౯. పోట్ఠపాదసుత్తవణ్ణనా

పోట్ఠపాదపరిబ్బాజకవత్థువణ్ణనా

౪౦౬. ఏవం మహాసీహనాదసుత్తం సంవణ్ణేత్వా ఇదాని పోట్ఠపాదసుత్తం సంవణ్ణేన్తో యథానుపుబ్బం సంవణ్ణనోకాసస్స పత్తభావం విభావేతుం, మహాసీహనాదసుత్తస్సానన్తరం సఙ్గీతస్స సుత్తస్స పోట్ఠపాదసుత్తభావం వా పకాసేతుం ‘‘ఏవం మే సుతం…పే… సావత్థియన్తి పోట్ఠపాదసుత్త’’న్తి ఆహ. ‘‘సావత్థియ’’న్తి ఇదం సమీపత్థే భుమ్మన్తి దస్సేతుం ‘‘సావత్థిం ఉపనిస్సాయా’’తి వుత్తం, చీవరాదిపచ్చయపటిబద్ధతాయ ఉపనిస్సయం కత్వాతి అత్థో. జేతో నామ రాజకుమారో, తేన రోపితత్తా సంవడ్ఢితత్తా పరిపాలితత్తా జేతస్స వనం ఉపవనన్తి అత్థమాహ ‘‘జేతస్స కుమారస్స వనే’’తి. సుదత్తో నామ గహపతి అనాథానం పిణ్డస్స దాయకత్తా అనాథపిణ్డికో. తేన జేతస్స హత్థతో అట్ఠారసహిరఞ్ఞకోటిసన్థరణేన తం కిణిత్వా అట్ఠారసహిరఞ్ఞకోటీహేవ సేనాసనం కారాపేత్వా అట్ఠారసహిరఞ్ఞకోటీహేవ విహారమహం నిట్ఠాపేత్వా ఏవం చతుపఞ్ఞాసహిరఞ్ఞకోటిపరిచ్చాగేన సో ఆరామో బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నియ్యాతితో. తేనాహ ‘‘అనాథపిణ్డికేన గహపతినా ఆరామో కారితో’’తి. పుప్ఫఫలపల్లవాదిగుణసమ్పత్తియా, పాణినో నివాసఫాసుతాదినా వా విసేసేన పబ్బజితా తతో తతో ఆగమ్మ రమన్తి అనుక్కణ్ఠితా హుత్వా నివసన్తి ఏత్థాతి ఆరామో. అథ వా యథావుత్తగుణసమ్పత్తియా తత్థ తత్థ గతేపి అత్తనో అబ్భన్తరే ఆనేత్వా రమేతీతి ఆరామో.

ఫోటో యస్స పాదేసు జాతోతి పోట్ఠపాదో. ఫోటో పోట్ఠోతి హి పరియాయో. పరిబ్బాజకో దువిధో ఛన్నపరిబ్బాజకో, అచ్ఛన్నపరిబ్బాజకో చ. తత్థ అచ్ఛన్నపరిబ్బాజకోపి అచేలకో ఆజీవకోతి దువిధో. తేసు అచేలకో సబ్బేన సబ్బం నగ్గో, ఆజీవకో పన ఉపరి ఏకమేవ వత్థం ఉపకచ్ఛకన్తరే పవేసేత్వా పరిహరతి, హేట్ఠా నగ్గో. అయం పన దువిధోపేస న హోతీతి వుత్తం ‘‘ఛన్నపరిబ్బాజకో’’తి, వత్థచ్ఛాయాఛాదనపబ్బజ్జూపగతత్తా ఛన్నపరిబ్బాజకసఙ్ఖ్యం గతోతి అత్థో. బ్రాహ్మణమహాసాలోతి మహావిభవతాయ మహాసారతం పత్తో బ్రాహ్మణో. గణాచరియోతి సాపేక్ఖతాయ సమాసో. సమయన్తి సామఞ్ఞనిద్దేసో, ఏకసేసనిద్దేసో వా, తం తం సమయన్తి అత్థో. పవదన్తీతి పకారతో వదన్తి, అత్తనా అత్తనా ఉగ్గహితనియామేన యథా తథా సమయం వదన్తీతి అత్థో. తారుక్ఖోతి తస్స నామం. పభుతి సద్దేన తోదేయ్యజాణుసోణీసోణదణ్డకూటదన్తాదికే సఙ్గణ్హాతి, ఆదిసద్దేన పన ఛన్నపరిబ్బాజకాదికే. తిన్దుకో నామ కాళక్ఖన్ధరుక్ఖో. చీరన్తి పన్తి. తిన్దుకా చీరం ఏత్థ సన్తీతి తిన్దుకచీరో. తథా ఏకా సాలా ఏత్థాతి ఏకసాలకో. భూతపుబ్బగతియా తమత్థం విత్థారతో దస్సేన్తో ‘‘యస్మా’’తిఆదిమాహ. ఇతి కత్వాతి ఇమినా కారణేన. ‘‘తస్మి’’న్తిఆదినా యథాపాఠం విభత్యన్తదస్సనం.

అనేకాకారానవసేసఞేయ్యత్థవిభాగతో, అపరాపరుప్పత్తితో చ భగవతో ఞాణం లోకే పత్థటమివ హోతీతి వుత్తం ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పత్థరిత్వా’’తి, యతో తస్స ఞాణజాలతా వుచ్చతి. వేనేయ్యానం తదన్తోగధభావో హేట్ఠా వుత్తోవ. వేనేయ్యసత్తపరిగ్గణ్హనత్థం సమన్నాహారే కతే పఠమం నేసం వేనేయ్యభావేనేవ ఉపట్ఠానం హోతి, అథ సరణగమనాదివసేన కిచ్చనిప్ఫత్తి వీమంసీయతీతి ఆహ ‘‘కిన్ను ఖో భవిస్సతీతి ఉపపరిక్ఖన్తో’’తి. నిరోధన్తి సఞ్ఞానిరోధం. నిరోధా వుట్ఠానన్తి తతో నిరోధతో వుట్ఠానం సఞ్ఞుప్పత్తిం. సబ్బబుద్ధానం ఞాణేన సంసన్దిత్వాతి యథా తే నిరోధం, నిరోధతో వుట్ఠానఞ్చ బ్యాకరింసు, బ్యాకరిస్సన్తి చ, తథా బ్యాకరణవసేన సంసన్దిత్వా. కతిపాహచ్చయేనాతి ద్వీహతీహచ్చయేన. పాళియమేవ హి ఇమమత్థం వక్ఖతి. సరణం గమిస్సతీతి ‘‘సరణ’’మితి గమిస్సతి. ‘‘హత్థిసారిపుత్తోతి హత్థిసారినో పుత్తో’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౪౦౬) ఆచరియేన వుత్తం. అధునా పన ‘‘చిత్తో హత్థిసారిపుత్తో’’ త్వేవ పాఠో దిస్సతి, చిత్తో నామ హత్థాచరియస్స పుత్తోతి అత్థో.

సురత్తదుపట్టన్తి రజనేన సమ్మా రత్తం దిగుణం అన్తరవాసకం పరివత్తనవసేన నివాసేత్వా. ‘‘యుగన్ధరపబ్బతం పరిక్ఖిపిత్వా’’తి ఇదం పరికప్పవచనం ‘‘తాదిసో అత్థి చే, తం వియా’’తి. మేఘవణ్ణన్తి రత్తమేఘవణ్ణం, సఞ్ఝాపభానురఞ్జితమేఘసఙ్కాసన్తి అత్థో. పఠమేన చేత్థ సణ్ఠానసమ్పత్తిం దస్సేతి, దుతియేన వణ్ణసమ్పత్తిం. ఏకంసవరగతన్తి వామంసవరప్పవత్తం. తథా హి సుత్తనిపాతట్ఠకథాయం వఙ్గీససుత్తవణ్ణనాయం వుత్తం ‘‘ఏకంసన్తి చ వామంసం పారుపిత్వా ఠితస్సేతం అధివచనం. యతో యథా వామంసం పారుపిత్వా ఠితం హోతి, తథా చీవరం కత్వాతి ఏవమస్సత్థో వేదితబ్బో’’తి [సు. ని. అట్ఠ. నిగ్రోధకప్పసుత్త (వఙ్గీససుత్త) వణ్ణనా] తత్థ ఏతన్తి ‘‘ఏకంసం చీవరం కత్వా’’తి వచనం. యతోతి యథావుత్తవచనస్స పారుపిత్వా ఠితస్సేవ అధివచనత్తా ఏవమస్స అత్థో వేదితబ్బోతి సమ్బన్ధో. పచ్చగ్ఘన్తి ఏకం కత్వా అనధిట్ఠితకాలే పాటేక్కం మహగ్ఘం, పచ్చగ్ఘం వా అభినవం, అబ్భుణ్హే తఙ్ఖణే నిబ్బత్తన్తి అత్థో. పురిమఞ్చేత్థ అత్థవికప్పం కేచి న ఇచ్ఛతి. తథా హి ఆచరియేనేవ ఉదానట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘పచ్చగ్ఘేతి అభినవే, పచ్చేకం మహగ్ఘతాయ పచ్చగ్ఘేతి కేచి, తం న సున్దరం. న హి బుద్ధా భగవన్తో మహగ్ఘం పటిగ్గణ్హన్తి, పరిభుఞ్జన్తి చా’’తి, ఇధాపి తేన పచ్ఛిమోయేవ అత్థవికప్పో గహితో. అభినవతాయ ‘‘పచ్చగ్ఘ’’న్తి చ ఇదం ఆదితో తథా లద్ధవోహారేన, అనఞ్ఞపరిభోగతాయ చ వుత్తం, తథా వా సత్థు అధిట్ఠానేన తం పత్తం సబ్బకాలం ‘‘పచ్చగ్ఘ’’న్త్వేవ వుచ్చతి. సేలమయపత్తన్తి ముగ్గవణ్ణసిలామయం చతుమహారాజదత్తియం పత్తం. అయమేవ హి భగవతా నిచ్చపరిభుత్తో పత్తో సమచిత్తసుత్తవణ్ణనాదీసుపి (అ. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౩౭) తథా వుత్తత్తా.

౪౦౭. అత్తనో రుచివసేన అజ్ఝాసయవసేన, న పరేహి ఉస్సాహితోతి అధిప్పాయో. ‘‘అతిప్పగభావమేవ దిస్వా’’తి చ ఇదం భూతకథనం న తావ భిక్ఖాచరణవేలా సమ్పత్తాతి దస్సనత్థం. భగవా హి తదా కాలస్సేవ విహారతో నిక్ఖన్తో ‘‘వాసనాభాగియాయ ధమ్మదేసనాయ పోట్ఠపాదం అనుగ్గణ్హిస్సామీ’’తి. పాళియం అతిప్పగో ఖోతి ఏత్థ ‘‘పగో’’తి ఇదం కచ్చాయనమతేన ప-ఇచ్చుపసగ్గతో ఓ-కారగ-కారాగమనే సిద్ధం. ప-సద్దోయేవ పాతోఅత్థం వదతి. అఞ్ఞేసం పన సద్దవిదూనం మతేన పాతోపదమివ నేపాతికం. తేనేవ తత్థ తత్థ అట్ఠకథాసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౧) వుత్తం ‘‘అతిప్పగో ఖోతి అతివియ పాతో’’తి. అపిచ పఠమం గచ్ఛతి దివసభావేన పవత్తతీతి పగోతి నిబ్బచనం ఇమినా దస్సితం. దువిధో ఖలుసద్దో వియ హి పగోతి సద్దో నామనిపాతోపసగ్గవసేన తివిధో. ఏవఞ్హి ఇధ ‘‘అతిప్పగభావమేవ దిస్వా’’తి వచనం ఉపపన్నం హోతి.

యంనూనాతి ఏస నిపాతో అఞ్ఞత్థ సంసయపరిదీపనో, ఇధ పన సంసయపతిరూపకపరిదీపనోవ. కస్మా ‘‘సంసయపరిదీపనే’’తి వుత్తం, నను బుద్ధానం సంసయో నత్థీతి ఆహ ‘‘బుద్ధానఞ్చా’’తిఆది. సంసయో నామ నత్థి బోధిమూలే ఏవ తస్స సముగ్ఘాటితత్తా. పరివితక్కపుబ్బభాగోతి అధిప్పేతకిచ్చస్స పుబ్బభాగే పవత్తపరివితక్కో. ఏసాతి ‘‘కరిస్సామ, న కరిస్సామా’’తిఆదికో ఏస చిత్తాచారో సబ్బబుద్ధానం లబ్భతి సమ్భవతి విచారణవసేనేవ పవత్తనతో, న పన సంసయవసేన. తేనాహాతి యేనేస సబ్బబుద్ధానం లబ్భతి, తేన భగవా ఏవమాహాతి ఇమమేవ పాళిం ఇమస్స అత్థస్స సాధకం కరోతి. అయం అట్ఠకథాతో అపరో నయో – యంనూనాతి పరికప్పనే నిపాతో. ‘‘ఉపసఙ్కమేయ్య’’న్తి కిరియాపదేన వుచ్చమానోయేవ హి అత్థో అనేన జోతీయతి. తస్మా అహం యంనూన యది పన ఉపసఙ్కమేయ్యం సాధు వతాతి యోజనా. ‘‘యది పనా’’తి ఇదమ్పి తేన సమానత్థన్తి వుత్తం ‘‘యది పనాహన్తి అత్థో’’తి.

౪౦౮. అస్సాతి పరిబ్బాజకపరిసాయ. ఉద్ధంగమనవసేనాతి ఉన్నతబహులతాయ ఉగ్గన్త్వా ఉగ్గన్త్వా పవత్తనవసేన. దిసాసు పత్థటవసేనాతి విపులభావేన భూతపరమ్పరాయ సబ్బదిసాసు పత్థరణవసేన. ఏత్థ చ పాళియం యథా ఉన్నతపాయో సద్దో ఉన్నాదో, ఏవం విపులభావేన ఉపరూపరి పవత్తోపి ఉన్నాదోయేవాతి తదుభయం ఏకజ్ఝం కత్వా ‘‘ఉన్నాదినియా’’తి వుత్తం, పున తదుభయమేవ విభాగం కత్వా ‘‘ఉచ్చాసద్దమహాసద్దాయా’’తి. అతో పాళినయానురూపమేవ అత్థం వివరతీతి దట్ఠబ్బం. ఇదాని పరిబ్బాజకపరిసాయ ఉచ్చాసద్దమహాసద్దతాకారణం, తస్స చ పవత్తిఆకారం దస్సేన్తో ‘‘తేసఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. బాలాతపేతి అభినవుగ్గతసూరియాతపే. కామస్సాదో నామ కామగుణస్సాదో. భవస్సాదో నామ కామరాగాదిసహగతో భవేసు అస్సాదో.

సూరియుగ్గమనే ఖజ్జోపనమివ నిప్పభతం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఖజ్జోపనకూపమా జాతా’’తి. లాభసక్కారోపి నో పరిహీనోతి అత్థో బావేరుజాతకేన (జా. ౧.౪.౧౫౪) దీపేతబ్బో. పరిసదోసోతి పరిసాయ పవత్తదోసో.

౪౦౯. సణ్ఠపేసీతి సఞ్ఞమనవసేన సమ్మదేవ ఠపేసి. సణ్ఠపనఞ్చేత్థ తిరచ్ఛానకథాయ అఞ్ఞమఞ్ఞస్మిం అగారవస్స చజాపనవసేన ఆచారసిక్ఖాపనం, యథావుత్తదోసస్స నిగూహనఞ్చ హోతీతి ఆహ ‘‘సిక్ఖాపేసీ’’తిఆది. నన్తి పరిసం. అప్పసద్దన్తి నిస్సద్దం ఉచ్చాసద్దమహాసద్దాభావం. ‘‘ఏకో నిసీదతీ’’తిఆది అత్థాపత్తిదస్సనం. వుద్ధిన్తి లాభగుణవుద్ధిం. పత్థయమానోతి పత్థయనహేతు. మానన్తే హి లక్ఖణే, హేతుమ్హి చ ఇచ్ఛన్తి సద్దవిదూ. ఇదాని తమత్థం విత్థారేతుం ‘‘పరిబ్బాజకా కిరా’’తిఆది ఆరద్ధం. అపరద్ధన్తి అపరజ్ఝితం. నప్పమజ్జన్తీతి పమాదం న ఆపజ్జన్తి, న అగారవం కరోన్తీతి వుత్తం హోతి.

౪౧౦. నో ఆగతే ఆనన్దోతి అమ్హాకం భగవతి ఆగతే ఆనన్దో పీతి హోతి. ‘‘చిరస్సం ఖో భన్తే భగవా ఇమం పరియాయమకాసీ’’తి వచనం పుబ్బేపి తత్థ ఆగతపుబ్బత్తా వుత్తవచనమివ హోతీతి చోదనం సముట్ఠాపేత్వా పరిహరన్తో ‘‘కస్మా ఆహా’’తిఆదిమాహ. పియసముదాచారాతి పియాలాపా. తస్మాతి తథా పియసముదాచారస్స పవత్తనతో. న కేవలం అయమేవ, అథ ఖో అఞ్ఞేపి పబ్బజితా యేభుయ్యేన భగవతో అపచితిం కరోన్తేవాతి తదఞ్ఞేసమ్పి బాహుల్లకమ్మేన తదత్థం సాధేతుం ‘‘భగవన్తఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కారణమాహ ‘‘ఉచ్చాకులీనతాయా’’తి, మహాసమ్మతరాజతో పట్ఠాయ అసమ్భిన్నఖత్తియకులతాయాతి అత్థో. తథా హి సోణదణ్డేన వుత్తం ‘‘సమణో ఖలు భో గోతమో ఉచ్చాకులా పబ్బజితో అసమ్భిన్నఖత్తియకులా’’తి, (దీ. ని. ౧.౩౦౪) తేన సాసనే అప్పసన్నానమ్పి కులగారవేన భగవతి అపచితిం దస్సేతి. ఏతస్మిం అన్తరే కా నామ కథాతి యథావుత్తపరిచ్ఛేదబ్భన్తరే కీదిసా నామ కథా. విప్పకతాతి ఆరద్ధా హుత్వా అపరియోసితా. ‘‘కా కథా విప్పకతా’’తి పన వదన్తో అత్థతో తస్సా పరియోసాపనం పటిజానాతి నామ. కా కథాతి చ అవిసేసచోదనా, తస్మా యస్సా తస్సా సబ్బస్సాపి కథాయ పరియోసాపనం పటిఞ్ఞాతం హోతి, తఞ్చ పటిజాననం పదేసఞ్ఞునో అవిసంయన్తి ఆహ ‘‘యావ…పే… సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేసీ’’తి. ఏసాతి పరిబ్బాజకపరిసాయ కథితా రాజకథాదికా. నిస్సారాతి నిరత్థకభావేన సారరహితా.

అభిసఞ్ఞానిరోధకథావణ్ణనా

౪౧౧. ‘‘తిట్ఠతేసా’’తి ఏతస్స ఆపన్నమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సచే’’తిఆదిమాహ. సుకారణన్తి సున్దరం అత్థావహం హితావహం కారణం. యత్థాతి అఞ్ఞతరిస్సం సాలాయం. నానాతిత్థసఙ్ఖాతాసు లద్ధీసు నియుత్తాతి నానాతిత్థియాణియసద్దేన. ణికసద్దేన వా క-కారస్స య-కారం కత్వా యథా ‘‘అన్తియో’’తి. ‘‘అయం కిం వదతి అయం కిం వదతీ’’తి కుతూహలం కోలాహలమేత్థ అత్థీతి కోతూహలా, సా ఏవ సాలా కోతూహలసాలాతి ఆహ ‘‘కోతూహలుప్పత్తిట్ఠానతో’’తి. ఉపసగ్గమత్తం ధాత్వత్థానువత్తనతో. సఞ్ఞాసీసేనాయం దేసనా, తస్మా సఞ్ఞాసహగతా సబ్బేపి ధమ్మా గయ్హన్తి, తత్థ పన చిత్తం పధానన్తి వుత్తం ‘‘చిత్తనిరోధే’’తి. పహానవసేన పన అచ్చన్తనిరోధస్స తేహి అనధిప్పేతత్తా, అవిసయత్తా చ ‘‘ఖణికనిరోధే’’తి ఆహ. కామం సోపి తేసం అవిసయోవ, అత్థతో పన నిరోధకథా వుచ్చమానా తత్థేవ తిట్ఠతి, తస్మా అత్థాపత్తిమత్తం పతి తథా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తస్సాతి అభిసఞ్ఞానిరోధకథాయ. ‘‘కిత్తిఘోసో’’తి ‘అహో బుద్ధానుభావో, భవన్తరపటిచ్ఛన్నమ్పి కారణం ఏవం హత్థామలకం వియ పచ్చక్ఖతో దస్సేతి, సావకే చ ఏదిసే సంవరసమాదానే పతిట్ఠాపేతీ’తి థుతిఘోసో యావ భవగ్గా పత్థరతీతి. ఆచరియేన వుత్తం. ఇదాని పన ‘‘సకలజమ్బుదీపే భగవతో కథాకిత్తిఘోసో పత్థరతీ’’తి పాఠో దిస్సతి. పటిభాగకిరియన్తి పళాసవసేన పటిభాగభూతం పయోగం. భవన్తరసమయన్తి తత్ర తత్ర వుట్ఠానసమయం అభూతపరికప్పితం కిఞ్చి ఉస్సారియవత్థుం అత్తనో సమయం కత్వా కథేన్తి. కిఞ్చిదేవ సిక్ఖాపదన్తి ‘‘ఏకమూలకేన భవితబ్బం, ఏత్తకం వేలం ఏకస్మింయేవ ఠానే నిసీదితబ్బ’’న్తి ఏవమాదికం కిఞ్చిదేవ కారణం సిక్ఖాకోట్ఠాసం కత్వా పఞ్ఞపేన్తి. నిరోధకథన్తి నిరోధసమాపత్తికథం.

తేసూతి కోతూహలసాలాయం సన్నిపతితేసు నానాతిత్థియసమణబ్రాహ్మణేసు. ఏకచ్చేతి ఏకే. పురిమోతి ‘‘అహేతూ అప్పచ్చయా పురిసస్స సఞ్ఞా ఉప్పజ్జన్తిపి నిరుజ్ఝన్తిపీ’’తిఆదినా వుత్తవాదీ. ఏత్థాతి చతూసు వాదీసు. య్వాయం ఇధ ఉప్పజ్జతీతి సమ్బన్ధో. సమాపత్తిన్తి అసఞ్ఞీభవావహం వాయోకసిణపరికమ్మం, ఆకాసకసిణపరికమ్మం వా రూపావచరచతుత్థజ్ఝానసమాపత్తిం, పఞ్చమజ్ఝానసమాపత్తిం వా. నిరోధేతి హేట్ఠా వుత్తనయేన సఞ్ఞానిరోధే. హేతుం అపస్సన్తోతి యేన హేతునా అసఞ్ఞీభవే సఞ్ఞాయ నిరోధో సబ్బసో అనుప్పాదో, యేన చ తతో చుతస్స ఇధ పఞ్చవోకారభవే సఞ్ఞాయ ఉప్పాదో, తదుభయమ్పి హేతుం అవిసయతాయ అపస్సన్తో.

దుతియోతి ‘‘సఞ్ఞా హి భో పురిసస్స అత్తా’’తిఆదినా వుత్తవాదీ. నన్తి పఠమవాదిం. నిసేధేత్వాతి ‘‘న ఖో పన మేతం భో ఏవం భవిస్సతీ’’తి ఏవం పటిక్ఖిపిత్వా. మిగసిఙ్గతాపసస్సాతి ఏవంనామకతాపసస్స. తస్స కిర మత్థకే మిగసిఙ్గాకారేన ద్వే చూళా ఉట్ఠహింసు, ‘‘ఇసిసిఙ్గో’’తిపి తస్స నామం. అసఞ్ఞకభావన్తి ముఞ్ఛాపత్తియా కిరియామయసఞ్ఞావసేన విగతసఞ్ఞిభావం. వక్ఖతి హి ‘‘విసఞ్ఞీ హుత్వా’’తి. చత్తాలీసనిపాతే ఆగతనయేన మిగసిఙ్గతాపసవత్థుం సఙ్ఖేపతో దస్సేతుం ‘‘మిగసిఙ్గతాపసో కిరా’’తిఆది వుత్తం. విక్ఖమ్భనవసేన కిలేసానం సన్తాపనతో అత్తన్తపో. దుక్కరతపతాయ ఘోరతపో తిబ్బతపో. నిబ్బిసేవనభావాపాదనేన సబ్బసో మిలాపితచక్ఖాదితిక్ఖిన్ద్రియతాయ పరమధితిన్ద్రియో.సక్కవిమానన్తి పణ్డుకమ్బలసిలాసనం సన్ధాయాహ. తఞ్హి తథారూపపచ్చయా కదాచి ఉణ్హం, కదాచి థద్ధం, కదాచి చలితం హోతి. ‘‘సక్క…పే… పత్థేతీ’’తి అయోనిసో చిన్తేత్వా పేసేసి. భగ్గోతి భఞ్జితకుసలజ్ఝాసయో, అధునా పన ‘‘లగ్గో’’తి పాఠం లిఖన్తి. తేన దిబ్బఫస్సేనాతి హత్థగ్గహణమత్తదిబ్బఫస్సేన. తన్తి తథా సఞ్ఞాపటిలాభం. ఏవమాహాతి ఏవం ‘‘సఞ్ఞా హి భో పురిసస్స అత్తా’’తిఆదినా ఆకారేన సఞ్ఞానిరోధమాహ. ఇమినావ నయేన ఇతో పరేసుపి ద్వీసు ఠానేసు పాళిమాహరిత్వా యోజనా వేదితబ్బా.

తతియోతి ‘‘సన్తి హి భో సమణబ్రాహ్మణా’’తిఆదినా వుత్తవాదీ. ఆథబ్బణపయోగన్తి ఆథబ్బణవేదవిహితం ఆథబ్బణికానం విసఞ్ఞిభావాపాదనప్పయోగం. ఉపకడ్ఢనం ఆహరణం. అపకడ్ఢనం అపహరణం. ఆథబ్బణం పయోజేత్వాతి ఆథబ్బణవేదే ఆగతం అగ్గిజుహనపుబ్బకం మన్తపదం పయోజేత్వా సీసచ్ఛిన్నతాదిదస్సనేన సఞ్ఞానిరోధమాహ. తస్సాతి యస్స సీసచ్ఛిన్నతాది దస్సితం, తస్స.

చతుత్థోతి ‘‘సన్తి హి భో దేవతా మహిద్ధికా’’తిఆదినా వుత్తవాదీ. యక్ఖదాసీనన్తి దేవదాసీనం, యా ‘‘యోగవతియో’’తిపి వుచ్చన్తి, యోగినియోతిపి పాకటా. మదనిద్దన్తి సురామదనిమిత్తకం సుపనం. దేవతూపహారన్తి నచ్చనగాయనాదినా దేవతానం పూజం. సురాపాతిన్తి పాతిపుణ్ణం సురం. దివాతి అతిదివా, ఉస్సూరేతి అత్థో. తన్తి తథా సుపిత్వా వుట్ఠహనం. సుత్తకాలే దేవతానం సఞ్ఞాపకడ్ఢనవసేన నిరోధం సమాపన్నా, పబుద్ధకాలే సఞ్ఞుపకడ్ఢనవసేన నిరోధా వుట్ఠితాతి మఞ్ఞమానోతి అధిప్పాయో.

ఏళమూగకథా వియాతి ఇమేసం పణ్డితమానీనం కథా అన్ధబాలకథాసదిసీ. చత్తారో నిరోధేతి అఞ్ఞమఞ్ఞవిధురే చత్తారోపి నిరోధే. ఏకేన భవితబ్బన్తి ఏకసభావేనేవ భవితబ్బం. న బహునాతి న చ అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధేన బహువిధేన నానాసభావేన భవితబ్బం. తేనాపి ఏకేనాతి ఏకసభావభూతేన తేనాపి నిరోధేన. అఞ్ఞేనేవాతి తేహి వుత్తాకారతో అఞ్ఞాకారేనేవ భవితబ్బం. సోతి ఏకసభావభూతో నిరోధో. అఞ్ఞత్ర సబ్బఞ్ఞునాతి సబ్బఞ్ఞుబుద్ధం ఠపేత్వా. ఇధాతి కోతూహలసాలాయం. అయం నిరోధో అయం నిరోధోతి ద్విక్ఖత్తుం బ్యాపనిచ్ఛావచనం సత్థా అత్తనో దేసనావిలాసేన అనేకాకారవోకారం నిరోధం విభావేస్సతీతి దస్సనత్థం కతం. అహో నూనాతి ఏత్థ అహోతి అచ్ఛరియే నిపాతో, నూనాతి అనుస్సరణే. తస్మా అహో నూన భగవాతి అనఞ్ఞసాధారణదేసనత్తా భగవా నిరోధమ్పి అహో అచ్ఛరియం కత్వా ఆరాధేయ్య మఞ్ఞేతి అధిప్పాయో. అహో నూన సుగతోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అచ్ఛరియవిభావనతో ఏవ చేత్థ ద్విక్ఖత్తుం ఆమేడితవచనం. అచ్ఛరియత్థోపి హేస అహోసద్దో అనుస్సరణముఖేనేవ పోట్ఠపాదేన గహితో. తస్మా వుత్తం ‘‘అనుస్సరణత్థే నిపాతద్వయ’’న్తి. తేనాతి అనుస్సరణత్థముఖేన పవత్తనతో. ‘‘అహో…పే… సుగతో’’తి వచనేన ఏతదహోసీతి యోజనా. ‘‘యంతంసద్దా నిచ్చసమ్బన్ధా’’తి సాధిప్పాయం యోజనం దస్సేతుం ‘‘యో ఏతేస’’న్తిఆదిమాహ. కాలదేసపుగ్గలాదివిభాగేన బహుభేదత్తా ఇమేసం నిరోధధమ్మానన్తి బహుత్తే సామివచనం, కుసలసద్దయోగే చేతం భుమ్మత్థే దట్ఠబ్బం. కుసలో నిపుణో ఛేకోతి పరియాయవచనమేతం. అహో నూన కథేయ్యాతి అచ్ఛరియం కత్వా కథేయ్య మఞ్ఞే. సో సుగతోతి సమ్బన్ధో. చిణ్ణవసితాయాతి నిరోధసమాపత్తియం చిణ్ణవసీభావత్తా. సభావం జానాతీతి నిరోధసభావం యాథావతో జానాతి.

అహేతుకసఞ్ఞుప్పాదనిరోధకథావణ్ణనా

౪౧౨. ఘరమజ్ఝేయేవ పక్ఖలితాతి యథా ఘరతో బహి గన్తుకామా పురిసా మగ్గం అనోతరిత్వా ఘరవివరే సమతలే వివటఙ్గణే ఏవ పక్ఖలనం పత్తా, ఏవంసమ్పదమిదన్తి అత్థో. అసాధారణో హేతు, సాధారణో పచ్చయోతి ఏవమాదివిభాగో అఞ్ఞత్ర వుత్తో, ఇధ పన తేన విభాగేన పయోజనం నత్థి సఞ్ఞాయ అకారణభావపటిక్ఖేపపరత్తా చోదనాయాతి వుత్తం ‘‘కారణస్సేవ నామ’’న్తి. యం పన పాళియం వుత్తం ‘‘సహేతూ హి పోట్ఠపాద సప్పచ్చయా పురిసస్స సఞ్ఞా ఉప్పజ్జన్తిపి నిరుజ్ఝన్తిపీ’’తి, తత్థ సహేతూ సప్పచ్చయా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా పన నిరుజ్ఝన్తియేవ, న తిట్ఠన్తీతి దస్సనత్థం ‘‘నిరుజ్ఝన్తిపీ’’తి వచనం, న తు నిరోధస్స సహేతుసపచ్చయతాదస్సనత్థం. ఉప్పాదోయేవ హి సహేతుకో, న నిరోధో. యది హి నిరోధోపి సహేతుకో సియా, తస్సపి పున నిరోధేన భవితబ్బం అఙ్కురాదీనం పున అఙ్కురాదినా వియ, న చ తస్స పున నిరోధో అత్థి, తస్మా వుత్తనయేనేవ పాళియా అత్థో వేదితబ్బో. అయఞ్చ నయో ఖణనిరోధవసేన వుత్తో. యో పన యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేన సబ్బసో అనుప్పాదనిరోధో, సో ‘‘సహేతుకో’’తి వేదితబ్బో తథారూపాయ పటిపత్తియా వినా అభావతో. తేనాహ భగవా ‘‘సిక్ఖా ఏకా సఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, సిక్ఖా ఏకా సఞ్ఞా నిరుజ్ఝతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౪౧౨) తతో ఏవ చ అట్ఠకథాయమ్పి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౧౩) వుత్తం ‘‘సఞ్ఞాయ సహేతుకం ఉప్పాదనిరోధం దీపేతు’’న్తి. ఏతఞ్హి పాళివచనం, అట్ఠకథావచనఞ్చ అనుప్పాదనిరోధం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. సిక్ఖాతి హేత్వత్థే పచ్చత్తవచనం, య-కారలోపో వా ‘‘సఙ్ఖ్యాపి తమ్హా వనపత్తా పక్కమితబ్బ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౯౨) వియ. హేతుభావో చస్సా ఉపరి ఆవి భవిస్సతి. ఏకసద్దో చ అఞ్ఞపరియాయో, న సఙ్ఖ్యావాచీ ‘‘ఇత్థేకే సతో సత్తస్సా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౮౫-౯౧, ౯౪-౯౮; మ. ని. ౩.౨౧) వియాతి ఆహ ‘‘సిక్ఖాయ ఏకచ్చా సఞ్ఞా జాయన్తీ’’తి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

౪౧౩. విత్థారేతుకమ్యతాతి విత్థారేతుకామతాయ. పుచ్ఛావసేనాతి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛావసేన, విత్థారేతుకమ్యతాపుచ్ఛావసేనాతి వా సమాసో. ‘‘పోట్ఠపాదస్సేవాయం పుచ్ఛా’’తి ఆసఙ్కాయ ‘‘భగవా అవోచా’’తి పాళియం వుత్తం. సఞ్ఞాయ…పే… దీపేతుం తా దస్సేన్తోతి యోజేతబ్బం. తత్థాతి తస్సం ఉపరి వక్ఖమానాయ దేసనాయ. తతియాతి అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా ఆగతాతి సమ్బన్ధో. ‘‘అయం…పే… దేసితోతి ఏత్థ సమ్మాదిట్ఠిసమ్మాసఙ్కప్పవసేన ఆగతా. కస్మాతి చే? పరియాపన్నత్తా, సభావతో, ఉపకారతో చ యథారహం పఞ్ఞాక్ఖన్ధే అవరోధత్తా సఙ్గహితత్తాతి అధిప్పాయో. తథా హి చూళవేదల్లసుత్తే వుత్తం ‘‘యా చావుసో విసాఖ సమ్మాదిట్ఠి, యో చ సమ్మాసఙ్కప్పో, ఇమే ధమ్మా పఞ్ఞాక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) కామఞ్చేత్థ వుత్తనయేన తిస్సోపి సిక్ఖా ఆగతా, తథాపి అధిచిత్తసిక్ఖాయ ఏవ అభిసఞ్ఞానిరోధో దస్సితో. ఇతరా పన తస్సా సమ్భారభావేన ఆనీతాతి అయమత్థో పాళివసేన వేదితబ్బో.

పఞ్చకామగుణికరాగోతి పఞ్చ కామకోట్ఠాసే ఆరబ్భ ఉప్పజ్జనకరాగో. అసముప్పన్నకామచారోతి వత్తమానుప్పన్నతావసేన నసముప్పన్నో యో కోచి కామచారో, యా కాచి లోభుప్పత్తి. అధునా పన ‘‘అసముప్పన్నకామరాగో’’తి పాఠో, సో అయుత్తోవ అత్థతో విరుద్ధత్తా. కామరాగో చేత్థ విసయవసేన నియమితత్తా కామగుణారమ్మణోవ లోభో దట్ఠబ్బో, కామచారో పన ఝాననికన్తిభవరాగాదిప్పభేదో సబ్బోపి లోభచారో. కామనట్ఠేన, కామేసు పవత్తనట్ఠేన చ కామచారో. సబ్బేపి హి తేభూమకధమ్మా కామనీయట్ఠేన కామా. యస్మా ఉభయేసమ్పి సహచరణఞాయేన కామసఞ్ఞాభావో హోతి, తస్మా ‘‘కామసఞ్ఞా’’తి పదుద్ధారం కత్వా తదుభయమేవ నిద్దిట్ఠన్తి వేదితబ్బం. ‘‘తత్థా’’తిఆది అసముప్పన్నకామచారతో పఞ్చకామగుణికరాగస్స విసేసదస్సనం, అసముప్పన్నకామచారస్సేవ వా ఇధాధిప్పేతభావదస్సనం. కామం పఞ్చకామగుణికరాగోపి అసముప్పన్నో ఏవ అనాగామిమగ్గేన సముగ్ఘాటీయతి, తస్మిం పన సముగ్ఘాటితేపి న సబ్బో రాగో సముగ్ఘాటం గచ్ఛతి తస్స అగ్గమగ్గేన సముగ్ఘాటితత్తా. తస్మా పఞ్చకామగుణికరాగగ్గహణేన ఇతరస్స సబ్బస్స గహణం న హోతీతి ఉభయత్థసాధారణేన పరియాయేన ఉభయమేవ సఙ్గహేత్వా పాళియం కామసఞ్ఞాగ్గహణం కతం, అతో తదుభయం సరూపతో, విసేసతో చ దస్సేత్వా సబ్బసఙ్గాహికభావతో ‘‘అసముప్పన్నకామచారో పన ఇమస్మిం ఠానే వట్టతీ’’తి వుత్తం. తస్మాతి అసముప్పన్నకామచారస్సేవ ఇధ వట్టనతో అయమత్థో వేదితబ్బోతి యోజనా. తస్సాతి పఠమజ్ఝానసమఙ్గినో పుగ్గలస్స. సదిసత్తాతి కామసఞ్ఞాదిభావేన సమానత్తా, ఏతేన పాళియం ‘‘పురిమా’’తి ఇదం సదిసకప్పనావసేన వుత్తన్తి దస్సేతి. అనాగతా హి ఇధ ‘‘నిరుజ్ఝతీ’’తి వుత్తా అనుప్పాదస్స అధిప్పేతత్తా. తస్మా అనాగతమేవ దస్సేతుం ‘‘అనుప్పన్నావ నుప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం.

వివేకజపీతిసుఖసఙ్ఖాతాతి వివేకజపీతిసుఖేహి సహ అక్ఖాతా, న వివేకజపీతిసుఖానీతి అక్ఖాతా. తంసమ్పయుత్తా హి సఞ్ఞాయేవ ఇధాధిప్పేతా, న వివేకజపీతిసుఖాని. అథ వా వివేకజపీతిసుఖకోట్ఠాసికాతి అత్థో. సఙ్ఖాతసద్దో హేత్థ కోట్ఠాసత్థో ‘‘అదిన్నం థేయ్యసఙ్ఖాతం ఆదియేయ్యా’’తిఆదీసు (పారా. ౮౯, ౯౧) వియ. కామచ్ఛన్దాదిఓళారికఙ్గప్పహానవసేన నానత్థసఞ్ఞాపటిఘసఞ్ఞాహి నిపుణతాయ సుఖుమా. భూతతాయ సచ్చా. తదేవత్థం దస్సేతి ‘‘భూతా’’తి ఇమినా. సుఖుమభావేన, పరమత్థభావేన చ అవిపరీతసభావాతి అత్థో. ఏవం బ్యాసవసేన యథాపాఠమత్థం దస్సేత్వా సమాసవసేనపి యథాపాఠమేవ దస్సేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. సమాసబ్యాసవసేన హి ద్విధా పాఠో దిస్సతి. ‘‘కామచ్ఛన్దాదిఓళారికఙ్గప్పహానవసేనా’’తి ఇమినా సమ్పయుత్తధమ్మానం భావనానుభావసిద్ధా, సఞ్ఞాయ సణ్హసుఖుమతా నీవరణవిక్ఖమ్భనవసేన విఞ్ఞాయతీతి దస్సేతి. భూతతాయాతి సుఖుమభావేన, పరమత్థభావేన చ అవిపరీతతాయ, విజ్జమానతాయ వా. వివేకజేహీతి నీవరణవివేకతో జాతేహి. ఇదాని ఝానసమఙ్గీవసేన వుత్తస్స దుతియపదస్స అత్థం దస్సేతుం ‘‘సా అస్సా’’తిఆది వుత్తం. సబ్బత్థాతి సబ్బవారేసు.

సమాపజ్జనాధిట్ఠానం వియ వుట్ఠానమ్పిఝానే పరియాపన్నం హోతి యథా తం ధమ్మానం భఙ్గక్ఖణో ధమ్మేసు, ఆవజ్జనపచ్చవేక్ఖణాని పన న ఝానపరియాపన్నాని, తస్మా ఝానపరియాపన్నమేవ వసీకరణం గహేత్వా ‘‘సమాపజ్జన్తో, అధిట్ఠహన్తో, వుట్ఠహన్తో చ సిక్ఖతీ’’తి వుత్తం. తన్తి పఠమజ్ఝానం. తేన…పే… ఝానేనాతి ఇదమ్పి ‘‘సిక్ఖా’’తి ఏతస్స సంవణ్ణనాపదం. తేనాతి చ హేతుమ్హి కరణవచనం, పఠమజ్ఝానేన హేతునాతి అత్థో. హేతుభావో చేత్థ ఝానస్స వివేకజపీతిసుఖసుఖుమసచ్చసఞ్ఞాయ ఉప్పత్తియా సహజాతాదిపచ్చయభావో. కామసఞ్ఞాయ పన నిరోధస్స ఉపనిస్సయపచ్చయభావోవ. సో చ ఖో సుత్తన్తపరియాయేన. తథా చేవ హేట్ఠా సంవణ్ణితం ‘‘తథారూపాయ పటిపత్తియా వినా అభావతో’’తి ఏతేనుపాయేనాతి య్వాయం పఠమజ్ఝానతప్పటిపక్ఖసఞ్ఞావసేన ‘‘సిక్ఖా ఏకా సఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, సిక్ఖా ఏకా సఞ్ఞా నిరుజ్ఝతీ’’తి ఏత్థ నయో వుత్తో, ఏతేన నయేన. సబ్బత్థాతి సబ్బవారేసు.

౪౧౪. ఇదాని ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనపరమాయ ఏవ సఞ్ఞాయ దస్సనే కారణం విభావేన్తో ‘‘యస్మా పనా’’తిఆదిమాహ. యస్మా ఇదఞ్చ…పే… ఉద్ధటన్తి సమ్బన్ధో. కేసం పనిదం అఙ్గతో సమ్మసనన్తి వుత్తం ‘‘అట్ఠసమాపత్తియా’’తిఆది. అఙ్గతోతి ఝానఙ్గతో. ఇదఞ్హి అనుపదధమ్మవిపస్సనాయ లక్ఖణవచనం. అనుపదధమ్మవిపస్సనఞ్హి కరోన్తో సమాపత్తిం పత్వా అఙ్గతోవ సమ్మసనం కరోతి, న చ సఞ్ఞా సమాపత్తియా కిఞ్చి అఙ్గం హోతి. అథ చ పనేతం వుత్తం ‘‘ఇదఞ్చ సఞ్ఞా సఞ్ఞాతి ఏవం అఙ్గతో సమ్మసనం ఉద్ధట’’న్తి, తస్మా లక్ఖణవచనమేతం. అఙ్గతోతి వా అవయవతోతి అత్థో, అనుపదధమ్మతోతి వుత్తం హోతి. కలాపతోతి సమూహతో. యస్మా పనేత్థ సమాపత్తివసేన తంతంసఞ్ఞానం ఉప్పాదనిరోధే వుచ్చమానే అఙ్గవసేన సో వుత్తో హోతి, తస్మా ‘‘ఇదఞ్చా’’తిఆదినా అఙ్గతోవ సమ్మసనం దస్సేతీతి వేదితబ్బం. తస్మాతి సఞ్ఞావసేనేవ అఙ్గతో సమ్మసనస్స ఉద్ధటత్తా. తదేవాతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనమేవ, న నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం తత్థ పటుసఞ్ఞాభావతో.

‘‘యో’’తి వత్తబ్బే ‘‘యతో’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యో నామా’’తి యథా ‘‘ఆదిమ్హీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘ఆదితో’’తి వుచ్చతి అత్థే పరిగ్గయ్హమానే యథాయుత్తవిభత్తియావ తో-సద్దస్స లబ్భనతో. నామ-సద్దో చేత్థ ఖో-సద్దో వియ వాచాసిలిట్ఠతామత్తం. సస్సేదన్తి సకం, అత్తనా అధిగతఝానం, తస్మిం సఞ్ఞా సకసఞ్ఞా, సా ఏతస్సత్థీతి సకసఞ్ఞీతి వుత్తం ‘‘అత్తనో పఠమజ్ఝానసఞ్ఞాయ సఞ్ఞవా’’తి. ఈకారో చేత్థ ఉపరి వుచ్చమాననిరోధపాదకతాయ సాతిసయాయ ఝానసఞ్ఞాయ అత్థిభావజోతకో దట్ఠబ్బో. తేనేవాహ ‘‘అనుపుబ్బేన సఞ్ఞగ్గం ఫుసతీ’’తిఆది. తస్మా తత్థ తత్థ సకసఞ్ఞితాగ్గహణేన తస్మిం తస్మిం ఝానే సబ్బసో సుచిణ్ణవసీభావో దీపితోతి వేదితబ్బం.

లోకియానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం, సామిఅత్థే ఏవ వా. యదగ్గేన హి తం తేసు సేట్ఠం, తదగ్గేన తేసమ్పి సేట్ఠన్తి. విభత్తావధిఅత్థే వా సామివచనం. ఏత్థ పన ‘‘లోకియాన’’న్తి విసేసనం లోకుత్తరసమాపత్తీహి తస్స అసేట్ఠభావతో కతం. సేసం ‘‘కిచ్చకారకసమాపత్తీన’’న్తి పన విసేసనం అకిచ్చకారకసమాపత్తితో తస్స అసేట్ఠభావతోతి దట్ఠబ్బం. అకిచ్చకారకతా చస్సా ‘‘యథేవ హి తత్థ సఞ్ఞా, ఏవం ఫస్సాదయోపీ’’తి, ‘‘యదగ్గేన హి తత్థ ధమ్మా సఙ్ఖారావసేసభావప్పత్తియా పకతివిపస్సకానం సమ్మసితుం అసక్కుణేయ్యరూపేన ఠితా, తదగ్గేన హేట్ఠిమసమాపత్తిధమ్మా వియ పటుకిచ్చకరణసమత్థాపి న హోన్తీ’’తి చ అట్ఠకథాసు (విసుద్ధి. ౧.౨౮౭) పటుసఞ్ఞాకిచ్చాభావవచనతో విఞ్ఞాయతి. స్వాయమత్థో పరమత్థమఞ్జూసాయ నామ విసుద్ధిమగ్గటీకాయ ఆరుప్పకథాయం (విసుద్ధి. టీ. ౧.౨౮౬) ఆచరియేన సవిసేసం వుత్తో, తస్మా తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. కేచి పన ‘‘యథా హేట్ఠిమా హేట్ఠిమా సమాపత్తియో ఉపరిమానం ఉపరిమానం సమాపత్తీనం అధిట్ఠానకిచ్చం సాధేన్తి, న ఏవం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తి కస్సచిపి అధిట్ఠానం సాధేతి, తస్మా సా అకిచ్చకారికా ఇతరా కిచ్చకారికా’’తి వదన్తి, తదయుత్తం తస్సాపి విపస్సనాచిత్తపరిదమనాదీనం అధిట్ఠానకిచ్చసాధనతో, తస్మా పురిమోయేవ అత్థో యుత్తో. కస్మా చేతం తేసమగ్గన్తి ఆహ ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియ’’న్తిఆది. ‘‘ఇతీ’’తి వత్వా ‘‘లోకియానం…పే… అగ్గత్తా’’తి తస్సత్థో వుత్తో, ‘‘అగ్గత్తా’’తి ఏత్థ వా నిదస్సనమేతం.

పకప్పేతీతి సంవిదహతి. ఝానం సమాపజ్జన్తో హి ఝానసుఖం అత్తని సంవిదహతి నామ. అభిసఙ్ఖరోతీతి ఆయూహతి సమ్పిణ్డేతి. సమ్పిణ్డనత్థో హి సముదాయత్థో. యస్మా పన నికన్తివసేన చేతనాకిచ్చస్స మత్థకప్పత్తి, తస్మా ఫలూపచారేన కారణం దస్సేన్తో ‘‘నికన్తిం…పే… నామా’’తి వుత్తం. ఇమా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాతి ఇదాని లబ్భమానా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞా. తంసమతిక్కమేనేవ ఉపరిఝానత్థాయ చేతనాభిసఙ్ఖరణసమ్భవతో నిరుజ్ఝేయ్యుం. అఞ్ఞాతి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాహి అఞ్ఞా. ఓళారికాతి తతో థూలతరా. కా పన తాతి ఆహ ‘‘భవఙ్గసఞ్ఞా’’తి. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనతో వుట్ఠాయ ఏవ హి ఉపరిఝానత్థాయ చేతనాభిసఙ్ఖరణాని భవేయ్యుం, ఏవఞ్చ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞా నిరుజ్ఝేయ్యుం, వుట్ఠానఞ్చ భవఙ్గవసేన హోతి, తతో పరమ్పి యావ ఉపరిఝానసమాపజ్జనం, తావ అన్తరన్తరా భవఙ్గసఞ్ఞా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తా చ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాహి ఓళారికాతి అధిప్పాయో.

చేతేన్తోవాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనజ్ఝానం ఏకం ద్వే చిత్తవారేపి సమాపజ్జనవసేన పకప్పేన్తో ఏవ. న చేతేతీతి తథా హేట్ఠిమఝానేసు వియ వా పుబ్బాభోగాభావతో న పకప్పేతి నామ. పుబ్బాభోగవసేన హి ఝానం పకప్పేన్తో ఇధ ‘‘చేతేతీ’’తి వుత్తో. అభిసఙ్ఖరోన్తోవాతి తత్థ అప్పహీననికన్తికతావసేన ఆయూహన్తో ఏవ. నాభిసఙ్ఖరోతీతి తథా హేట్ఠిమఝానేసు వియ వా పుబ్బాభోగాభావతో నాయూహతి నామ. ‘‘అహమేతం ఝానం నిబ్బత్తేమి ఉపసమ్పాదేమి సమాపజ్జామీ’’తి హి ఏవం అభిసఙ్ఖరణం తత్థ సాలయస్సేవ హోతి, న అనాలయస్స, తస్మా ఏకద్విచిత్తక్ఖణికమ్పి ఝానం పవత్తేన్తో తత్థ అప్పహీననికన్తికతాయ ‘‘అభిసఙ్ఖరోన్తో ఏవా’’తి వుత్తో. యస్మా పనస్స తథా హేట్ఠిమఝానేసు వియ వా తత్థ పుబ్బాభోగో నత్థి, తస్మా ‘‘న అభిసఙ్ఖరోతీ’’తి వుత్తం. ‘‘ఇమస్స భిక్ఖునో’’తిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స వివరణం. తత్థ యస్మా ఇమస్స…పే… అత్థి, తస్మా ‘‘న చేతేతి, నాభిసఙ్ఖరోతీ’’తి చ వుత్తన్తి అధిప్పాయో. ఆభోగసమన్నాహారోతి ఆభోగసఙ్ఖాతో, ఆభోగవసేన వా చిత్తస్స ఆరమ్మణాభిముఖం, ఆరమ్మణస్స వా చిత్తాభిముఖం అన్వాహారో. ‘‘స్వాయమత్థో’’తిఆదినా తదేవత్థం ఉపమాయ పటిపాదేతి. పుత్తఘరాచిక్ఖణేనాతి పుత్తఘరస్స ఆరోచననయేన.

గన్త్వా ఆదాయ ఆగతన్తి సమ్బన్ధో. పచ్ఛాభాగేతి ఆసనసాలాయ పచ్ఛిమదిసాయం ఠితస్స పితుఘరస్స పచ్ఛాభాగే. తతోతి పుత్తఘరతో. లద్ధఘరమేవాతి యతోనేన భిక్ఖా లద్ధా, తమేవ ఘరం పుత్తగేహమేవ. ఆసనసాలా వియ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తి తతో పితుఘరపుత్తఘరట్ఠానియానం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతననిరోధసమాపత్తీనం ఉపగన్తబ్బతో. పితుగేహం వియ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తి అమనసికాతబ్బతో, మజ్ఝే ఠితత్తా చ. పుత్తగేహం వియ నిరోధసమాపత్తి మనసికాతబ్బతో, పరియన్తే ఠితత్తా చ. పితుఘరం అమనసికరిత్వాతి పవిసిత్వా సమతిక్కన్తమ్పి పితుఘరం అమనసికరిత్వా. పుత్తఘరస్సేవ ఆచిక్ఖణం వియ ఏకం ద్వే చిత్తవారే సమాపజ్జితబ్బమ్పి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం అమనసికరిత్వా పరతో నిరోధసమాపత్తత్థాయ ఏవ మనసికారో దట్ఠబ్బో. ఏవం అమనసికారసామఞ్ఞేన, మనసికారసామఞ్ఞేన చ ఉపమోపమేయ్యతా వుత్తా ఆచిక్ఖణేనపి మనసికారస్సేవ జోతనతో. న హి మనసికారేన వినా ఆచిక్ఖణం సమ్భవతి.

తా ఝానసఞ్ఞాతి ఏకం ద్వే చిత్తవారే పవత్తా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనఝానసఞ్ఞా. నిరోధసమాపత్తియఞ్హి యథారహం చతుత్థారుప్పకుసలకిరియజవనం ద్విక్ఖత్తుమేవ జవతి, న తదుత్తరి. నిరుజ్ఝన్తీతి సరసవసేనేవ నిరుజ్ఝన్తి, పుబ్బాభిసఙ్ఖారబలేన పన ఉపరి అనుప్పాదో. యథా చ ఝానసఞ్ఞానం, ఏవం ఇతరసఞ్ఞానమ్పీతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞా చా’’తిఆది. నుప్పజ్జన్తి యథాపరిచ్ఛిన్నకాలన్తి అధిప్పాయో. సో ఏవం పటిపన్నో భిక్ఖూతి యథావుత్తే సఞ్ఞగ్గే ఠితభావేన పటిపన్నో భిక్ఖు, సో చ ఖో అనాగామీ వా అరహా వా ద్వీహి ఫలేహి సమన్నాగమో, తిణ్ణం సఙ్ఖారానం పటిప్పస్సద్ధి, సోళసవిధా ఞాణచరియా, నవవిధా సమాధిచరియాతి ఇమేసం వసేన నిరోధపటిపాదనపటిపత్తిం పటిపన్నోతి అత్థో. అనుపుబ్బనిరోధవసేన చిత్తచేతసికానం అప్పవత్తియేవ సఞ్ఞావేదనాసీసేన ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధ’’న్తి వుత్తా. ఫుసతీతి ఏత్థ ఫుసనం నామ విన్దనం పటిలద్ధీతి దస్సేతి ‘‘విన్దతి పటిలభతీ’’తి ఇమినా. అత్థతో పన వుత్తనయేన యథాపరిచ్ఛిన్నకాలం చిత్తచేతసికానం సబ్బసో అప్పవత్తియేవ.

నిరత్థకతాయ ఉపసగ్గమత్తం, తస్మా సఞ్ఞా ఇచ్చేవ అత్థో. నిరోధపదేన అనన్తరికం కత్వా సమాపత్తిపదే వత్తబ్బే తేసం ద్విన్నమన్తరే సమ్పజానపదం ఠపితన్తి ఆహ ‘‘నిరోధపదేన అన్తరికం కత్వా వుత్త’’న్తి. తేన వుత్తం ‘‘అను…పే… అత్థో’’తి, తేన అయుత్తసమాసోయం యథారుతపాఠోతి దస్సేతి. తత్రాపీతి తస్మిం యథాపదమనుపుబ్బిఠపనేపి అయం విసేసత్థోతి యోజనా. సమ్పజానన్తస్సాతి తం తం సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ తత్థ సఙ్ఖారానం సమ్మసనవసేన పజానన్తస్స పుగ్గలస్స. అన్తేతి యథావుత్తాయ నిరోధపటిపాదనపటిపత్తియా పరియోసానే. దుతియవికప్పే సమ్పజానన్తస్సాతి సమ్పజానకారినో, ఇమినా నిరోధసమాపత్తిసమాపజ్జనకస్స భిక్ఖునో ఆదితో పట్ఠాయ సబ్బపాటిహారికపఞ్ఞాయ సద్ధిం అత్థసాధికా పఞ్ఞా కిచ్చతో దస్సితా హోతి. తేనాహ ‘‘పణ్డితస్స భిక్ఖునో’’తి. వచనసేసాపేక్ఖా’ నపేక్ఖతా ద్విన్నం వికప్పానం విసేసో.

సంవణ్ణనోకాసానుప్పత్తితో నిరోధసమాపత్తికథా కథేతబ్బా. సబ్బాకారేనాతి నిరోధసమాపత్తియా సరూపవిసేసో, సమాపజ్జనకో, సమాపజ్జనట్ఠానం, సమాపజ్జనకారణం, సమాపజ్జనాకారోతి ఏవమాదినా సబ్బప్పకారేన. తత్థాతి విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౩౦౭) కథితతోవాతి కథితట్ఠానతో ఏవ, తేవీసతిమపరిచ్ఛేదతోతి అత్థో, న ఇధ తం వదామ పునరుత్తిభావతో, గన్థగరుకభావతో చాతి అధిప్పాయో.

పాళియం ఏవం ఖో అహన్తి ఏత్థ ఆకారత్థో ఏవం-సద్దో ఉగ్గహితాకారదస్సనన్తి కత్వా. ఏవం పోట్ఠపాదాతి ఏత్థ పన సమ్పటిచ్ఛనత్థో తథేవ అనుజాననన్తి కత్వా. తేనాహ ‘‘సుఉగ్గతితం తయా’తి అనుజానన్తో’’తి.

౪౧౫. సఞ్ఞా అగ్గా ఏత్థాతి సఞ్ఞగ్గం, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం. అవసేససమాపత్తీసుపి సఞ్ఞగ్గం అత్థీతి ఏత్థ పన సఞ్ఞగ్గభావో ‘‘సఞ్ఞగ్గ’’న్తి వుత్తో, సఞ్ఞాయేవ అగ్గన్తి తుల్యాధికరణసమాసో వా. ‘‘పుథూ’’తి అయం లిఙ్గవిపల్లాసో, నికారలోపో వాతి వుత్తం ‘‘బహూనీ’’తి. ‘‘యథా’’తి ఇమినా కరణప్పకారసఙ్ఖాతో పకారవిసేసో గహితో, న పకారసామఞ్ఞన్తి దస్సేతి ‘‘పథవీకసిణాదీసూ’’తిఆదినా. ‘‘ఇదం వుత్తం హోతీ’’తిఆది తబ్బివరణం. ఝానానం తావ యుత్తో కరణభావో సఞ్ఞానిరోధఫుసనస్స సాధకతమభావతో, కసిణానం పన కథన్తి? తేసమ్పి సో యుత్తో ఏవ. యదగ్గేన హి ఝానానం నిరోధఫుసనస్స సాధకతమభావో, తదగ్గేన కసిణానమ్పి తదవినాభావతో. అనేకకరణాపి చ కిరియా హోతియేవ యథా ‘‘అఞ్ఞేన మగ్గేన యానేన దీపికాయ గచ్ఛతీ’’తి.

ఏకవారన్తి సకిం. పురిమసఞ్ఞానిరోధన్తి కామసఞ్ఞానిరోధం, న పన నిరోధసమాపత్తిసఞ్ఞితం సఞ్ఞానిరోధం. ఏకం సఞ్ఞగ్గన్తి ఏకం సఞ్ఞాభూతం అగ్గం, ఏకో సఞ్ఞగ్గభావో వా హేట్ఠిమాయ సఞ్ఞాయ ఉక్కట్ఠభావతో. సఞ్ఞా చ సా అగ్గఞ్చాతి హి సఞ్ఞగ్గం, న సఞ్ఞాసు అగ్గన్తి. యథా పన సఞ్ఞా అగ్గో ఏత్థాతి సఞ్ఞగ్గం, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం, ఏవం సేసఝానమ్పి. యేన చ నిమిత్తేన ఝానం ‘‘సఞ్ఞగ్గ’’న్తి వుత్తం, తదేవ సఞ్ఞాసఙ్ఖాతం నిమిత్తం భావలోపేన, భావప్పధానేన వా ఇధాధిప్పేతం. ద్వే వారేతి ద్విక్ఖత్తుం. సతసహస్సం సఞ్ఞగ్గానీతి మిగపదవళఞ్జననిద్దేసో. సేసకసిణేసూతి కసిణానమేవ గహణం నిరోధకథాయ అధికతత్తా, తతో ఏవ చేత్థ ఝానగ్గహణేనపి కసిణజ్ఝానాని ఏవ గహితానీతి వేదితబ్బం. యథా ‘‘పథవీకసిణేన కరణభూతేనా’’తి తదారమ్మణికం ఝానం అనామసిత్వా వుత్తం, ఏవం ‘‘పఠమజ్ఝానేన కరణభూతేనా’’తి తదారమ్మణం అనామసిత్వా వదతి. ‘‘ఇతీ’’తిఆదినా తదేవత్థం సఙ్గహేత్వా నిగమనం కరోతి. సబ్బమ్పీతి ఏకవారం సమాపన్నజ్ఝానసఞ్ఞమ్పి. సఙ్గహేత్వాతి సఞ్జాననలక్ఖణేన తంసభావానతివత్తనతో సఙ్గహం కత్వా, సమాపజ్జనవసేన, సఞ్జాననలక్ఖణేన చ ఏకతాతి వుత్తం హోతి. అపరాపరన్తి పునప్పునం. బహూని సఞ్ఞగ్గాని హోన్తి.

౪౧౬. పఠమనయే ఝానపదట్ఠానం విపస్సనం వడ్ఢేన్తస్స పుగ్గలస్స వసేన సఞ్ఞాఞాణాని దస్సితాని. దుతియనయే పన యస్మా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గేన ఘటేన్తస్స మగ్గఞాణం ఉప్పజ్జతి, తస్మా విపస్సనామగ్గవసేన సఞ్ఞాఞాణాని దస్సితాని. తతియనయే చ యస్మా పఠమనయో ఓళారికో, దుతియనయోపి మిస్సకోతి తదుభయం అసమ్భావేత్వా అచ్చన్తసుఖుమగమ్భీరం నిబ్బత్తితలోకుత్తరమేవ దస్సేతుం మగ్గఫలవసేన సఞ్ఞాఞాణాని దస్సితాని. తయోపేతే నయా మగ్గసోధనవసేన దస్సితా.

‘‘అయం పనేత్థ సారో’’తి విభావేతుం తిపిటకమహాసివత్థేరవాదో ఆభతో. తథా హి ‘‘అరహత్తఫలసఞ్ఞాయ ఉప్పాదా’’తిఆదినా (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౧౬) థేరవాదానుకూలమేవ ఉపరి అత్థో సంవణ్ణితోతి. ఇమే భిక్ఖూతి పురిమవాదినో భిక్ఖూ. తదా దీఘనికాయతన్తిం పరివత్తన్తే ఇమం ఠానం పత్వా యథావుత్తపటిపాటియా తయో నయే కథేన్తే భిక్ఖూ సన్ధాయ ఏవం థేరో వదతి. నిరోధం పుచ్ఛిత్వా తస్మిం కథితే తదనన్తరం సఞ్ఞాఞాణుప్పత్తిం పుచ్ఛన్తో అత్థతో నిరోధా వుట్ఠానం పుచ్ఛతి నామ. నిరోధతో చ వుట్ఠానం అరహత్తఫలుప్పత్తియా వా సియా, అనాగామిఫలుప్పత్తియా వా, తత్థ సఞ్ఞా పధానా, తదనన్తరఞ్చ పచ్చవేక్ఖణఞాణన్తి తదుభయం నిద్ధారేన్తో థేరో ‘‘పోట్ఠపాదో హేట్ఠా’’తిఆదిమాహ. తత్థ భగవాతి ఆలపనవచనం.

యథా మగ్గవీథియం మగ్గఫలఞాణేసు ఉప్పన్నేసు నియమతో మగ్గఫలపచ్చవేక్ఖణఞాణాని హోన్తి, ఏవం ఫలసమాపత్తివీథియం ఫలపచ్చవేక్ఖణఞాణన్తి వుత్తం ‘‘పచ్ఛా పచ్చవేక్ఖణఞాణ’’న్తి. ‘‘ఇదం అరహత్తఫల’’న్తి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స ఉప్పత్తిఆకారదస్సనం. అయమేవ పచ్చయో ఇదప్పచ్చయో మ-కారస్స ద-కారం కత్వా. ద-కారేనపి పకతిపదమిచ్ఛన్తి కేచి సద్దవిదూ. సో పన థేరవాదే న ఫలసమాధిసఞ్ఞా ఏవాతి ఆహ ‘‘ఫలసమాధిసఞ్ఞాపచ్చయా’’తి, అరహత్తఫలసమాధిసహగతసఞ్ఞాపచ్చయాతి అత్థో. కిరాతి అనుస్సరణత్థే నిపాతో. యథాధిగతధమ్మానుస్సరణపక్ఖియా హి పచ్చవేక్ఖణా. సమాధిసీసేన చేత్థ సబ్బం అరహత్తఫలం గహితం సహచరణఞాయేన, తస్మిం అసతి పచ్చవేక్ఖణాయ అసమ్భవోతి పాళియం ‘‘ఇదప్పచ్చయా’’తి వుత్తం. ఏవమిధ దీఘభాణకానం మతేన ఫలపచ్చవేక్ఖణాయ ఏకన్తికతా దస్సితా. చూళదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తట్ఠకథాయం పన ఏవం వుత్తం ‘‘సా పన న సబ్బేసం పరిపుణ్ణా హోతి. ఏకో హి పహీనకిలేసమేవ పచ్చవేక్ఖతి, ఏకో అవసిట్ఠకిలేసమేవ, ఏకో మగ్గమేవ, ఏకో ఫలమేవ, ఏకో నిబ్బానమేవ. ఇమాసు పన పఞ్చసు పచ్చవేక్ఖణాసు ఏకం వా ద్వే వా నో లద్ధుం న వట్టన్తీ’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౭౫), తదేతం మజ్ఝిమభాణకానం మతేన వుత్తం. ఆభిధమ్మికా పన వదన్తి –

‘‘మగ్గం ఫలఞ్చ నిబ్బానం, పచ్చవేక్ఖతి పణ్డితో;

హీనే కిలేసే సేసే చ, పచ్చవేక్ఖతి వా న వా’’తి. (అభిధమ్మత్థసఙ్గహట్ఠకథాయం కమ్మట్ఠానసఙ్గహవిభాగే విసుద్ధిభేదే);

సఞ్ఞాఅత్తకథావణ్ణనా

౪౧౭. ‘‘గామసూకరో’’తి ఇమినా వనసూకరమపనేతి. ఏవఞ్హి ఉపమావచనం సూపపన్నం హోతీతి. దేసనాయ సణ్హభావేన సారమ్భమక్ఖఇస్సాదిమలవిసోధనతో సుతమయఞాణం న్హాపితం వియ, సుఖుమభావేన అనువిలిత్తం వియ, తిలక్ఖణబ్భాహతతాయ కుణ్డలాద్యాలఙ్కారవిభూసితం వియ చ హోతి. తదనుపవిసతో ఞాణస్స, తథాభావా తంసమఙ్గినో చ పుగ్గలస్స తథాభావాపత్తి, నిరోధకథాయ నివేదనఞ్చస్స సిరిసయనే పవేసనసదిసన్తి ఆహ ‘‘సణ్హసుఖుమ…పే… ఆరాపితోపీ’’తి. తత్థాతి తిస్సం నిరోధకథాయం. మన్దబుద్ధితాయ సుఖం న విన్దన్తో అలభన్తో, అజానన్తో వా. మలవిదూసితతాయ గూథట్ఠానసదిసం. అత్తనో లద్ధిన్తి అత్తదిట్ఠిం. అనుమతిం గహేత్వాతి అనుఞ్ఞం గహేత్వా ‘‘ఏదిసో మే అత్తా’’తి అనుజానాపేత్వా, అత్తనో లద్ధియం పతిట్ఠాపేత్వాతి వుత్తం హోతి.

పాళియం కం పనాతి ఓళారికో, మనోమయో, అరూపీతి తిణ్ణం అత్తవాదానం వసేన తివిధేసు అత్తానేసు కతరం అత్తానం పచ్చేసీతి అత్థో. ‘‘దేసనాయ సుకుసలో’’తి ఇమినా ‘‘అవస్సం మే భగవా లద్ధిం విద్ధంసేస్సతీ’’తి తస్స మనసికారం దస్సేతి. పరిహరన్తోతి విద్ధంసనతో అపనేన్తో, అరూపీ అత్తాతి అత్తనో లద్ధిం నిగూహన్తోతి అధిప్పాయో. పాళియం ‘‘ఓళారికం ఖో’’తిఆదిమ్హి పరిబ్బాజకవచనే అయమధిప్పాయో – యస్మా చతుసన్తతిరూపప్పబన్ధం ఏకత్తవసేన గహేత్వా రూపీభావతో ‘‘ఓళారికో అత్తా’’తి పచ్చేతి అత్తవాదీ, అన్నపానోపట్ఠానతఞ్చస్స పరికప్పేత్వా ‘‘సస్సతో’’తి మఞ్ఞతి, రూపీభావతో ఏవ చ సఞ్ఞాయ అఞ్ఞత్తం ఞాయాగతమేవ, యం వేదవాదినో ‘‘అన్నమయో, పానమయో’’తి చ ద్విధా వోహరన్తి, తస్మా పరిబ్బాజకో తం అత్తవాదిమతం అత్తానం సన్ధాయ ‘‘ఓళారికం ఖో’’తిఆదిమాహాతి.

‘‘ఓళారికో చ హి తే పోట్ఠపాద అత్తా అభవిస్సా’’తిఆదిమ్హి భగవతో వచనే చాయమధిప్పాయో – యది అత్తా రూపీ భవేయ్య, ఏవం సతి రూపం అత్తా సియా, న చ సఞ్ఞీ సఞ్ఞాయ అరూపభావతో, రూపధమ్మానఞ్చ అసఞ్జాననసభావత్తా. రూపీ చ సమానో యది తవ మతేన నిచ్చో, సఞ్ఞా చ అపరాపరం పవత్తనతో తత్థ తత్థ భిజ్జతీతి భేదసబ్భావతో అనిచ్చా, ఏవమ్పి ‘‘అఞ్ఞా సఞ్ఞా, అఞ్ఞో అత్తా’’తి సఞ్ఞాయ అభావతో అచేతనోవ అత్తా హోతి, తస్మా ఏస అత్తా న కమ్మస్స కారకో, న చ ఫలస్స ఉపభుఞ్జనకోతి ఆపన్నమేవాతి ఇమం దోసం దస్సేన్తో భగవా ‘‘ఓళారికో చా’’తిఆదిమాహాతి. తత్థాతి ‘‘రూపీ అత్తా’’తి వాదే. పచ్చాగచ్ఛతోతి సేసకిరియాపేక్ఖాయ కమ్మత్థేయేవ ఉపయోగవచనం, పచ్చాగచ్ఛతోతి చ పచ్చాగచ్ఛన్తస్స, జానన్తస్స, పటిచ్చ వాదేన పవత్తస్సాతి వా అత్థో. ‘‘అఞ్ఞా చ సఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, అఞ్ఞా చ సఞ్ఞా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి కస్మా వుత్తం, నను ఉప్పాదపుబ్బకో నిరోధో, న చ ఉప్పన్నం అనిరుజ్ఝనకం నామ అత్థీతి చోదనం సోధేతుం ‘‘చతున్నం ఖన్ధాన’’న్తిఆది వుత్తం. సతిపి నేసం ఏకాలమ్బణవత్థుకభావే ఉప్పాదనిరోధాధికారత్తా ఏకుప్పాదనిరోధభావోవ వుత్తో. అపరాపరన్తి పోఙ్ఖానుపోఙ్ఖ.

౪౧౮-౪౨౦. పాళియం మనోమయన్తి ఝానమనసో వసేన మనోమయం. యో హి బాహిరపచ్చయనిరపేక్ఖో, సో మనసావ నిబ్బత్తోతి మనోమయో. రూపలోకే నిబ్బత్తసరీరం సన్ధాయ వదతి. యం వేదవాదినో ‘‘ఆనన్దమయో, విఞ్ఞాణమయో’’తి చ ద్విధా వోహరన్తి. తత్రాపీతి ‘‘మనోమయో అత్తా’’తి వాదేపి. దోసే దిన్నేతి ‘‘అఞ్ఞావ సఞ్ఞా భవిస్సతీ’’తిఆదినా దోసే దిన్నే అత్తనో లద్ధింయేవ వదన్తో ‘‘అరూపిం ఖో’’తిఆదిమాహాతి సమ్బన్ధో. ఇధాపి పురిమవాదే వుత్తనయేన ‘‘యది అత్తా మనోమయో సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గీ అహీనిన్ద్రియో భవేయ్య, ఏవం సతి రూపం అత్తా సియా, న చ సఞ్ఞీ సఞ్ఞాయ అరూపభావతో’’తిఆది సబ్బం దోసదస్సనం వేదితబ్బం. తమత్థఞ్హి దస్సేన్తో భగవా ‘‘మనోమయో చ హి తే పోట్ఠపాదా’’తిఆదిమవోచ. కస్మా పనాయం పరిబ్బాజకో పఠమం ఓళారికం అత్తానం పటిజానిత్వా తం లద్ధిం విస్సజ్జేత్వా పున మనోమయం అత్తానం పటిజానాతి? తమ్పి విస్సజ్జిత్వా పున అరూపిం అత్తానం పటిజానాతీతి? కామఞ్చేత్థ కారణం ‘‘తతో సో అరూపీ అత్తాతి ఏవంలద్ధికో సమానోపి…పే… ఆదిమాహా’’తి హేట్ఠా వుత్తమేవ, తథాపి ఇమే తిత్థియా నామ అనవట్ఠితచిత్తా థుసరాసిమ్హి నిఖాతఖాణుకో వియ చఞ్చలాతి కారణన్తరమ్పి దస్సేతుం ‘‘యథా నామా’’తిఆది వుత్తం. సఞ్ఞా నప్పతిట్ఠాతీతి ఆరమ్మణే సఞ్జాననవసేన సఞ్ఞా న పతిట్ఠాతి, ఆరమ్మణే సఞ్ఞం న కరోతీతి వుత్తం హోతి. సఞ్ఞాపతిట్ఠానకాలేతి ఏత్థాపి అయం నయో.

తత్రాపీతి ‘‘అరూపీ అత్తా’’తి వాదేపి. సఞ్ఞాయాతి పకతిసఞ్ఞాయ, ఏవం భదన్తధమ్మపాలత్థేరేన (దీ. ని. టీ. ౧.౪౧౮-౪౨౦) వుత్తం. అఞ్ఞస్మిం తిత్థాయతనే ఉప్పాదనిరోధన్తి హి సమ్బన్ధో. తేన వేదికానం మతేన నానక్ఖణే ఉప్పన్నాయ నానారమ్మణాయ సఞ్ఞాయ ఉప్పాదనిరోధమిచ్ఛతీతి దస్సేతి. కేచి పన ‘‘ఆచరియసఞ్ఞాయా’’తి పఠన్తి, తదయుత్తం అత్థస్స విరుద్ధత్తా, థేరేన చ అనుద్ధటత్తా. అపరాపరం పవత్తాయ సఞ్ఞాయ ఉప్పాదవయదస్సనతో ఉప్పాదనిరోధం ఇచ్ఛతి. తథాపి ‘‘సఞ్ఞా సఞ్ఞా’’తి పవత్తసమఞ్ఞం ‘‘అత్తా’’తి గహేత్వా తస్స అవిచ్ఛేదం పరికప్పేన్తో సస్సతం మఞ్ఞతి. తేనాహ ‘‘అత్తానం పన సస్సతం మఞ్ఞతీ’’తి. తస్మాతి అపరాపరం పవత్తసఞ్ఞాయ నామమత్తేన సస్సతం మఞ్ఞనతో. సఞ్ఞాయ ఉప్పాదనిరోధమత్తే అట్ఠత్వా తదుత్తరి సస్సతగ్గాహస్స గహణతో దోసం దస్సేతీతి అధిప్పాయో. తథేవాతి యథా ‘‘రూపీ అత్తా, మనోమయో అత్తా’’తి చ వాదద్వయే అత్తనో అసఞ్ఞతా, ఏవఞ్చస్స ‘‘అచేతనతా’’తిఆదిదోసప్పసఙ్గో దున్నివారో, తథేవ ఇమస్మిం వాదేపీతి అత్థో. మిచ్ఛాదస్సనేనాతి అత్తదిట్ఠిసఙ్ఖాతేన మిచ్ఛాభినివేసేన. అభిభూతత్తాతి అనాదికాలభావితభావేన అజ్ఝోత్థటత్తా, నివారితఞాణచారత్తాతి వుత్తం హోతి. యేన సన్తతిఘనేన, సమూహఘనేన చ వఞ్చితో బాలో పబన్ధవసేన పవత్తమానం ధమ్మసమూహం మిచ్ఛాగాహవసేన ‘‘అత్తా’’తి చ ‘‘నిచ్చో’’తి చ అభినివిస్స వోహరతి, తం ఏకత్తసఞ్ఞితం సన్తతిఘనం, సమూహఘనఞ్చ వినిభుజ్జ యాథావతో జాననం ఘనవినిబ్భోగో, సో చ సబ్బేన సబ్బం తిత్థియానం నత్థి. తస్మా అయమ్పి పరిబ్బాజకో తాదిసస్స ఞాణపరిపాకస్స అభావతో వుచ్చమానమ్పి నానత్తం నాఞ్ఞాసీతి ఆహ ‘‘తం నానత్తం అజానన్తో’’తి. సఞ్ఞా నామాయం నానారమ్మణా నానాక్ఖణే ఉప్పజ్జతి, వేతి చాతి వేదికానం మతం. సఞ్ఞాయ ఉప్పాదనిరోధం పస్సన్తోపి సఞ్ఞామయం సఞ్ఞాభూతం అత్తానం పరికప్పేత్వా యథావుత్తఘనవినిబ్భోగాభావతో నిచ్చమేవ కత్వా దిట్ఠిమఞ్ఞనాయ మఞ్ఞతి. తథాభూతస్స చ తస్స సణ్హసుఖుమపరమగమ్భీరధమ్మతా న ఞాయతేవాతి ఇదం కారణం పస్సన్తేన భగవతా ‘‘దుజ్జానం ఖో’’తిఆది వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘అథస్స భగవా’’తిఆదిమాహ.

దిట్ఠిఆదీసు ‘‘ఏవమేత’’న్తి దస్సనం అభినివిసనం దిట్ఠి. తస్సా ఏవ పుబ్బభాగభూతం ‘‘ఏవమేత’’న్తి నిజ్ఝానవసేన ఖమనం ఖన్తి. తథా రోచనం రుచి.‘‘అఞ్ఞథాయేవా’’తిఆది తేసం దిట్ఠిఆదీనం విభజ్జ దస్సనం. తత్థ అఞ్ఞథాయేవాతి యథా అరియవినయే అన్తద్వయం అనుపగమ్మ మజ్ఝిమపటిపదావసేన దస్సనం హోతి, తతో అఞ్ఞథాయేవ. అఞ్ఞదేవాతి యం పరమత్థతో విజ్జతి ఖన్ధాయతనాది, తస్స చాపి అనిచ్చతాది, తతో అఞ్ఞదేవ పరమత్థతో అవిజ్జమానం అత్తసస్సతాదికం తయా ఖమతే చేవ రుచ్చతే చాతి అత్థో. ఆభుసో యుఞ్జనం ఆయోగో. తేన వుత్తం ‘‘యుత్తపయుత్తతా’’తి. పటిపత్తియాతి పరమత్తచిన్తనాదిపరిబ్బాజకపటిపత్తియా. ఆచరియస్స భావో ఆచరియకం, యథా తథా ఓవాదానుసాసనం, తదస్సత్థీతి ఆచరియకో యథా ‘‘సద్ధో’’తి ఆహ ‘‘అఞ్ఞత్థా’’తిఆది. అఞ్ఞస్మిం తిత్థాయతనే తవ ఆచరియభావో అత్థీతి యోజనా. ‘‘తేనా’’తిఆది సహ యోజనాయ యథావాక్యం దస్సనం. ‘‘అయం పరమత్థో, అయం సమ్ముతీ’’తి ఇమస్స విభాగస్స దుబ్బిభాగత్తా దుజ్జానం ఏతం నానత్తం. ‘‘యజ్జేతం దుజ్జానం తావ తిట్ఠతు, అఞ్ఞం పనత్థం భగవన్తం పుచ్ఛామీ’’తి చిన్తేత్వా తథా పటిపన్నతం దస్సేతుం ‘‘అథ పరిబ్బాజకో’’తిఆది వుత్తం. అఞ్ఞో వా సఞ్ఞాతోతి సఞ్ఞాసభావతో అఞ్ఞసభావో వా అత్తా హోతూతి అత్థో. అధునా పన ‘‘అఞ్ఞా వా సఞ్ఞా’’తి పాఠో దిస్సతి. అస్సాతి అత్తనో.

లోకీయతి దిస్సతి, పతిట్ఠహతి వా ఏత్థ పుఞ్ఞపాపం, తబ్బిపాకో చాతి లోకో, అత్తా. సో హిస్స కారకో, వేదకో చాతి ఇచ్ఛితో. దిట్ఠిగతన్తి ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తిఆది (దీ. ని. ౧.౩౧; ఉదా. ౫౫) నయపవత్తం దిట్ఠిగతం. న హేస దిట్ఠాభినివేసో దిట్ఠధమ్మికాదిఅత్థనిస్సితో తదసంవత్తనతో. యో హి తం సంవత్తనకో, సో ‘‘తం నిస్సితో’’తి వత్తబ్బతం లభేయ్య యథా తం పుఞ్ఞఞాణసమ్భారో. ఏతేనేవ నయేన న ధమ్మనిస్సితతాపి సంవణ్ణేతబ్బా. బ్రహ్మచరియస్స ఆది ఆదిబ్రహ్మచరియం, తదేవ ఆదిబ్రహ్మచరియకం యథా ‘‘వినయో ఏవ వేనయికో’’తి (పారా. అట్ఠ. ౮). తేనాహ ‘‘సిక్ఖత్తయసఙ్ఖాతస్సా’’తిఆది. సబ్బమ్పి వాక్యం అన్తోగధావధారణం తస్స అవధారణఫలత్తాతి వుత్తం ‘‘ఆదిమత్త’’న్తి. తదిధ అధిసీలసిక్ఖావ. సా హి సిక్ఖత్తయసఙ్గహితే సాసనబ్రహ్మచరియే ఆదిభూతా, న అఞ్ఞత్థ వియ ఆజీవట్ఠమకాది ఆదిబ్రహ్మచరియకన్తి దస్సేతి ‘‘అధిసీలసిక్ఖామత్త’’న్తి ఇమినా. నిబ్బిన్దనత్థాయాతి ఉక్కణ్ఠితభావాయ. ‘‘అభిజాననాయాతి ఞాతపరిఞ్ఞావసేన అభిజాననత్థాయ. సమ్బుజ్ఝనత్థాయాతి తీరణపహానపరిఞ్ఞావసేన సమ్బోధనత్థాయా’’తి వదన్తి. అపిచ అభిజాననాయాతి అభిఞ్ఞాపఞ్ఞావసేన జాననాయ. తం పన వట్టస్స పచ్చక్ఖకరణమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘పచ్చక్ఖకిరియాయా’’తి. సమ్బుజ్ఝనత్థాయాతి పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన పటివేధత్థాయ. దిట్ఠాభినివేసస్స సంసారవట్టే నిబ్బిదావిరాగనిరోధుపసమాసంవత్తనం వట్టన్తోగధత్తా, తస్స వట్టసమ్బన్ధనతో చ. తథా అభిఞ్ఞాసమ్బోధనిబ్బానాసంవత్తనఞ్చ దట్ఠబ్బం.

కామం తణ్హాపి దుక్ఖసభావా ఏవ, తస్సా పన సముదయభావేన విసుం గహితత్తా ‘‘తణ్హం ఠపేత్వా’’తి వుత్తం. పభావనతోతి ఉప్పాదనతో. దుక్ఖం పభావేన్తీపి తణ్హా అవిజ్జాదిపచ్చయన్తరసహితా ఏవ పభావేతి, న కేవలాతి ఆహ ‘‘సప్పచ్చయా’’తి. అప్పవత్తీతి అప్పవత్తినిమిత్తం. న పవత్తన్తి ఏత్థ దుక్ఖసముదయా, ఏతస్మిం వా అధిగతేతి హి అప్పవత్తి. దుక్ఖనిరోధం నిబ్బానం గచ్ఛతి, తదత్థఞ్చ సా పటిపజ్జితబ్బాతి దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదా. మగ్గపాతుభావోతి మగ్గసముప్పాదో. ఫలసచ్ఛికిరియాతి ఫలస్సాధిగమవసేన పచ్చక్ఖకరణం. తం ఆకారన్తి తం తుణ్హీభావసఙ్ఖాతం గమనలిఙ్గ ఆరోచేన్తో వియ, న పన అభిముఖం ఆరోచేతి.

౪౨౧. సమన్తతో నిగ్గణ్హనవసేన తోదనం విజ్ఝనం సన్నితోదకం. మనోగణాదీనం విసేసనస్స నపుంసకలిఙ్గేన నిద్దిట్ఠత్తా ‘‘వాచాయ సన్నితోదకేనా’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘వచనపతోదకేనా’’తి. అథ వా ‘‘వాచాయా’’తి ఇదం ‘‘సన్నితోదకేనా’’తి ఏత్థ కరణవచనం దట్ఠబ్బం. ‘‘వచనపతోదకేనా’’తి హి వచనేన పతోదకేనాతి అత్థో, ‘‘వాచాయా’’తి వా సమ్బన్ధే సామివచనం. వాచాయ సన్నితోదనకిరియాయ సజ్ఝబ్భరితమకంసూతి యోజేతబ్బం. ‘‘సజ్ఝబ్భరిత’’న్తి ఏతస్స ‘‘సం అధి అభి అరిభ’’న్తి పదచ్ఛేదో, సమన్తతో భుసం అరితన్తి అత్థో, సతమత్తేహి తుత్తకేహి వియ వివిధేహి పరిబ్బాజకవాచాతోదనేహి తుదిం సూతి వుత్తం హోతి. తథా హి వుత్తం ‘‘ఉపరి విజ్ఝింసూ’’తి. సభావతో విజ్జమానన్తి పరమత్థసభావతో ఉపలబ్భమానం, న పకతిఆది వియ అనుపలబ్భమానం. తచ్ఛన్తి సచ్చం. తథన్తి అవిపరీతం. అత్థతో వేవచనమేవ తం పదత్తయం. నవలోకుత్తరధమ్మేసూతి విసయే భుమ్మం, తే ధమ్మే విసయం కత్వా. ఠితసభావన్తి అవట్ఠితసభావం, తదుప్పాదకన్తి అత్థో. లోకుత్తరధమ్మనియామనియతన్తి లోకుత్తరధమ్మసమ్పాపననియామేన నియతం. ఇదాని పన ‘‘లోకుత్తరధమ్మనియామత’’న్తి పాఠో, సో న పోరాణో ఆచరియేన అనుద్ధటత్తా. కస్మా పనేసా పటిపదా ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతాతి ఆహ ‘‘బుద్ధానఞ్హీ’’తిఆది. సాతి పటిపదా. ఏదిసాతి ‘‘ధమ్మట్ఠితత’’న్తిఆదినా వుత్తప్పకారా.

చిత్తహత్థిసారిపుత్తపోట్ఠపాదవత్థువణ్ణనా

౪౨౨. హత్థిం సారేతి దమేతీతి హత్థిసారీ, హత్థాచరియో. సుఖుమేసు అత్థన్తరేసూతి ఖన్ధాయతనాదీసు సుఖుమఞాణగోచరేసు ధమ్మేసు. అభిధమ్మికో కిరేస. కుసలోతి పుబ్బేపి బుద్ధసాసనే కతపరిచయతాయ ఛేకో. తాదిసే చిత్తేతి గిహిభావచిత్తే. ఇతరో పన తం సుత్వావ న విబ్భమి, పబ్బజ్జాయమేవ అభిరమీతి అధిప్పాయో. గిహిభావే ఆనిసంసకథాయ కథితత్తాతి ఏత్థ సీలవన్తస్స భిక్ఖునో తథా కథనేన విబ్భమనే నియోజితత్తా ఇదాని సయమ్పి సీలవా ఏవ హుత్వా ఛ వారే విబ్భమీతి అధిప్పాయో గహేతబ్బో. కమ్మసరిక్ఖకేన హి కమ్మఫలేన భవితబ్బం. కథేన్తానన్తి అనాదరే సామివచనం. మహాసావకస్స కథితేతి మహాసావకభూతేన మహాకోట్ఠికత్థేరేన అపసాదనవసేన కథితే, కథననిమిత్తం పతిట్ఠం లద్ధుం అసక్కోన్తోతి అత్థో. ‘‘విబ్భమిత్వా గిహీ జాతో’’తి ఇదం సత్తమవారమివ వుత్తం. ధమ్మపదట్ఠకథాయం (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౩ చిత్తహత్థత్థేరవత్థు) పన కుదాలపణ్డితజాతకే (జా. అట్ఠ. ౧.౧.౭ కుద్దాలజాతకవణ్ణనా) చ ఛక్ఖత్తుమేవ విబ్భమనవారో వుత్తో. గిహిసహాయకోతి గిహికాలే సహాయకో. అపసక్కన్తోపి నామాతి అపి నామ అపసక్కన్తో, గారయ్హవచనమేతం. పబ్బజితుం వట్టతీతి పబ్బజ్జా వట్టతి.

౪౨౩. పఞ్ఞాచక్ఖునో నత్థితాయాతి సువుత్తదురుత్తసమవిసమదస్సనసమత్థస్స పఞ్ఞాచక్ఖునో అభావేన. యాదిసేన చక్ఖునా సో ‘‘చక్ఖుమా’’తి వుత్తో, తం దస్సేతుం ‘‘సుభాసితా’’తిఆది వుత్తం. అయం అట్ఠకథాతో అపరో నయో – ఏకంసికాతి ఏకన్తికా, నిబ్బానవహభావేన నిచ్ఛితాతి వుత్తం హోతి. పఞ్ఞత్తాతి వవత్థపితా. న ఏకంసికాతి న ఏకన్తికా నిబ్బానావహభావేన నిచ్ఛితా వట్టన్తోగధభావతోతి అధిప్పాయో. అయమత్థో హి ‘‘కస్మా చేతే పోట్ఠపాద మయా ఏకంసికా ధమ్మా దేసితా పఞ్ఞత్తా, ఏతే పోట్ఠపాద అత్థసంహితా…పే… నిబ్బానాయ సంవత్తన్తీ’’తిఆదిసుత్తపదేహి సంసన్దతి సమేతీతి.

ఏకంసికధమ్మవణ్ణనా

౪౨౫. ‘‘కస్మా ఆరభీ’’తి కారణం పుచ్ఛిత్వా ‘‘అనియ్యానికభావదస్సనత్థ’’న్తి పయోజనం విస్సజ్జితం. ఫలే హి సిద్ధే హేతుపి సిద్ధో హోతీతి, అయం ఆచరియమతి (దీ. ని. టీ. ౧.౪౨౫) అపరే పన ‘‘ఏదిసేసు అత్థసద్దో కారణే వత్తతి, హేత్వత్థే చ పచ్చత్తవచనం, తస్మా అనియ్యానికభావదస్సనన్తి ఏత్థ అనియ్యానికభావదస్సనకారణా’’తి అత్థమిచ్ఛన్తి. పఞ్ఞాపితనిట్ఠాయాతి పవేదితవిముత్తిమగ్గస్స. వట్టదుక్ఖపరియోసానం గచ్ఛతి ఏతాయాతి నిట్ఠాతి హి విముత్తి వుత్తా ‘‘గోట్ఠా పట్ఠితగావో’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౬) మహాసీహనాదసుత్తపదే వియ ఠా-సద్దస్స గతిఅత్థే పవత్తనతో. నిట్ఠామగ్గో చ ఇధ ఉత్తరపదలోపేన ‘‘నిట్ఠా’’తి అధిప్పేతో. తస్సేవ హి నియ్యానికతా, అనియ్యానికతా చ వుచ్చతి, న నిట్ఠాయ. నియ్యాతీతి నియ్యానికా య-కారస్స క-కారం కత్వా. అనీయసద్దో హి బహులం కత్తుత్థాభిధాయకో, న నియ్యానికా అనియ్యానికా, తస్సా భావో తథా. నియ్యానం వా నిగ్గమనం నిస్సరణం, వట్టదుక్ఖస్స వూపసమోతి అత్థో, నియ్యానమేవ నియ్యానికం, న నియ్యానికం అనియ్యానికం, సో ఏవ భావో సభావో అనియ్యానికభావో, తస్స దస్సనత్థన్తి యోజేతబ్బం.

‘‘సబ్బే హీ’’తిఆది తదత్థవివరణం. అమతం నిబ్బానం నిట్ఠమితి పఞ్ఞపేతి యథాతి సమ్బన్ధో. లోకథూపికాదివసేన నిట్ఠం పఞ్ఞపేన్తీతి ‘‘నిబ్బానం నిబ్బాన’’న్తి వచనసామఞ్ఞమత్తం గహేత్వా తథా పఞ్ఞపేన్తి. లోకథూపికా నామ బ్రహ్మభూమి వుచ్చతి లోకస్స థూపికసదిసతాపరికప్పనేన. కేచి పన ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనభూమిం లోకథూపికా’’తి వదన్తి, తదయుత్తం అట్ఠకథాసు తథా అవచనతో. ఆదిసద్దేన చేత్థ ‘‘అఞ్ఞో పురిసో, అఞ్ఞా పకతీ’’తి పకతిపురిసన్తరావబోధో మోక్ఖో, బుద్ధిఆదిగుణవినిముత్తస్స అత్తనో అసకత్తని అవట్ఠానం మోక్ఖో, కాయవిపత్తికతి జాతిబన్ధానం అపవజ్జనవసేన అప్పవత్తో మోక్ఖో, పరేన పురిసేన పలోకతా మోక్ఖో, తంసమీపతా మోక్ఖో, తంసమాయోగో మోక్ఖోతి ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తస్మిం తస్మిఞ్హి సమయే నిట్ఠం అపఞ్ఞపేన్తో నామ నత్థి. బ్రాహ్మణానం పఠమజ్ఝానబ్రహ్మలోకో నిట్ఠా. తత్థ హి నేసం నిచ్చాభినివేసో యథా తం బకస్స బ్రహ్మునో, (మ. ని. ౧.౫౦౧) వేఖనసాదితాపసానం ఆభస్సరా, సఞ్చయాదిపరిబ్బాజకానం సుభకిణ్హా, ఆజీవకానం ‘‘అనన్తమానసో’’తి పరికప్పితో అసఞ్ఞీభవో. ఇమస్మిం పన సాసనే అరహత్తం నిట్ఠా, సబ్బేపి చేతే దిట్ఠివసేన బ్రహ్మలోకాదీని అరహత్తమఞ్ఞనాయ ‘‘నిబ్బానం నిబ్బాన’’న్తి వచనసామఞ్ఞమత్తం గహేత్వా తథా పఞ్ఞపేన్తి, న పన పరమత్థతో నేసంసమయే నిబ్బానపఞ్ఞాపనస్స లబ్భనతోతి ఆహ ‘‘సా చ న నియ్యానికా’’తిఆది. యథాపఞ్ఞత్తాతి యేన యేన పకారేన పఞ్ఞత్తా, పఞ్ఞత్తప్పకారా హుత్వాతి అత్థో. న నియ్యాతీతి ‘‘యేనాకారేన నిట్ఠా పాపుణీయతీ’’తి తేహి పవేదితా, తేనాకారేన తస్సా అపత్తబ్బతాయ న నియ్యాతి. పణ్డితేహి పటిక్ఖిత్తాతి ‘‘నాయం నిట్ఠా పటిపదా వట్టస్స అనతిక్కమనతో’’తి బుద్ధాదీహి పణ్డితేహి పటిక్ఖిత్తా. నివత్తతీతి పటిక్ఖేపకారణవచనం, యస్మా తేహి పఞ్ఞత్తా నిట్ఠా పటిపదా న నియ్యాతి న గచ్ఛతి, అఞ్ఞదత్థు తంసమఙ్గినం పుగ్గలం సంసారే ఏవ పరిబ్భమాపేన్తీ నివత్తతి, తస్మా పణ్డితేహి పటిక్ఖిత్తాతి అత్థో. తన్తి అనియ్యానికభావం.

జానం, పస్సన్తి చ పుథువచనవిపరియాయోతి ఆహ ‘‘జానన్తా పస్సన్తా’’తి. గచ్ఛన్తాదిసద్దానఞ్హి ‘‘యా పన భిక్ఖునీ జానం సభిక్ఖుకం ఆరామం అనాపుచ్ఛా పవిసేయ్యా’’తిఆదీసు (పాచి. ౧౦౨౪) లిఙ్గవసేన విపరియాయో, జానన్తీతి అత్థో. ‘‘యాచం అదదమప్పియో’’తిఆదీసు (పారా. ౩౪౬; జా. ౧.౭.౫౫) విభత్తివసేన, యాచన్తస్సాతి అత్థో. ఇధ పన పుథువచనవసేనాతి వేదితబ్బం. పధానం జాననం నామ పచ్చక్ఖతో జాననం తస్స జేట్ఠభావతో, దస్సనమప్పధానం తస్స సంసయానుబన్ధత్తాతి అయం కమో వుత్తో ‘‘జానం పస్స’’న్తి. తేనేత్థ జాననేన దస్సనం విసేసేతి. ఏవఞ్హి దిట్ఠపుబ్బాని ఖో తస్మిం లోకే మనుస్సానం సరీరసణ్ఠానాదీనీతి ఏకతో అధిప్పాయదస్సనం సూపపన్నం హోతి. అయఞ్హేత్థాధిప్పాయో ‘‘కిం తుమ్హాకం ఏకన్తసుఖే లోకే పచ్చక్ఖతో ఞాణదస్సనం అత్థీ’’తి. జానన్తి వా తస్స లోకస్స అనుమానవిసయతం వుచ్చతి, పస్సన్తి పచ్చక్ఖతో విసయతం. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘అపి తుమ్హాకం లోకో పచ్చక్ఖతో ఞాతో, ఉదాహు అనుమానతో’’తి.

యస్మా పన లోకే పచ్చక్ఖభూతో అత్థో ఇన్ద్రియగోచరభావేన పాకటో, తస్మా పాకటేన అత్థేన అధిప్పాయం దస్సేతుం ‘‘దిట్ఠపుబ్బానీ’’తిఆది వుత్తం. దిట్ఠపదేన వా దస్సనం, తదనుగతఞ్చ జాననం గహేత్వా తదుభయేనేవ అత్థేన అధిప్పాయం విభావేతుం ఏవం వుత్తన్తిపి దట్ఠబ్బం. దిట్ఠపుబ్బానీతి హి దస్సనేన, తదనుగతేన చ ఞాణేన గహితపుబ్బానీతి అత్థో. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సరీరసణ్ఠానాదీనీ’’తి సమరియాదవచనం సమత్థితం హోతి. ‘‘అప్పాటిహీరకత’’న్తి అయం అనునాసికలోపనిద్దేసోతి ఆహ ‘‘అప్పాటిహీరకం త’’న్తి. తం వచనం అప్పాటిహీరకం సమ్పజ్జతీతి సమ్బన్ధో. అప్పాటిహీరపదే అనునాసికలోపో, ‘‘కత’’న్తి చ ఏకం పదన్తి కేచి, తదయుత్తం సమాససమ్భవతో, అనునాసికలోపస్స చ అవత్తబ్బత్తా. ఏవమేత్థ వణ్ణయన్తి – పటిపక్ఖహరణతో పటిహారియం, తదేవ పాటిహారియం. అత్తనా ఉత్తరవిరహితవచనం. పాటిహారియమేవేత్థ ‘‘పాటిహీరక’’న్తి వుత్తం పరేహి వుచ్చమానఉత్తరేహి సఉత్తరత్తా, న పాటిహీరకన్తి అప్పాటిహీరకం. విరహత్థో చేత్థ అ-సద్దో. తేనాహ ‘‘పటిహరణవిరహిత’’న్తి. సఉత్తరఞ్హి వచనం తేన ఉత్తరవచనేన పటిహరీయతి విపరివత్తీయతి, తస్మా ఉత్తరవచనం పటిహరణం నామ, తతో విరహితన్తి అత్థో. తస్మా ఏవ నియ్యానస్స పటిహరణమగ్గస్స అభావతో ‘‘అనియ్యానిక’’న్తి వత్తబ్బతం లభతి. తేన వుత్తం ‘‘అనియ్యానిక’’న్తి.

౪౨౬. విలాసో ఇత్థిలీళా, యో ‘‘సిఙ్గారభావజా కిరియా’’తిపి వుచ్చతి. ఆకప్పో కేసబన్ధవత్థగ్గహణాదిఆకారవిసేసో, వేససంవిధానం వా. ఆదిసద్దేన హావాదీనం సఙ్గహో. హావాతి హి చాతురియం వుచ్చతి.

తయోఅత్తపటిలాభవణ్ణనా

౪౨౮. ఆహితో అహంమానో ఏత్థాతి అత్తా, అత్తభావోతి ఆహ ‘‘అత్తభావపటిలాభో’’తి. కథం దస్సేతీతి వుత్తం ‘‘ఓళారికత్తభావపటిలాభేనా’’తిఆది. కామభవం దస్సేతి ఇతరభవద్వయత్తభావతో ఓళారికత్తా. రూపభవం దస్సేతి ఝానమనేన నిబ్బత్తం హుత్వా రూపీభావేన ఉపలబ్భనతో. అరూపభవం దస్సేతి అరూపీభావేన ఉపలబ్భనతో. సంకిలేసికా ధమ్మా నామ ద్వాదస అకుసలచిత్తుప్పాదా తదభావే కస్సచి సంకిలేసస్స అసమ్భవతో. వోదానియా ధమ్మా నామ సమథవిపస్సనా తాసం వసేన సబ్బసో చిత్తవోదానస్స సిజ్ఝనతో.

౪౨౯. పటిపక్ఖధమ్మానం అసముచ్ఛేదే సతి న కదాచిపి అనవజ్జధమ్మానం వా పారిపూరీ, వేపుల్లం వా సమ్భవతి, సముచ్ఛేదే పన సతి సమ్భవతీతి మగ్గఫలపఞ్ఞానమేవ గహణం దట్ఠబ్బం, తా హి సకిం పరిపుణ్ణాపి అపరిహీనధమ్మత్తా పరిపుణ్ణా ఏవ భవన్తి. తరుణపీతీతి ఉప్పన్నమత్తా అలద్ధాసేవనా దుబ్బలపీతి. బలవతుట్ఠీతి పునప్పునం ఉప్పత్తియా లద్ధాసేవనా ఉపరివిసేసాధిగమస్స పచ్చయభూతా థిరతరా పీతి. ఇదాని సఙ్ఖేపతో పిణ్డత్థం దస్సేన్తో ‘‘కిం వుత్త’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ యం విహారం సయం…పే… విహరిస్సతీతి అవోచుమ్హాతి సమ్బన్ధో. ఇదం వుత్తం హోతి – యం విహారం ‘‘సంకిలేసికవోదానియధమ్మానం పహానాభివుద్ధినిట్ఠం పఞ్ఞాయ పారిపూరివేపుల్లభూతం ఇమస్మింయేవ అత్తభావే అపరప్పచ్చయేన ఞాణేన పచ్చక్ఖతో సమ్పాదేత్వా విహరిస్సతీ’’తి కథయిమ్హాతి. తత్థాతి తస్మిం విహారే. తస్సాతి ఓవాదకరస్స భిక్ఖునో. ఏవం విహరతోతి వుత్తప్పకారేన విహరణహేతు, విహరన్తస్స వా. తన్నిమిత్తం పామోజ్జం, పమోదప్పభవా పీతి, తప్పచ్చయభూతం పస్సద్ధిద్వయం, తథా సూపట్ఠితా సతి, ఉక్కంసగతతాయ ఉత్తమఞాణం. సుఖో చ విహారో భవిస్సతీతి యోజనా. కాయచిత్తపస్సద్ధీ హి ‘‘పస్సద్ధీ’’తి వుత్తా, అయమేవ వా పాఠో. ‘‘నామకాయపస్సద్ధీ’’తిపి పఠన్తి, తదయుత్తమేవ పస్సద్ధిద్వయస్స అవినాభావతో. కస్మా పనేస సుఖో విహారోతి ఆహ ‘‘సబ్బవిహారేసూ’’తిఆది, సబ్బేసుపి ఇరియాపథవిహారాదీసు సన్తపణీతతాయ ఇమస్సేవ సుఖత్తా ‘‘సుఖో విహారో’’తి వత్తబ్బతం అరహతీతి వుత్తం హోతి. కథం సుఖోతి వుత్తం ‘‘ఉపసన్తో పరమమధురో’’తి.

పఠమజ్ఝానే పటిలద్ధమత్తే హీనభావతో పీతి దుబ్బలా పామోజ్జపక్ఖికా, సుభావితే పన తస్మిం పగుణే సా పణీతా బలవభావతో పరిపుణ్ణకిచ్చా పీతీతి వుత్తం ‘‘పఠమజ్ఝానే పామోజ్జాదయో ఛపి ధమ్మా లబ్భన్తీ’’తి. పామోజ్జం నివత్తతీతి దుబ్బలపీతిసఙ్ఖాతం పామోజ్జం ఛసు ధమ్మేసు నివత్తతి హాయతి. వితక్కవిచారక్ఖోభవిరహితేన హి చతుక్కనయవిభత్తే దుతియజ్ఝానే సబ్బదా పీతి బలవతీ ఏవ హోతి, న పఠమజ్ఝానే వియ కదాచి దుబ్బలాతి ఏవం వుత్తం. పీతి నివత్తతి తప్పహానేనేవ తతియజ్ఝానస్స లబ్భనతో. ‘‘సుఖో విహారో’’తి ఇమినా సమాధి గహితోతి ఆహ ‘‘తథా చతుత్థే’’తి. యే పన ‘‘సుఖో విహారో’తి ఏతేన సుఖం గహిత’’న్తి వదన్తి, తేసం మతేన సన్తవుత్తితాయ ఉపేక్ఖాపి చతుత్థజ్ఝానే ‘‘సుఖ’’మిచ్చేవ భాసితాతి (విభ. అట్ఠ. ౨౩౨; విసుద్ధి. ౨.౬౪౪; మహాని. అట్ఠ. ౨౭; పటి. మ. అట్ఠ. ౧౦౫) కత్వా తథా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఇమస్మింయేవ దీఘనికాయే (దీ. ని. ౧.౪౩౨; ౩.౧౬౬, ౩౫౮) ఆగతం అనేకధా దేసనానయముద్ధరిత్వా ఇధ దేసితనయం నియమేతుం ‘‘ఇమేసూ’’తిఆది వుత్తం. సుద్ధ…పే… కథితన్తి ఉపరిమగ్గం అకథేత్వా కేవలం విపస్సనాపాదకమేవ ఝానం కథితం. చతూహి…పే… కథితాతి విపస్సనాపాదకభావేన ఝానాని కథేత్వా తతో పరం విపస్సనాపుబ్బకా చత్తారోపి మగ్గా కథితా. చతుత్థజ్ఝానికఫలసమాపత్తి కథితాతి పఠమజ్ఝానికాదికా ఫలసమాపత్తియో అకథేత్వా చతుత్థజ్ఝానికా ఏవ ఫలసమాపత్తి కథితా. పీతివేవచనమేవ కత్వాతి ద్విన్నం పీతీనం ఏకస్మిం చిత్తుప్పాదే అనుప్పజ్జనతో పామోజ్జం పీతివేవచనమేవ కత్వా, తదుభయం అభేదతో కత్వాతి వుత్తం హోతి. పీతిసుఖానం అపరిచ్చత్తత్తా, ‘‘సుఖో విహారో’’తి చ సాతిసయస్స సుఖవిహారస్స గహితత్తా ‘‘దుతియజ్ఝానికఫలసమాపత్తి నామ కథితా’’తి వుత్తం. కామం పఠమజ్ఝానేపి పీతిసుఖాని లబ్భన్తి, తాని పన వితక్కవిచారపరిక్ఖోభేన న తత్థ సన్తపణీతాని, ఇధ చ సన్తపణీతానేవ అధిప్పేతాని, తస్మా దుతియజ్ఝానికా ఏవ ఫలసమాపత్తి గహితా, న పఠమజ్ఝానికాతి దట్ఠబ్బం.

౪౩౨-౪౩౭. విభావనత్థోతి పకాసనత్థో సరూపతో నిరూపనత్థో ‘‘న సమణో గోతమో బ్రాహ్మణే జిణ్ణే …పే… అభివాదేతి వా పచ్చుట్ఠేతి వా ఆసనేన వా నిమన్తేతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౧౧; పారా. ౨) వియ. తేనాహ ‘‘అయం సో’’తిఆది. ‘‘అయం అత్తపటిలాభో సో ఏవా’’తి ఏవం సరూపతో విభావేత్వా పకాసేత్వా. అయన్తి హి భగవతా పుబ్బే వుత్తం అత్తపటిలాభం ఆసన్నపచ్చక్ఖభావేన పచ్చామసతి, సోతి పన పరేహి పుచ్ఛియమానం పరమ్ముఖభావేన. న నం ఏవం వదామాతి ఏత్థ నన్తి ఓళారికమత్తపటిలాభం. సప్పాటిహీరకతన్తి ఏత్థ పుబ్బే వుత్తనయేన అత్థో వేదితబ్బో. పరేహి చోదితవచనపటిహారకం సఉత్తరవచనం సప్పాటిహీరకన్తి హి అయమేవ విసేసో. తుచ్ఛోతి ముసా అభూతో. సోతి మనోమయో, అరూపో వా అత్తపటిలాభో. స్వేవాతి సో ఏవ ఓళారికో అత్తపటిలాభో. తస్మిం సమయే సచ్చో హోతీతి తస్మిం పచ్చుప్పన్నసమయే విజ్జమానో హోతి. అత్తపటిలాభోత్వేవ నియ్యాతేసీతి అత్తపటిలాభసద్దేన తథా ఏవ పరియోసాపేసి, న పన నం ‘‘అత్తపటిలాభో’’తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి పఞ్ఞత్తిం సరూపతో నీహరిత్వా దస్సేసీతి అధిప్పాయో. రూపాదయో చేత్థ ధమ్మాతి రూపవేదనాదయో ఏవ ఏత్థ లోకే సభావధమ్మా. నామమత్తమేతన్తి రూపాదికే పఞ్చక్ఖన్ధే ఉపాదాయ నామపఞ్ఞత్తిమత్తమేతం ‘‘అత్తపటిలాభో’’తి. ఏవరూపా వోహారాతి ‘‘ఓళారికో అత్తపటిలాభో’’తిఆదివోహారా. నామపఞ్ఞత్తివసేనాతి నామభూతపఞ్ఞత్తిమత్తవసేన. ‘‘అత్తపటిలాభో’తి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీ’’తి నియ్యాతనత్థం.

౪౩౮. ఏవఞ్చ పన వత్వాతి రూపాదికే ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తిమత్తమేతం అత్తపటిలాభోతి ఇమమత్థం ‘‘యస్మిం చిత్త సమయే’’తిఆదినా వత్వా. పటిపుచ్ఛిత్వాతి యథా పరే పుచ్ఛేయ్యుం, తథా కాలవిభాగతో పటిపదాని పుచ్ఛిత్వా. వినయనత్థన్తి యథాపుచ్ఛితస్స అత్థస్స ఞాపనవసేన వినయనత్థాయ. యే తే అతీతా ధమ్మాతి అతీతసమయే అతీతత్తపటిలాభస్స ఉపాదానభూతా రూపాదయో ధమ్మా. తే ఏతరహి నత్థి నిరుద్ధత్తా. తతో ఏవ ‘‘అహేసు’’న్తి సఙ్ఖ్యం గతా. తస్మాతి ఉపాదానస్స అతీతస్మింయేవ సమయే లబ్భనతో. సోపీతి తదుపాదానో మే అత్తపటిలాభోపి. తస్మింయేవ సమయేతి అతీతే ఏవ సమయే. సచ్చో అహోసీతి భూతో విజ్జమానో వియ అహోసి. అనాగతపచ్చుప్పన్నానన్తి అనాగతానఞ్చేవపచ్చుప్పన్నానఞ్చ రూపాదిధమ్మానం ఉపాదానభూతానం. తదా అభావాతి తస్మిం అతీతసమయే అభావా అవిజ్జమానత్తా. తదుపాదానభూతో అనాగతో, పచ్చుప్పన్నో చ అత్తపటిలాభో తస్మిం అతీత సమయే మోఘో తుచ్ఛో ముసా నత్థీతి అత్థో. అత్థతోతి పఞ్ఞత్తిఅత్థతో. నామమత్తమేవాతి సమఞ్ఞామత్తమేవ. పరమత్థతో అనుపలబ్భమానత్తా అత్తపటిలాభం పటిజానాతి.

‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా యే తే అనాగతా ధమ్మా, తే ఏతరహి నత్థి, ‘‘భవిస్సన్తీ’’తి పన సఙ్ఖ్యం గతా, తస్మా సోపి మే అత్తపటిలాభో తస్మింయేవ సమయే సచ్చో భవిస్సతి. అతీతపచ్చుప్పన్నానం పన ధమ్మానం తదా అభావా తస్మిం సమయే ‘‘మోఘో అతీతో, మోఘో పచ్చుప్పన్నో’’తి ఏవం అత్థతో నామమత్తమేవ అత్తపటిలాభం పటిజానాతి. యే ఇమే పచ్చుప్పన్నా ధమ్మా, తే ఏతరహి ‘‘అత్థీ’’తి సఙ్ఖ్యం గతా, తస్మా య్వాయం మే అత్తపటిలాభో, సో ఇదాని సచ్చో హోతి. అతీతానాగతానం పన ధమ్మానం అధునా అభావా ఏతరహి ‘‘మోఘో అతీతో, మోఘో అనాగతో’’తి ఏవం అత్థతో నామమత్తమేవ అత్తపటిలాభం పటిజానాతీతి ఇమమత్థం అతిదిసతి.

౪౩౯-౪౪౩. సంసన్దితున్తి సమానేతుం. గవాతి గావితో. తత్థాతి ఖీరాదీసు పఞ్చగోరసేసు. యస్మిం సమయే ఖీరం హోతీతి యస్మిం కాలే భూతుపాదాయసఞ్ఞితం ఉపాదానవిసేసం ఉపాదాయ ఖీరపఞ్ఞత్తి హోతి. న తస్మిం…పే… గచ్ఛతి ఖీరపఞ్ఞత్తిఉపాదానస్స భూతుపాదాయరూపస్స దధిఆదిపఞ్ఞత్తియా అనుపాదానతో. పటినియతవత్థుకా హి ఏతా లోకసమఞ్ఞా. తేనాహ ‘‘యే ధమ్మే ఉపాదాయా’’తిఆది. సఙ్ఖాయతి కథీయతి ఏతాయాతి సఙ్ఖా. అత్తం నీహరిత్వా ఉచ్చన్తి వదన్తి ఏతాయాతి నిరుత్తి. తం తదత్థం నమన్తి సత్తా ఏతేనాతి నామం, తథా వోహరన్తి ఏతేనాతి వోహారో, పఞ్ఞత్తియేవ. ‘‘యస్మిం సమయే’’తిఆదినా ఖీరే వుత్తనయం దధిఆదీసుపి ‘‘ఏస నయో సబ్బత్థా’’తి అతిదిసతి.

సమనుజాననమత్తకానీతి ‘‘ఇదం ఖీరం, ఇదం దధీ’’తిఆదినా తాదిసేసు భూతుపాదాయరూపవిసేసేసు లోకే పరమ్పరాగతం పఞ్ఞత్తిం అప్పటిక్ఖిపిత్వా సమనుజాననం వియ పచ్చయవిసేసవిసిట్ఠం రూపాదిఖన్ధసమూహం ఉపాదాయ ‘‘ఓళారికో అత్తపటిలాభో’’తి చ ‘‘మనోమయో అత్తపటిలాభో’’తి చ ‘‘అరూపో అత్తపటిలాభో’’తి చ తథా తథా సమనుజాననమత్తకాని, న చ తబ్బినిముత్తో ఉపాదానతో అఞ్ఞో కోచి పరమత్థతో అత్థీతి వుత్తం హోతి. నిరుత్తిమత్తకానీతి సద్దనిరుత్తియా గహణూపాయమత్తకాని. ‘‘సత్తో ఫస్సో’’తిఆదినా హి సద్దగ్గహణుత్తరకాలం తదనువిద్ధపణ్ణత్తిగ్గహణముఖేనేవ తదత్థావబోధో. తథా చాహు –

‘‘పఠమం సద్దం సోతేన, తీతం దుతియచేతసా;

నామం తతియచిత్తేన, అత్థం చతుత్థచేతసా’’తి. (మణిసారమఞ్జుసాటీకాయం పచ్చయసఙ్గహవిభాగేపి);

వచనపథమత్తకానీతి తస్సేవ వేవచనం. నిరుత్తియేవ హి అఞ్ఞేసమ్పి దిట్ఠానుగతిమాపజ్జన్తానం కారణట్ఠేన వచనపథో. వోహారమత్తకానీతి తథా తథా వోహారమత్తకాని. నామపణ్ణత్తిమత్తకానీతి తస్సేవ పరియాయో, తంతంనామపఞ్ఞాపనమత్తకానీతి అత్థో. సబ్బమేతన్తి ‘‘అత్తపటిలాభో’’తి వా ‘‘సత్తో’’తి వా ‘‘పోసో’’తి వా సబ్బమేతం వోహారమత్తకం. కస్మాతి చే, పరమత్థతో అనుపలబ్భనతోతి దస్సేతుం ‘‘యస్మా’’తిఆది వుత్తం. సుఞ్ఞోతి పరమత్థతో వివిత్తో.

యజ్జేవం కస్మా చేసా బుద్ధేహిపి వుచ్చతీతి చోదనం సోధేన్తో ‘‘బుద్ధానం పనా’’తిఆదిమాహ. సమ్ముతియా వోహారస్స కథనం సమ్ముతికథా. పరమత్థస్స సభావధమ్మస్స కథనం పరమత్థకథా. పరమత్థసన్నిస్సితకథాభావతో అనిచ్చాదికథాపి ‘‘పరమత్థకథా’’తి వుత్తా. పరమత్థధమ్మోయేవ హి ‘‘అనిచ్చో, దుక్ఖో’’తి చ వుచ్చతి, న సమ్ముతిధమ్మో.

‘‘అనిచ్చా సబ్బే సఙ్ఖారా, దుక్ఖానత్తా చ సఙ్ఖతా;

నిబ్బానఞ్చేవ పఞ్ఞత్తి, అనత్తా ఇతి నిచ్ఛయా’’ తి. (పరి. ౨౫౭) –

వచనతో పనేస ‘‘అనత్తా’’తి వుచ్చతి, ఖన్ధాదిపఞ్ఞత్తి పన తజ్జాపఞ్ఞత్తి వియ పరమత్థసన్నిస్సయా, ఆసన్నతరా చ, పుగ్గలపఞ్ఞత్తిఆదయో వియ న దూరే, తస్మా ఖన్ధాదికథాపి ‘‘పరమత్థకథా’’తి వుత్తా, ఖన్ధాదిసీసేన వా తదుపాదానసభావధమ్మా ఏవ గహితాతి దట్ఠబ్బం. నను చ సభావధమ్మాపి సమ్ముతిముఖేనేవ దేసనమారోహన్తి, న పరమత్థముఖేన, తస్మా సబ్బాపి దేసనా సమ్ముతికథావ సియాతి? నయిదమేవం కథేతబ్బధమ్మవిభాగేన కథావిభాగస్స అధిప్పేతత్తా, న చ సద్దో కేనచి పవత్తినిమిత్తేన వినా అత్థం పకాసేతీతి.

కస్మా చేవం దుబ్బిధా బుద్ధానం కథా పవత్తతీతి అనుయోగం కారణవిభావనేన పరిహరితుం ‘‘తత్థ యో’’తిఆది వుత్తం. అత్థం విజానితుం చతుసచ్చం పటివిజ్ఝితుం వట్టతో నియ్యాతుం అరహత్తసఙ్ఖాతం జయగ్గాహం గహేతుం సక్కోతి. యస్మా పరమత్థకథాయ ఏవ సచ్చసమ్పటివేధో, అరియసచ్చకథా చ సిఖాప్పత్తా దేసనా, తస్మా వినేయ్యపుగ్గలవసేన ఆదితో సమ్ముతికథం కథేన్తోపి భగవా పరతో పరమత్థకథంయేవ కథేతీతి ఆహ ‘‘తస్సా’’తిఆది. ‘‘ఆదితోవ సమ్ముతికథం కథేతీ’’తి హి వదన్తో పరతో పరమత్థకథమ్పి కథేతీతి దీపేతి, ఇతరత్థ పన ‘‘ఆదితోవ కథేతీ’’తి అవదన్తో సబ్బత్థపీతి. ‘‘తథా’’తిఆదినా కథాద్వయకథనే పరియాయన్తరం విభావేతి. బోధేత్వాతి వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపం తథా తథా దేసేతబ్బమత్థం జానాపేత్వా, ఇమినా పన ఇమమత్థం దస్సేతి – కత్థచి సమ్ముతికథాపుబ్బికా పరమత్థకథా హోతి పుగ్గలజ్ఝాసయవసేన, కత్థచి పరమత్థకథాపుబ్బికా సమ్ముతికథా, ఇతి వినేయ్యదమ్మకుసలస్స సత్థు వేనేయ్యజ్ఝాసయవసేన తథా తథా దేసనా పవత్తతీతి. సబ్బత్థ పన భగవా ధమ్మతం అవిజహన్తో ఏవ సమ్ముతిమనువత్తతి, సమ్ముతిం అపరిచ్చజన్తోయేవ ధమ్మతం విభావేతి, నం తత్థ అభినివేసాతిధావనాని. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘జనపదనిరుత్తిం నాభినివిసేయ్య, సమఞ్ఞం నాతిధావేయ్యా’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౪౩౯-౪౪౩).

పఠమం సమ్ముతికథాకథనం పన వేనేయ్యవసేన యేభుయ్యేన బుద్ధానమాచిణ్ణన్తి తం కారణేన సద్ధిం దస్సేన్తో ‘‘పకతియా పనా’’తిఆదిమాహ. లూఖాకారాతి వేనేయ్యానమనభిసమ్బుజ్ఝనవసేన లూఖసదిసా. నను చ సమ్ముతి నామ పరమత్థతో అవిజ్జమానత్తా అభూతా, తం కథం బుద్ధా కథేన్తీతి వుత్తం ‘‘సమ్ముతికథం కథేన్తాపీ’’తిఆది. సచ్చమేవాతి తథమేవ. సభావమేవాతి సమ్ముతిభావేన తంసభావమేవ. తేనాహ ‘‘అముసావా’’తి. పరమత్థస్స పన సచ్చాదిభావే వత్తబ్బమేవ నత్థి.

కో పనిమేసం సమ్ముతిపరమత్థధమ్మానం విసేసోతి? యస్మిం భిన్నే, బుద్ధియా వా అవయవవినిబ్భోగే కతే న తంసఞ్ఞా, సో ఘటపటాదిప్పభేదో సమ్ముతి, తబ్బిపరియాయతో పరమత్థో. న హి కక్ఖళఫుసనాదిసభావే అయం నయో లబ్భతి. ఏవం సన్తేపి వుత్తనయేన సమ్ముతి చ సచ్చసభావా ఏవాతి ఆహ ‘‘దువే సచ్చాని అక్ఖాసీ’’తిఆది. తత్థ దువే సచ్చాని అక్ఖాసీతి నానాదేసభాసాకుసలో తిణ్ణం వేదానమత్థసంవణ్ణనకో ఆచరియో వియ నానావిధసమ్ముతిపరమత్థకుసలో భగవా వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపం దువేయేవ సచ్చాని అక్ఖాసీతి అత్థో. తం సరూపతో, పరిమాణతో చ దస్సేతి ‘‘సమ్ముతిం పరమత్థఞ్చ, తతియం నూపలబ్భతీ’’తి ఇమినా. వదతం వరోతి సబ్బేసం వదన్తానం వరో. లోకసఙ్కేతమత్తసిద్ధా సమ్ముతి. పరమో ఉత్తమో అవిపరీతో యథాభూతసభావో పరమత్థో.

ఇదాని నేసం సచ్చసభావం సహ కారణేన దస్సేతుం ‘‘సఙ్కేతవచన’’న్తి గాథా వుత్తా. యస్మా లోకసమ్ముతికారణం, తస్మా సఙ్కేతవచనం సచ్చం, యస్మా చ ధమ్మానం భూతలక్ఖణం, తస్మా పరమత్థవచనం సచ్చన్తి యోజనా. లోకసమ్ముతికారణన్తి హి సఙ్కేతవచనస్స సచ్చభావే కారణదస్సనం, లోకసిద్ధా సమ్ముతి సఙ్కేతవచనస్స అవిసంవాదనతాయ కారణన్తి అత్థో, విసంవాదనాభావతో సఙ్కేతవచనం సచ్చన్తి వుత్తం హోతి. ధమ్మానం భూతలక్ఖణన్తి చ పరమత్థవచనస్స సచ్చభావే కారణదస్సనం. సభావధమ్మానం యో భూతో అవిపరీతో సభావో, తస్స లక్ఖణం అఙ్గనం ఞాపనన్తి అత్థో, యాథావతో అవిసంవాదనవసేన పవత్తనతో పరమత్థవచనం సచ్చన్తి అధిప్పాయో. అనఙ్గణసుత్తటీకాయం పన ఆచరియేనేవ నిస్సక్కవచనేన పదముల్లిఙ్గేత్వా ‘‘లోకసమ్ముతికారణాతి లోకసమఞ్ఞం నిస్సాయ పవత్తనతో. ధమ్మానన్తి సభావధమ్మానం. భూతకారణాతి యథాభూతసభావం నిస్సాయ పవత్తనతో’’తి వుత్తం.

అఞ్ఞత్థ పన –

‘‘తస్మా వోహరకుసలస్స, లోకనాథస్స సత్థునో;

సమ్ముతిం వోహరన్తస్స, ముసావాదో న జాయతీ’’తి. (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౫౭; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౭౦; ఇతివు. అట్ఠ. ౨౪) –

అయమ్పి గుణపరిదీపనీ గాథా దిస్సతి. తత్థ తస్మాతి సచ్చస్స దువిధత్తా, సఙ్కేతవచనస్స వా సచ్చభావతో. సమ్ముతిం వోహరన్తస్సాతి ‘‘పుగ్గలో సత్తో’’తిఆదినా లోకసమఞ్ఞం కథేన్తస్స ముసావాదో నామ న జాయతీతి అత్థో. అపిచ ‘‘అట్ఠహి కారణేహి భగవా పుగ్గల కథం కథేతి హిరోత్తప్పదీపనత్థం, కమ్మస్సకతాదీపనత్థం, పచ్చత్తపురిసకారదీపనత్థం, ఆనన్తరియదీపనత్థం, బ్రహ్మవిహారదీపనత్థం, పుబ్బేనివాసదీపనత్థం, దక్ఖిణావిసుద్ధిదీపనత్థం, లోకసమ్ముతియా అప్పహానత్థఞ్చా’’తిఆదినా (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౫౭; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౭౦; ఇతివు. అట్ఠ. ౨౪; కథా. అనుటీ. ౧) తత్థ తత్థ వుత్తకారణమ్పి ఆహరిత్వా ఇధ వత్తబ్బం.

యది తథాగతో పరమత్థసచ్చం సమ్మదేవ అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా ఠితోపి లోకసమఞ్ఞాభూతం సమ్ముతిసచ్చం గహేత్వావ వదతి, ఏవఞ్చేత్థ కో లోకియమహాజనేహి విసేసోతి వుత్తం ‘‘యాహీ’’తిఆది, అయం పాళియం సమ్బన్ధో. ఇదం వుత్తం హోతి – లోకియమహాజనో అప్పహీనపరామాసత్తా ‘‘ఏతం మమా’’తిఆదినా పరామసన్తో వోహరతి. తథాగతో పన సబ్బసో పహీనపరామాసత్తా అపరామసన్తోవ యస్మా లోకసమఞ్ఞాహి వినా లోకియో అత్థో లోకేన దుబ్బిఞ్ఞేయ్యో, తస్మా తాహి తం వోహరతి. తథా వోహరన్తో చ అత్తనో దేసనావిలాసేన వేనేయ్యసత్తే పరమత్థసచ్చే పతిట్ఠాపేతీతి. దేసనం వినివట్టేత్వాతి హేట్ఠా వుత్తాయ దిట్ఠాభినివేసపటిసఞ్ఞుత్తాయ వట్టకథాయ వినివత్తేత్వా వివేచేత్వా. అరహత్తనికూటేన నిట్ఠాపేసీతి ‘‘అపరామస’’న్తి ఇమినా పదేన తణ్హామానపరామాసప్పహానకిత్తనేన తప్పహాయకఅరహత్తసఙ్ఖాతనికూటేన దేసనం పరియోసాపేసి. యం పనేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఇతి సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ పరమసుఖుమగమ్భీరదురనుబోధత్థపరిదీపనాయ సువిమలవిపులపఞ్ఞావేయ్యత్తియజననాయ సాధువిలాసినియా నామ లీనత్థపకాసనియా పోట్ఠపాదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థపకాసనా.

పోట్ఠపాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.