౧. దేసనాహారసమ్పాతవిభావనా

౫౨. యేన యేన సంవణ్ణనావిసేసభూతేన దేసనాహారవిభఙ్గాదిహారవిభఙ్గేన అస్సాదాదయో నానాసుత్తత్థా విభత్తా, సో సంవణ్ణనావిసేసభూతో దేసనాహారవిభఙ్గాదిహారవిభఙ్గో పరిపుణ్ణో.

‘‘సోళస హారా పఠమం, దిసాలోచనతో దిసా విలోకేత్వా;

సఙ్ఖిపియ అఙ్కుసేన హి, నయేహి తీహి నిద్దిసే సుత్త’’న్తి. (నేత్తి. ౪ నయసఙ్ఖేప) –

గాథా నిద్దేసవారే ఆచరియేన వుత్తా, తస్సా గాథాయ నిద్దేసో హారవిభఙ్గవారస్స ఆదిమ్హి న విభత్తో, ‘‘కుహిఞ్చి విభత్తో, హారసమ్పాతే వా విభత్తో కిం, ఉదాహు నయసముట్ఠానహారే వా విభత్తో కి’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘హారసమ్పాతే విభత్తో’’తి తుమ్హేహి దట్ఠబ్బోతి విఞ్ఞాపనత్థం ‘‘సోళస హారా పఠమ’’న్తిఆది వుత్తం.

అథ వా సుపరికమ్మకతభూమిసదిసేసు సంవణ్ణేతబ్బేసు నానాసుత్తప్పదేసేసు నానావణ్ణసుగన్ధపుప్ఫసదిసే సోళస హారే సంవణ్ణనాభావేన యోజేత్వా సోళస హారా ఆచరియేన విభత్తా, తథా సుసిక్ఖితసిప్పాచరియసువిచారితజమ్బునదాభరణసదిసేసు సంవణ్ణేతబ్బేసు నానాసుత్తప్పదేసేసు నానావిధరంసిజాలవివిధమణిరతనసదిసే సోళస హారే సంవణ్ణనాభావేన యోజేత్వావ సోళస హారా విభత్తా, మహాపథవిం పరివత్తేత్వా పప్పటకోజస్స ఖాదాపనం అతిదుక్కరం వియ, నానావిధేసు సంవణ్ణేతబ్బేసు సుత్తప్పదేసేసు పరమత్థోజాయ సోళసహి హారేహి అతిదుక్కరఖాదాపనసదిసం విఞ్ఞాపనం కరోన్తేన చ యోజనికమధుగణ్డం పీళేత్వా సుమధురసస్స పాయాపనం అతిదుక్కరం వియ నానావిధేసు సంవణ్ణేతబ్బేసు సుత్తప్పదేసేసు పరమత్థమధురసస్స సోళసహి హారేహి అతిదుక్కరం పాయాపనసదిసం విఞ్ఞాపనం కరోన్తేన చ ఆచరియేన అనేకేసు సంవణ్ణేతబ్బసుత్తప్పదేసేసు సోళస హారే సంవణ్ణనాభావేన యోజేత్వా సోళస హారా విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘నానావిధసుత్తప్పదేసేసు తే సంవణ్ణనాభావేన యోజేత్వా సోళస హారా విభత్తా కిం, ఉదాహు ఏకస్మిమ్పి సంవణ్ణేతబ్బసుత్తప్పదేసే సంవణ్ణనాభావేన యోజేత్వా సోళస హారా విభత్తా కి’’న్తి వత్తబ్బత్తా ఏకస్మిమ్పి సంవణ్ణేతబ్బసుత్తప్పదేసే సంవణ్ణనాభావేన యోజేత్వా సోళస హారా విభత్తాయేవాతి తథా విభజన్తో ‘‘సోళస హారా పఠమ’’న్తిఆదికం హారసమ్పాతవారం ఆహ.

నను హారసమ్పాతవారం కథేతుకామేన ఆచరియేన ‘‘తత్థ కతమో దేసనాహారసమ్పాతో’’తిఆదివచనం వత్తబ్బం, అథ కస్మా ‘‘సోళస హారా పఠమ’’న్తిఆది వత్తబ్బన్తి చే? నిద్దేసే వుత్తం ‘‘సోళస హారా పఠమ’’న్తిఆదికం గాథం హారవిభఙ్గవారో నప్పయోజేతి విప్పకిణ్ణవిసయత్తా చ నయవిచారస్స చ అన్తరితత్తా. హారసమ్పాతవారో పన తం గాథం పయోజేతి అవికిణ్ణవిసయత్తా. తస్మా తం గాథం పచ్చామసిత్వా హారసమ్పాతవారే తస్సా గాథాయ నిద్దేసో దట్ఠబ్బోతి విఞ్ఞాపనత్థం ‘‘సోళస హారా పఠమ’’న్తిఆది వత్తబ్బంయేవాతి. అట్ఠకథాయం పన –

ఏవం సుపరికమ్మకతాయ భూమియా నానావణ్ణాని ముత్తపుప్ఫాని పకిరన్తో వియ, సుసిక్ఖితసిప్పాచరియవిచారితేసు సురత్తసువణ్ణాలఙ్కారేసు నానావిధరంసిజాలసముజ్జలాని వివిధాని మణిరతనాని బన్ధన్తో వియ, మహాపథవిం పరివత్తేత్వా పప్పటకోజం ఖాదాపేన్తో వియ, యోజనికమధుగణ్డం పీళేత్వా సుమధురసం పాయేన్తో వియ చ ఆయస్మా మహాకచ్చానో నానాసుత్తప్పదేసే ఉదాహరన్తో సోళస హారే విభజిత్వా ఇదాని తే ఏకస్మింయేవ సుత్తే యోజేత్వా దస్సేన్తో హారసమ్పాతవారం ఆరభి. ఆరభన్తో చ యాయం నిద్దేసవారే –

‘‘సోళస హారా పఠమం, దిసాలోచనతో దిసా విలోకేత్వా;

సఙ్ఖిపియ అఙ్కుసేన హి, నయేహి తీహి నిద్దిసే సుత్త’’న్తి. –

గాథా వుత్తా. యస్మా తం హారవిభఙ్గవారో నప్పయోజేతి విప్పకిణ్ణవిసయత్తా, నయవిచారస్స చ అన్తరితత్తా. అనేకేహి సుత్తప్పదేసేహి హారానం విభాగదస్సనమేవ హి హారవిభఙ్గవారో. హారసమ్పాతవారో పన తం పయోజేతి ఏకస్మింయేవ సుత్తప్పదేసే సోళస హారే యోజేత్వావ తదనన్తరం నయసముట్ఠానస్స కథితత్తా. తస్మా ‘‘సోళస హారా పఠమ’’న్తి గాథం పచ్చామసిత్వా ‘‘తస్సా నిద్దేసో కుహిం దట్ఠబ్బో? హారసమ్పాతేతి ఆహా’’తి –

వుత్తం. గాథాత్థో నిద్దేసవిభావనాయం వుత్తోవ. ‘‘సోళస…పే… సుత్త’’న్తి యా గాథా నిద్దేసే ఆచరియేన వుత్తా, తస్సా గాథాయ నిద్దేసో కుహిం దట్ఠబ్బో, హారవిభఙ్గస్స ఆదిమ్హి ఆచరియేన న విభత్తో, హారసమ్పాతే వా పచ్చామసిత్వా విభత్తోతి దట్ఠబ్బో కిం, ఉదాహు నయసముట్ఠానే వా పచ్చామసిత్వా విభత్తోతి దట్ఠబ్బో కిన్తి పుచ్ఛతి. హారసమ్పాతే పచ్చామసిత్వా విభత్తోతి దట్ఠబ్బోతి విస్సజ్జనా.

హారసమ్పాతే తస్సా గాథాయ నిద్దేసో దట్ఠబ్బోతి ఆచరియేన వుత్తో, సో హారసమ్పాతో దేసనాహారసమ్పాతభేదేన సోళసవిధో, ‘‘తత్థ కతమో హారసమ్పాతో దేసనాహారసమ్పాతో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఇమస్మిం సుత్తే సంవణ్ణేతబ్బే సంవణ్ణనాభావేన మయా విభజియమానో హారసమ్పాతభూతో సంవణ్ణనావిసేసో దేసనాహారసమ్పాతో నామాతి తథా విభజితుం ‘‘తత్థ కతమో దేసనాహారసమ్పాతో’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తస్మిం సోళసవిధే దేసనాహారసమ్పాతాదికే హారసమ్పాతే. కతమో హారసమ్పాతభూతో సంవణ్ణనావిసేసో దేసనాహారసమ్పాతో నామాతి పుచ్ఛతి.

‘‘అరక్ఖితేన చిత్తేన, మిచ్ఛాదిట్ఠిహతేన చ;

థినమిద్ధాభిభూతేన, వసం మారస్స గచ్ఛతీ’’తి. –

సుత్తే ‘‘అరక్ఖితేన చిత్తేనాతి కిందేసయతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘పమాదం దేసయతీ’’తిఆదిసంవణ్ణనావిసేసో దేసనాహారసమ్పాతో నామాతి వుత్తం హోతి. గాథాత్థో అట్ఠకథాయం (నేత్తి. అట్ఠ. ౫౨) విభత్తో. యోజనత్థో పన అరక్ఖితేన చిత్తేన అరక్ఖితచిత్తసమఙ్గీ పుగ్గలో మారస్స మచ్చునో వసం గచ్ఛతి. మిచ్ఛాదిట్ఠిహతేన విపల్లాసేన విపల్లాససమఙ్గీ పుగ్గలో మారస్స వసం గచ్ఛతి. థినమిద్ధాభిభూతేన ససఙ్ఖారికచిత్తేన కుసీతచిత్తేన తంచిత్తసమఙ్గీ పుగ్గలో మారస్స కిలేసాదిమారస్స వసం గచ్ఛతీతి.

‘‘అరక్ఖితేన చిత్తేనా’తి పదేన దేసితం తం పమాదధమ్మజాతం కస్స పద’’న్తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తం మచ్చునో పద’’న్తి వుత్తం. ‘‘అరక్ఖితేన చిత్తేనా’’తి ఇమినా సుత్తప్పదేసేన దేసితో అత్థో ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిహతేన చాతి సుత్తప్పదేసేన దేసితో అత్థో కథం విభత్తో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిహతేన చా’’తిఆది వుత్తం. యేన విపల్లాసేన యదా అనిచ్చే ‘‘నిచ్చ’’న్తి పస్సతి, తదా పవత్తో సో విపల్లాసో ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిహతం నామా’’తి వుచ్చతి. ‘‘సో పన విపల్లాసో కింలక్ఖణో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా తథా పుచ్ఛిత్వా ‘‘విపరీతగ్గాహలక్ఖణో విపల్లాసో’’తి వుత్తం.

విపరీతగ్గాహలక్ఖణోతి అసుభాదీనంయేవ సుభాదివిపరీతగ్గాహలక్ఖణో విపల్లాసో ‘‘విపల్లాసయతీ’’తి కారితత్థసమ్భవతో. కిం విపల్లాసో విపరీతగ్గాహలక్ఖణో? సో విపల్లాసో సఞ్ఞం విపల్లాసయతి, చిత్తమ్పి విపల్లాసయతి, దిట్ఠిమ్పి విపల్లాసయతి. ఇతి తయో ధమ్మే విపల్లాసయతీతి విపల్లాసేతబ్బానం తివిధత్తా విపల్లాసాపి తివిధా హోన్తి. తేసు సఞ్ఞావిపల్లాసో ముదుకో దుబ్బలో సుభాదివసేన ఉపట్ఠితాకారగ్గహణమత్తత్తా, చిత్తవిపల్లాసో సఞ్ఞావిపల్లాసతో బలవా సుభాదివసేన ఉపట్ఠహన్తానం రూపక్ఖన్ధాదీనం సుభాదివసేన సన్నిట్ఠానం కత్వా గహణతో. దిట్ఠివిపల్లాసో సఞ్ఞావిపల్లాసచిత్తవిపల్లాసేహి బలవతరో, యం యం ఆరమ్మణం సుభాదిఆకారేన ఉపట్ఠాతి. తం తం ఆరమ్మణం సస్సతాదివసేన అభినివిసిత్వా గహణతో. తస్మా సఞ్ఞావిపల్లాసో పఠమం వుత్తో, తదనన్తరం చిత్తవిపల్లాసో, తదనన్తరం దిట్ఠివిపల్లాసో వుత్తో. విత్థారతో పన ఏకేకస్స సుభసుఖఅత్తనిచ్చగ్గహణవసేన చతుబ్బిధత్తా ద్వాదసవిధా హోన్తి.

విపల్లాసా ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కతమే విపల్లాసపవత్తిట్ఠానవిసయా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఇమాని అత్తభావవత్థూని విపల్లాసపవత్తిట్ఠానవిసయానీతి దస్సేతుం ‘‘సో కుహిం విపల్లాసయతి చతూసు అత్తభావవత్థూసూ’’తి వుత్తం. చతూసు రూపకాయవేదనాచిత్తధమ్మసఙ్ఖాతేసు అత్తభావవత్థూసు సో సబ్బో విపల్లాసో సఞ్ఞాచిత్తదిట్ఠియో విపల్లాసయతి. ‘‘కథం సమనుపస్సన్తస్స విపల్లాసయతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆది వుత్తం. యో పుగ్గలో రూపం వా అత్తతో సమనుపస్సతి, రూపవన్తం అత్తానం వా అత్తతో సమనుపస్సతి, అత్తని రూపం వా అత్తతో సమనుపస్సతి. రూపస్మిం అత్తానం వా అత్తతో సమనుపస్సతి, ఏవం తస్స సమనుపస్సన్తస్స పుగ్గలస్స విపల్లాసో రూపకాయే సఞ్ఞాచిత్తదిట్ఠియో విపల్లాసయతి. ఏసేవ నయో వేదనాదీసుపి.

‘‘తేసు రూపకాయాదీసు కతమం కతమస్స విపల్లాసస్స వత్థూ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఏవం పవత్తమానస్స విపల్లాసస్స ఇదం ఇమస్స వత్థూతి విభజితుం ‘‘తత్థ రూప’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు రూపాదీసు చతూసు పఠమం విపల్లాసవత్థు రూపం ‘‘అసుభే సుభ’’న్తి ఏవం పవత్తమానస్స విపల్లాసస్స వత్థు హోతీతి విభజిత్వా గహేతబ్బం. ఏస నయో సేసేసుపి. ఏవం ‘‘అసుభే సుభ’’న్తిఆదిప్పకారేన విపల్లాసా చతుబ్బిధా భవన్తి.

ఇదం ఇమస్స వత్థూతి ఆచరియేన విభజిత్వా దస్సితా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘తేసం విపల్లాసానం కతమే మూలకారణధమ్మా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ద్వే ధమ్మా’’తిఆది వుత్తం. చిత్తస్స సంకిలేసా, తణ్హా చ అవిజ్జా చ – ఇమే ద్వే ధమ్మా విపల్లాసానం మూలకారణభూతా భవన్తి.

‘‘ఇమే ద్వే ధమ్మా ఏకతో విపల్లాసానం మూలకారణం కిం హోన్తి, ఉదాహు విసుం విసు’’న్తి వత్తబ్బత్తా విసుం విసుం విభజితుం ‘‘తణ్హానివుత’’న్తిఆది వుత్తం. అవిజ్జారహితా తణ్హా నామ నత్థి, తస్మా ‘‘తణ్హాఅవిజ్జానివుత’’న్తి వత్తబ్బన్తి? న, తణ్హాయ సాతిసయపచ్చయత్తా. సాతిసయాయ హి తణ్హాయ అసుభేపి ‘‘సుభ’’న్తి, దుక్ఖేపి ‘‘సుఖ’’న్తి సమనుపస్సన్తి. ‘‘తణ్హా చ అవిజ్జా చా’’తి వుత్తత్తా ‘‘అవిజ్జానివుత’’న్తి వత్తబ్బం, కస్మా ‘‘దిట్ఠినివుత’’న్తి వుత్తన్తి? అవిజ్జాయ దిట్ఠి భవతీతి దిట్ఠిసీసేన అవిజ్జం గహేత్వా ‘‘దిట్ఠినివుత’’న్తి వుత్తం, అవిజ్జానివుతన్తి అత్థో గహేతబ్బో. ‘‘అవిజ్జానివుత’’న్తి వుత్తే పన దిట్ఠిరహితా అవిజ్జాపి గహితా సియా, దిట్ఠిసహితాయ హి అవిజ్జాయ అనిచ్చేపి ‘‘నిచ్చ’’న్తి, అనత్తనియేపి ‘‘అత్తా’’తి సమనుపస్సన్తి.

‘‘కథం తణ్హామూలకో విపల్లాసో పవత్తో, కథం దిట్ఠిసహితావిజ్జామూలకో విపల్లాసో పవత్తో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తత్థ యో దిట్ఠివిపల్లాసో’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు తణ్హామూలకదిట్ఠిసహితావిజ్జామూలకేసు. దిట్ఠివిపల్లాసోతి దిట్ఠిసహితావిజ్జామూలకవిపల్లాసో. అతీతం రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి అదబ్బభూతోపి దబ్బభూతో వియ వుత్తో. తణ్హావిపల్లాసోతి దిట్ఠిసహితతణ్హామూలకో విపల్లాసో అనాగతం రూపం దిట్ఠిభినన్దనవసేన అభినన్దతీతి. ఏవం అతీతసమనుపస్సనఅనాగతాభినన్దనభేదేన పవత్తివిసేసో దట్ఠబ్బో. ‘‘చిత్తస్స సంకిలేసో తణ్హాఅవిజ్జాయేవ ద్వే ధమ్మా న హోన్తి, అథ ఖో దస కిలేసాపి, కస్మా ద్వేయేవ వుత్తా’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘ద్వే ధమ్మా చిత్తస్స ఉపక్కిలేసా’’తిఆది వుత్తం. తణ్హా చ అవిజ్జా చ – ఇమే ద్వేయేవ ధమ్మా పరమసావజ్జస్స విపల్లాసస్స మూలకారణత్తా. తాహి తణ్హాఅవిజ్జాహి విసుజ్ఝన్తం చిత్తం సబ్బేహి కిలేసేహి విసుజ్ఝతి, తస్మా చ విసేసతో చిత్తస్స ఉపక్కిలేసా హోన్తీతి ద్వే ధమ్మా వుత్తా. న హి తాసు తణ్హాఅవిజ్జాసు అరహత్తమగ్గేన పహీనాసు కోచి సంకిలేసో అప్పహీనో నామ నత్థీతి.

‘‘వుత్తప్పకారా తణ్హాఅవిజ్జా వుత్తప్పకారానం విపల్లాసానంయేవ మూలకారణం హోన్తి కిం, ఉదాహు సకలస్స వట్టస్సాపి మూలకారణం హోన్తి కి’’న్తి వత్తబ్బత్తా వుత్తప్పకారా తణ్హాఅవిజ్జా వుత్తప్పకారానం మూలకారణం హోన్తి యథా, ఏవం సకలస్స వట్టస్సాపి మూలకారణం హోన్తీతి దస్సేతుం ‘‘తేస’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ యేసం పుగ్గలానం చిత్తం అరక్ఖితం, మిచ్ఛాదిట్ఠిహతఞ్చ హోతి, తేసం పుగ్గలానం. యేసం అవిజ్జానీవరణానం తణ్హాసంయోజనానం పుబ్బకోటి న పఞ్ఞాయతి, తేహి అవిజ్జానీవరణేహి తణ్హాసంయోజనేహి సంసారే సన్ధావన్తానం సంసరన్తానం పుగ్గలానం సకిం నిరయం మారవసగమనేన సన్ధావనం సంసరణం హోతి, సకిం తిరచ్ఛానయోనిం సన్ధావనం సంసరణం హోతి, సకిం పేత్తివిసయం సన్ధావనం సంసరణం హోతి, సకిం అసురకాయం సన్ధావనం సంసరణం హోతి, సకిం దేవే సన్ధావనం సంసరణం హోతి, సకిం మనుస్సే సన్ధావనం సంసరణం హోతీతి అత్థో.

‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిహతేన చా’’తి సుత్తప్పదేసేన దేసితో అత్థో ఆచరియేన విభత్తో, అమ్హేహి చ ఞాతో, ‘‘థినమిద్ధాభిభూతేనాతి సుత్తప్పదేసేన దేసితో అత్థో కథం విభత్తో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘థినమిద్ధాభిభూతేనా’’తిఆది వుత్తం. చిత్తస్స విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స యా అకల్లతా అకమ్మనియతా అత్థి, ఇదం అకల్లత్తం అకమ్మనియత్తం థినం నామ. యం కాయస్స లీనత్తం వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయలీనత్తం అత్థి, ఇదం కాయస్స లీనత్తం మిద్ధం నామాతి థినమిద్ధసరూపమేవ వుత్తం. తేహి థినమిద్ధేహి చిత్తస్స అభిభూతభావాదికో పన సువిఞ్ఞేయ్యత్తా న వుత్తో, అవుత్తేపి యేసం పుగ్గలానం చిత్తం థినమిద్ధేహి అభిభూతం, తేసం పుగ్గలానం తేన చిత్తేన చిత్తసీసేన సంయోజనేన సంసారే మారవసగమనేన సన్ధావనం సంసరణం పరియోసానసభావో విత్థారేత్వా గహేతబ్బో.

‘‘వసం మారస్స గచ్ఛతీతి సుత్తప్పదేసేన దేసితో అత్థో కథం విభత్తో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘వసం మారస్స గచ్ఛతీ’’తి వుత్తం. తత్థ కిలేసమారస్సాతి కిలేసో దానాదిపుఞ్ఞే మారేతి నివారేతీతి అత్థేన మారోతి కిలేసమారో. ఇమినా కిలేసమారం నిస్సాయ పవత్తత్తా అభిసఙ్ఖారమారఖన్ధమారమచ్చుమారా చ గహితా, చ-సద్దేన వా గహితాతి వేదితబ్బా. సత్తమారస్సాతి దేవపుత్తమారస్స. అథ వా ‘‘దేవపుత్తమారస్సా’’తి అవత్వా ‘‘సత్తమారస్సా’’తి వుత్తత్తా యో యో రాజచోరాదికో దానాదీని వా ఇస్సరియభోగాదీని వా మారేతి, సో సో రాజచోరాదికోపి గహితో, తస్మా యస్స కస్సచి సత్తమారస్సాతి అత్థో. వసన్తి ఇచ్ఛం లోభం అధిప్పాయం రుచిం ఆకఙ్ఖం ఆణం ఆణత్తిం. గచ్ఛతీతి ఉపగచ్ఛతి ఉపేతి అనువత్తతి అనుగచ్ఛతి నాతిక్కమతీతి అత్థో. ‘‘కస్మా వసం గచ్ఛతీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘సో హీ’’తిఆది వుత్తం. యో సత్తో అరక్ఖితచిత్తేన చ మిచ్ఛాదిట్ఠిహతచిత్తేన చ థినమిద్ధాభిభూతచిత్తేన చ సమన్నాగతో హోతి, సో సత్తో అవిజ్జానీవరణాదీహి నివుతో హుత్వా సంసారాభిముఖో హి యస్మా హోతి, న విసఙ్ఖారాభిముఖో, తస్మా మారస్స వసం గచ్ఛతీతి అత్థో.

‘‘అరక్ఖితేనాతిఆదికస్స యస్స సుత్తస్స అత్థో విభత్తో, తేన ‘అరక్ఖితేనా’తిఆదికేన సుత్తేన కిత్తకాని సచ్చాని దేసితానీ’’తివత్తబ్బత్తా ‘‘ఇమాని భగవతా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అరక్ఖితేనా’’తిఆదిసుత్తేన భగవతా ఇమాని ద్వే సచ్చాని దేసితాని దుక్ఖం, సముదయో చాతి. కథం దేసితాని? అభిధమ్మనిస్సితాయ కథాయ చేవ సుత్తన్తనిస్సితాయ కథాయ చ దేసితాని. తాసు కథాసు అభిధమ్మనిస్సితాయ కథాయ దేసితే సతి ‘‘అరక్ఖితేన చిత్తేనా’’తి ఇమినా పదేన అరక్ఖితం రత్తమ్పి చిత్తం, అరక్ఖితం దుట్ఠమ్పి చిత్తం, అరక్ఖితం మూళ్హమ్పి చిత్తం భగవతా దేసితం ఞాపితం. తత్థ రత్తచిత్తం లోభసహగతచిత్తుప్పాదవసేన అట్ఠవిధం, దుట్ఠచిత్తం పటిఘసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదవసేన దుబ్బిధం, మూళ్హచిత్తం మోమూహచిత్తుప్పాదవసేన దుబ్బిధన్తి వేదితబ్బం. ఇమేసఞ్హి చిత్తుప్పాదానం వసేన యా చక్ఖున్ద్రియాదీనం అగుత్తి అనారక్ఖా ఉప్పన్నా, తాయ అగుత్తియా అనారక్ఖాయ చిత్తం అరక్ఖితం హోతి ఫలూపచారేనాతి.

‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిహతేనా’’తి ఇమినా పదేన మిచ్ఛాదిట్ఠిసంసట్ఠం చిత్తం దేసితం, తం దిట్ఠిసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదవసేన చతుబ్బిధన్తి వేదితబ్బం. తఞ్హి మిచ్ఛాదిట్ఠియా సంసట్ఠభావేన మిచ్ఛాదిట్ఠివసానుగతత్తా మిచ్ఛాదిట్ఠిహతం నామాతి. ‘‘థినమిద్ధాభిభూతేనా’’తి ఇమినా పదేన థినమిద్ధేన సంసట్ఠం చిత్తం దేసితం, తం ససఙ్ఖారికచిత్తుప్పాదవసేన పఞ్చవిధన్తి వేదితబ్బం. తఞ్హి థినమిద్ధేన సంసట్ఠభావేన థినమిద్ధవసానుగతత్తా థినమిద్ధాభిభూతం నామాతి ఏవం యే ద్వాదసాకుసలా చిత్తుప్పాదకణ్డే ‘‘కతమే ధమ్మా అకుసలా? యస్మిం సమయే అకుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౩౬౫) విత్థారతో వత్తబ్బా, తే ద్వాదసాకుసలచిత్తుప్పాదా తీహి పదేహి భగవతా దేసితాతి వేదితబ్బా. ‘‘మారస్సా’’తి పదేన పఞ్చ మారా గహితా. తేసు కిలేసమారో ‘‘చత్తారో ఆసవా, చత్తారో ఓఘా, చత్తారో యోగా, చత్తారో గన్థా, చత్తారి ఉపాదానాని, అట్ఠ నీవరణా, దస కిలేసా’’తి (ధ. స. ౧౧౦౨ ఆదయో) దేసితో. అభిసఙ్ఖారమారో పన ‘‘కుసలా చేతనా (విభ. ౨౨౬) అకుసలా చేతనా (విభ. ౨౨౬) కుసలం కమ్మం అకుసలం కమ్మ’’న్తిఆదినా దేసితో. ఖన్ధమారో పన ‘‘అత్తభావో పఞ్చక్ఖన్ధా’’తిఆదినా దేసితో. మచ్చుమారో పన ‘‘చుతి చవనతా’’తిఆదినా (విభ. ౧౯౩) దేసితో. ఏవం తావేత్థ అభిధమ్మనిస్సితాయ కథాయ దేసితో అత్థో దట్ఠబ్బో.

సుత్తన్తనిస్సితాయ పన కథాయ దేసితే సతి ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా నిమిత్తగ్గాహీ హోతి అనుబ్యఞ్జనగ్గాహీ, యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ న పటిపజ్జతి, న రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి…పే… సోతిన్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి… ఘానిన్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి… జివ్హిన్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి… కాయిన్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి… మనిన్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౪౭) ఏవం పుగ్గలాధిట్ఠానేన యం ఛద్వారికచిత్తం వుత్తం, తం ఛద్వారికచిత్తం ‘‘అరక్ఖితేన చిత్తేనా’’తి ఇమినా పదేన దేసితం. యా మిచ్ఛాదిట్ఠియో పుబ్బన్తకప్పనవసేన వా అపరన్తకప్పనవసేన వా పుబ్బన్తాపరన్తకప్పనవసేన వా మిచ్ఛా అభినివిసన్తస్స అయోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తస్స ‘‘సస్సతో లోకో’’తి వా ‘‘అసస్సతో లోకో’’తి వా ‘‘న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి వా ఉప్పన్నా, తాహి దిట్ఠీహి వా, యా చ దిట్ఠియో ‘‘ఇమా చత్తారో సస్సతవాదా…పే… పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదా’’తి బ్రహ్మజాలసుత్తాదీసు (దీ. ని. ౧.౩౦ ఆదయో) వుత్తా, తాహి దిట్ఠీహి వా సమ్పయుత్తం యం చిత్తం ‘‘మిచ్ఛాదిట్ఠిహతేన చా’’తి ఇమినా పదేన దేసితం.

‘‘థినం నామ చిత్తస్స అకమ్మఞ్ఞతా, మిద్ధం నామ వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయస్స అకమ్మఞ్ఞతా’’తి వా ‘‘థినం అనుస్సాహసంసీదనం, మిద్ధం ఉస్సాహసత్తివిఘాతో’’తి వా యాని థినమిద్ధాని వుత్తాని, తేహి థినమిద్ధేహి యం చిత్తం అభిభూతం అజ్ఝోత్థటం, తం చిత్తం ‘‘థినమిద్ధాభిభూతేనా’’తి ఇమినా పదేన దేసితం.

‘‘వసో నామ ఇచ్ఛా లోభో అధిప్పాయో రుచి ఆకఙ్ఖా ఆణా ఆణత్తీ’’తి యో వసో వుత్తో, సో వసో ‘‘వస’’న్తి ఇమినా పదేన దేసితో. ‘‘పఞ్చ మారా – ఖన్ధమారో అభిసఙ్ఖారమారో మచ్చుమారో దేవపుత్తమారో కిలేసమారో’’తి యో మారో వుత్తో, సో మారో ‘‘మారస్సా’’తి ఇమినా దేసితో. ‘‘గచ్ఛతి, ఉపగచ్ఛతి, ఉపేతి, అనువత్తతి, అనుగచ్ఛతి, నాతిక్కమతీ’’తి యో పుగ్గలో వుత్తో, సో పుగ్గలో ‘‘గచ్ఛతీ’’తి ఇమినా దేసితోతి. ఏవం దేసితేసు ధమ్మేసు అకుసలా సముదయసచ్చం, ‘‘వసం మారస్స గచ్ఛతీ’’తి ఇమినా పదేన యే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తో పుగ్గలో వుత్తో, తే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖసచ్చన్తి ద్వే సచ్చాని దేసితాని. ‘‘కిమత్థాయ ద్వే సచ్చాని దేసితానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తేసం భగవా’’తిఆది వుత్తం. తేసం ద్విన్నం సచ్చానం పరిఞ్ఞాయ చ పహానాయ చ ‘‘అరక్ఖితేనా’’తిఆది ధమ్మం భగవా దేసేతి, తాని ద్వే సచ్చాని ‘‘అరక్ఖితేనా’’తిఆదికేన ఞాపేతీతి అత్థో.

‘‘తేసు ద్వీసు సచ్చేసు కస్స సచ్చస్స పరిఞ్ఞాయ, కస్స సచ్చస్స పహానాయ దేసేతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞాయ, సముదయస్స పహానాయా’’తి వుత్తం. ‘‘పరిఞ్ఞాపహానేహి కతమాని సచ్చాని దేసితానీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘యేన చా’’తిఆది వుత్తం. యేన అరహత్తమగ్గేన పరిజానాతి, యేన అరహత్తమగ్గేన పజహతి చ, అయం అరహత్తమగ్గో మగ్గసచ్చం నామ. యం నిబ్బానధమ్మం ఆరబ్భ తణ్హాయ, అవిజ్జాయ చ పహానం జాతం, అయం నిబ్బానధమ్మో నిరోధో నిరోధసచ్చం నామాతి. ఏవం చత్తారి సచ్చాని భగవతా దేసితాని.

‘‘చతున్నం సచ్చానం దేసితభావో కేన విఞ్ఞాతబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం. తేసు చతూసు సచ్చేసు సముదయసచ్చేన అస్సాదో గహితో, దుక్ఖసచ్చేన ఆదీనవో గహితో, మగ్గసచ్చనిరోధసచ్చేహి నిస్సరణం గహితం, సముదయప్పహానవసేన సబ్బగతిపజహనం జాతం, సబ్బగతిపజహనం ఫలన్తి గహితం. యేన రక్ఖితచిత్తతాదికేన సబ్బగతిపజహనం జాతం, సో రక్ఖితచిత్తతాదికో ఉపాయోతి గహితో, అరక్ఖితచిత్తతాదికస్స పటిసేధనముఖేన రక్ఖితచిత్తతాదికస్స నియోజనం భగవతో ఆణత్తీతి గహితన్తి దేసనాహారేన నానాసుత్తేసు దస్సితా అస్సాదాదయో ‘‘అరక్ఖితేనా’’తిఆదికే ఏకస్మింయేవ సుత్తే నీహరిత్వా దస్సితా.

‘‘అస్సాదాదీనం నీహరిత్వా దస్సితభావో కేన విఞ్ఞాతబ్బో సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ యేన సంవణ్ణనావిసేసేన నానాసుత్తేసు అస్సాదాదయో నీహరిత్వా దస్సితా, సో సంవణ్ణనావిసేసో దేసనాహారవిభఙ్గో నామ. యేన సంవణ్ణనావిసేసేన ఏకస్మింయేవ సుత్తే అస్సాదాదయో నీహరిత్వా దస్సితా, సో సంవణ్ణనావిసేసో దేసనాహారసమ్పాతో నామాతి విసేసో దట్ఠబ్బో.

‘‘ఏత్తకోవ దేసనాహారసమ్పాతో పరిపుణ్ణో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘నియుత్తో దేసనాహారసమ్పాతో’’తి వుత్తం. ఏకేకస్మింయేవ సుత్తే అస్సాదాదయో యేన యేన సంవణ్ణనావిసేసభూతేన దేసనాహారసమ్పాతేన నీహరిత్వా యథారహం దస్సితా, సో సో సంవణ్ణనావిసేసభూతో దేసనాహారసమ్పాతో నియుత్తో యథారహం నిద్ధారేత్వా యుజ్జితబ్బోతి అత్థో గహితో.

ఇతి దేసనాహారసమ్పాతే సత్తిబలానురూపా రచితా

విభావనా నిట్ఠితా.

పణ్డితేహి పన…పే… గహేతబ్బోతి.