౧౨. ఓతరణహారవిభఙ్గవిభావనా

౪౨. యేన యేన సంవణ్ణనావిసేసభూతేన పఞ్ఞత్తిహారవిభఙ్గేన పఞ్ఞత్తియో విభత్తా, సో సంవణ్ణనావిసేసభూతో విభఙ్గో పరిపుణ్ణో, ‘‘కతమో ఓతరణో హారవిభఙ్గో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘తత్థ కతమో ఓతరణో హారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తత్థాతి తేసు నిద్దిట్ఠేసు సోళససు దేసనాహారాదీసు కతమో సంవణ్ణనావిసేసో ఓతరణో హారో ఓతరణహారవిభఙ్గో నామాతి పుచ్ఛతి. ‘‘యో చ పటిచ్చుప్పాదో’’తిఆదినిద్దేసస్స ఇదాని మయా వుచ్చమానో ‘‘ఉద్ధం అధో సబ్బధి విప్పముత్తో’’తిఆదికో విత్థారసంవణ్ణనావిసేసో ఓతరణో హారో ఓతరణహారవిభఙ్గో నామాతి గహేతబ్బో.

తత్థ పాఠే ‘‘కతమే పటిచ్చసముప్పాదాదయో నిద్ధారేత్వా కతమేహి నిద్ధారితేహి ధమ్మేహి ఓతరతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ఇమస్మిం పాఠే ఇమే పటిచ్చసముప్పాదాదయో నిద్ధారేత్వా ఇమేహి నిద్ధారితేహి ధమ్మేహి ఓతరతీతి దస్సేతుం ‘‘ఉద్ధం అధో సబ్బధి విప్పముత్తో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉద్ధన్తి కామధాతుతో ఉద్ధం ఉపరిభాగే పవత్తాయ రూపధాతుఅరూపధాతుయా. అధోతి రూపధాతుతో హేట్ఠాభాగే పవత్తాయ కామధాతుయా. సబ్బధీతి సబ్బస్మిం కామరూపఅరూపధాతుమ్హి. విప్పముత్తోతి పటిసన్ధివసేన అప్పవత్తనతో విప్పముత్తో అసేక్ఖో. అయం సేక్ఖో దస్సనమగ్గేన సక్కాయదిట్ఠియా సముగ్ఘాతత్తా ‘‘అహం అస్మీ’’తి అనానుపస్సీ విహరతి. ఏవం సేక్ఖాయ విముత్తియా చేవ అసేక్ఖాయ విముత్తియా చ సేక్ఖో చేవ అసేక్ఖో చ అతిణ్ణపుబ్బం ఓఘం అపునబ్భవాయ విముత్తో ఉదతారీతి గాథాత్థో గహేతబ్బో.

తస్మిం గాథాపాఠే ‘‘కతమే నిద్ధారేత్వా కతమేహి ఓతరతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘ఉద్ధన్తి రూపధాతూ’’తిఆది వుత్తం. ఉద్ధన్తి మనుస్సలోకతో ఉద్ధం చాతుమహారాజికాదయోపి గహితాతి అత్థసమ్భవతో తం నివత్తేతుం ‘‘రూపధాతు అరూపధాతూ’’తి వుత్తం. అధోతి మనుస్సభవతో అధో చత్తారో అపాయభూమియో చ గహితాతి అత్థసమ్భవతో తం నివత్తేతుం ‘‘కామధాతూ’’తి వుత్తం. సబ్బధీతి చతుభూమికేతి అత్థసమ్భవతో ‘‘తేధాతుకే’’తి వుత్తం. అయం అసేక్ఖా విముత్తీతి విముత్తస్స అసేక్ఖస్స యా విరాగతా అత్థి, అయమ్పి విరాగతా అసేక్ఖఫలవిముత్తి. ‘‘ఉద్ధం అధో సబ్బధి విప్పముత్తో’’తి పాఠే వుత్తప్పకారా అయం అసేక్ఖా విముత్తి నిద్ధారితాతి అత్థో. నిద్ధారితాయ అసేక్ఖాయ విముత్తియా యాని సద్ధాదిపఞ్చిన్ద్రియాని నిద్ధారితాని, తానియేవ అసేక్ఖాని పఞ్చిన్ద్రియాని భవన్తి. అయం వుత్తప్పకారా ఓతరణా ఇన్ద్రియేహి విముత్తియా ఓతరణా నామ పవేసనా నామ.

తానియేవ అసేక్ఖాని పఞ్చిన్ద్రియాని విజ్జాయ ఉపకారకత్తా, పఞ్ఞాపదట్ఠానత్తా వా విజ్జా భవన్తి. విజ్జుప్పాదా తాదిసాయ విజ్జాయ ఉప్పాదా ఉప్పాదహేతుతో అవిజ్జానిరోధో అవిజ్జాయ నిరోధో హోతి…పే… దుక్ఖక్ఖన్ధస్స నిరోధో హోతి, అయం వుత్తప్పకారా ఓతరణా పటిచ్చసముప్పాదేహి ఓతరణా నామ.

తానియేవ అసేక్ఖాని పఞ్చిన్ద్రియాని తీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితాని సద్ధావీరియేహి సీలసమ్భవతో, సతియా చ పఞ్ఞానువత్తకత్తా. సేసా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బా.

‘‘ఉద్ధం అధో సబ్బధి విప్పముత్తో’’తి పాఠే నిద్ధారేత్వా ఓతరణా ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘అయం అహస్మీతి అనానుపస్సీ’’తి పాఠే ‘‘కతమే నిద్ధారేత్వా కతమేహి ఓతరణేహి ఓతరతీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘అయం అహస్మీతి అనానుపస్సీతి అయం సక్కాయదిట్ఠియా’’తిఆది వుత్తం. యో అయం సేక్ఖో ‘‘అహమస్మీ’’తి నానుపస్సీ, తస్స సేక్ఖస్స సక్కాయదిట్ఠియా యో సముగ్ఘాతో అత్థి, యా సముగ్ఘాతసఙ్ఖాతా సముగ్ఘాతవిముత్తి సేక్ఖా విముత్తి హోతి, తస్సా సేక్ఖాయ విముత్తియా యాని సద్ధాదిపఞ్చిన్ద్రియాని నిద్ధారితాని, తానియేవ సేక్ఖాని పఞ్చిన్ద్రియాని భవన్తి. అయం వుత్తప్పకారా ఓతరణా ఇన్ద్రియేహి ఓతరణా నామ. సేసా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బా.

౪౩. ‘‘ఉద్ధం అధో’’తిఆదిగాథాయం ఓతరణా ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘నిస్సితస్స చలిత’’న్తిఆదిపాఠే ‘‘కతమే నిద్ధారేత్వా కతమేహి ఓతరతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘నిస్సితస్స చలితం, అనిస్సితస్స చలితం నత్థీ’’తిఆది వుత్తం. నిస్సితస్స పుగ్గలస్స చలితం చలనం అత్థి, అనిస్సితస్స పుగ్గలస్స చలితం చలనం నత్థి. చలితే చలనే అసతి పస్సద్ధి భవతి, పస్సద్ధియా సతి విజ్జమానాయ నతి న హోతి, నతియా అసతి అవిజ్జమానాయ ఆగతిగతి న హోతి, ఆగతిగతియా అసతి అవిజ్జమానాయ చుతూపపాతో న హోతి, చుతూపపాతే అసతి అవిజ్జమానే ఇధ ఛసు అజ్ఝత్తికాయతనేసు అత్తానం నేవ పస్సతి, హురం వా ఛసు బాహిరాయతనేసు అత్తానం న పస్సతి, ఉభయం అన్తరేన వజ్జేత్వా ఫస్సాదిసముదాయేసు ధమ్మేసు అత్తానం న పస్సతి, ఏసోవ పటిచ్చసముప్పాదో ‘‘అవిజ్జానిరోధా’’తిఆదికో దుక్ఖస్స అన్తో అవసానం కరోతీతి అత్థో.

నిస్సితస్స చలితన్తి ఏత్థ ‘‘నిస్సయో కతివిధో’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘నిస్సితస్స చలితన్తి నిస్సయో నామా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు దువిధేసు తణ్హానిస్సయదిట్ఠినిస్సయేసు యా చేతనా రత్తస్స పుగ్గలస్స నిద్ధారితా, అయం చేతనాధమ్మో తణ్హానిస్సయో నామ. యా చేతనా మూళ్హస్స పుగ్గలస్స నిద్ధారితా. అయం చేతనాధమ్మో దిట్ఠినిస్సయో నామ. సా దువిధా చేతనా పన సఙ్ఖారా నామ. సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… సబ్బో పటిచ్చసముప్పాదో నిద్ధారితో. అయం వుత్తప్పకారా ఓతరణా పటిచ్చసముప్పాదేహి ఓతరణా నామ.

తత్థాతి తస్మిం తణ్హానిస్సయదిట్ఠినిస్సయే యా వేదనా రత్తస్స పుగ్గలస్స నిద్ధారితా, అయం సుఖా వేదనా. యా చేతనా సమ్మూళ్హస్స పుగ్గలస్స నిద్ధారితా, అయం అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. యేభుయ్యేన సేసా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బా.

౪౪. ‘‘నిస్సితస్స చలిత’’న్తిఆదిపాఠే ఓతరణా ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా.

‘‘యే కేచి సోకా పరిదేవితా వా…పే…

పియం న కయిరాథ కుహిఞ్చి లోకే’’తి. –

గాథాపాఠే ‘‘కతమే నిద్ధారేత్వా కతమేహి ఓతరతీ’’తి పుచ్ఛితబ్బత్తా ‘‘యే కేచి సోకా’’తిఆది వుత్తం. యే కేచి సోకా వా యా కాచి పరిదేవితా వా అనేకరూపా యా కాచి దుక్ఖా వా లోకస్మిం సమ్భవన్తి. ఏతే సోకాదయో పియం పటిచ్చ పభవన్తి, పియే అసన్తే ఏతే సోకాదయో న భవన్తి. తస్మా పియే అసన్తే సోకాదీనం అభావతో యేసం వీతసోకానం కుహిఞ్చి లోకేపి నత్థి, తే వీతసోకా సుఖినో భవన్తి. తస్మా వీతసోకానం సుఖసమ్పన్నత్తా అసోకం విరజం పత్థయానో సప్పురిసో కుహిఞ్చి లోకే పియం న కయిరాథాతి గాథాత్థో.

‘‘యే కేచి సోకా పరిదేవితా వా, దుక్ఖా చ లోకస్మిమనేకరూపా పియం పటిచ్చ పభవన్తి ఏతే’’తి ఏత్థ పాఠే యా వేదనా నిద్ధారితా, అయం దుక్ఖా వేదనా. సేసా వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బా.

‘‘యే కేచి సోకా’’తిఆదిగాథాపాఠే ఓతరణా ఆచరియేన విభత్తా, అమ్హేహి చ ఞాతా, ‘‘కామం కామయమానస్సా’’తిఆదిగాథాపాఠే ‘‘కతమే నిద్ధారేత్వా కతమేహి ఓతరతీ’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘కామం కామయమానస్సా’’తిఆది వుత్తం. తస్సం గాథాయం అత్థో హేట్ఠా వుత్తోవ.

తత్థాతి తస్మిం ‘‘పీతిమనో హోతీ’’తి పాఠే యా పీతిమనతా వుత్తా నిద్ధారితా, అయం పీతిమనతా అనునయో హోతి. ‘‘సల్లవిద్ధోవ రుప్పతీ’’తి పాఠే యం రుప్పనం ఆహ, ఇదం రుప్పనం పటిఘం హోతి, అనునయో చ పటిఘఞ్చ నిద్ధారితాతి అత్థో.

‘‘అనునయే చ పటిఘే చ నిద్ధారితే కతమో ధమ్మో నిద్ధారితో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘అనునయో పటిఘఞ్చ పన తణ్హాపక్ఖో’’తి వుత్తం. తణ్హాపక్ఖోతి తణ్హాపక్ఖత్తా తణ్హా నిద్ధారితా. ‘‘అనునయో తణ్హాపక్ఖో హోతు, పటిఘం పన తణ్హాపక్ఖం న సియా’’తి చే వదేయ్య? పటిఘస్స అత్తసినేహవసేన పవత్తనతో పటిఘమ్పి తణ్హాపక్ఖం హోతి. ‘‘తణ్హాయ నిద్ధారితాయ కతమో నిద్ధారితో’’తి వత్తబ్బత్తా ‘‘తణ్హాయ చ పనా’’తిఆది వుత్తం. దసన్నం రూపాయతనానం తణ్హాయ పదట్ఠానత్తా దస రూపాని ఆయతనాని నిద్ధారితాని. అయం వుత్తప్పకారా ఓతరణా ఆయతనేహి ఓతరణా నామ. సుత్తే ఆగతా పటిచ్చసముప్పాదాదయో తేన సంవణ్ణనావిసేసేన నయేన నిద్ధారితా, సుత్తత్థముఖేన వా నిద్ధారితా, తేన…పే… నయేన నిద్ధారితేసు పటిచ్చసముప్పాదాదీసు యో సంవణ్ణనానయవిసేసో తదత్థవాచకవసేన వా తదత్థఞాపకవసేన వా ఓతరతి పవిసతి సమోసరతి, సో సంవణ్ణనానయవిసేసో ఓతరణో హారో నామాతి అధిప్పాయో దట్ఠబ్బో. సేసేసుపి వుత్తనయానుసారేన ఓతరణా గహేతబ్బా. ‘‘తేనాహ ఆయస్మా’’తిఆద్యానుసన్ధ్యాదిఅత్థో చేవ ‘‘నియుత్తో ఓతరణో హారో’’తి అనుసన్ధ్యాదిఅత్థో చ వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో.

ఇతి ఓతరణహారవిభఙ్గే సత్తిబలానురూపా రచితా

విభావనా నిట్ఠితా.

పణ్డితేహి పన అట్ఠకథాటీకానుసారేన గమ్భీరత్థో విత్థారతో విభజిత్వా గహేతబ్బోతి.