజ్ఝోత్థటో, విసప్పీతఖురప్పేన సల్లేన ఓతిణ్ణో అనుపవిట్ఠో వియ తణ్హాసల్లేన సత్తలోకో సదా ఓతిణ్ణో అనుపవిట్ఠో, ఇచ్ఛాయ సత్తలోకో సదా ధూపాయితో సన్తాపితోతి యోజనా.

౨౦. ‘‘కతమం మచ్చు, కతమా జరా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ జరా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తిస్సం విస్సజ్జనగాథాయం. దుతియపదే వుత్తా జరా చ పఠమపదే వుత్తం మరణఞ్చ ఇమాని ద్వే సఙ్ఖతస్స ఖన్ధపఞ్చకస్స సఙ్ఖతలక్ఖణాని హోన్తి, సఙ్ఖతం ఖన్ధపఞ్చకం ముఞ్చిత్వా విసుం న ఉపలబ్భతీతి అత్థో. ‘‘సఙ్ఖతలక్ఖణానం జరామరణానం కథం భేదో జానితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘జరాయం ఠితస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ జరాయం ఠితస్స అఞ్ఞథత్తన్తి ఠితస్స ఖన్ధప్పబన్ధస్స యం అఞ్ఞథత్తం, అయం పాకటజరా నామ, న ఖణట్ఠితిజరా. మరణం వయోతి సమ్ముతిమరణం చుతియేవ హోతి, న ఖణికమరణం, న సముచ్ఛేదమరణం. తేన వుత్తం ‘‘ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, వయో పఞ్ఞాయతి, ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీ’’తి (సం. ని. ౩.౩౮; అ. ని. ౩.౪౭; కథా. ౨౧౪).

యది ఠితస్సేవ మరణం సియా, ఏవం సతి జరామరణానం నానత్తం యుత్తం న సియా, అయుత్తే సతి ‘‘తే తయో పఞ్హా’’తి వచనమ్పి అయుత్తమేవాతి వత్తబ్బతో ‘‘తత్థ జరాయ చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తిస్సం విస్సజ్జనగాథాయం వుత్తాయ జరాయ చ వుత్తస్స మరణస్స చ అత్థతో నానత్తం యుత్తం.

‘‘కేన కారణేన యుత్తం, కథం కారణేన నానత్తం సమ్పటిచ్ఛితబ్బ’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘గబ్భగతాపి హి మీయన్తీ’’తి వుత్తం. జరం అప్పత్తా గబ్భగతాపి సత్తా హి యస్మా మీయన్తి, తస్మా నానత్తం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. ‘‘గబ్భగతాపి జరప్పత్తా భవేయ్యు’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘న చ తే జిణ్ణా భవన్తీ’’తి వుత్తం. జరప్పత్తాపి అజిణ్ణత్తా జిణ్ణజరం అప్పత్తావ మీయన్తి, ఏవం ఇధాధిప్పేతస్స జిణ్ణజరావిరహితస్స మరణస్స సమ్భవతో అఞ్ఞా జరా, అఞ్ఞం మరణన్తి ఞాతబ్బన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘న గబ్భగతానంయేవ జిణ్ణజరం అప్పత్తం మరణం అత్థి, అఞ్ఞేసమ్పి అత్థీ’’తి వత్తబ్బభావతో ‘‘అత్థి చ దేవానం మరణ’’న్తి వుత్తం. ‘‘దేవాపి చిరకాలసమ్భవతో జరం పత్తా భవేయ్యు’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘న చ తేసం సరీరాని జీరన్తీ’’తి వుత్తం. ‘‘జరామరణానం నానత్తే కారణం ఏత్తకమేవా’’తి వత్తబ్బత్తా అఞ్ఞమ్పి అత్థీతి దస్సేతుం ‘‘సక్కతే వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ జిణ్ణజరాయ పటికమ్మం కాతుం సక్కతేవ, మరణస్స పన పటికమ్మస్స కాతుం న సక్కతేవ, ఇమినాపి కారణేన జరామరణానం నానత్తం సమ్పటిచ్ఛితబ్బమేవాతి అత్థో. ‘‘న సక్కతే మరణస్స పటికమ్మం కాతు’’న్తి కస్మా వుత్తం, నను ఇద్ధిపాదభావనాయ వసీభావే సతి సక్కా మరణస్సాపి పటికమ్మం కాతున్తి చోదనం మనసి కత్వా ‘‘అఞ్ఞత్రేవ ఇద్ధిమన్తానం ఇద్ధివిసయా’’తి వుత్తం.

జరామరణానం అఞ్ఞమఞ్ఞం నానాభావో ఆచరియేన దస్సితో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘కథం పన తణ్హాయ జరామరణేహి నానాభావో’’తి వత్తబ్బతో తేహి తణ్హాయ నానత్తం దస్సేతుం ‘‘యం పనాహా’’తిఆది వుత్తం. తణ్హాయ అవిజ్జమానాయపి జీరన్తాపి మీయన్తాపి వీతరాగా యస్మా దిస్సన్తి, తస్మా తణ్హాయ జరామరణేహి నానాభావో సమ్పటిచ్ఛితబ్బో.

‘‘తణ్హాయ జీరణభిజ్జనలక్ఖణం అత్థీతి తేహి తణ్హాయ అనఞ్ఞత్తే కో నామ దోసో సియా’’తి వత్తబ్బతో దోసం దస్సేతుం ‘‘యది చా’’తిఆది వుత్తం. జరామరణం యథా యేన జీరణభిజ్జనలక్ఖణేన పాకటం, ఏవం జీరణభిజ్జనలక్ఖణేన తణ్హాపి పాకటా. యది చ సియా; ఏవం సన్తే యోబ్బనట్ఠాపి సబ్బే మాణవా విగతతణ్హా సియుం, న చ విగతతణ్హా, తస్మా నానాభావో సమ్పటిచ్ఛితబ్బో. తతో అఞ్ఞోపి దోసో ఆపజ్జేయ్యాతి దస్సేతుం ‘‘యథా చ తణ్హా దుక్ఖస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ జరామరణానం తణ్హాయ అనఞ్ఞత్తే సతి తణ్హాయ భవతణ్హాయ దుక్ఖసముదయో హోతి, ఏవం జరామరణమ్పి దుక్ఖసముదయో సియా. యస్మా న జరామరణం దుక్ఖసముదయో, తస్మా జరామరణేహి తణ్హాయ నానత్తం వేదితబ్బం.

తేహి తాయ అనఞ్ఞత్తే సతి ఏవమ్పి దోసో ఆపజ్జేయ్యాతి దస్సేతుం ‘‘యథా చ తణ్హా మగ్గవజ్ఝా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తేహి తాయ అనఞ్ఞత్తే సతి యథా తణ్హా మగ్గవజ్ఝా హోతి, ఏవం జరామరణమ్పి మగ్గవజ్ఝం సియా. యథా జరామరణం మగ్గవజ్ఝం న హోతి, ఏవం తణ్హాపి మగ్గవజ్ఝా న సియా, తథా చ న హోతి పహాతబ్బాపహాతబ్బభావతో, తస్మాపి జరామరణేహి తణ్హాయ నానత్తం వేదితబ్బం.

‘‘యది చాతిఆదినా వుత్తాయ యుత్తియా ఉపపత్తియా ఏవ జరామరణేహి తణ్హాయ అఞ్ఞత్తం గవేసితబ్బ’’న్తి వత్తబ్బత్తా అఞ్ఞేహిపి కారణేహి గవేసితబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘ఇమాయ యుత్తియా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇమాయ యుత్తియాతి యా యుత్తి ‘‘యది చా’’తిఆదినా వుత్తాయ ఇమాయ యుత్తియా ఉపపత్తియా. అఞ్ఞమఞ్ఞేహి కారణేహి అఞ్ఞేహి అఞ్ఞేహి కారణభూతేహి ఉపపత్తీహి జరామరణేహి తణ్హాయ అఞ్ఞత్తం గవేసితబ్బన్తి అత్థో. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞేహి కారణేహి గవేసితబ్బ’’న్తి కస్మా వుత్తం, నను యుత్తియా, అత్థతో చ అఞ్ఞత్తం సన్దిస్సతీతి చోదనం మనసి కత్వా ‘‘యది చ సన్దిస్సతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ యుత్తిసమారుళ్హం అత్థతో చ మరణేహి తణ్హాయ చ అఞ్ఞత్తం యది చ సన్దిస్సతి, బ్యఞ్జనతోపి అఞ్ఞత్తం గవేసితబ్బమేవాతి అత్థో.

‘‘కథం బ్యఞ్జనతో అఞ్ఞత్తం గవేసితబ్బ’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సల్లోతి వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘సల్లో’’తి వా ‘‘ధూపాయన’’న్తి వా ద్వీహి బ్యఞ్జనేహి వుచ్చమానానం ఇమేసం ఇచ్ఛాతణ్హాసఙ్ఖాతానం ధమ్మానం అత్థతో ఏకత్తం సమానత్తం యుజ్జతి, న అఞ్ఞత్తం. ‘‘సల్లో’’తి వా ‘‘ధూపాయన’’న్తి వా ద్వీహి బ్యఞ్జనేహి అవుచ్చమానానం జరామరణానం తణ్హాయ ఏకత్తం న యుజ్జతి. తమేవత్థం వివరితుం ‘‘న హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇచ్ఛాయ చ తణ్హాయ చ అత్థతో అఞ్ఞత్తం న యుజ్జతి, ఏకత్తమేవ యుజ్జతీతి యోజనా. ఇచ్ఛాయ చ తణ్హాయ చ జీరణభిజ్జనసమ్భవతో జరామరణేహి తణ్హాయ ఏకత్తం సియా, ‘‘కస్మా అఞ్ఞత్తం యుత్త’’న్తి వత్తబ్బతో ‘‘తణ్హాయ అధిప్పాయే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తణ్హాయ అధిప్పాయే అపరిపూరమానే నవసు ఆఘాతవత్థూసు కోధో చ ఉప్పజ్జతి, ఉపనాహో చ ఉప్పజ్జతి. జరామరణేసు అపరిపూరమానేసు నవసు ఆఘాతవత్థూసు కోధో చ న ఉప్పజ్జతి, ఉపనాహో చ న ఉప్పజ్జతి. ఇతి ఇమాయ యుత్తియా జరాయ చ మరణస్స చ తణ్హాయ చ అత్థతో అఞ్ఞత్తం యుజ్జతియేవాతి దట్ఠబ్బం.

యది ఇచ్ఛా తణ్హాయ అత్థతో ఏకత్తం యుత్తం, ఏవం సతి కస్మా భగవతా ‘‘మచ్చునాబ్భాహతో లోకో’’తిఆదిగాథాయం ‘‘తణ్హాసల్లేన ఓతిణ్ణో, ఇచ్ఛాధూపాయితో సదా’’తి ద్విధా వుత్తాతి చోదనం పరిహరన్తో ‘‘యం పనిదం భగవతా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘ఇచ్ఛా’’తిపి ‘‘తణ్హా’’తిపి ద్వీహి నామేహి యం పనిదం అభిలపితం యం పనిదం అభిలపనం కతం, ఇదం అభిలపనం భగవతా బాహిరానం ఇచ్ఛితబ్బతసితబ్బానం వత్థూనం రూపాదిఆరమ్మణానం భేదానం వసేన ‘‘ఇచ్ఛా’’తిపి ‘‘తణ్హా’’తిపి ద్వీహి నామేహి అభిలపితం అభిలపనవసేన కతన్తి ఏకత్తం యుత్తమేవ, న నానత్తన్తి అత్థో దట్ఠబ్బో.

‘‘నామవసేన ద్విధా వుత్తానం ఇచ్ఛాతణ్హాదీనం కేన ఏకత్తం యుత్తన్తి సద్దహితబ్బ’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సబ్బాహీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నానానామవసేన పభేదా సబ్బా ఇచ్ఛాదికా తణ్హా అజ్ఝోసానలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణా హి యస్మా యుత్తా, తస్మా నామవసేన భిన్నానమ్పి ఏకలక్ఖణేన ఏకత్తం యుత్తన్తి సద్దహితబ్బన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘కిమివ యుత్త’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘యథా సబ్బో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కట్ఠగ్గిఆదివసేన అనేకో సబ్బోఅగ్గి ఉణ్హత్తలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణో యథా, ఏవం అజ్ఝోసానలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణాతి యోజనా. సబ్బస్స అగ్గినో ఉపాదానవసేన అనేకాని నామాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో పాకటో. ఆరమ్మణవసేన తణ్హా అఞ్ఞేహి అఞ్ఞేహి నామేహి భగవతా అభిలపితా, ఉపాదానవసేన అగ్గి అఞ్ఞేహి అఞ్ఞేహి నామేహి అభిలపితోతి యోజనా కాతబ్బా.

‘‘విస్సజ్జనగాథాయం ఆగతనామేహి ఏవ తణ్హా అభిలపితా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా అనేకేహి నామేహి అభిలపితాతి దస్సేతుం ‘‘ఇచ్ఛాఇతిపీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇచ్ఛితబ్బాని అత్థాని రూపాదీని ఆరమ్మణాని సత్తా ఇచ్ఛన్తి ఏతాయాతి ఇచ్ఛా. తసన్తి ఏతాయాతి తణ్హా. సల్లతి పవిసతి విసప్పీతం సల్లం వియాతి సల్లా, సన్తాపం లాతి ఆదదాతీతి వా సల్లా, సన్తాపం లాతి పవత్తేతీతి వా సల్లా. ధూపాయతి సన్తాపేతి పరిదహతీతి ధూపాయనా. సరతి ఆకడ్ఢతి అవహరతి సీఘసోతా సరితా వియాతి సరితా, సరతి సల్లతీతి వా సరితా. విసరతీతి విసత్తికా. పీతివసేన సినేహతీతి సినేహో. తాసు తాసు గతీసు కిలమథం ఉప్పాదేతీతి కిలమథో. సత్తా రూపాదిఆరమ్మణాని మఞ్ఞన్తి ఏతాయాతి మఞ్ఞనా. భవం బన్ధతీతి బన్ధో. ఆసీయతే పత్థీయతేతి ఆసా. ఆసియతి పత్థేతీతి వా ఆసా. పిపాసీయతేతి పిపాసా, ఆరమ్మణరసం పిపాసతీతి వా పిపాసా. అభినన్దీయతేతి అభినన్దనా, అభినన్దతీతి వా అభినన్దనా. విత్థారతో అట్ఠకథావసేన (నేత్తి. అట్ఠ. ౨౦) వేదితబ్బో.

‘‘తణ్హాయ ఇచ్ఛాదిప్పకారవసేన ఆలపితభావో కేన సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘యథా చ వేవచనే’’తిఆది వుత్తం. వేవచనహారవిభఙ్గే ‘‘ఆసా చ పీహా…పే… వేవచన’’న్తి (నేత్తి. ౩౭) యా తణ్హా యథా యేన పకారేన వుత్తా, తథా తేన పకారేన వుత్తాయ తణ్హాయ ఇచ్ఛాదిప్పకారవసేన ఆలపితభావో సద్దహితబ్బో. ‘‘వేవచనవిభఙ్గే ఆచరియేన వుత్తోపి భగవతా అవుత్తే కేన సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘యథాహ భగవా’’తిఆది వుత్తం. యథా యేన పకారేన భగవా ‘‘రూపే తిస్సా’’తిఆదికం యం వచనమాహ, తథా తేన పకారేన వుత్తేన తేన వచనేన సద్దహితబ్బో వాతి. ఏవం యుజ్జతీతి ఏవం వుత్తనయేన ఇచ్ఛాతణ్హానం అత్థతో ఏకత్తా, జరాయ చ మరణస్స చ తణ్హాయ చ అత్థతో అఞ్ఞత్తా చ ‘‘తయో పఞ్హా’’తి యం వచనం వుత్తం, తం వచనం యుజ్జతీతి అత్థో గహేతబ్బో.

౨౧. ‘‘కేనస్సుబ్భాహతో లోకోతిఆదిగాథాయ తయో పఞ్హా వుత్తా’’తి పఞ్హత్తయభావే యుత్తి ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా. ‘‘తతో అఞ్ఞేహి పకారేహి యుత్తి కథం ఞాతబ్బా’’తి వత్తబ్బభావతో అఞ్ఞేహి పకారేహిపి యుత్తిగవేసనం దస్సేన్తో ‘‘సబ్బో దుక్ఖూపచారో’’తిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బో దుక్ఖూపచారో కామతణ్హాసఙ్ఖారమూలకోతి యుజ్జతి, సబ్బో నిబ్బిదూపచారో కామతణ్హాపరిక్ఖారమూలకోతి న యుజ్జతి. వచనత్థతో పన దుక్ఖస్స ఉపచారో పవత్తీతి దుక్ఖూపచారో. కామతణ్హాపచ్చయా పవత్తో సఙ్ఖారో మూలం ఏతస్సాతి కామతణ్హాసఙ్ఖారమూలకో. నిబ్బిదాయ ఉపచారో పవత్తీతి నిబ్బిదూపచారో. కామతణ్హాయ పరిక్ఖారభూతో వత్థుకామో మూలం ఏతస్సాతి కామతణ్హాపరిక్ఖారమూలకోతి. తత్థ అనభిరతిసఙ్ఖాతా ఉక్కణ్ఠా నిబ్బిదా కామతణ్హాపరిక్ఖారమూలికా యుజ్జతి, ఞాణనిబ్బిదా కామతణ్హాపరిక్ఖారమూలికా న యుజ్జతి, తస్మా సబ్బో నిబ్బిదూపచారో కామతణ్హాపరిక్ఖారమూలకోతి న పన యుజ్జతీతి వుత్తం.

‘‘పఞ్హత్తయభావే చేవ దుక్ఖూపచారనిబ్బిదూపచారే చ యా యుత్తి ఆచరియేన విభత్తా, సావ యుత్తి సల్లక్ఖేతబ్బా కిం, ఉదాహు ఇమాయ యుత్తియా అఞ్ఞాపి యుత్తి గవేసితబ్బా కి’’న్తి వత్తబ్బతో నయం దస్సేతుం ‘‘ఇమాయా’’తిఆదిమాహ. ఇదం వుత్తం హోతి – పఞ్హత్తయభావే చేవ దుక్ఖూపచారనిబ్బిదూపచారే చ యా యుత్తి మయా విభత్తా, ఇమాయ యుత్తియా అనుసారేన అఞ్ఞమఞ్ఞేహి కారణేహి తేసు తేసు పాళిప్పదేసేసు యుత్తిపి గవేసితబ్బాతి.

‘‘ఇదం నయదస్సనం సంఖిత్తం, న సక్కా విత్థారతో గవేసితు’’న్తి వత్తబ్బతో తం నయదస్సనం విత్థారతో విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘యథా హి భగవా’’తిఆది ఆరద్ధం. అసుభస్స జిగుచ్ఛనీయభావతో రాగుప్పాదో న యుత్తో, తస్మా రాగచరితస్స పుగ్గలస్స అసుభదేసనా రాగవినయాయ యుత్తా. మేత్తాయ దోసపటిపక్ఖత్తా దోసచరితస్స పుగ్గలస్స మేత్తాదేసనా దోసవినయాయ యుత్తా. పటిచ్చసముప్పాదస్స పఞ్ఞావిసయత్తా మోహచరితస్స పుగ్గలస్స పటిచ్చసముప్పాదదేసనా మోహవినయాయ యుత్తా. ‘‘రాగచరితస్సాపి మేత్తాదిదేసనా యుజ్జేయ్య సబ్బసత్తసాధారణత్తా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘యది హి భగవా’’తిఆది వుత్తం. తిబ్బకిలేసస్స రాగచరితస్స అధిప్పేతత్తా తాదిసస్స పుగ్గలస్స మేత్తం చేతోవిముత్తిం యది దేసేయ్య, ఏవం సతి మేత్తావసేనపి రాగుప్పజ్జనతో దేసనా న యుజ్జతి. సుఖం పటిపదం వా యది దేసేయ్య, ఏవం సతి రాగచరితస్స దుక్ఖాపటిపదాయుజ్జనతో దేసనా న యుజ్జతి. విపస్సనాపుబ్బఙ్గమం పహానం వా యదిపి దేసేయ్య, ఏవం సతి రాగచరితస్స అసుభానుపస్సనం వజ్జేత్వా విపస్సనాపుబ్బఙ్గమస్స పహానస్స దుక్కరతో దేసనా న యుజ్జతీతి యోజనా.

‘‘భగవా రాగచరితస్సా’’తిఆదినా నిరవసేసవసేన యుత్తి న విభత్తా, నయదస్సనమేవాతి యో నయో దస్సితో, తేన నయేన అఞ్ఞాపి గవేసితబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘ఏవం యం కిఞ్చీ’’తిఆది వుత్తం. రాగస్స యం కిఞ్చి అనులోమప్పహానం, దోసస్స యం కిఞ్చి అనులోమప్పహానం, మోహస్స యం కిఞ్చి అనులోమప్పహానం దేసితం, తం సబ్బం అనులోమప్పహానం యత్తకా పాళిప్పదేసా ఞాణస్స భూమి, తత్తకేసు విచయేన హారేన విచినిత్వా యుత్తిహారేన యోజేతబ్బన్తి యోజనా.

‘‘రాగాదిప్పహానవసేన యుత్తి గవేసితబ్బా’’తి వత్తబ్బభావతో అఞ్ఞేహిపి మేత్తాదిబ్రహ్మవిహారఫలసమాపత్తినవానుపుబ్బసమాపత్తివసీభావేహి విభజిత్వా యుత్తిగవేసనం దస్సేతుం ‘‘మేత్తావిహారిస్సా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ మేత్తావిహారిస్స మేత్తావిహారలాభినో సతో సంవిజ్జమానస్స పుగ్గలస్స మేత్తాయ బ్యాపాదపటిపక్ఖత్తా బ్యాపాదో చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతీతి దేసనా న యుజ్జతీతి చ, మేత్తావిహారిస్స సతో బ్యాపాదో పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీతి దేసనా యుజ్జతి. కరుణావిహారిస్స కరుణావిహారలాభినో సతో సంవిజ్జమానస్స పుగ్గలస్స కరుణాయ విహేసాయ పటిపక్ఖత్తా విహేసా చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతీతి దేసనా న యుజ్జతి, కరుణావిహారిస్స సతో విహేసా పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీతి దేసనా యుజ్జతి. ముదితావిహారిస్స ముదితావిహారలాభినో సతో సంవిజ్జమానస్స పుగ్గలస్స ముదితాయ అరతియా పటిపక్ఖత్తా అరతి చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతీతి దేసనా న యుజ్జతి, ముదితావిహారిస్స సతో అరతి పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీతి దేసనా యుజ్జతి. ఉపేక్ఖావిహారిస్స ఉపేక్ఖావిహారలాభినో సతో సంవిజ్జమానస్స పుగ్గలస్స ఉపేక్ఖాయ రాగస్స పటిపక్ఖత్తా రాగో చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతీతి దేసనా న యుజ్జతి, ఉపేక్ఖావిహారిస్స సతో రాగో పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీతి దేసనా యుజ్జతి.

అనిమిత్తవిహారిస్స అనిచ్చానుపస్సనాముఖేన పటిలద్ధఫలసమాపత్తివిహారలాభినో సతో సంవిజ్జమానస్స పుగ్గలస్స నిమిత్తానుసారి తేన తేనేవ సఙ్ఖారనిమిత్తానుసారేనేవ నిచ్చాదీసు పహీనేన నిమిత్తేన విఞ్ఞాణం పవత్తతీతి దేసనా న యుజ్జతి, అనిమిత్తానుపస్సనాయ నిచ్చాదివిపల్లాసపటిపక్ఖత్తా అనిమిత్తవిహారిస్స సతో నిమిత్తం పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీతి దేసనా యుజ్జతి. ‘‘అస్మీ’’తి మఞ్ఞితం ఖన్ధపఞ్చకం అత్తవిగతం ‘‘అయం ఖన్ధపఞ్చకో అహం అస్మీ’’తి న సమనుపస్సామి, అథ చ పన అసమనుపస్సనే సతిపి ‘‘మే కిం అస్మీ’’తి ‘‘కథం అస్మీ’’తి విచికిచ్ఛా కథంకథాసల్లం చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతీతి దేసనా న యుజ్జతి, విచికిచ్ఛాయ పహానేకట్ఠభావతో ‘‘అయం ఖన్ధపఞ్చకో అహం అస్మీ’’తి అసమనుపస్సన్తస్స విచికిచ్ఛా కథంకథాసల్లం పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీతి దేసనా యుజ్జతి.

‘‘ఫలసమాపత్తివసేనేవ యుత్తి గవేసితబ్బా కి’’న్తి వత్తబ్బత్తా ఝానసమాపత్తివసేనపి యుత్తి గవేసితబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘యథా వా పన పఠమం ఝాన’’న్తిఆది ఆరద్ధం. అథ వా ‘‘ఫలసమాపత్తివిహారిస్సేవ యుత్తి గవేసితబ్బా కి’’న్తి వత్తబ్బత్తా ఝానసమాపత్తివసేనపి యుత్తి గవేసితబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘యథా వా పన పఠమం ఝాన’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యథా పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స ఫలసమాపత్తివిహారిస్స యుత్తి గవేసితబ్బా, ఏవం ఝానసమాపత్తివిహారిస్సపి యుత్తి గవేసితబ్బా. కథం? పఠమం ఝానం సమాపన్నస్స పఠమజ్ఝానసమఙ్గినో సతో సంవిజ్జమానస్స పుగ్గలస్స నీవరణవిక్ఖమ్భనతో కామరాగబ్యాపాదా విసేసాయ దుతియజ్ఝానాయ సంవత్తన్తీతి దేసనా న యుజ్జతి, కామరాగబ్యాపాదా ఝానస్స హానాయ సంవత్తన్తీతి దేసనా యుజ్జతి. వితక్కసహగతా సఞ్ఞామనసికారా ఉపచారధమ్మేన సహ దుతియజ్ఝానధమ్మా ఝానస్స హానాయ సంవత్తన్తీతి దేసనా న యుజ్జతి, వితక్కసహగతా సఞ్ఞామనసికారా విసేసాయ ఉపరిఝానత్థాయ సంవత్తన్తీతి దేసనా యుజ్జతి.

దుతియం ఝానం సమాపన్నస్స సతో సంవిజ్జమానస్స పుగ్గలస్స వితక్కవిచారసహగతా వా సఞ్ఞామనసికారా ఉపచారధమ్మేన సహ పఠమజ్ఝానధమ్మా విసేసాయ ఉపరిఝానత్థాయ సంవత్తన్తీతి దేసనా న యుజ్జతి, వితక్కవిచారసహగతా సఞ్ఞామనసికారా అవితక్కఝానస్స హానాయ సంవత్తన్తీతి దేసనా యుజ్జతి. ఉపేక్ఖాసహగతా వా సఞ్ఞామనసికారా ఉపచారధమ్మేన సహ చతుత్థజ్ఝానధమ్మా ఝానస్స హానాయ సంవత్తన్తీతి దేసనా న యుజ్జతి, ఉపేక్ఖాసహగతా సఞ్ఞామనసికారా విసేసాయ ఉపరిఝానత్థాయ సంవత్తన్తీతి దేసనా యుజ్జతి. సేసేసుపి అత్థానురూపం యోజనా కాతబ్బా. యథావుత్తసమాపత్తీసు వసీభావేన పరిచితం కల్లతాపరిచితం చిత్తం నామ.

ఏత్తకమేవ యుత్తిగవేసనం న కాతబ్బం, నవవిధసుత్తన్తేసు యథాలద్ధయుత్తిగవేసనమ్పి కాతబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘ఏవం సబ్బే’’తిఆది వుత్తం. ‘‘సబ్బేసం హారానం యథావుత్తభూమిగోచరానం విచయహారేన విచినిత్వా యుత్తిహారేన యోజేతబ్బభావో కేన సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తేన యోజేతబ్బభావేన ఆయస్మా మహాకచ్చానో ‘‘సబ్బేస’’న్తిఆదికం యం వచనం ఆహ, తేన వచనేన సద్దహితబ్బోతి వుత్తం హోతి.

ఇతి యుత్తిహారవిభఙ్గే సత్తిబలానురూపా రచితా

విభావనా నిట్ఠితా.

పణ్డితేహి పన అట్ఠకథాటీకానుసారేన గమ్భీరత్థో విత్థారతో విభజిత్వా గహేతబ్బోతి.