౧౬. సమారోపనహారవిభఙ్గవిభావనా

౫౦. యేన యేన సంవణ్ణనావిసేసభూతేన పరిక్ఖారహారవిభఙ్గేన సుత్తత్థానం హేతుపచ్చయో విభత్తో, సో…పే… విభఙ్గో పరిపుణ్ణో, ‘‘కతమో సమారోపనహారవిభఙ్గో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో సమారోపనో హారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తేసు నిద్దిట్ఠేసు సోళససు దేసనాహారాదీసు కతమో సంవణ్ణనావిసేసో సమారోపనో హారో సమారోపనహారవిభఙ్గో నామాతి పుచ్ఛతి. ‘‘యే ధమ్మా యంమూలా’’తిఆదినిద్దేసస్స ఇదాని మయా వుచ్చమానో ‘‘ఏకస్మిం పదట్ఠానే యత్తకాని పదట్ఠానాని ఓతరన్తీ’’తిఆదికో విత్థారసంవణ్ణనావిసేసో సమారోపనహారవిభఙ్గో నామ.

‘‘కిత్తకే పదట్ఠానే సుత్తే వుత్తే కిత్తకాని పదట్ఠానాని సమారోపయితబ్బానీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఏకస్మిం పదట్ఠానే’’తిఆది వుత్తం. ఏకస్మిం పదట్ఠానే సుత్తే వుత్తే సతి అవుత్తాని యత్తకాని పదట్ఠానాని ఓతరన్తి సమోసరన్తి, సబ్బాని తాని అవుత్తాని పదట్ఠానాని సుత్తే వుత్తాని వియ నిద్ధారణవసేన ఆనేత్వా దేసనాయ ఆరోపయితబ్బాని. ‘‘కాని వియ సమారోపయితబ్బానీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘యథా ఆవట్టే’’తిఆది వుత్తం. ఆవట్టే హారే ఏకస్మిం పదట్ఠానే సుత్తే వుత్తే సతి సుత్తే అవుత్తాని బహుకాని పదట్ఠానాని ఓతరన్తి, తాని బహుకాని పదట్ఠానాని పరియేసితబ్బాని యథా, ఏవం సమారోపనే హారేపి బహుకాని పదట్ఠానాని దేసనాయ సమారోపయితబ్బానీతి అత్థో.

‘‘కేవలం పన పదట్ఠానవసేనేవ సమారోపనా కాతబ్బా కిం, ఉదాహు అఞ్ఞవసేనాపి సమారోపనా కాతబ్బా కి’’న్తి వత్తబ్బత్తా అఞ్ఞవసేనాపి సమారోపనా కాతబ్బా; తస్మా సమారోపనా చతుబ్బిధా కాతబ్బాతి దస్సేన్తో ‘‘తత్థ సమారోపనా చతుబ్బిధా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి తాసు సమారోపయితబ్బసమారోపనాసు పదట్ఠానం పదట్ఠానసమారోపనా, వేవచనం వేవచనసమారోపనా, భావనా భావనాసమారోపనా, పహానం పహానసమారోపనా, ఇతి ఇమినా పభేదేన సమారోపనా చతుబ్బిధా కాతబ్బా.

‘‘తాసు చతుబ్బిధాసు సమారోపనాసు కతమా పదట్ఠానసమారోపనా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా తథా పుచ్ఛిత్వా పదట్ఠానసమారోపనం దస్సేతుం ‘‘తత్థ కతమా’’తిఆది వుత్తం. సుత్తే వుత్తేన పదట్ఠానేన సుత్తే అవుత్తానం పదట్ఠానానం సమారోపనా కతమాతి పుచ్ఛతి.

సబ్బపాపస్స అకుసలస్స యం అకరణం అకరణహేతు సాసనం అత్థి, ఏతం సాసనం బుద్ధానం సాసనం ఓవాదో హోతి, అథ వా అకరణం అకరణత్థాయ యం సాసనం అత్థి, ఏతం బుద్ధానం సాసనం ఓవాదో హోతి, న యస్స కస్సచి సాసనన్తి అత్థో. అకరణన్తి హి సమ్పదానత్థే పవత్తం పచ్చత్తవచనం యథా ‘‘కిస్స అత్థాయ కిమత్థ’’న్తి. కుసలస్స సమ్పదా సమ్పదాయ యం సాసనం అత్థి, ఏతం బుద్ధానం సాసనం. సచిత్తపరియోదాపనం సచిత్తపరియోదాపనత్థం యం సాసనం అత్థి, ఏతం బుద్ధానం సాసనం హోతి.

ఇతి ఏవంపకారేన వుత్తస్స తస్స సాసనస్స కిం పదట్ఠానన్తి విసేసస్స విసేసపదట్ఠానం పున పుచ్ఛతి. ఇదం సుచరితత్తయం సాసనస్స ఓవాదస్స పదట్ఠానం సుచరితత్తయేన హేతునా సాసనత్తాతి దట్ఠబ్బం యథా ‘‘అన్నేన వసతీ’’తిఆది. ‘‘సుచరితత్తయే పదట్ఠానే వుత్తే కతమం పదట్ఠానం సమారోపయితబ్బ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ యం కాయికఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. ఇదం ఖన్ధత్తయం సాసనస్స పదట్ఠానం సమారోపయితబ్బం, ‘‘ఖన్ధత్తయే పదట్ఠానే సమారోపయితే కతమం సమారోపయితబ్బ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ సీలక్ఖన్ధో చా’’తిఆది వుత్తం. ఇదం సమథవిపస్సనాద్వయం సాసనస్స పదట్ఠానం సమారోపయితబ్బం. ‘‘సమథవిపస్సనాద్వయే పదట్ఠానే సమారోపయితే కతమం పదట్ఠానం సమారోపయితబ్బ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ సమథస్స ఫల’’న్తిఆది వుత్తం. ఇదం ఫలద్వయం సాసనస్స పదట్ఠానం సమారోపయితబ్బం.

సాసనస్స పదట్ఠానాని సమారోపయితబ్బానీతి ఆచరియేన నిద్ధారేత్వా విభత్తాని, అమ్హేహి చ ఞాతాని, ‘‘ఇదాని కతమస్స కతమం పదట్ఠానం సమారోపయితబ్బ’’న్తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘వనం వనథస్సా’’తిఆది వుత్తం. ఇదం కామగుణపఞ్చకం వనం తణ్హాభూతస్స వనథస్స పదట్ఠానం తణ్హావత్థుభావతో, ‘‘ఇత్థీ’’తి వా ‘‘పురిసో’’తి వా నిమిత్తగ్గాహసఙ్ఖాతం ఇదం వనం ‘‘అహో చక్ఖు, అహో సోతం, అహో ఘానం, అహో జివ్హా, అహో కాయో’’తి తేసం తేసం అఙ్గపచ్చఙ్గానం అనుబ్యఞ్జనగ్గాహసఙ్ఖాతస్స వనథస్స పదట్ఠానం సమారోపయితబ్బం. అపరిఞ్ఞాతం ద్వాదసాయతనసఙ్ఖాతం ఇదం వనం సంయోజనసఙ్ఖాతస్స వనథస్స పదట్ఠానం సమారోపయితబ్బం, ఆయతనం పటిచ్చ సంయోజనుప్పజ్జనతో అనుసయసఙ్ఖాతం ఇదం వనం పరియుట్ఠానసఙ్ఖాతస్స వనథస్స పదట్ఠానం సమారోపయితబ్బం. ‘‘పఞ్చకామగుణాదీనం వనభావో చ తణ్హాదీనం వనథభావో చ కేన అమ్హేహి సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహ భగవా’’తిఆది వుత్తం. తేన పఞ్చకామగుణాదీనం వనభావేన చ తణ్హాదీనం వనథభావేన చ భగవా ‘‘ఛేత్వా వనఞ్చ వనథఞ్చా’’తి యం వచనం ఆహ, తేన భగవతో వచనేన వచనానుసారేన సద్దహితబ్బోతి. అయన్తి అయం ‘‘ఏకస్మిం పదట్ఠానే’’తిఆదిసంవణ్ణనా. పదట్ఠానేనాతి ఏకేకేన పదట్ఠానేన. సమారోపనాతి తదఞ్ఞపదట్ఠానానం సమారోపనా. సమారోపేన్తి సమారోపయితబ్బాని ఏతాయ సంవణ్ణనాయాతి సమారోపనాతి విగ్గహోతి. (౧)

౫౧. పదట్ఠానేన సమారోపనా ఆచరియేన నిద్దిట్ఠా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కతమా వేవచనేన సమారోపనా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమా వేవచనేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తాసు చతూసు పదట్ఠానసమారోపనాదీసు సమారోపనాసు వేవచనేన ఏకేకేన రోతదఞ్ఞవేవచనానం సమారోపనా కతమాతి పుచ్ఛతి. ‘‘రాగవిరాగా’’తి చ ‘‘చేతోవిముత్తీ’’తి చ ‘‘సేక్ఖఫల’’న్తి చ ఇదం వచనత్తయం అనాగామిఫలత్థత్తా అనాగామిఫలస్స వేవచనం. ‘‘అవిజ్జావిరాగా’’తి చ ‘‘పఞ్ఞావిముత్తీ’’తి చ ‘‘అసేక్ఖఫల’’న్తి చ ఇదం వచనత్తయం అరహత్తఫలత్థత్తా అరహత్తఫలస్స వేవచనం. ఇమినా నయేన సేసేసు యోజనా కాతబ్బా. (౨)

వేవచనేన సమారోపనా ఆచరియేన నిద్దిట్ఠా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కతమా భావనాయ సమారోపనా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమా భావనాయా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తాసు చతూసు పదట్ఠానసమారోపనాదీసు కతమాయ దేసితాయ భావనాయ కతమేసానం అదేసితానం భావనారోపనా కతమాతి పుచ్ఛతి. యథా యేన పకారేన యం భావనం భగవా ‘‘తస్మాతిహ, త్వం భిక్ఖు, కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి, ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్స’’న్తి (సం. ని. ౫.౩౬౯, ౩౭౧, ౩౯౫, ౪౧౫) ఆహ, తథా తేన పకారేన తాయ భావనాయ తదఞ్ఞభావనాపి సమారోపయితబ్బాతి అత్థో.

‘‘తస్మాతిహా’’తిఆదిపాఠే ‘‘కిం భావనం భగవా ఆహా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఆతాపీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ఆతాపీ’’తి వచనేన వీరియిన్ద్రియం భగవా ఆహ. ‘‘సమ్పజానో’’తి వచనేన పఞ్ఞిన్ద్రియం భగవా ఆహ. ‘‘సతిమా’’తి వచనేన సతిన్ద్రియం ఆహ. ‘‘వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్స’’న్తి వచనేన సమాధిన్ద్రియం ఆహ. ‘‘ఏవం వుత్తే కతమా భావనా సమారోపయితబ్బా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఏవం కాయే కాయానుపస్సినో విహరతో చత్తారో సతిపట్ఠానా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తీ’’తి వుత్తం. ఏవం వుత్తాయ వీరియిన్ద్రియాదిభావనాయ చత్తారో సతిపట్ఠానా సమారోపయితబ్బాతి అత్థో. కేన కారణేన భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తీతి పుచ్ఛతి. చతున్నం ఇన్ద్రియానం ఇన్ద్రియభావేన, భావేతబ్బభావేన వా ఏకలక్ఖణత్తా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తీతి విస్సజ్జేతి. ‘‘తేసు సమారోపితేసు కతమే సమారోపయితబ్బా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘చతూసూ’’తిఆది వుత్తం. చతూసు సతిపట్ఠానేసు భావియమానేసు సమారోపయితబ్బేసు చత్తారో సమ్మప్పధానా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తీతి సమారోపయితబ్బాతి అత్థో. సేసేసుపి ఏవమేవ సమారోపయితబ్బా.

భావనాయ సమారోపనా ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కతమా పహానేన సమారోపనా’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తాసు చతూసు పదట్ఠానసమారోపనాదీసు కతమేన దేసితేన పహానేన కతమేసం అదేసితానం పహానానం కతమా సమారోపనాతి పుచ్ఛతి. ‘‘కాయే కాయానుపస్సీ విహరన్తో అసుభే ‘సుభ’న్తి విపల్లాసం పజహతీ’’తి దేసితేన ‘‘సుభ’’న్తి విపల్లాసప్పహానేన కబళీకారాహారపరిఞ్ఞాయ పరిబన్ధకిలేసకాముపాదానప్పహానాదయోపి సమారోపయితబ్బా.

‘‘వేదనాసు వేదనానుపస్సీ విహరన్తో దుక్ఖే ‘సుఖ’న్తి విపల్లాసం పజహతీ’’తి దేసితేన ‘‘సుఖ’’న్తి విపల్లాసప్పహానేన ఫస్సాహారపరిఞ్ఞాయ పరిబన్ధకిలేసభవుపాదానప్పహానాదయోపి సమారోపయితబ్బా.

‘‘చిత్తే చిత్తానుపస్సీ విహరన్తో అనిచ్చే ‘నిచ్చ’న్తి విపల్లాసం పజహతీ’’తి దేసితేన ‘‘నిచ్చ’’న్తి విపల్లాసప్పహానేన విఞ్ఞాణాహారపరిఞ్ఞాయ పరిబన్ధకిలేసదిట్ఠుపాదానప్పహానాదయోపి సమారోపయితబ్బా.

‘‘ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరన్తో అనత్తని ‘అత్తా’తి విపల్లాసం పజహతీ’’తి దేసితేన ‘‘అత్తా’’తి విపల్లాసప్పహానేన మనోసఞ్చేతనాహారపరిఞ్ఞాయ? మనోసఞ్చేతనాహారపరిఞ్ఞాయ పరిబన్ధకిలేసఅత్తవాదుపాదానప్పహానాదయోపి సమారోపయితబ్బాతి అధిప్పాయో. (౪)

పహానహారో పన లక్ఖణహారవిభఙ్గవణ్ణనాయం వుత్తోయేవాతి ఇధ న వదామ.

‘‘సుత్తే దేసితేన ఏకేకేన పదట్ఠానాదికేన అదేసితానం పదట్ఠానాదీనం సమారోపనభావో కేన అమ్హేహి విజానితబ్బో సద్దహితబ్బో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తేనాహ ఆయస్మా’’తిఆదిమాహ. తేన తథా సమారోపనభావేన ఆయస్మా మహాకచ్చానో –

‘‘యే ధమ్మా యంమూలా, యే చేకత్థా పకాసితా మునినా;

తే సమారోపయితబ్బా, ఏస సమారోపనో హారో’’తి –

యం వచనం ఆహ, తేన వచనేన వచనానుసారేన తథా సమారోపనభావో తుమ్హేహి విజానితబ్బో సద్దహితబ్బోతి వుత్తం హోతి.

‘‘కిం పన ఏత్తావతా సమారోపనో హారో పరిపుణ్ణో, అఞ్ఞో నియుత్తో నత్థీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘నియుత్తో సమారోపనో హారో’’తి వుత్తం. సుత్తే దేసితేన నయేన పదట్ఠానాదికేన అదేసితాని పదట్ఠానాని సమారోపయితబ్బాని భవన్తి, తేన తేన పదట్ఠానాదికేన అదేసితానం పదట్ఠానాదీనం సమారోపనో హారో నియుత్తో నిద్ధారేత్వా యుఞ్జితబ్బోతి అత్థో దట్ఠబ్బో.

ఇతి సమారోపనహారవిభఙ్గే సత్తిబలానురూపా రచితా

విభావనా నిట్ఠితా.

పణ్డితేహి పన అట్ఠకథాటీకానుసారేన గమ్భీరత్థో విత్థారతో విభజిత్వా గహేతబ్బో.

ఇమే యథావుత్తా సోళస సంవణ్ణనావిసేసా సంవణ్ణేతబ్బత్థేసు అఞ్ఞాణసంసయానం హరణతో అపనయనతో హారా నామాతి.

నిట్ఠితా హారవిభఙ్గవారవిభావనా.