నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

దీఘనికాయే

సీలక్ఖన్ధవగ్గఅభినవటీకా

గన్థారమ్భకథా

యో దేసేత్వాన సద్ధమ్మం, గమ్భీరం దుద్దసం వరం;

దీఘదస్సీ చిరం కాలం, పతిట్ఠాపేసి సాసనం.౧.

వినేయ్యజ్ఝాసయే ఛేకం, మహామతిం మహాదయం;

నత్వాన తం ససద్ధమ్మగణం గారవభాజనం.౨.

సఙ్గీతిత్తయమారుళ్హా, దీఘాగమవరస్స యా;

సంవణ్ణనా యా చ తస్సా, వణ్ణనా సాధువణ్ణితా. ౩.

ఆచరియధమ్మపాల- త్థేరేనేవాభిసఙ్ఖతా;

సమ్మా నిపుణగమ్భీర-దుద్దసత్థప్పకాసనా.౪.

కామఞ్చ సా తథాభూతా, పరమ్పరాభతా పన;

పాఠతో అత్థతో చాపి, బహుప్పమాదలేఖనా.౫.

సఙ్ఖేపత్తా చ సోతూహి, సమ్మా ఞాతుం సుదుక్కరా;

తస్మా సబ్రహ్మచారీనం, యాచనం సమనుస్సరం.౬.

యో’నేకసేతనాగిన్దో, రాజా నానారట్ఠిస్సరో;

సాసనసోధనే దళ్హం, సదా ఉస్సాహమానసో.౭.

తం నిస్సాయ ‘‘మమేసోపి, సత్థుసాసనజోతనే;

అప్పేవ నాముపత్థమ్భో, భవేయ్యా’’తి విచిన్తయం.౮.

వణ్ణనం ఆరభిస్సామి, సాధిప్పాయమహాపయం;

అత్థం తముపనిస్సాయ, అఞ్ఞఞ్చాపి యథారహం.౯.

చక్కాభివుడ్ఢికామానం, ధీరానం చిత్తతోసనం;

సాధువిలాసినిం నామ, తం సుణాథ సమాహితాతి. ౧౦.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా

నానానయనిపుణగమ్భీరవిచిత్రసిక్ఖత్తయసఙ్గహస్స బుద్ధానుబుద్ధసంవణ్ణితస్స సద్ధావహగుణసమ్పన్నస్స దీఘాగమవరస్స గమ్భీరదురనుబోధత్థదీపకం సంవణ్ణనమిమం కరోన్తో సకసమయసమయన్తరగహనజ్ఝోగాహనసమత్థో మహావేయ్యాకరణోయమాచరియో సంవణ్ణనారమ్భే రతనత్తయపణామపయోజనాదివిధానాని కరోన్తో పఠమం తావ రతనత్తయపణామం కాతుం ‘‘కరుణాసీతలహదయ’’న్తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ సంవణ్ణనారమ్భే రతనత్తయపణామకరణప్పయోజనం తత్థ తత్థ బహుధా పపఞ్చేన్తి ఆచరియా. తథా హి వణ్ణయన్తి –

‘‘సంవణ్ణనారమ్భే సత్థరి పణామకరణం ధమ్మస్స స్వాక్ఖాతభావేన సత్థరి పసాదజననత్థం, సత్థు చ అవితథదేసనభావప్పకాసనేన ధమ్మే పసాదజననత్థం. తదుభయప్పసాదా హి మహతో అత్థస్స సిద్ధి హోతీ’’తి (ధ. స. టీ. ౧-౧).

అథ వా ‘‘రతనత్తయపణామవచనం అత్తనో రతనత్తయప్పసాదస్స విఞ్ఞాపనత్థం, తం పన విఞ్ఞూనం చిత్తారాధనత్థం, తం అట్ఠకథాయ గాహణత్థం, తం సబ్బసమ్పత్తినిప్ఫాదనత్థ’’న్తి. అథ వా ‘‘సంవణ్ణనారమ్భే రతనత్తయవన్దనా సంవణ్ణేతబ్బస్స ధమ్మస్స పభవనిస్సయవిసుద్ధిపటివేదనత్థం, తం పన ధమ్మసంవణ్ణనాసు విఞ్ఞూనం బహుమానుప్పాదనత్థం, తం సమ్మదేవ తేసం ఉగ్గహణధారణాదిక్కమలద్ధబ్బాయ సమ్మాపటిపత్తియా సబ్బహితసుఖనిప్ఫాదనత్థ’’న్తి. అథ వా ‘‘మఙ్గలభావతో, సబ్బకిరియాసు పుబ్బకిచ్చభావతో, పణ్డితేహి సమాచరితభావతో, ఆయతిం పరేసం దిట్ఠానుగతిఆపజ్జనతో చ సంవణ్ణనాయం రతనత్తయపణామకిరియా’’తి. అథ వా ‘‘చతుగమ్భీరభావయుత్తం ధమ్మవినయం సంవణ్ణేతుకామస్స మహాసముద్దం ఓగాహన్తస్స వియ పఞ్ఞావేయ్యత్తియసమన్నాగతస్సాపి మహన్తం భయం సమ్భవతి, భయక్ఖయావహఞ్చేతం రతనత్తయగుణానుస్సరణజనితం పణామపూజావిధానం, తతో చ సంవణ్ణనాయం రతనత్తయపణామకిరియా’’తి. అథ వా ‘‘అసత్థరిపి సత్థాభినివేసస్స లోకస్స యథాభూతం సత్థరి ఏవ సమ్మాసమ్బుద్ధే సత్థుసమ్భావనత్థం, అసత్థరి చ సత్థుసమ్భావనపరిచ్చజాపనత్థం, ‘తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం పరియాపుణిత్వా అత్తనో దహతీ’తి (పారా. ౧౯౫) చ వుత్తదోసపరిహరణత్థం సంవణ్ణనాయం పణామకిరియా’’తి. అథ వా ‘‘బుద్ధస్స భగవతో పణామవిధానేన సమ్మాసమ్బుద్ధభావాధిగమాయ బుద్ధయానం పటిపజ్జన్తానం ఉస్సాహజననత్థం, సద్ధమ్మస్స చ పణామవిధానేన పచ్చేకబుద్ధభావాధిగమాయ పచ్చేకబుద్ధయానం పటిపజ్జన్తానం ఉస్సాహజననత్థం, సఙ్ఘస్స చ పణామవిధానేన పరమత్థసఙ్ఘభావాధిగమాయ సావకయానం పటిపజ్జన్తానం ఉస్సాహజననత్థం సంవణ్ణనాయం పణామకిరియా’’తి. అథ వా ‘‘మఙ్గలాదికాని సత్థాని అనన్తరాయాని, చిరట్ఠితికాని, బహుమతాని చ భవన్తీతి ఏవంలద్ధికానం చిత్తపరితోసనత్థం సంవణ్ణనాయం పణామకిరియా’’తి. అథ వా ‘‘సోతుజనానం యథావుత్తపణామేన అనన్తరాయేన ఉగ్గహణధారణాదినిప్ఫాదనత్థం సంవణ్ణనాయం పణామకిరియా. సోతుజనానుగ్గహమేవ హి పధానం కత్వా ఆచరియేహి సంవణ్ణనారమ్భే థుతిపణామపరిదీపకాని వాక్యాని నిక్ఖిపీయన్తి, ఇతరథా వినాపి తం నిక్ఖేపం కాయమనోపణామేనేవ యథాధిప్పేతప్పయోజనసిద్ధితో కిమేతేన గన్థగారవకరణేనా’’తి చ ఏవమాదినా. మయం పన ఇధాధిప్పేతమేవ పయోజనం దస్సయిస్సామ, తస్మా సంవణ్ణనారమ్భే రతనత్తయపణామకరణం యథాపటిఞ్ఞాతసంవణ్ణనాయ అనన్తరాయేన పరిసమాపనత్థన్తి వేదితబ్బం. ఇదమేవ చ పయోజనం ఆచరియేన ఇధాధిప్పేతం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘ఇతి మే పసన్నమతినో …పే… తస్సానుభావేనా’’తి. రతనత్తయపణామకరణఞ్హి యథాపటిఞ్ఞాతసంవణ్ణనాయ అనన్తరాయేన పరిసమాపనత్థం రతనత్తయపూజాయ పఞ్ఞాపాటవభావతో, తాయ చ పఞ్ఞాపాటవం రాగాదిమలవిధమనతో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యస్మిం మహానామ సమయే అరియసావకో తథాగతం అనుస్సరతి, నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోసపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న మోహపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతీ’’తిఆది (అ. ని. ౬.౧౦; అ. ని. ౧౧.౧౧).

తస్మా రతనత్తయపూజాయ విక్ఖాలితమలాయ పఞ్ఞాయ పాటవసిద్ధి. అథ వా రతనత్తయపూజాయ పఞ్ఞాపదట్ఠానసమాధిహేతుత్తా పఞ్ఞాపాటవం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఉజుగతచిత్తో ఖో పన మహానామ అరియసావకో లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మోపసంహితం పామోజ్జం, పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదయతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతీ’’తి (అ. ని. ౬.౧౦; అ. ని. ౧౧.౧౧).

సమాధిస్స చ పఞ్ఞాయ పదట్ఠానభావో ‘‘సమాహితో యథాభూతం పజానాతీ’’తి (సం. ని. ౩.౫; ౪.౯౯; ౫.౧౦౭౧; నేత్తి. ౪౦; పేటకో. ౬౬; మి. ప. ౧౪) వుత్తోయేవ. తతో ఏవం పటుభూతాయ పఞ్ఞాయ ఖేదమభిభుయ్య పటిఞ్ఞాతం సంవణ్ణనం సమాపయిస్సతి. తేన వుత్తం ‘‘రతనత్తయపణామకరణఞ్హి…పే… పఞ్ఞాపాటవభావతో’’తి. అథ వా రతనత్తయపూజాయ ఆయువణ్ణసుఖబలవడ్ఢనతో అనన్తరాయేన పరిసమాపనం వేదితబ్బం. రతనత్తయపణామేన హి ఆయువణ్ణసుఖబలాని వడ్ఢన్తి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అభివాదనసీలిస్స, నిచ్చం వుడ్ఢాపచాయినో;

చత్తారో ధమ్మా వడ్ఢన్తి, ఆయు వణ్ణో సుఖం బల’’న్తి. (ధ. ప. ౧౦౯);

తతో ఆయువణ్ణసుఖబలవుద్ధియా హోత్వేవ కారియనిట్ఠానన్తి వుత్తం ‘‘రతనత్తయపూజాయ ఆయు…పే… వేదితబ్బ’’న్తి. అథ వా రతనత్తయపూజాయ పటిభానాపరిహానావహత్తా అనన్తరాయేన పరిసమాపనం వేదితబ్బం. అపరిహానావహా హి రతనత్తయపూజా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సత్తిమే భిక్ఖవే, అపరిహానీయా ధమ్మా, కతమే సత్త? సత్థుగారవతా, ధమ్మగారవతా, సఙ్ఘగారవతా, సిక్ఖాగారవతా, సమాధిగారవతా, కల్యాణమిత్తతా, సోవచస్సతా’’తి (అ. ని. ౭.౩౪) తతో పటిభానాపరిహానేన హోత్వేవ యథాపటిఞ్ఞాతపరిసమాపనన్తి వుత్తం ‘‘రతనత్తయ…పే… వేదితబ్బ’’న్తి. అథ వా పసాదవత్థూసు పూజాయ పుఞ్ఞాతిసయభావతో అనన్తరాయేన పరిసమాపనం వేదితబ్బం. పుఞ్ఞాతిసయా హి పసాదవత్థూసు పూజా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘పూజారహే పూజయతో, బుద్ధే యదివ సావకే;

పపఞ్చసమతిక్కన్తే, తిణ్ణసోకపరిద్దవే.

తే తాదిసే పూజయతో, నిబ్బుతే అకుతోభయే;

న సక్కా పుఞ్ఞం సఙ్ఖాతుం, ఇమేత్తమపి కేనచీ’’తి. (ఖు. పా. ౧౯౬; అప. ౧.౧౦.౨);

పుఞ్ఞాతిసయో చ యథాధిప్పేతపరిసమాపనుపాయో. యథాహ –

‘‘ఏస దేవమనుస్సానం, సబ్బకామదదో నిధి;

యం యదేవాభిపత్థేన్తి, సబ్బమేతేన లబ్భతీ’’తి. (ఖు. పా. ౮.౧౦);

ఉపాయేసు చ పటిపన్నస్స హోత్వేవ కారియనిట్ఠానన్తి వుత్తం ‘‘పసాదవత్థూసు…పే… వేదితబ్బ’’న్తి. ఏవం రతనత్తయపూజా నిరతిసయపుఞ్ఞక్ఖేత్తసమ్బుద్ధియా అపరిమేయ్యప్పభావో పుఞ్ఞాతిసయోతి బహువిధన్తరాయేపి లోకసన్నివాసే అన్తరాయనిబన్ధనసకలసంకిలేసవిద్ధంసనాయ పహోతి, భయాదిఉపద్దవఞ్చ నివారేతి. తస్మా సువుత్తం ‘‘సంవణ్ణనారమ్భే రతనత్తయపణామకరణం యథాపటిఞ్ఞాతసంవణ్ణనాయ అనన్తరాయేన పరిసమాపనత్థన్తి వేదితబ్బ’’న్తి.

ఏవం పన సపయోజనం రతనత్తయపణామం కత్తుకామో బుద్ధరతనమూలకత్తా సేసరతనానం పఠమం తస్స పణామం కాతుమాహ – ‘‘కరుణాసీతలహదయం…పే… గతివిముత్త’’న్తి. బుద్ధరతనమూలకాని హి ధమ్మసఙ్ఘరతనాని, తేసు చ ధమ్మరతనమూలకం సఙ్ఘరతనం, తథాభావో చ ‘‘పుణ్ణచన్దో వియ భగవా, చన్దకిరణనికరో వియ తేన దేసితో ధమ్మో, చన్దకిరణసముప్పాదితపీణితో లోకో వియ సఙ్ఘో’’తి ఏవమాదీహి అట్ఠకథాయమాగతఉపమాహి విభావేతబ్బో. అథ వా సబ్బసత్తానం అగ్గోతి కత్వా పఠమం బుద్ధో, తప్పభవతో, తదుపదేసితతో చ తదనన్తరం ధమ్మో, తస్స ధమ్మస్స సాధారణతో, తదాసేవనతో చ తదనన్తరం సఙ్ఘో వుత్తో. ‘‘సబ్బసత్తానం వా హితే వినియోజకోతి కత్వా పఠమం బుద్ధో, సబ్బసత్తహితత్తా తదనన్తరం ధమ్మో, హితాధిగమాయ పటిపన్నో అధిగతహితో చాతి కత్వా తదనన్తరం సఙ్ఘో వుత్తో’’తి అట్ఠకథాగతనయేన అనుపుబ్బతా వేదితబ్బా.

బుద్ధరతనపణామఞ్చ కరోన్తో కేవలపణామతో థోమనాపుబ్బఙ్గమోవసాతిసయోతి ‘‘కరుణాసీతలహదయ’’న్తిఆదిపదేహి థోమనాపుబ్బఙ్గమతం దస్సేతి. థోమనాపుబ్బఙ్గమేన హి పణామేన సత్థు గుణాతిసయయోగో, తతో చస్స అనుత్తరవన్దనీయభావో, తేన చ అత్తనో పణామస్స ఖేత్తఙ్గతభావో, తేన చస్స ఖేత్తఙ్గతస్స పణామస్స యథాధిప్పేతనిప్ఫత్తిహేతుభావో దస్సితోతి. థోమనాపుబ్బఙ్గమతఞ్చ దస్సేన్తో యస్సా సంవణ్ణనం కత్తుకామో, సా సుత్తన్తదేసనా కరుణాపఞ్ఞాప్పధానాయేవ, న వినయదేసనా వియ కరుణాప్పధానా, నాపి అభిధమ్మదేసనా వియ పఞ్ఞాప్పధానాతి తదుభయప్పధానమేవ థోమనమారభతి. ఏసా హి ఆచరియస్స పకతి, యదిదం ఆరమ్భానురూపథోమనా. తేనేవ చ వినయదేసనాయ సంవణ్ణనారమ్భే ‘‘యో కప్పకోటీహిపి…పే… మహాకారుణికస్స తస్సా’’తి (పారా. అట్ఠ. గన్థారమ్భకథా) కరుణాప్పధానం, అభిధమ్మదేసనాయ సంవణ్ణనారమ్భే ‘‘కరుణా వియ…పే… యథారుచీ’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧) పఞ్ఞాప్పధానఞ్చ థోమనమారద్ధం. వినయదేసనా హి ఆసయాదినిరపేక్ఖకేవలకరుణాయ పాకతికసత్తేనాపి అసోతబ్బారహం సుణన్తో, అపుచ్ఛితబ్బారహం పుచ్ఛన్తో, అవత్తబ్బారహఞ్చ వదన్తో సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసీతి కరుణాప్పధానా. తథా హి ఉక్కంసపరియన్తగతహిరోత్తప్పోపి భగవా లోకియసాధుజనేహిపి పరిహరితబ్బాని ‘‘సిఖరణీ, సమ్భిన్నా’’తిఆదివచనాని, (పారా. ౧౮౫) యథాపరాధఞ్చ గరహవచనాని మహాకరుణాసఞ్చోదితమానసో మహాపరిసమజ్ఝే అభాసి, తంతంసిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తి కారణాపేక్ఖాయ చ వేరఞ్జాదీసు సారీరికం ఖేదమనుభోసి. తస్మా కిఞ్చాపి భూమన్తరపచ్చయాకారసమయన్తరకథానం వియ వినయపఞ్ఞత్తియాపి సముట్ఠాపికా పఞ్ఞా అనఞ్ఞసాధారణతాయ అతిసయకిచ్చవతీ, కరుణాయ కిచ్చం పన తతోపి అధికన్తి వినయదేసనాయ కరుణాప్పధానతా వుత్తా. కరుణాబ్యాపారాధికతాయ హి దేసనాయ కరుణాపధానతా, అభిధమ్మదేసనా పన కేవలపఞ్ఞాప్పధానా పరమత్థధమ్మానం యథాసభావపటివేధసమత్థాయ పఞ్ఞాయ తత్థ సాతిసయప్పవత్తితో. సుత్తన్తదేసనా పన కరుణాపఞ్ఞాప్పధానా తేసం తేసం సత్తానం ఆసయానుసయాధిముత్తిచరితాదిభేదపరిచ్ఛిన్దనసమత్థాయ పఞ్ఞాయ సత్తేసు చ మహాకరుణాయ తత్థ సాతిసయప్పవత్తితో. సుత్తన్తదేసనాయ హి మహాకరుణాయ సమాపత్తిబహులో వినేయ్యసన్తానే తదజ్ఝాసయానులోమేన గమ్భీరమత్థపదం పతిట్ఠపేసి. తస్మా ఆరమ్భానురూపం కరుణాపఞ్ఞాప్పధానమేవ థోమనం కతన్తి వేదితబ్బం, అయమేత్థ సముదాయత్థో.

అయం పన అవయవత్థో – కిరతీతి కరుణా, పరదుక్ఖం విక్ఖిపతి పచ్చయవేకల్లకరణేన అపనేతీతి అత్థో. దుక్ఖితేసు వా కిరియతి పసారియతీతి కరుణా. అథ వా కిణాతీతి కరుణా, పరదుక్ఖే సతి కారుణికం హింసతి విబాధతి, పరదుక్ఖం వా వినాసేతీతి అత్థో. పరదుక్ఖే సతి సాధూనం కమ్పనం హదయఖేదం కరోతీతి వా కరుణా. అథ వా కమితి సుఖం, తం రున్ధతీతి కరుణా. ఏసా హి పరదుక్ఖాపనయనకామతాలక్ఖణా అత్తసుఖనిరపేక్ఖతాయ కారుణికానం సుఖం రున్ధతి విబన్ధతీతి, సబ్బత్థ సద్దసత్థానుసారేన పదనిప్ఫత్తి వేదితబ్బా. ఉణ్హాభితత్తేహి సేవీయతీతి సీతం, ఉణ్హాభిసమనం. తం లాతి గణ్హాతీతి సీతలం, ‘‘చిత్తం వా తే ఖిపిస్సామి, హదయం వా తే ఫాలేస్సామీ’’తి (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ఆళవకసుత్త) ఏత్థ ఉరో ‘‘హదయ’’న్తి వుత్తం, ‘‘వక్కం హదయ’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౧౦; ౨.౧౧౪; ౩.౧౫౪) ఏత్థ హదయవత్థు, ‘‘హదయా హదయం మఞ్ఞే అఞ్ఞాయ తచ్ఛతీ’’తి (మ. ని. ౧.౬౩) ఏత్థ చిత్తం, ఇధాపి చిత్తమేవ అబ్భన్తరట్ఠేన హదయం. అత్తనో సభావం వా హరతీతి హదయం, ర-కారస్స ద-కారం కత్వాతి నేరుత్తికా. కరుణాయ సీతలం హదయమస్సాతి కరుణాసీతలహదయో, తం కరుణాసీతలహదయం.

కామఞ్చేత్థ పరేసం హితోపసంహారసుఖాదిఅపరిహానిజ్ఝానసభావతాయ, బ్యాపాదాదీనం ఉజువిపచ్చనీకతాయ చ సత్తసన్తానగతసన్తాపవిచ్ఛేదనాకారప్పవత్తియా మేత్తాముదితానమ్పి చిత్తసీతలభావకారణతా ఉపలబ్భతి, తథాపి పరదుక్ఖాపనయనాకారప్పవత్తియా పరూపతాపాసహనరసా అవిహింసాభూతా కరుణావ విసేసేన భగవతో చిత్తస్స చిత్తపస్సద్ధి వియ సీతిభావనిమిత్తన్తి తస్సాయేవ చిత్తసీతలభావకారణతా వుత్తా. కరుణాముఖేన వా మేత్తాముదితానమ్పి హదయసీతలభావకారణతా వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. న హి సబ్బత్థ నిరవసేసత్థో ఉపదిసీయతి, పధానసహచరణావినాభావాదినయేహిపి యథాలబ్భమానం గయ్హమానత్తా. అపిచేత్థ తంసమ్పయుత్తఞాణస్స ఛఅసాధారణఞాణపరియాపన్నతాయ అసాధారణఞాణవిసేసనిబన్ధనభూతా సాతిసయం, నిరవసేసఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం వియ సవిసయబ్యాపితాయ మహాకరుణాభావముపగతా అనఞ్ఞసాధారణసాతిసయభావప్పత్తా కరుణావ హదయసీతలత్తహేతుభావేన వుత్తా. అథ వా సతిపి మేత్తాముదితానం పరేసం హితోపసంహారసుఖాదిఅపరిహానిజ్ఝానసభావతాయ సాతిసయే హదయసీతలభావనిబన్ధనత్తే సకలబుద్ధగుణవిసేసకారణతాయ తాసమ్పి కారణన్తి కరుణాయ ఏవ హదయసీతలభావకారణతా వుత్తా. కరుణానిదానా హి సబ్బేపి బుద్ధగుణా. కరుణానుభావనిబ్బాపియమానసంసారదుక్ఖసన్తాపస్స హి భగవతో పరదుక్ఖాపనయనకామతాయ అనేకానిపి కప్పానమసఙ్ఖ్యేయ్యాని అకిలన్తరూపస్సేవ నిరవసేసబుద్ధకరధమ్మసమ్భరణనిరతస్స సమధిగతధమ్మాధిపతేయ్యస్స చ సన్నిహితేసుపి సత్తసఙ్ఘాతసముపనీతహదయూపతాపనిమిత్తేసు న ఈసకమ్పి చిత్తసీతిభావస్స అఞ్ఞథత్తమహోసీతి. తీసు చేత్థ వికప్పేసు పఠమే వికప్పే అవిసేసభూతా బుద్ధభూమిగతా, దుతియే తథేవ మహాకరుణాభావూపగతా, తతియే పఠమాభినీహారతో పట్ఠాయ తీసుపి అవత్థాసు పవత్తా భగవతో కరుణా సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బం.

పజానాతీతి పఞ్ఞా, యథాసభావం పకారేహి పటివిజ్ఝతీతి అత్థో. పఞ్ఞపేతీతి వా పఞ్ఞా, తం తదత్థం పాకటం కరోతీతి అత్థో. సాయేవ ఞేయ్యావరణప్పహానతో పకారేహి ధమ్మసభావజోతనట్ఠేన పజ్జోతోతి పఞ్ఞాపజ్జోతో. పఞ్ఞవతో హి ఏకపల్లఙ్కేనపి నిసిన్నస్స దససహస్సిలోకధాతు ఏకపజ్జోతా హోతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా ‘‘చత్తారోమే భిక్ఖవే, పజ్జోతా. కతమే చత్తారో? చన్దపజ్జోతో, సూరియపజ్జోతో, అగ్గిపజ్జోతో, పఞ్ఞాపజ్జోతో, ఇమే ఖో భిక్ఖవే, చత్తారో పజ్జోతా. ఏతదగ్గం భిక్ఖవే, ఇమేసం చతున్నం పజ్జోతానం యదిదం పఞ్ఞాపజ్జోతో’’తి (అ. ని. ౪.౧౪౫). తేన విహతో విసేసేన సముగ్ఘాటితోతి పఞ్ఞాపజ్జోతవిహతో, విసేసతా చేత్థ ఉపరి ఆవి భవిస్సతి. ముయ్హన్తి తేన, సయం వా ముయ్హతి, ముయ్హనమత్తమేవ వా తన్తి మోహో, అవిజ్జా. స్వేవ విసయసభావపటిచ్ఛాదనతో అన్ధకారసరిక్ఖతాయ తమో వియాతి మోహతమో. సతిపి తమసద్దస్స సదిసకప్పనమన్తరేన అవిజ్జావాచకత్తే మోహసద్దసన్నిధానేన తబ్బిసేసకతావేత్థ యుత్తాతి సదిసకప్పనా. పఞ్ఞాపజ్జోతవిహతో మోహతమో యస్సాతి పఞ్ఞాపజ్జోతవిహతమోహతమో, తం పఞ్ఞాపజ్జోతవిహతమోహతమం.

నను చ సబ్బేసమ్పి ఖీణాసవానం పఞ్ఞాపజ్జోతేన అవిజ్జన్ధకారహతతా సమ్భవతి, అథ కస్మా అఞ్ఞసాధారణావిసేసగుణేన భగవతో థోమనా వుత్తాతి? సవాసనప్పహానేన అనఞ్ఞసాధారణవిసేసతాసమ్భవతో. సబ్బేసమ్పి హి ఖీణాసవానం పఞ్ఞాపజ్జోతహతావిజ్జన్ధకారత్తేపి సతి సద్ధాధిముత్తేహి వియ దిట్ఠిప్పత్తానం సావకపచ్చేకబుద్ధేహి సమ్మాసమ్బుద్ధానం సవాసనప్పహానేన కిలేసప్పహానస్స విసేసో విజ్జతేవాతి. అథ వా పరోపదేసమన్తరేన అత్తనో సన్తానే అచ్చన్తం అవిజ్జన్ధకారవిగమస్స నిప్ఫాదితత్తా (నిబ్బత్తితత్తా మ. ని. టీ. ౧.౧), తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతాయ బలేసు చ వసీభావస్స సమధిగతత్తా, పరసన్తతియఞ్చ ధమ్మదేసనాతిసయానుభావేన సమ్మదేవ తస్స పవత్తితత్తా, భగవాయేవ విసేసతో పఞ్ఞాపజ్జోతవిహతమోహతమభావేన థోమేతబ్బోతి. ఇమస్మిఞ్చ అత్థవికప్పే పఞ్ఞాపజ్జోతపదేన ససన్తానగతమోహవిధమనా పటివేధపఞ్ఞా చేవ పరసన్తానగతమోహవిధమనా దేసనాపఞ్ఞా చ సామఞ్ఞనిద్దేసేన, ఏకసేసనయేన వా సఙ్గహితా. న తు పురిమస్మిం అత్థవికప్పే వియ పటివేధపఞ్ఞాయేవాతి వేదితబ్బం.

అపరో నయో – భగవతో ఞాణస్స ఞేయ్యపరియన్తికత్తా సకలఞేయ్యధమ్మసభావావబోధనసమత్థేన అనావరణఞాణసఙ్ఖాతేన పఞ్ఞాపజ్జోతేన సకలఞేయ్యధమ్మసభావచ్ఛాదకమోహతమస్స విహతత్తా అనావరణఞాణభూతేన అనఞ్ఞసాధారణపఞ్ఞాపజ్జోతవిహతమోహతమభావేన భగవతో థోమనా వేదితబ్బా. ఇమస్మిం పన అత్థవికప్పే మోహతమవిధమనన్తే అధిగతత్తా అనావరణఞాణం కారణూపచారేన సకసన్తానే మోహతమవిధమనన్తి వేదితబ్బం. అభినీహారసమ్పత్తియా సవాసనప్పహానమేవ హి కిలేసానం ఞేయ్యావరణప్పహానన్తి, పరసన్తానే పన మోహతమవిధమనస్స కారణభావతో ఫలూపచారేన అనావరణఞాణమేవ మోహతమవిధమనన్తి వుచ్చతి. అనావరణఞాణన్తి చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ, యేన ధమ్మదేసనాపచ్చవేక్ఖణాని కరోతి. తదిదఞ్హి ఞాణద్వయం అత్థతో ఏకమేవ. అనవసేససఙ్ఖతాసఙ్ఖతసమ్ముతిధమ్మారమ్మణతాయ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం తత్థావరణాభావతో నిస్సఙ్గచారముపాదాయ అనావరణఞాణన్తి, విసయప్పవత్తిముఖేన పన అఞ్ఞేహి అసాధారణభావదస్సనత్థం ద్విధా కత్వా ఛళాసాధారణఞాణభేదే వుత్తం.

కిం పనేత్థ కారణం అవిజ్జాసముగ్ఘాతోయేవేకో పహానసమ్పత్తివసేన భగవతో థోమనాయ గయ్హతి, న పన సాతిసయం నిరవసేసకిలేసప్పహానన్తి? వుచ్చతే – తప్పహానవచనేనేవ హి తదేకట్ఠతాయ సకలసంకిలేససముగ్ఘాతస్స జోతితభావతో నిరవసేసకిలేసప్పహానమేత్థ గయ్హతి. న హి సో సంకిలేసో అత్థి, యో నిరవసేసావిజ్జాసముగ్ఘాతనేన న పహీయతీతి. అథ వా సకలకుసలధమ్ముప్పత్తియా, సంసారనివత్తియా చ విజ్జా వియ నిరవసేసాకుసలధమ్ముప్పత్తియా, సంసారప్పవత్తియా చ అవిజ్జాయేవ పధానకారణన్తి తబ్బిఘాతవచనేనేవ సకలసంకిలేససముగ్ఘాతవచనసిద్ధితో సోయేవేకో గయ్హతీతి. అథ వా సకలసంకిలేసధమ్మానం ముద్ధభూతత్తా అవిజ్జాయ తం సముగ్ఘాతోయేవేకో గయ్హతి. యథాహ –

‘‘అవిజ్జా ముద్ధాతి జానాహి, విజ్జా ముద్ధాధిపాతినీ;

సద్ధాసతిసమాధీహి, ఛన్దవీరియేన సంయుతా’’తి. (సు. ని. ౧౦౩౨; చూళ. ని. ౫౧);

సనరామరలోకగరున్తి ఏత్థ పన పఠమపకతియా అవిభాగేన సత్తోపి నరోతి వుచ్చతి, ఇధ పన దుతియపకతియా మనుజపురిసోయేవ, ఇతరథా లోకసద్దస్స అవత్తబ్బతా సియా. ‘‘యథా హి పఠమపకతిభూతో సత్తో ఇతరాయ పకతియా సేట్ఠట్ఠేన పురే ఉచ్చట్ఠానే సేతి పవత్తతీతి పురిసోతి వుచ్చతి, ఏవం జేట్ఠభావం నేతీతి నరోతి. పుత్తభాతుభూతోపి హి పుగ్గలో మాతుజేట్ఠభగినీనం పితుట్ఠానే తిట్ఠతి, పగేవ భత్తుభూతో ఇతరాస’’న్తి (వి. అట్ఠ. ౪౩-౪౬) నావావిమానవణ్ణనాయం వుత్తం. ఏకసేసప్పకప్పనేన పుథువచనన్తవిగ్గహేన వా నరా, మరణం మరో, సో నత్థి యేసన్తి అమరా, సహ నరేహి, అమరేహి చాతి సనరామరో.గరతి ఉగ్గచ్ఛతి ఉగ్గతో పాకటో భవతీతి గరు, గరసద్దో హి ఉగ్గమే. అపిచ పాసాణచ్ఛత్తం వియ భారియట్ఠేన ‘‘గరూ’’తి వుచ్చతి.

మాతాపితాచరియేసు, దుజ్జరే అలహుమ్హి చ;

మహన్తే చుగ్గతే చేవ, నిఛేకాదికరేసు చ;

తథా వణ్ణవిసేసేసు, గరుసద్దో పవత్తతి.

ఇధ పన సబ్బలోకాచరియే తథాగతే. కేచి పన ‘‘గరు, గురూతి చ ద్విధా గహేత్వా భారియవాచకత్తే గరుసద్దో, ఆచరియవాచకత్తే తు గురుసద్దో’’తి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం. పాళివిసయే హి సబ్బేసమ్పి యథావుత్తానమత్థానం వాచకత్తే గరుసద్దోయేవిచ్ఛితబ్బో అకారస్స ఆకారభావేన ‘‘గారవ’’న్తి తద్ధితన్తపదస్స సవుద్ధికస్స దస్సనతో. సక్కతభాసావిసయే పన గురుసద్దోయేవిచ్ఛితబ్బో ఉకారస్స వుద్ధిభావేన అఞ్ఞథా తద్ధితన్తపదస్స దస్సనతోతి. సనరామరో చ సో లోకో చాతి సనరామరలోకో, తస్స గరూతి తథా, తం సనరామరలోకగరుం.‘‘సనరమరూలోకగరు’’న్తిపి పఠన్తి, తదపి అరియాగాథత్తా వుత్తిలక్ఖణతో, అత్థతో చ యుత్తమేవ. అత్థతో హి దీఘాయుకాపి సమానా యథాపరిచ్ఛేదం మరణసభావత్తా మరూతి దేవా వుచ్చన్తి. ఏతేన దేవమనుస్సానం వియ తదవసిట్ఠసత్తానమ్పి యథారహం గుణవిసేసావహతాయ భగవతో ఉపకారకతం దస్సేతి. నను చేత్థ దేవమనుస్సా పధానభూతా, అథ కస్మా తేసం అప్పధానతా నిద్దిసీయతీతి? అత్థతో పధానతాయ గహేతబ్బత్తా. అఞ్ఞో హి సద్దక్కమో, అఞ్ఞో అత్థక్కమోతి సద్దక్కమానుసారేన పధానాపధానభావో న చోదేతబ్బో. ఏదిసేసు హి సమాసపదేసు పధానమ్పి అప్పధానం వియ నిద్దిసీయతి యథా తం ‘‘సరాజికాయ పరిసాయా’’తి, తస్మా సబ్బత్థ అత్థతోవ అధిప్పాయో గవేసితబ్బో, న బ్యఞ్జనమత్తేన. యథాహు పోరాణా –

‘‘అత్థఞ్హి నాథో సరణం అవోచ,

న బ్యఞ్జనం లోకహితో మహేసి.

తస్మా అకత్వా రతిమక్ఖరేసు,

అత్థే నివేసేయ్య మతిం మతిమా’’తి. (కఙ్ఖా. అట్ఠ. పఠమపారాజికకణ్డవణ్ణనా);

కామఞ్చేత్థ సత్తసఙ్ఖారభాజనవసేన తివిధో లోకో, గరుభావస్స పన అధిప్పేతత్తా గరుకరణసమత్థస్సేవ యుజ్జనతో సత్తలోకవసేన అత్థో గహేతబ్బో. సో హి లోకీయన్తి ఏత్థ పుఞ్ఞాపుఞ్ఞాని, తబ్బిపాకో చాతి లోకో, దస్సనత్థే చ లోకసద్దమిచ్ఛన్తి సద్దవిదూ. అమరగ్గహణేన చేత్థ ఉపపత్తిదేవా అధిప్పేతా. అపరో నయో – సమూహత్థో ఏత్థ లోకసద్దో సముదాయవసేన లోకీయతి పఞ్ఞాపీయతీతి కత్వా. సహ నరేహీతి సనరా, తేయేవ అమరాతి సనరామరా, తేసం లోకో తథా, పురిమనయేనేవ యోజేతబ్బం. అమరసద్దేన చేత్థ ఉపపత్తిదేవా వియ విసుద్ధిదేవాపి సఙ్గయ్హన్తి. తేపి హి పరమత్థతో మరణాభావతో అమరా. ఇమస్మిం పన అత్థవికప్పే నరామరానమేవ గహణం ఉక్కట్ఠనిద్దేసవసేన యథా ‘‘సత్థా దేవమనుస్సాన’’న్తి (దీ. ని. ౧.౧౫౭, ౨౫౫). తథా హి సబ్బానత్థపరిహానపుబ్బఙ్గమాయ నిరవసేసహితసుఖవిధానతప్పరాయ నిరతిసయాయ పయోగసమ్పత్తియా, సదేవమనుస్సాయ పజాయ అచ్చన్తముపకారితాయ అపరిమితనిరుపమప్పభావగుణసమఙ్గితాయ చ సబ్బసత్తుత్తమో భగవా అపరిమాణాసు లోకధాతూసు అపరిమాణానం సత్తానం ఉత్తమమనఞ్ఞసాధారణం గారవట్ఠానన్తి. కామఞ్చ ఇత్థీనమ్పి తథాఉపకారత్తా భగవా గరుయేవ, పధానభూతం పన లోకం దస్సేతుం పురిసలిఙ్గేన వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. నేరుత్తికా పన అవిసేసనిచ్ఛితట్ఠానే తథా నిద్దిట్ఠమిచ్ఛన్తి యథా ‘‘నరా నాగా చ గన్ధబ్బా, అభివాదేత్వాన పక్కము’’న్తి (అప. ౧.౧.౪౮). తథా చాహు –

‘‘నపుంసకేన లిఙ్గేన, సద్దోదాహు పుమేన వా;

నిద్దిస్సతీతి ఞాతబ్బమవిసేసవినిచ్ఛితే’’తి.

వన్దేతి ఏత్థ పన –

వత్తమానాయ పఞ్చమ్యం, సత్తమ్యఞ్చ విభత్తియం;

ఏతేసు తీసు ఠానేసు, వన్దేసద్దో పవత్తతి.

ఇధ పన వత్తమానాయం అఞ్ఞాసమసమ్భవతో. తత్థ చ ఉత్తమపురిసవసేనత్థో గహేతబ్బో ‘‘అహం వన్దామీ’’తి. నమనథుతియత్థేసు చ వన్దసద్దమిచ్ఛన్తి ఆచరియా, తేన చ సుగతపదం, నాథపదం వా అజ్ఝాహరిత్వా యోజేతబ్బం. సోభనం గతం గమనం ఏతస్సాతి సుగతో. గమనఞ్చేత్థ కాయగమనం, ఞాణగమనఞ్చ, కాయగమనమ్పి వినేయ్యజనోపసఙ్కమనం, పకతిగమనఞ్చాతి దుబ్బిధం. భగవతో హి వినేయ్యజనోపసఙ్కమనం ఏకన్తేన తేసం హితసుఖనిప్ఫాదనతో సోభనం, తథా లక్ఖణానుబ్యఞ్జనపటిమణ్డితరూపకాయతాయ దుతవిలమ్బితఖలితానుకడ్ఢననిప్పీళనుక్కుటిక-కుటిలాకులతాదిదోసరహిత- మవహసితరాజహంస- వసభవారణమిగరాజగమనం పకతిగమనఞ్చ, విమలవిపులకరుణాసతివీరియాదిగుణవిసేససహితమ్పి ఞాణగమనం అభినీహారతో పట్ఠాయ యావ మహాబోధి, తావ నిరవజ్జతాయ సోభనమేవాతి. అథ వా ‘‘సయమ్భూఞాణేన సకలమ్పి లోకం పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన పరిజానన్తో సమ్మా గతో అవగతోతి సుగతో. యో హి గత్యత్థో, సో బుద్ధయత్థో. యో చ బుద్ధయత్థో, సో గత్యత్థోతి. తథా లోకసముదయం పహానాభిసమయవసేన పజహన్తో అనుప్పత్తిధమ్మతమాపాదేన్తో సమ్మా గతో అతీతోతి సుగతో. లోకనిరోధం సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన సమ్మా గతో అధిగతోతి సుగతో. లోకనిరోధగామినిం పటిపదం భావనాభిసమయవసేన సమ్మా గతో పటిపన్నోతి సుగతో, అయఞ్చత్థో ‘సోతాపత్తిమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతీ’తి (మహాని. ౩౮; చూళని. ౨౭) సుగతోతిఆదినా నిద్దేసనయేన విభావేతబ్బో.

అపరో నయో – సున్దరం సమ్మాసమ్బోధిం, నిబ్బానమేవ వా గతో అధిగతోతి సుగతో. భూతం తచ్ఛం అత్థసంహితం యథారహం కాలయుత్తమేవ వాచం వినేయ్యానం సమ్మా గదతీతి వా సుగతో, ద-కారస్స త-కారం కత్వా, తం సుగతం. పుఞ్ఞాపుఞ్ఞకమ్మేహి ఉపపజ్జనవసేన గన్తబ్బాతి గతియో, ఉపపత్తిభవవిసేసా. తా పన నిరయాదిభేదేన పఞ్చవిధా, సకలస్సాపి భవగామికమ్మస్స అరియమగ్గాధిగమేన అవిపాకారహభావకరణేన నివత్తితత్తా పఞ్చహిపి తాహి విసంయుత్తో హుత్వా ముత్తోతి గతివిముత్తో. ఉద్ధముద్ధభవగామినో హి దేవా తంతంకమ్మవిపాకదానకాలానురూపేన తతో తతో భవతో ముత్తాపి ముత్తమత్తావ, న పన విసఞ్ఞోగవసేన ముత్తా, గతిపరియాపన్నా చ తంతంభవగామికమ్మస్స అరియమగ్గేన అనివత్తితత్తా, న తథా భగవా. భగవా పన యథావుత్తప్పకారేన విసంయుత్తో హుత్వా ముత్తోతి. తస్మా అనేన భగవతో కత్థచిపి గతియా అపరియాపన్నతం దస్సేతి. యతో చ భగవా ‘‘దేవాతిదేవో’’తి వుచ్చతి. తేనేవాహ –

‘‘యేన దేవూపపత్యస్స, గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో;

యక్ఖత్తం యేన గచ్ఛేయ్యం, మనుస్సత్తఞ్చ అబ్బజే;

తే మయ్హం ఆసవా ఖీణా, విద్ధస్తా వినళీకతా’’తి. (అ. ని. ౪.౩౬);

తంతంగతిసంవత్తనకానఞ్హి కమ్మకిలేసానం మహాబోధిమూలేయేవ అగ్గమగ్గేన పహీనత్తా నత్థి భగవతో తంతంగతిపరియాపన్నతాతి అచ్చన్తమేవ భగవా సబ్బభవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాససత్తనికాయేహి పరిముత్తోతి. అథ వా కామం సఉపాదిసేసాయపి నిబ్బానధాతుయా తాహి గతీహి విముత్తో, ఏసా పన ‘‘పఞ్ఞాపజ్జోతవిహతమోహతమ’’న్తి ఏత్థేవన్తోగధాతి ఇమినా పదేన అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయావ థోమేతీతి దట్ఠబ్బం.

ఏత్థ పన అత్తహితసమ్పత్తిపరహితపటిపత్తివసేన ద్వీహాకారేహి భగవతో థోమనా కతా హోతి. తేసు అనావరణఞాణాధిగమో, సహ వాసనాయ కిలేసానమచ్చన్తప్పహానం, అనుపాదిసేసనిబ్బానప్పత్తి చ అత్తహితసమ్పత్తి నామ, లాభసక్కారాదినిరపేక్ఖచిత్తస్స పన సబ్బదుక్ఖనియ్యానికధమ్మదేసనాపయోగతో దేవదత్తాదీసుపి విరుద్ధసత్తేసు నిచ్చం హితజ్ఝాసయతా, వినీతబ్బసత్తానం ఞాణపరిపాకకాలాగమనఞ్చ ఆసయతో పరహితపటిపత్తి నామ. సా పన ఆసయపయోగతో దువిధా, పరహితపటిపత్తి తివిధా చ అత్తహితసమ్పత్తి ఇమాయ గాథాయ యథారహం పకాసితా హోతి. ‘‘కరుణాసీతలహదయ’’న్తి హి ఏతేన ఆసయతో పరహితపటిపత్తి, సమ్మా గదనత్థేన సుగతసద్దేన పయోగతో పరహితపటిపత్తి. ‘‘పఞ్ఞాపజ్జోతవిహతమోహతమం గతివిముత్త’’న్తి ఏతేహి, చతుసచ్చపటివేధత్థేన చ సుగతసద్దేన తివిధాపి అత్తహితసమ్పత్తి, అవసిట్ఠట్ఠేన పన తేన, ‘‘సనరామరలోకగరు’’న్తి చ ఏతేన సబ్బాపి అత్తహితసమ్పత్తి, పరహితపటిపత్తి చ పకాసితా హోతి.

అథ వా హేతుఫలసత్తూపకారవసేన తీహాకారేహి థోమనా కతా. తత్థ హేతు నామ మహాకరుణాసమాయోగో, బోధిసమ్భారసమ్భరణఞ్చ, తదుభయమ్పి పఠమపదేన యథారుతతో, సామత్థియతో చ పకాసితం. ఫలం పన ఞాణప్పహానఆనుభావరూపకాయసమ్పదావసేన చతుబ్బిధం. తత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞాణపదట్ఠానం మగ్గఞాణం, తమ్మూలకాని చ దసబలాదిఞాణాని ఞాణసమ్పదా, సవాసనసకలసంకిలేసానమచ్చన్తమనుప్పాదధమ్మతాపాదనం పహానసమ్పదా, యథిచ్ఛితనిప్ఫాదనే ఆధిపచ్చం ఆనుభావసమ్పదా, సకలలోకనయనాభిసేకభూతా పన లక్ఖణానుబ్యఞ్జనపటిమణ్డితా అత్తభావసమ్పత్తి రూపకాయసమ్పదా. తాసు ఞాణప్పహానసమ్పదా దుతియపదేన, సచ్చపటివేధత్థేన చ సుగతసద్దేన పకాసితా, ఆనుభావసమ్పదా తతియపదేన, రూపకాయసమ్పదా సోభనకాయగమనత్థేన సుగతసద్దేన లక్ఖణానుబ్యఞ్జనపారిపూరియా వినా తదభావతో. యథావుత్తా దువిధాపి పరహితపటిపత్తి సత్తూపకారసమ్పదా, సా పన సమ్మా గదనత్థేన సుగతసద్దేన పకాసితాతి వేదితబ్బా.

అపిచ ఇమాయ గాథాయ సమ్మాసమ్బోధి తమ్మూల – తప్పటిపత్తియాదయో అనేకే బుద్ధగుణా ఆచరియేన పకాసితా హోన్తి. ఏసా హి ఆచరియానం పకతి, యదిదం యేన కేనచి పకారేన అత్థన్తరవిఞ్ఞాపనం. కథం? ‘‘కరుణాసీతలహదయ’’న్తి హి ఏతేన సమ్మాసమ్బోధియా మూలం దస్సేతి. మహాకరుణాసఞ్చోదితమానసో హి భగవా సంసారపఙ్కతో సత్తానం సముద్ధరణత్థం కతాభినీహారో అనుపుబ్బేన పారమియో పూరేత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిమధిగతోతి కరుణా సమ్మాసమ్బోధియా మూలం. ‘‘పఞ్ఞాపజ్జోతవిహతమోహతమ’’న్తి ఏతేన సమ్మాసమ్బోధిం దస్సేతి. సబ్బఞ్ఞుతఞాణపదట్ఠానఞ్హి అగ్గమగ్గఞాణం, అగ్గమగ్గఞాణపదట్ఠానఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం ‘‘సమ్మాసమ్బోధీ’’తి వుచ్చతి. సమ్మా గమనత్థేన సుగతసద్దేన సమ్మాసమ్బోధియా పటిపత్తిం దస్సేతి లీనుద్ధచ్చపతిట్ఠానాయూహనకామసుఖత్తకిలమథానుయోగసస్సతుచ్ఛేదాభినివేసాదిఅన్తద్వయరహితాయ కరుణాపఞ్ఞాపరిగ్గహితాయ మజ్ఝిమాయ పటిపత్తియా పకాసనతో, ఇతరేహి సమ్మాసమ్బోధియా పధానాప్పధానప్పభేదం పయోజనం దస్సేతి. సంసారమహోఘతో సత్తసన్తారణఞ్హేత్థ పధానం, తదఞ్ఞమప్పధానం. తేసు చ పధానేన పయోజనేన పరహితపటిపత్తిం దస్సేతి, ఇతరేన అత్తహితసమ్పత్తిం, తదుభయేన చ అత్తహితపటిపన్నాదీసు చతూసు పుగ్గలేసు భగవతో చతుత్థపుగ్గలభావం పకాసేతి. తేన చ అనుత్తరం దక్ఖిణేయ్యభావం, ఉత్తమఞ్చ వన్దనీయభావం, అత్తనో చ వన్దనాయ ఖేత్తఙ్గతభావం విభావేతి.

అపిచ కరుణాగ్గహణేన లోకియేసు మహగ్గతభావప్పత్తాసాధారణగుణదీపనతో సబ్బలోకియగుణసమ్పత్తి దస్సితా, పఞ్ఞాగ్గహణేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానమగ్గఞాణదీపనతో సబ్బలోకుత్తరగుణసమ్పత్తి. తదుభయగ్గహణసిద్ధో హి అత్థో ‘‘సనరామరలోకగరు’’న్తిఆదినా విపఞ్చీయతీతి. కరుణాగ్గహణేన చ నిరుపక్కిలేసముపగమనం దస్సేతి, పఞ్ఞాగ్గహణేన అపగమనం. తథా కరుణాగ్గహణేన లోకసమఞ్ఞానురూపం భగవతో పవత్తిం దస్సేతి లోకవోహారవిసయత్తా కరుణాయ, పఞ్ఞాగ్గహణేన లోకసమఞ్ఞాయ అనతిధావనం. సభావానవబోధేన హి ధమ్మానం సభావం అతిధావిత్వా సత్తాదిపరామసనం హోతి. తథా కరుణాగ్గహణేన మహాకరుణాసమాపత్తివిహారం దస్సేతి, పఞ్ఞాగ్గహణేన తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణం, చతుసచ్చఞాణం, చతుపటిసమ్భిదాఞాణం, చతువేసారజ్జఞాణం, కరుణాగ్గహణేన మహాకరుణాసమాపత్తిఞాణస్స గహితత్తా సేసాసాధారణఞాణాని, ఛ అభిఞ్ఞా, అట్ఠసు పరిసాసు అకమ్పనఞాణాని, దస బలాని, చుద్దస బుద్ధగుణా, సోళస ఞాణచరియా, అట్ఠారస బుద్ధధమ్మా, చతుచత్తారీస ఞాణవత్థూని, సత్తసత్తతి ఞాణవత్థూనీతి ఏవమాదీనం అనేకేసం పఞ్ఞాపభేదానం వసేన ఞాణచారం దస్సేతి. తథా కరుణాగ్గహణేన చరణసమ్పత్తిం, పఞ్ఞాగ్గహణేన విజ్జాసమ్పత్తిం. కరుణాగ్గహణేన అత్తాధిపతితా, పఞ్ఞాగ్గహణేన ధమ్మాధిపతితా. కరుణాగ్గహణేన లోకనాథభావో, పఞ్ఞాగ్గహణేన అత్తనాథభావో. తథా కరుణాగ్గహణేన పుబ్బకారీభావో, పఞ్ఞాగ్గహణేన కతఞ్ఞుతా. కరుణాగ్గహణేన అపరన్తపతా, పఞ్ఞాగ్గహణేన అనత్తన్తపతా. కరుణాగ్గహణేన వా బుద్ధకరధమ్మసిద్ధి, పఞ్ఞాగ్గహణేన బుద్ధభావసిద్ధి. తథా కరుణాగ్గహణేన పరసన్తారణం, పఞ్ఞాగ్గహణేన అత్తసన్తారణం. తథా కరుణాగ్గహణేన సబ్బసత్తేసు అనుగ్గహచిత్తతా, పఞ్ఞాగ్గహణేన సబ్బధమ్మేసు విరత్తచిత్తతా దస్సితా హోతి సబ్బేసఞ్చ బుద్ధగుణానం కరుణా ఆది తన్నిదానభావతో, పఞ్ఞా పరియోసానం తతో ఉత్తరి కరణీయాభావతో. ఇతి ఆదిపరియోసానదస్సనేన సబ్బే బుద్ధగుణా దస్సితా హోన్తి. తథా కరుణాగ్గహణేన సీలక్ఖన్ధపుబ్బఙ్గమో సమాధిక్ఖన్ధో దస్సితో హోతి. కరుణానిదానఞ్హి సీలం తతో పాణాతిపాతాదివిరతిప్పవత్తితో, సా చ ఝానత్తయసమ్పయోగినీతి, పఞ్ఞావచనేన పఞ్ఞాక్ఖన్ధో. సీలఞ్చ సబ్బబుద్ధగుణానం ఆది, సమాధి మజ్ఝే, పఞ్ఞా పరియోసానన్తి ఏవమ్పి ఆదిమజ్ఝపరియోసానకల్యాణా సబ్బే బుద్ధగుణా దస్సితా హోన్తి నయతో దస్సితత్తా. ఏసో ఏవ హి నిరవసేసతో బుద్ధగుణానం దస్సనుపాయో, యదిదం నయగ్గాహణం, అఞ్ఞథా కో నామ సమత్థో భగవతో గుణే అనుపదం నిరవసేసతో దస్సేతుం. తేనేవాహ –

‘‘బుద్ధోపి బుద్ధస్స భణేయ్య వణ్ణం,

కప్పమ్పి చే అఞ్ఞమభాసమానో.

ఖీయేథ కప్పో చిరదీఘమన్తరే,

వణ్ణో న ఖీయేథ తథాగతస్సా’’తి.

తేనేవ చ ఆయస్మతా సారిపుత్తత్థేరేనాపి బుద్ధగుణపరిచ్ఛేదనం పతి భగవతా అనుయుత్తేన ‘‘నో హేతం భన్తే’’తి పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘అపి చ మే భన్తే ధమ్మన్వయో విదితో’’తి సమ్పసాదనీయసుత్తే వుత్తం.

ఏవం సఙ్ఖేపేన సకలసబ్బఞ్ఞుగుణేహి భగవతో థోమనాపుబ్బఙ్గమం పణామం కత్వా ఇదాని సద్ధమ్మస్సాపి థోమనాపుబ్బఙ్గమం పణామం కరోన్తో ‘‘బుద్ధోపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థాయం సహ పదసమ్బన్ధేన సఙ్ఖేపత్థో – యథావుత్తవివిధగుణగణసమన్నాగతో బుద్ధోపి యం అరియమగ్గసఙ్ఖాతం ధమ్మం, సహ పుబ్బభాగపటిపత్తిధమ్మేన వా అరియమగ్గభూతం ధమ్మం భావేత్వా చేవ యం ఫలనిబ్బానసఙ్ఖాతం ధమ్మం, పరియత్తిధమ్మపటిపత్తిధమ్మేహి వా సహ ఫలనిబ్బానభూతం ధమ్మం సచ్ఛికత్వా చ సమ్మాసమ్బోధిసఙ్ఖాతం బుద్ధభావముపగతో, వీతమలమనుత్తరం తం ధమ్మమ్పి వన్దేతి.

తత్థ బుద్ధసద్దస్స తావ ‘‘బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో. బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో’’తిఆదినా నిద్దేసనయేన అత్థో వేదితబ్బో. అథ వా అగ్గమగ్గఞాణాధిగమేన సవాసనాయ సమ్మోహనిద్దాయ అచ్చన్తవిగమనతో, అపరిమితగుణగణాలఙ్కతసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణప్పత్తియా వికసితభావతో చ బుద్ధవాతి బుద్ధో జాగరణవికసనత్థవసేన. అథ వా కస్సచిపి ఞేయ్యధమ్మస్స అనవబుద్ధస్స అభావేన ఞేయ్యవిసేసస్స కమ్మభావాగహణతో కమ్మవచనిచ్ఛాయాభావేన అవగమనత్థవసేన కత్తునిద్దేసోవ లబ్భతి, తస్మా బుద్ధవాతి బుద్ధోతిపి వత్తబ్బో. పదేసగ్గహణే హి అసతి గహేతబ్బస్స నిప్పదేసతావ విఞ్ఞాయతి యథా ‘‘దిక్ఖితో న దదాతీ’’తి. ఏవఞ్చ కత్వా కమ్మవిసేసానపేక్ఖా కత్తరి ఏవ బుద్ధసద్దసిద్ధి వేదితబ్బా, అత్థతో పన పారమితాపరిభావితో సయమ్భుఞాణేన సహ వాసనాయ విహతవిద్ధస్తనిరవసేసకిలేసోమహాకరుణాసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదిఅపరిమేయ్యగుణగణాధారో ఖన్ధసన్తానో బుద్ధో, యథాహ –

‘‘బుద్ధోతి యో సో భగవా సయమ్భూ అనాచరియకో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝి, తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, బలేసు చ వసీభావ’’న్తి (మహాని. ౧౯౨; చూళని. ౯౭; పటి. మ. ౧౬౧).

అపిసద్దో సమ్భావనే, తేన ఏవం గుణవిసేసయుత్తో సోపి నామ భగవా ఈదిసం ధమ్మం భావేత్వా, సచ్ఛికత్వా చ బుద్ధభావముపగతో, కా నామ కథా అఞ్ఞేసం సావకాదిభావముపగమనేతి ధమ్మే సమ్భావనం దీపేతి. బుద్ధభావన్తి సమ్మాసమ్బోధిం. యేన హి నిమిత్తభూతేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానేన అగ్గమగ్గఞాణేన, అగ్గమగ్గఞాణపదట్ఠానేన చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన భగవతి ‘‘బుద్ధో’’తి నామం, తదారమ్మణఞ్చ ఞాణం పవత్తతి, తమేవిధ ‘‘భావో’’తి వుచ్చతి. భవన్తి బుద్ధిసద్దా ఏతేనాతి హి భావో. తథా హి వదన్తి –

‘‘యేన యేన నిమిత్తేన, బుద్ధి సద్దో చ వత్తతే;

తంతంనిమిత్తకం భావపచ్చయేహి ఉదీరిత’’న్తి.

భావేత్వాతి ఉప్పాదేత్వా, వడ్ఢేత్వా వా. సచ్ఛికత్వాతి పచ్చక్ఖం కత్వా. చేవ-సద్దో చ-సద్దో చ తదుభయత్థ సముచ్చయే. తేన హి సద్దద్వయేన న కేవలం భగవా ధమ్మస్స భావనామత్తేన బుద్ధభావముపగతో, నాపి సచ్ఛికిరియామత్తేన, అథ ఖో తదుభయేనేవాతి సముచ్చినోతి. ఉపగతోతి పత్తో, అధిగతోతి అత్థో. ఏతస్స ‘‘బుద్ధభావ’’న్తి పదేన సమ్బన్ధో. వీతమలన్తి ఏత్థ విరహవసేన ఏతి పవత్తతీతి వీతో, మలతో వీతో, వీతం వా మలం యస్సాతి వీతమలో, తం వీతమలం. ‘‘గతమల’’న్తిపి పాఠో దిస్సతి, ఏవం సతి సఉపసగ్గో వియ అనుపసగ్గోపి గతసద్దో విరహత్థవాచకో వేదితబ్బో ధాతూనమనేకత్థత్తా. గచ్ఛతి అపగచ్ఛతీతి హి గతో, ధమ్మో. గతం వా మలం, పురిమనయేన సమాసో. అనుత్తరన్తి ఉత్తరవిరహితం. యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే అపాయతో, సంసారతో చ అపతమానే కత్వా ధారేతీతి ధమ్మో, నవవిధో లోకుత్తరధమ్మో. తప్పకాసనత్తా, సచ్ఛికిరియాసమ్మసనపరియాయస్స చ లబ్భమానత్తా పరియత్తిధమ్మోపి ఇధ సఙ్గహితో. తథా హి ‘‘అభిధమ్మనయసముద్దం అధిగచ్ఛి, తీణి పిటకాని సమ్మసీ’’తి చ అట్ఠకథాయం వుత్తం, తథా ‘‘యం ధమ్మం భావేత్వా సచ్ఛికత్వా’’తి చ వుత్తత్తా భావనాసచ్ఛికిరియాయోగ్యతాయ బుద్ధకరధమ్మభూతాహి పారమితాహి సహ పుబ్బభాగఅధిసీలసిక్ఖాదయోపి ఇధ సఙ్గహితాతి వేదితబ్బా. తాపి హి విగతపటిపక్ఖతాయ వీతమలా, అనఞ్ఞసాధారణతాయ అనుత్తరా చ. కథం పన తా భావేత్వా, సచ్ఛికత్వా చ భగవా బుద్ధభావముపగతోతి? వుచ్చతే – సత్తానఞ్హి సంసారవట్టదుక్ఖనిస్సరణాయ [నిస్సరణత్థాయ (పణ్ణాస టీ.) నిస్సరణే (కత్థచి)] కతమహాభినీహారో మహాకరుణాధివాసనపేసలజ్ఝాసయో పఞ్ఞావిసేసపరియోదాతనిమ్మలానం దానదమసఞ్ఞమాదీనం ఉత్తమధమ్మానం కప్పానం సతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని సక్కచ్చం నిరన్తరం నిరవసేసం భావనాసచ్ఛికిరియాహి కమ్మాదీసు అధిగతవసీభావో అచ్ఛరియాచిన్తేయ్యమహానుభావో అధిసీలాధిచిత్తానం పరముక్కంసపారమిప్పత్తో భగవా పచ్చయాకారే చతువీసతికోటిసతసహస్సముఖేన మహావజిరఞాణం పేసేత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిసఙ్ఖాతం బుద్ధభావముపగతోతి.

ఇమాయ పన గాథాయ విజ్జావిముత్తిసమ్పదాదీహి అనేకేహి గుణేహి యథారహం సద్ధమ్మం థోమేతి. కథం? ఏత్థ హి ‘‘భావేత్వా’’తి ఏతేన విజ్జాసమ్పదాయ థోమేతి, ‘‘సచ్ఛికత్వా’’తి ఏతేన విముత్తిసమ్పదాయ. తథా పఠమేన ఝానసమ్పదాయ, దుతియేన విమోక్ఖసమ్పదాయ. పఠమేన వా సమాధిసమ్పదాయ, దుతియేన సమాపత్తిసమ్పదాయ. అథ వా పఠమేన ఖయఞాణభావేన, దుతియేన అనుప్పాదఞాణభావేన. పఠమేన వా విజ్జూపమతాయ, దుతియేన వజిరూపమతాయ. పఠమేన వా విరాగసమ్పత్తియా, దుతియేన నిరోధసమ్పత్తియా. తథా పఠమేన నియ్యానభావేన, దుతియేన నిస్సరణభావేన. పఠమేన వా హేతుభావేన, దుతియేన అసఙ్ఖతభావేన. పఠమేన వా దస్సనభావేన, దుతియేన వివేకభావేన. పఠమేన వా అధిపతిభావేన, దుతియేన అమతభావేన ధమ్మం థోమేతి. అథ వా ‘‘యం ధమ్మం భావేత్వా బుద్ధభావం ఉపగతో’’తి ఏతేన స్వాక్ఖాతతాయ ధమ్మం థోమేతి, ‘‘సచ్ఛికత్వా’’తి ఏతేన సన్దిట్ఠికతాయ. తథా పఠమేన అకాలికతాయ, దుతియేన ఏహిపస్సికతాయ. పఠమేన వా ఓపనేయ్యికతాయ, దుతియేన పచ్చత్తంవేదితబ్బతాయ. పఠమేన వా సహ పుబ్బభాగసీలాదీహి సేక్ఖేహి సీలసమాధిపఞ్ఞాక్ఖన్ధేహి, దుతియేన సహ అసఙ్ఖతధాతుయా అసేక్ఖేహి ధమ్మం థోమేతి.

‘‘వీతమల’’న్తి ఇమినా పన సంకిలేసాభావదీపనేన విసుద్ధతాయ ధమ్మం థోమేతి, ‘‘అనుత్తర’’న్తి ఏతేన అఞ్ఞస్స విసిట్ఠస్స అభావదీపనేన పరిపుణ్ణతాయ. పఠమేన వా పహానసమ్పదాయ, దుతియేన సభావసమ్పదాయ. పఠమేన వా భావనాఫలయోగ్యతాయ. భావనాగుణేన హి సో సంకిలేసమలసముగ్ఘాతకో, తస్మానేన భావనాకిరియాయ ఫలమాహ. దుతియేన సచ్ఛికిరియాఫలయోగ్యతాయ. తదుత్తరికరణీయాభావతో హి అనఞ్ఞసాధారణతాయ అనుత్తరభావో సచ్ఛికిరియానిబ్బత్తితో, తస్మానేన సచ్ఛికిరియాఫలమాహాతి.

ఏవం సఙ్ఖేపేనేవ సబ్బసద్ధమ్మగుణేహి సద్ధమ్మస్సాపి థోమనాపుబ్బఙ్గమం పణామం కత్వా ఇదాని అరియసఙ్ఘస్సాపి థోమనాపుబ్బఙ్గమం పణామం కరోన్తో ‘‘సుగతస్స ఓరసాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సుగతస్సాతి సమ్బన్ధనిద్దేసో, ‘‘పుత్తాన’’న్తి ఏతేన సమ్బజ్ఝితబ్బో. ఉరసి భవా, జాతా, సంవుద్ధా వా ఓరసా, అత్తజో ఖేత్తజో అన్తేవాసికో దిన్నకోతి చతుబ్బిధేసు పుత్తేసు అత్తజా, తంసరిక్ఖతాయ పన అరియపుగ్గలా ‘‘ఓరసా’’తి వుచ్చన్తి. యథా హి మనుస్సానం ఓరసపుత్తా అత్తజాతతాయ పితుసన్తకస్స దాయజ్జస్స విసేసభాగినో హోన్తి, ఏవమేతేపి సద్ధమ్మసవనన్తే అరియాయ జాతియా జాతతాయ భగవతో సన్తకస్స విముత్తిసుఖస్స ధమ్మరతనస్స చ దాయజ్జస్స విసేసభాగినోతి. అథ వా భగవతో ధమ్మదేసనానుభావేన అరియభూమిం ఓక్కమమానా, ఓక్కన్తా చ అరియసావకా భగవతో ఉరే వాయామజనితాభిజాతతాయ సదిసకప్పనమన్తరేన నిప్పరియాయేనేవ ‘‘ఓరసా’’తి వత్తబ్బతమరహన్తి. తథా హి తే భగవతా ఆసయానుసయచరియాధిముత్తిఆదిఓలోకనేన, వజ్జానుచిన్తనేన చ హదయే కత్వా వజ్జతో నివారేత్వా అనవజ్జే పతిట్ఠాపేన్తేన సీలాదిధమ్మసరీరపోసనేన సంవడ్ఢాపితా. యథాహ భగవా ఇతివుత్తకే ‘‘అహమస్మి భిక్ఖవే బ్రాహ్మణో…పే… తస్స మే తుమ్హే పుత్తా ఓరసా ముఖతో జాతా’’తిఆది (ఇతివు. ౧౦౦). నను సావకదేసితాపి దేసనా అరియభావావహాతి? సచ్చం, సా పన తమ్మూలికత్తా, లక్ఖణాదివిసేసాభావతో చ ‘‘భగవతో ధమ్మదేసనా’’ ఇచ్చేవ సఙ్ఖ్యం గతా, తస్మా భగవతో ఓరసపుత్తభావోయేవ తేసం వత్తబ్బోతి, ఏతేన చతుబ్బిధేసు పుత్తేసు అరియసఙ్ఘస్స అత్తజపుత్తభావం దస్సేతి. అత్తనో కులం పునేన్తి సోధేన్తి, మాతాపితూనం వా హదయం పూరేన్తీతి పుత్తా, అత్తజాదయో. అరియా పన ధమ్మతన్తివిసోధనేన, ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తియా చిత్తారాధనేన చ తప్పటిభాగతాయ భగవతో పుత్తా నామ, తేసం. తస్స ‘‘సమూహ’’న్తి పదేన సమ్బన్ధో.

సంకిలేసనిమిత్తం హుత్వా గుణం మారేతి విబాధతీతి మారో, దేవపుత్తమారో. సినాతి పరే బన్ధతి ఏతాయాతి సేనా, మారస్స సేనా తథా, మారఞ్చ మారసేనఞ్చ మథేన్తి విలోథేన్తీతి మారసేనమథనా, తేసం. ‘‘మారమారసేనమథనాన’’న్తి హి వత్తబ్బేపి ఏకదేససరూపేకసేసవసేన ఏవం వుత్తం. మారసద్దసన్నిధానేన వా సేనాసద్దేన మారసేనా గహేతబ్బా, గాథాబన్ధవసేన చేత్థ రస్సో. ‘‘మారసేనమద్దనాన’’న్తిపి కత్థచి పాఠో, సో అయుత్తోవ అరియాజాతికత్తా ఇమిస్సా గాథాయ. నను చ అరియసావకానం మగ్గాధిగమసమయే భగవతో వియ తదన్తరాయకరణత్థం దేవపుత్తమారో వా మారసేనా వా న అపసాదేతి, అథ కస్మా ఏవం వుత్తన్తి? అపసాదేతబ్బభావకారణస్స విమథితత్తా. తేసఞ్హి అపసాదేతబ్బతాయ కారణే సంకిలేసే విమథితే తేపి విమథితా నామ హోన్తీతి. అథ వా ఖన్ధాభిసఙ్ఖారమారానం వియ దేవపుత్తమారస్సాపి గుణమారణే సహాయభావూపగమనతో కిలేసబలకాయో ఇధ ‘‘మారసేనా’’తి వుచ్చతి యథాహ భగవా –

‘‘కామా తే పఠమా సేనా, దుతియా అరతి వుచ్చతి;

తతియా ఖుప్పిపాసా తే, చతుత్థీ తణ్హా పవుచ్చతి.

పఞ్చమం థినమిద్ధం తే, ఛట్ఠా భీరూ పవుచ్చతి;

సత్తమీ విచికిచ్ఛా తే, మక్ఖో థమ్భో తే అట్ఠమో.

లాభో సిలోకో సక్కారో,

మిచ్ఛాలద్ధో చ యో యసో;

యో చత్తానం సముక్కంసే,

పరే చ అవజానతి.

ఏసా నముచి తే సేనా, కణ్హస్సాభిప్పహారినీ;

న నం అసూరో జినాతి, జేత్వా చ లభతే సుఖ’’న్తి. (సు. ని. ౪౩౮; మహాని. ౨౮; చూళని. ౪౭);

సా చ తేహి అరియసావకేహి దియడ్ఢసహస్సభేదా, అనన్తభేదా వా కిలేసవాహినీ సతిధమ్మవిచయవీరియసమథాదిగుణపహరణీహి ఓధిసో మథితా, విద్ధంసితా, విహతా చ, తస్మా ‘‘మారసేనమథనా’’తి వుచ్చన్తి. విలోథనఞ్చేత్థ విద్ధంసనం, విహననం వా. అపిచ ఖన్ధాభిసఙ్ఖారమచ్చుదేవపుత్తమారానం తేసం సహాయభావూపగమనతాయ సేనాసఙ్ఖాతస్స కిలేసమారస్స చ మథనతో ‘‘మారసేనమథనా’’తిపి అత్థో గహేతబ్బో. ఏవఞ్చ సతి పఞ్చమారనిమ్మథనభావేన అత్థో పరిపుణ్ణో హోతి. అరియసావకాపి హి సముదయప్పహానపరిఞ్ఞావసేన ఖన్ధమారం, సహాయవేకల్లకరణేన సబ్బథా, అప్పవత్తికరణేన చ అభిసఙ్ఖారమారం, బలవిధమనవిసయాతిక్కమనవసేన మచ్చుమారం, దేవపుత్తమారఞ్చ సముచ్ఛేదప్పహానవసేన సబ్బసో అప్పవత్తికరణేన కిలేసమారం మథేన్తీతి, ఇమినా పన తేసం ఓరసపుత్తభావే కారణం, తీసు పుత్తేసు చ అనుజాతతం దస్సేతి. మారసేనమథనతాయ హి తే భగవతో ఓరసపుత్తా, అనుజాతా చాతి.

అట్ఠన్నన్తి గణనపరిచ్ఛేదో, తేనసతిపి తేసం తంతంభేదేన అనేకసతసహస్ససఙ్ఖ్యాభేదే అరియభావకరమగ్గఫలధమ్మభేదేన ఇమం గణనపరిచ్ఛేదం నాతివత్తన్తి మగ్గట్ఠఫలట్ఠభావానతివత్తనతోతి దస్సేతి. పి-సద్దో, అపి-సద్దో వా పదలీళాదినా కారణేన అట్ఠానే పయుత్తో, సో ‘‘అరియసఙ్ఘ’’న్తి ఏత్థ యోజేతబ్బో, తేన న కేవలం బుద్ధధమ్మేయేవ, అథ ఖో అరియసఙ్ఘమ్పీతి సమ్పిణ్డేతి. యదిపి అవయవవినిముత్తో సముదాయో నామ కోచి నత్థి అవయవం ఉపాదాయ సముదాయస్స వత్తబ్బత్తా, అవిఞ్ఞాయమానసముదాయం పన విఞ్ఞాయమానసముదాయేన విసేసితుమరహతీతి ఆహ ‘‘అట్ఠన్నమ్పి సమూహ’’న్తి, ఏతేన ‘‘అరియసఙ్ఘ’’న్తి ఏత్థ న యేన కేనచి సణ్ఠానాదినా, కాయసామగ్గియా వా సముదాయభావో, అపి తు మగ్గట్ఠఫలట్ఠభావేనేవాతి విసేసేతి. అవయవమేవ సమ్పిణ్డేత్వా ఊహితబ్బో వితక్కేతబ్బో, సంఊహనితబ్బో వా సఙ్ఘటితబ్బోతి సమూహో, సోయేవ సమోహో వచనసిలిట్ఠతాదినా. ద్విధాపి హి పాఠో యుజ్జతి. ఆరకత్తా కిలేసేహి, అనయే న ఇరియనతో, అయే చ ఇరియనతో అరియా నిరుత్తినయేన. అథ వా సదేవకేన లోకేన సరణన్తి అరణీయతో ఉపగన్తబ్బతో, ఉపగతానఞ్చ తదత్థసిద్ధితో అరియా, దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతో, సమగ్గం వా కమ్మం సముదాయవసేన సముపగతోతి సఙ్ఘో, అరియానం సఙ్ఘో, అరియో చ సో సఙ్ఘో చ యథావుత్తనయేనాతి వా అరియసఙ్ఘో, తం అరియసఙ్ఘం. భగవతో అపరభాగే బుద్ధధమ్మరతనానమ్పి సమధిగమో సఙ్ఘరతనాధీనోతి అరియసఙ్ఘస్స బహూపకారతం దస్సేతుం ఇధేవ ‘‘సిరసా వన్దే’’తి వుత్తం. అవస్సఞ్చాయమత్థో సమ్పటిచ్ఛితబ్బో వినయట్ఠకథాదీసుపి (పారా. అట్ఠ. గన్థారమ్భకథా) తథా వుత్తత్తా. కేచి పన పురిమగాథాసుపి తం పదమానేత్వా యోజేన్తి, తదయుత్తమేవ రతనత్తయస్స అసాధారణగుణప్పకాసనట్ఠానత్తా, యథావుత్తకారణస్స చ సబ్బేసమ్పి సంవణ్ణనాకారానమధిప్పేతత్తాతి.

ఇమాయ పన గాథాయ అరియసఙ్ఘస్స పభవసమ్పదా పహానసమ్పదాదయో అనేకే గుణా దస్సితా హోన్తి. కథం? ‘‘సుగతస్స ఓరసానం పుత్తాన’’న్తి హి ఏతేన అరియసఙ్ఘస్స పభవసమ్పదం దస్సేతి సమ్మాసమ్బుద్ధపభవతాదీపనతో. ‘‘మారసేనమథనాన’’న్తి ఏతేన పహానసమ్పదం సకలసంకిలేసప్పహానదీపనతో. ‘‘అట్ఠన్నమ్పి సమూహ’’న్తి ఏతేన ఞాణసమ్పదం మగ్గట్ఠఫలట్ఠభావదీపనతో. ‘‘అరియసఙ్ఘ’’న్తి ఏతేన సభావసమ్పదం సబ్బసఙ్ఘానం అగ్గభావదీపనతో. అథ వా ‘‘సుగతస్స ఓరసానం పుత్తాన’’న్తి అరియసఙ్ఘస్స విసుద్ధనిస్సయభావదీపనం. ‘‘మారసేనమథనాన’’న్తి సమ్మాఉజుఞాయసామీచిపటిపన్నభావదీపనం. ‘‘అట్ఠన్నమ్పి సమూహ’’న్తి ఆహునేయ్యాదిభావదీపనం. ‘‘అరియసఙ్ఘ’’న్తి అనుత్తరపుఞ్ఞక్ఖేత్తభావదీపనం. తథా ‘‘సుగతస్స ఓరసానం పుత్తాన’’న్తి ఏతేన అరియసఙ్ఘస్స లోకుత్తరసరణగమనసబ్భావం దస్సేతి. లోకుత్తరసరణగమనేన హి తే భగవతో ఓరసపుత్తా జాతా. ‘‘మారసేనమథనాన’న్తి ఏతేన అభినీహారసమ్పదాసిద్ధం పుబ్బభాగసమ్మాపటిపత్తిం దస్సేతి. కతాభినీహారా హి సమ్మాపటిపన్నా మారం, మారసేనం వా అభివిజినన్తి. ‘‘అట్ఠన్నమ్పి సమూహ’’న్తి ఏతేన విద్ధస్తవిపక్ఖే సేక్ఖాసేక్ఖధమ్మే దస్సేతి పుగ్గలాధిట్ఠానేన మగ్గఫలధమ్మానం దస్సితత్తా. ‘‘అరియసఙ్ఘ’’న్తి ఏతేన అగ్గదక్ఖిణేయ్యభావం దస్సేతి అనుత్తరపుఞ్ఞక్ఖేత్తభావస్స దస్సితత్తా. సరణగమనఞ్చ సావకానం సబ్బగుణస్స ఆది, సపుబ్బభాగపటిపదా సేక్ఖా సీలక్ఖన్ధాదయో మజ్ఝే, అసేక్ఖా సీలక్ఖన్ధాదయో పరియోసానన్తిఆదిమజ్ఝపరియోసానకల్యాణా సఙ్ఖేపతో సబ్బేపి అరియసఙ్ఘగుణా దస్సితా హోన్తీతి.

ఏవం గాథాత్తయేన సఙ్ఖేపతో సకలగుణసంకిత్తనముఖేన రతనత్తయస్స పణామం కత్వా ఇదాని తం నిపచ్చకారం యథాధిప్పేతపయోజనే పరిణామేన్తో ‘‘ఇతి మే’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఇతి-సద్దో నిదస్సనే. తేన గాథాత్తయేన యథావుత్తనయం నిదస్సేతి. మేతి అత్తానం కరణవచనేన కత్తుభావేన నిద్దిసతి. తస్స ‘‘యం పుఞ్ఞం మయా లద్ధ’’న్తి పాఠసేసేన సమ్బన్ధో, సమ్పదాననిద్దేసో వా ఏసో, ‘‘అత్థీ’’తి పాఠసేసో, సామినిద్దేసో వా ‘‘యం మమ పుఞ్ఞం వన్దనామయ’’న్తి. పసీదీయతే పసన్నా, తాదిసా మతి పఞ్ఞా, చిత్తం వా యస్సాతి పసన్నమతి, అఞ్ఞపదలిఙ్గప్పధానత్తా ఇమస్స సమాసపదస్స ‘‘పసన్నమతినో’’తి వుత్తం. రతిం నయతి, జనేతి, వహతీతి వా రతనం, సత్తవిధం, దసవిధం వా రతనం, తమివ ఇమానీతి నేరుత్తికా. సదిసకప్పనమఞ్ఞత్ర పన యథావుత్తవచనత్థేనేవ బుద్ధాదీనం రతనభావో యుజ్జతి. తేసఞ్హి ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౫౭, ౨౫౫) యథాభూతగుణే ఆవజ్జన్తస్స అమతాధిగమహేతుభూతం అనప్పకం పీతిపామోజ్జం ఉప్పజ్జతి. యథాహ –

‘‘యస్మిం మహానామ సమయే అరియసావకో తథాగతం అనుస్సరతి, నేవస్స తస్మిం సమయే రాగపరియుట్ఠితం చిత్తం హోతి, న దోస…పే… న మోహ…పే… ఉజుగతమేవస్స తస్మిం సమయే చిత్తం హోతి తథాగతం ఆరబ్భ. ఉజుగతచిత్తో ఖో పన మహానామ అరియసావకో లభతి అత్థవేదం, లభతి ధమ్మవేదం, లభతి ధమ్మూపసంహితం పామోజ్జం, పముదితస్స పీతి జాయతీ’’తిఆది (అ. ని. ౬.౧౦; ౧౧.౧౧).

చిత్తీకతాదిభావో వా రతనట్ఠో. వుత్తఞ్హేతం అట్ఠకథాసు –

‘‘చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;

అనోమసత్తపరిభోగం, రతనం తేన వుచ్చతీ’’తి. (ఖు. పా. అట్ఠ. ౬.౩; ఉదాన. అట్ఠ. ౪౭; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩; సు. ని. ౧.౨౨౬; మహాని. అట్ఠ. ౧.౨౨౬);

చిత్తీకతభావాదయో చ అనఞ్ఞసాధారణా సాతిసయతో బుద్ధాదీసుయేవ లబ్భన్తీతి. విత్థారో రతనసుత్తవణ్ణనాయం (ఖు. పా. అట్ఠ. ౬.౩; సు. ని. అట్ఠ. ౧.౨౨౬) గహేతబ్బో. అయమత్థో పన నిబ్బచనత్థవసేన న వుత్తో, అథ కేనాతి చే? లోకే రతనసమ్మతస్స వత్థునో గరుకాతబ్బతాదిఅత్థవసేనాతి సద్దవిదూ. సాధూనఞ్చ రమనతో, సంసారణ్ణవా చ తరణతో, సుగతినిబ్బానఞ్చ నయనతో రతనం తుల్యత్థసమాసవసేన, అలమతిపపఞ్చేన. ఏకసేసపకప్పనేన, పుథువచననిబ్బచనేన వా రతనాని. తిణ్ణం సమూహో, తీణి వా సమాహటాని, తయో వా అవయవా అస్సాతి తయం, రతనానమేవ తయం, నాఞ్ఞేసన్తి రతనత్తయం. అవయవవినిముత్తస్స పన సముదాయస్స అభావతో తీణి ఏవ రతనాని తథా వుచ్చన్తి, న సముదాయమత్తం, సముదాయాపేక్ఖాయ పన ఏకవచనం కతం. వన్దీయతే వన్దనా, సావ వన్దనామయం యథా ‘‘దానమయం సీలమయ’’న్తి (దీ. ని. ౩.౩౦౫; ఇతివు. ౬౦; నేత్తి. ౩౩). వన్దనా చేత్థ కాయవాచాచిత్తేహి తిణ్ణం రతనానం గుణనిన్నతా, థోమనా వా. అపిచ తస్సా చేతనాయ సహజాతాదోపకారేకో సద్ధాపఞ్ఞాసతివీరియాదిసమ్పయుత్తధమ్మో వన్దనా, తాయ పకతన్తి వన్దనామయం యథా ‘‘సోవణ్ణమయం రూపియమయ’’న్తి, అత్థతో పన యథావుత్తచేతనావ. రతనత్తయే, రతనత్తయస్స వా వన్దనామయం రతనత్తయవన్దనామయం. పుజ్జభవఫలనిబ్బత్తనతో పుఞ్ఞం నిరుత్తినయేన, అత్తనో కారకం, సన్తానం వా పునాతి విసోధేతీతి పుఞ్ఞం, సకమ్మకత్తా ధాతుస్స కారితవసేన అత్థవివరణం లబ్భతి, సద్దనిప్ఫత్తి పన సుద్ధవసేనేవాతి సద్దవిదూ.

తంతంసమ్పత్తియా విబన్ధనవసేన సత్తసన్తానస్స అన్తరే వేమజ్ఝే ఏతి ఆగచ్ఛతీతి అన్తరాయో, దిట్ఠధమ్మికాదిఅనత్థో. పణామపయోజనే వుత్తవిధినా సుట్ఠు విహతో విద్ధస్తో అన్తరాయో అస్సాతి సువిహతన్తరాయో. విహననఞ్చేత్థ తదుప్పాదకహేతుపరిహరణవసేన తేసం అన్తరాయానమనుప్పత్తికరణన్తి దట్ఠబ్బం. హుత్వాతి పుబ్బకాలకిరియా, తస్స ‘‘అత్థం పకాసయిస్సామీ’’తి ఏతేన సమ్బన్ధో. తస్సాతి యం-సద్దేన ఉద్దిట్ఠస్స వన్దనామయపుఞ్ఞస్స. ఆనుభావేనాతి బలేన.

‘‘తేజో ఉస్సాహమన్తా చ, పభూ సత్తీతి పఞ్చిమే;

‘ఆనుభావో’తి వుచ్చన్తి, ‘పభావో’తి చ తే వదే’’తి. –

వుత్తేసు హి అత్థేసు ఇధ సత్తియం వత్తతి. అను పునప్పునం తంసమఙ్గిం భావేతి వడ్ఢేతీతి హి అనుభావో, సోయేవ ఆనుభావోతి ఉదానట్ఠకథాయం, అత్థతో పన యథాలద్ధసమ్పత్తినిమిత్తకస్స పురిమకమ్మస్స బలానుప్పదానవససఙ్ఖాతా వన్దనామయపుఞ్ఞస్స సత్తియేవ, సా చ సువిహతన్తరాయతాయ కరణం, హేతు వా సమ్భవతి.

ఏత్థ పన ‘‘పసన్నమతినో’’తి ఏతేన అత్తనో పసాదసమ్పత్తిం దస్సేతి. ‘‘రతనత్తయవన్దనామయ’’న్తి ఏతేన రతనత్తయస్స ఖేత్తభావసమ్పత్తిం, తతో చ తస్స పుఞ్ఞస్స అత్తనో పసాదసమ్పత్తియా, రతనత్తయస్స చ ఖేత్తభావసమ్పత్తియాతి ద్వీహి అఙ్గేహి అత్థసంవణ్ణనాయ ఉపఘాతకఉపద్దవానం విహననే సమత్థతం దీపేతి. చతురఙ్గసమ్పత్తియా దానచేతనా వియ హి ద్వయఙ్గసమ్పత్తియా పణామచేతనాపి అన్తరాయవిహననేన దిట్ఠధమ్మికాతి.

ఏవం రతనత్తయస్స నిపచ్చకారకరణే పయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని యస్సా ధమ్మదేసనాయ అత్థం సంవణ్ణేతుకామో, తదపి సంవణ్ణేతబ్బధమ్మభావేన దస్సేత్వా గుణాభిత్థవనవిసేసేన అభిత్థవేతుం ‘‘దీఘస్సా’’తిఆదిమాహ. అయఞ్హి ఆచరియస్స పకతి, యదిదం తంతంసంవణ్ణనాసు ఆదితో తస్స తస్స సంవణ్ణేతబ్బధమ్మస్స విసేసగుణకిత్తనేన థోమనా. తథా హి తేసు తేసు పపఞ్చసూదనీసారత్థపకాసనీమనోరథపూరణీఅట్ఠసాలినీఆదీసు యథాక్కమం ‘‘పరవాదమథనస్స, ఞాణప్పభేదజననస్స, ధమ్మకథికపుఙ్గవానం విచిత్తపటిభానజననస్స,

తస్స గమ్భీరఞాణేహి, ఓగాళ్హస్స అభిణ్హసో;

నానానయవిచిత్తస్స, అభిధమ్మస్స ఆదితో’’తి. ఆదినా –

థోమనా కతా. తత్థ దీఘస్సాతి దీఘనామకస్స. దీఘసుత్తఙ్కితస్సాతి దీఘేహి అభిఆయతవచనప్పబన్ధవన్తేహి సుత్తేహి లక్ఖితస్స, అనేన ‘‘దీఘో’’తి అయం ఇమస్స ఆగమస్స అత్థానుగతా సమఞ్ఞాతి దస్సేతి. నను చ సుత్తానియేవ ఆగమో, కథం సో తేహి అఙ్కీయతీతి? సచ్చమేతం పరమత్థతో, పఞ్ఞత్తితో పన సుత్తాని ఉపాదాయ ఆగమభావస్స పఞ్ఞత్తత్తా అవయవేహి సుత్తేహి అవయవీభూతో ఆగమో అఙ్కీయతి. యథేవ హి అత్థబ్యఞ్జనసముదాయే ‘‘సుత్త’’న్తి వోహారో, ఏవం సుత్తసముదాయే ఆగమవోహారోతి. పటిచ్చసముప్పాదాదినిపుణత్థభావతో నిపుణస్స. ఆగచ్ఛన్తి అత్తత్థపరత్థాదయో ఏత్థ, ఏతేన, ఏతస్మాతి వా ఆగమో, ఉత్తమట్ఠేన, పత్థనీయట్ఠేన చ సో వరోతి ఆగమవరో. అపిచ ఆగమసమ్మతేహి బాహిరకపవేదితేహి భారతపురాణకథానరసీహపురాణకథాదీహి వరోతిపి ఆగమవరో, తస్స. బుద్ధానమనుబుద్ధా బుద్ధానుబుద్ధా, బుద్ధానం సచ్చపటివేధం అనుగమ్మ పటివిద్ధసచ్చా అగ్గసావకాదయో అరియా, తేహి అత్థసంవణ్ణనావసేన, గుణసంవణ్ణనావసేన చ సంవణ్ణితోతి తథా. అథ వా బుద్ధా చ అనుబుద్ధా చ, తేహి సంవణ్ణితో యథావుత్తనయేనాతి తథా, తస్స. సమ్మాసమ్బుద్ధేనేవ హి తిణ్ణమ్పి పిటకానం అత్థసంవణ్ణనాక్కమో భాసితో, తతో పరం సఙ్గాయనాదివసేన సావకేహీతి ఆచరియా వదన్తి. వుత్తఞ్చ మజ్ఝిమాగమట్ఠకథాయ ఉపాలిసుత్తవణ్ణనాయం ‘‘వేయ్యాకరణస్సాతి విత్థారేత్వా అత్థదీపకస్స. భగవతా హి అబ్యాకతం తన్తిపదం నామ నత్థి, సబ్బేసంయేవ అత్థో కథితో’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౩.౭౬). సద్ధావహగుణస్సాతి బుద్ధాదీసు పసాదావహగుణస్స. నను చ సబ్బమ్పి బుద్ధవచనం తేపిటకం సద్ధావహగుణమేవ, అథ కస్మా అయమఞ్ఞసాధారణగుణేన థోమితోతి? సాతిసయతో ఇమస్స తగ్గుణసమ్పన్నత్తా. అయఞ్హి ఆగమో బ్రహ్మజాలాదీసు సీలదిట్ఠాదీనం అనవసేసనిద్దేసాదివసేన, మహాపదానాదీసు (దీ. ని. ౨.౩) పురిమబుద్ధానమ్పి గుణనిద్దేసాదివసేన, పాథికసుత్తాదీసు (దీ. ని. ౩.౧.౪) తిత్థియే మద్దిత్వా అప్పటివత్తియసీహనాదనదనాదివసేన, అనుత్తరియసుత్తాదీసు విసేసతో బుద్ధగుణవిభావనేన రతనత్తయే సాతిసయం సద్ధం ఆవహతీతి.

ఏవం సంవణ్ణేతబ్బధమ్మస్స అభిత్థవనమ్పి కత్వా ఇదాని సంవణ్ణనాయ సమ్పతి వక్ఖమానాయ ఆగమనవిసుద్ధిం దస్సేతుం ‘‘అత్థప్పకాసనత్థ’’న్తిఆదిమాహ. ఇమాయ హి గాథాయ సఙ్గీతిత్తయమారుళ్హదీఘాగమట్ఠకథాతోవ సీహళభాసామత్తం వినా అయం వక్ఖమానసంవణ్ణనా ఆగతా, నాఞ్ఞతో, తదేవ కారణం కత్వా వత్తబ్బా, నాఞ్ఞన్తి అత్తనో సంవణ్ణనాయ ఆగమనవిసుద్ధిం దస్సేతి. అపరో నయో – పరమనిపుణగమ్భీరం బుద్ధవిసయమాగమవరం అత్తనో బలేనేవ వణ్ణయిస్సామీతి అఞ్ఞేహి వత్తుమ్పి అసక్కుణేయ్యత్తా సంవణ్ణనానిస్సయం దస్సేతుమాహ ‘‘అత్థప్పకాసనత్థ’’న్తిఆది. ఇమాయ హి పుబ్బాచరియానుభావం నిస్సాయేవ తస్స అత్థం వణ్ణయిస్సామీతి అత్తనో సంవణ్ణనానిస్సయం దస్సేతి. తత్థ ‘‘అత్థప్పకాసనత్థ’’న్తి పాఠత్థో, సభావత్థో, ఞేయ్యత్థో, పాఠానురూపత్థో, తదనురూపత్థో, సావసేసత్థో, నివరసేసత్థో, నీతత్థో, నేయ్యత్థోతిఆదినా అనేకప్పకారస్స అత్థస్స పకాసనత్థాయ, పకాసనాయ వా. గాథాబన్ధసమ్పత్తియా ద్విభావో. అత్థో కథీయతి ఏతాయాతి అత్థకథా, సాయేవ అట్ఠకథా త్థ-కారస్స ట్ఠ-కారం కత్వా యథా ‘‘దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో’’తి (పటి. మ. ౧.౧౭; ౨.౮), అయఞ్చ ససఞ్ఞోగవిధి అరియాజాతిభావతో. అక్ఖరచిన్తకాపి హి ‘‘తథానంట్ఠ యుగ’’న్తి లక్ఖణం వత్వా ఇదమేవుదాహరన్తి.

యాయ’త్థమభివణ్ణేన్తి, బ్యఞ్జనత్థపదానుగం;

నిదానవత్థుసమ్బన్ధం, ఏసా అట్ఠకథా మతా.

ఆదితోతిఆదిమ్హి పఠమసఙ్గీతియం. ఛళభిఞ్ఞతాయ పరమేన చిత్తవసీభావేన సమన్నాగతత్తా, ఝానాదీసు పఞ్చవసితా సబ్భావతో చ వసినో, థేరా మహాకస్సపాదయో, తేసం సతేహి పఞ్చహి.యా సఙ్గీతాతి యా అట్ఠకథా అత్థం పకాసేతుం యుత్తట్ఠానే ‘‘అయమేతస్స అత్థో, అయమేతస్స అత్థో’’తి సఙ్గహేత్వా వుత్తా. అనుసఙ్గీతా చ పచ్ఛాపీతి న కేవలం పఠమసఙ్గీతియమేవ, అథ ఖో పచ్ఛా దుతియతతియసఙ్గీతీసుపి. న చ పఞ్చహి వసిసతేహి ఆదితో సఙ్గీతాయేవ, అపి తు యసత్థేరాదీహి అనుసఙ్గీతా చాతి సహ సముచ్చయేన అత్థో వేదితబ్బో. సముచ్చయద్వయఞ్హి పచ్చేకం కిరియాకాలం సముచ్చినోతి.

అథ పోరాణట్ఠకథాయ విజ్జమానాయ కిమేతాయ అధునా పున కతాయ సంవణ్ణనాయాతి పునరుత్తియా, నిరత్థకతాయ చ దోసం సమనుస్సరిత్వా తం పరిహరన్తో ‘‘సీహళదీప’’న్తిఆదిమాహ. తం పరిహరణేనేవ హి ఇమిస్సా సంవణ్ణనాయ నిమిత్తం దస్సేతి. తత్థ సీహం లాతి గణ్హాతీతి సీహళో ల-కారస్స ళ-కారం కత్వా యథా ‘‘గరుళో’’తి. తస్మిం వంసే ఆదిపురిసో సీహకుమారో, తబ్బంసజాతా పన తమ్బపణ్ణిదీపే ఖత్తియా, సబ్బేపి చ జనా తద్ధితవసేన, సదిసవోహారేన వా సీహళా, తేసం నివాసదీపోపి తద్ధితవసేన, ఠానీనామేన వా ‘‘సీహళో’’తి వేదితబ్బో. జలమజ్ఝే దిప్పతి, ద్విధా వా ఆపో ఏత్థ సన్దతీతి దిపో, సోయేవ దీపో, భేదాపేక్ఖాయ తేసం దీపోతి తథా. పనసద్దో అరుచిసంసూచనే, తేన కామఞ్చ సా సఙ్గీతిత్తయమారుళ్హా, తథాపి పున ఏవంభూతాతి అరుచియభావం సంసూచేతి. తదత్థసమ్బన్ధతాయ పన పురిమగాథాయ ‘‘కామఞ్చ సఙ్గీతా అనుసఙ్గీతా చా’’తి సానుగ్గహత్థయోజనా సమ్భవతి. అఞ్ఞత్థాపి హి తథా దిస్సతీతి. ఆభతాతి జమ్బుదీపతో ఆనీతా. అథాతి సఙ్గీతికాలతో పచ్ఛా, ఏవం సతి ఆభతపదేన సమ్బన్ధో. అథాతి వా మహామహిన్దత్థేరేనాభతకాలతో పచ్ఛా, ఏవం సతి ఠపితపదేన సమ్బన్ధో. సా హి ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి పఠమం తీణి పిటకాని సఙ్గాయిత్వా తస్స అత్థసంవణ్ణనానురూపేనేవ వాచనామగ్గం ఆరోపితత్తా తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హాయేవ, తతో పచ్ఛా చ మహామహిన్దత్థేరేన తమ్బపణ్ణిదీపమాభతా, పచ్ఛా పన తమ్బపణ్ణియేహి మహాథేరేహి నికాయన్తరలద్ధిసఙ్కరపరిహరణత్థం సీహళభాసాయ ఠపితాతి. ఆచరియధమ్మపాలత్థేరో పన పచ్ఛిమసమ్బన్ధమేవ దుద్దసత్తా పకాసేతి. తథా ‘‘దీపవాసీనమత్థాయా’’తి ఇదమ్పి ‘‘ఠపితా’’తి చ ‘‘అపనేత్వా ఆరోపేన్తో’’తి చ ఏతేహి పదేహి సమ్బజ్ఝితబ్బం. ఏకపదమ్పి హి ఆవుత్తియాదినయేహి అనేకత్థసమ్బన్ధముపగచ్ఛతి. పురిమసమ్బన్ధేన చేత్థ సీహళదీపవాసీనమత్థాయ నికాయన్తరలద్ధిసఙ్కరపరిహరణేన సీహళభాసాయ ఠపితాతి తమ్బపణ్ణియత్థేరేహి ఠపనపయోజనం దస్సేతి. పచ్ఛిమసమ్బన్ధేన పన ఇమాయ సంవణ్ణనాయ జమ్బుదీపవాసీనం, అఞ్ఞదీపవాసీనఞ్చ అత్థాయ సీహళభాసాపనయనస్స, తన్తినయానుచ్ఛవికభాసారోపనస్స చ పయోజనన్తి. మహాఇస్సరియత్తా మహిన్దోతి రాజకుమారకాలే నామం, పచ్ఛా పన గుణమహన్తతాయ మహామహిన్దోతి వుచ్చతి. సీహళభాసా నామ అనేకక్ఖరేహి ఏకత్థస్సాపి వోహరణతో పరేసం వోహరితుం అతిదుక్కరా కఞ్చుకసదిసా సీహళానం సముదాచిణ్ణా భాసా.

ఏవం హోతు పోరాణట్ఠకథాయ, అధునా కరియమానా పన అట్ఠకథా కథం కరీయతీతి అనుయోగే సతి ఇమిస్సా అట్ఠకథాయ కరణప్పకారం దస్సేతుమాహ ‘‘అపనేత్వానా’’తిఆది. తత్థ తతో మూలట్ఠకథాతో సీహళభాసం అపనేత్వా పోత్థకే అనారోపితభావేన నిరఙ్కరిత్వాతి సమ్బన్ధో, ఏతేన అయం వక్ఖమానా అట్ఠకథా సఙ్గీతిత్తయమారోపితాయ మూలట్ఠకథాయ సీహళభాసాపనయనమత్తమఞ్ఞత్ర అత్థతో సంసన్దతి చేవ సమేతి చ యథా ‘‘గఙ్గోదకేన యమునోదక’’న్తి దస్సేతి. ‘‘మనోరమ’’ మిచ్చాదీని ‘‘భాస’’న్తి ఏతస్స సభావనిరుత్తిభావదీపకాని విసేసనాని. సభావనిరుత్తిభావేన హి పణ్డితానం మనం రమయతీతి మనోరమా. తనోతి అత్థమేతాయ, తనీయతి వా అత్థవసేన వివరీయతి, వట్టతో వా సత్తే తారేతి, నానాత్థవిసయం వా కఙ్ఖం తరన్తి ఏతాయాతి తన్తి, పాళి. తస్సా నయసఙ్ఖాతాయ గతియా ఛవిం ఛాయం అనుగతాతి తన్తినయానుచ్ఛవికా. అసభావనిరుత్తిభాసన్తరసంకిణ్ణదోసవిరహితతాయ విగతదోసా, తాదిసం సభావనిరుత్తిభూతం –

‘‘సా మాగధీ మూలభాసా, నరా యాయా’దికప్పికా;

బ్రహ్మానో చస్సుతాలాపా, సమ్బుద్ధా చాపి భాసరే’’తి. –

వుత్తం పాళిగతిభాసం పోత్థకే లిఖనవసేన ఆరోపేన్తోతి అత్థో, ఇమినా సద్దదోసాభావమాహ.

సమయం అవిలోమేన్తోతి సిద్ధన్తమవిరోధేన్తో, ఇమినా పన అత్థదోసాభావమాహ. అవిరుద్ధత్తా ఏవ హి తే థేరవాదాపి ఇధ పకాసయిస్సన్తి. కేసం పన సమయన్తి ఆహ ‘‘థేరాన’’న్తిఆది, ఏతేన రాహులాచరియాదీనం జేతవనవాసీఅభయగిరివాసీనికాయానం సమయం నివత్తేతి. థిరేహి సీలసుతఝానవిముత్తిసఙ్ఖాతేహి గుణేహి సమన్నాగతాతి థేరా. యథాహ ‘‘చత్తారోమే భిక్ఖవే థేరకరణా ధమ్మా. కతమే చత్తారో? ఇధ భిక్ఖవే భిక్ఖు సీలవా హోతీ’’తిఆది (అ. ని. ౪.౨౨). అపిచ సచ్చధమ్మాదీహి థిరకరణేహి సమన్నాగతత్తా థేరా. యథాహ ధమ్మరాజా ధమ్మపదే –

‘‘యమ్హి సచ్చఞ్చ ధమ్మో చ, అహింసా సంయమో దమో;

స వే వన్తమలో ధీరో, ‘థేరో’ఇతి పవుచ్చతీ’’తి. (ధ. ప. ౨౬౦);

తేసం. మహాకస్సపత్థేరాదీహి ఆగతా ఆచరియపరమ్పరా థేరవంసో, తప్పరియాపన్నా హుత్వా ఆగమాధిగమసమ్పన్నత్తా పఞ్ఞాపజ్జోతేన తస్స సముజ్జలనతో తం పకారేన దీపేన్తి, తస్మిం వా పదీపసదిసాతి థేరవంసపదిపా. వివిధేన ఆకారేన నిచ్ఛీయతీతి వినిచ్ఛయో, గణ్ఠిట్ఠానేసు ఖీలమద్దనాకారేన పవత్తా విమతిచ్ఛేదనీకథా, సుట్ఠు నిపుణో సణ్హో వినిచ్ఛయో ఏతేసన్తి సునిపుణవినిచ్ఛయా. అథ వా వినిచ్ఛినోతీతి వినిచ్ఛయో, యథావుత్తవిసయం ఞాణం, సుట్ఠు నిపుణో ఛేకో వినిచ్ఛయో ఏతేసన్తి సునిపుణవినిచ్ఛయా. మహామేఘవనే ఠితో విహారో మహావిహారో, యో సత్థు మహాబోధినా విరోచతి, తస్మిం వసనసీలా మహావిహారవాసినో, తాదిసానం సమయం అవిలోమేన్తోతి అత్థో, ఏతేన మహాకస్సపాదిథేరపరమ్పరాగతో, తతోయేవ అవిపరితో సణ్హసుఖుమో వినిచ్ఛయోతి మహావిహారవాసీనం సమయస్స పమాణభూతతం పుగ్గలాధిట్ఠానవసేన దస్సేతి.

హిత్వా పునప్పునభతమత్థన్తి ఏకత్థ వుతమ్పి పున అఞ్ఞత్థ ఆభతమత్థం పునరుత్తిభావతో, గన్థగరుకభావతో చ చజిత్వా తస్స ఆగమవరస్స అత్థం పకాసయిస్సామీతి అత్థో.

ఏవం కరణప్పకారమ్పి దస్సేత్వా ‘‘దీపవాసీనమత్థాయా’’తి వుత్తప్పయోజనతో అఞ్ఞమ్పి సంవణ్ణనాయ పయోజనం దస్సేతుం ‘‘సుజనస్స చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సుజనస్స చాతి చ-సద్దో సముచ్చయత్థో, తేన న కేవలం జమ్బుదీపవాసీనమేవ అత్థాయ, అథ ఖో సాధుజనతోసనత్థఞ్చాతి సముచ్చినోతి. తేనేవ చ తమ్బపణ్ణిదీపవాసీనమ్పి అత్థాయాతి అయమత్థో సిద్ధో హోతి ఉగ్గహణాదిసుకరతాయ తేసమ్పి బహూపకారత్తా. చిరట్ఠితత్థఞ్చాతి ఏత్థాపి చ-సద్దో న కేవలం తదుభయత్థమేవ, అపి తు తివిధస్సాపి సాసనధమ్మస్స, పరియత్తిధమ్మస్స వా పఞ్చవస్ససహస్సపరిమాణం చిరకాలం ఠితత్థఞ్చాతి సముచ్చయత్థమేవ దస్సేతి. పరియత్తిధమ్మస్స హి ఠితియా పటిపత్తిధమ్మపటివేధధమ్మానమ్పి ఠితి హోతి తస్సేవ తేసం మూలభావతో. పరియత్తిధమ్మో పన సునిక్ఖిత్తేన పదబ్యఞ్జనేన, తదత్థేన చ చిరం సమ్మా పతిట్ఠాతి, సంవణ్ణనాయ చ పదబ్యఞ్జనం అవిపరీతం సునిక్ఖిత్తం, తదత్థోపి అవిపరీతో సునిక్ఖిత్తో హోతి, తస్మా సంవణ్ణనాయ అవిపరీతస్స పదబ్యఞ్జనస్స, తదత్థస్స చ సునిక్ఖిత్తస్స ఉపాయభావముపాదాయ వుత్తం ‘‘చిరట్ఠితత్థఞ్చ ధమ్మస్సా’’తి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘ద్వేమే భిక్ఖవే ధమ్మా సద్ధమ్మస్స ఠితియా అసమ్మోసాయ అనన్తరధానాయ సంవత్తన్తి. కతమే ద్వే? సునిక్ఖిత్తఞ్చ పదబ్యఞ్జనం, అత్థో చ సునీతో, ఇమే ఖో…పే… సంవత్తన్తీ’’తిఆది (అ. ని. ౨.౨౧).

ఏవం పయోజనమ్పి దస్సేత్వా వక్ఖమానాయ సంవణ్ణనాయ మహత్తపరిచ్చాగేన గన్థగరుకభావం పరిహరితుమాహ ‘‘సీలకథా’’తిఆది. తథా హి వుత్తం ‘‘న తం విచరయిస్సామీ’’తి. అపరో నయో – యదట్ఠకథం కత్తుకామో, తదేకదేసభావేన విసుద్ధిమగ్గో గహేతబ్బోతి కథికానం ఉపదేసం కరోన్తో తత్థ విచారితధమ్మే ఉద్దేసవసేన దస్సేతుమాహ ‘‘సీలకథా’’తిఆది. తత్థ సీలకథాతి చారిత్తవారిత్తాదివసేన సీలవిత్థారకథా. ధుతధమ్మాతి పిణ్డపాతికఙ్గాదయో తేరస కిలేసధుననకధమ్మా. కమ్మట్ఠానానీతి భావనాసఙ్ఖాతస్స యోగకమ్మస్స పవత్తిట్ఠానత్తా కమ్మట్ఠాననామాని ధమ్మజాతాని. తాని పన పాళియమాగతాని అట్ఠతిం సేవ న గహేతబ్బాని, అథ ఖో అట్ఠకథాయమాగతానిపి ద్వేతి ఞాపేతుం ‘‘సబ్బానిపీ’’తి వుత్తం. చరి యావిధానసహితోతి రాగచరితాదీనం సభావాదివిధానేన సహ పవత్తో, ఇదం పన ‘‘ఝానసమాపత్తివిత్థారో’’తి ఇమస్స విసేసనం. ఏత్థ చ రూపావచరజ్ఝానాని ఝానం, అరూపావచరజ్ఝానాని సమాపత్తి. తదుభయమ్పి వా పటిలద్ధమత్తం ఝానం, సమాపజ్జనవసీభావప్పత్తం సమాపత్తి. అపిచ తదపి ఉభయం ఝానమేవ, ఫలసమాపత్తినిరోధసమాపత్తియో పన సమాపత్తి, తాసం విత్థారోతి అత్థో.

లోకియలోకుత్తరభేదానం ఛన్నమ్పి అభిఞ్ఞానం గహణత్థం ‘‘సబ్బా చ అభిఞ్ఞాయో’’తి వుత్తం. ఞాణవిభఙ్గాదీసు (విభ. ౭౫౧) ఆగతనయేన ఏకవిధాదినా భేదేన పఞ్ఞాయ సఙ్కలయిత్వా సమ్పిణ్డేత్వా, గణేత్వా వా వినిచ్ఛయనం పఞ్ఞాసఙ్కలనవినిచ్ఛయో. అరియానీతి బుద్ధాదీహి అరియేహి పటివిజ్ఝితబ్బత్తా, అరియభావసాధకత్తా వా అరియాని ఉత్తరపదలోపేన. అవితథభావేన వా అరణీయత్తా, అవగన్తబ్బత్తా అరియాని, ‘‘సచ్చానీ’’తిమస్స విసేసనం.

హేతాదిపచ్చయధమ్మానం హేతుపచ్చయాదిభావేన పచ్చయుప్పన్నధమ్మానముపకారకతా పచ్చయాకారో, తస్స దేసనా తథా, పటిచ్చసముప్పాదకథాతి అత్థో. సా పన నికాయన్తరలద్ధిసఙ్కరరహితతాయ సుట్ఠు పరిసుద్ధా, ఘనవినిబ్భోగస్స చ సుదుక్కరతాయ నిపుణా, ఏకత్తాదినయసహితా చ తత్థ విచారితాతి ఆహ ‘‘సుపరిసుద్ధనిపుణనయా’’తి. పదత్తయమ్పి హేతం పచ్చయాకారదేసనాయ విసేసనం. పటిసమ్భిదాదీసు ఆగతనయం అవిస్సజ్జిత్వావ విచారితత్తా అవిముత్తో తన్తిమగ్గో యస్సాతి అవిముత్తతన్తి మగ్గా. మగ్గోతి చేత్థ పాళిసఙ్ఖాతో ఉపాయో తంతదత్థానం అవబోధస్స, సచ్చపటివేధస్స వా ఉపాయభావతో. పబన్ధో వా దీఘభావేన పకతిమగ్గసదిసత్తా, ఇదం పన ‘‘విపస్సనా, భావనా’’తి పదద్వయస్స విసేసనం.

ఇతి పన సబ్బన్తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో పరిసమాపనే యథాఉద్దిట్ఠఉద్దేసస్స పరినిట్ఠితత్తా, ఏత్తకం సబ్బన్తి అత్థో. పనాతి వచనాలఙ్కారమత్తం విసుం అత్థాభావతో. పదత్థసంకిణ్ణస్స, వత్తబ్బస్స చ అవుత్తస్స అవసేసస్స అభావతో సువిఞ్ఞేయ్యభావేన సుపరిసుద్ధం, ‘‘సబ్బ’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధో, భావనపుంసకం వా ఏతం ‘‘వుత్త’’న్తి ఇమినా సమ్బజ్ఝనతో. భియ్యోతి అతిరేకం, అతివిత్థారన్తి అత్థో, ఏతేన పదత్థమత్తమేవ విచారయిస్సామీతి దస్సేతి. ఏతం సబ్బం ఇధ అట్ఠకథాయ న విచారయిస్సామి పునరుత్తిభావతో, గన్థగరుకభావతో చాతి అధిప్పాయో. విచరయిస్సామీతి చ గాథాభావతో న వుద్ధిభావోతి దట్ఠబ్బం.

ఏవమ్పి ఏస విసుద్ధిమగ్గో ఆగమానమత్థం న పకాసేయ్య, అథ సబ్బోపేసో ఇధ విచారితబ్బోయేవాతి చోదనాయ తథా అవిచారణస్స ఏకన్తకారణం నిద్ధారేత్వా తం పరిహరన్తో ‘‘మజ్ఝే విసుద్ధిమగ్గో’’తిఆదిమాహ. తత్థ మజ్ఝేతి ఖుద్దకతో అఞ్ఞేసం చతున్నమ్పి ఆగమానం అబ్భన్తరే. హి-సద్దో కారణే, తేన యథావుత్తం కారణం జోతేతి. తత్థాతి తేసు చతూసు ఆగమేసు. యథాభాసితన్తి భగవతా యం యం దేసితం, దేసితానురూపం వా. అపి చ సంవణ్ణకేహి సంవణ్ణనావసేన యం యం భాసితం, భాసితానురూపన్తిపి అత్థో. ఇచ్చేవాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దేన యథావుత్తం కారణం నిదస్సేతి, ఇమినావ కారణేన, ఇదమేవ వా కారణం మనసి సన్నిధాయాతి అత్థో. కతోతి ఏత్థాపి ‘‘విసుద్ధిమగ్గో ఏసా’’తి పదం కమ్మభావేన సమ్బజ్ఝతి ఆవుత్తియాదినయేనాతి దట్ఠబ్బం. తమ్పీతి తం విసుద్ధిమగ్గమ్పి ఞాణేన గహేత్వాన. ఏతాయాతి సుమఙ్గలవిలాసినియా నామ ఏతాయ అట్ఠకథాయ. ఏత్థ చ ‘‘మజ్ఝే ఠత్వా’’తి ఏతేన మజ్ఝత్తభావదీపనేన విసేసతో చతున్నమ్పి ఆగమానం సాధారణట్ఠకథా విసుద్ధిమగ్గో, న సుమఙ్గలవిలాసినీఆదయో వియ అసాధారణట్ఠకథాతి దస్సేతి. అవిసేసతో పన వినయాభిధమ్మానమ్పి యథారహం సాధారణట్ఠకథా హోతియేవ, తేహి సమ్మిస్సతాయ చ తదవసేసస్స ఖుద్దకాగమస్స విసేసతో సాధారణా సమానాపి తం ఠపేత్వా చతున్నమేవ ఆగమానం సాధారణాత్వేవ వుత్తాతి.

ఇతి సోళసగాథావణ్ణనా.

గన్థారమ్భకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిదానకథావణ్ణనా

ఏవం యథావుత్తేన వివిధేన నయేన పణామాదికం పకరణారమ్భవిధానం కత్వా ఇదాని విభాగవన్తానం సభావవిభావనం విభాగదస్సనవసేనేవ సువిభావితం, సువిఞ్ఞాపితఞ్చ హోతీతి పఠమం తావ వగ్గసుత్తవసేన విభాగం దస్సేతుం ‘‘తత్థ దీఘాగమో నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి ‘‘దీఘస్స ఆగమవరస్స అత్థం పకాసయిస్సామీ’’తి యదిదం వుత్తం, తస్మిం వచనే. ‘‘యస్స అత్థం పకాసయిస్సామీ’’తి పటిఞ్ఞాతం, సో దీఘాగమో నామ వగ్గసుత్తవసేన ఏవం వేదితబ్బో, ఏవం విభాగోతి వా అత్థో. అథ వా తత్థాతి ‘‘దీఘాగమనిస్సిత’’న్తి యం వుత్తం, ఏతస్మిం వచనే. యో దీఘాగమో వుత్తో, సో దీఘాగమో నామ వగ్గసుత్తవసేన. ఏవం విభజితబ్బో, ఏదిసోతి వా అత్థో. ‘‘దీఘస్సా’’తిఆదినా హి వుత్తం దూరవచనం తం-సద్దేన పటినిద్దిసతి వియ ‘‘దీఘాగమనిస్సిత’’న్తి వుత్తం ఆసన్నవచనమ్పి తం-సద్దేన పటినిద్దిసతి అత్తనో బుద్ధియం పరమ్ముఖం వియ పరివత్తమానం హుత్వా పవత్తనతో. ఏదిసేసు హి ఠానేసు అత్తనో బుద్ధియం సమ్ముఖం వా పరమ్ముఖం వా పరివత్తమానం యథా తథా వా పటినిద్దిసితుం వట్టతి సద్దమత్తపటినిద్దేసేన అత్థస్సావిరోధనతో. వగ్గసుత్తాదీనం నిబ్బచనం పరతో ఆవి భవిస్సతి. తయో వగ్గా యస్సాతి తివగ్గో. చతుత్తింస సుత్తాని ఏత్థ సఙ్గయ్హన్తి, తేసం వా సఙ్గహో గణనా ఏత్థాతి చతుత్తింససుత్తసఙ్గహో.

అత్తనో సంవణ్ణనాయ పఠమసఙ్గీతియం నిక్ఖిత్తానుక్కమేనేవ పవత్తభావం దస్సేతుం ‘‘తస్స…పే… నిదానమాదీ’’తి వుత్తం. ఆదిభావో హేత్థ సఙ్గీతిక్కమేనేవ వేదితబ్బో. కస్మా పన చతూసు ఆగమేసు దీఘాగమో పఠమం సఙ్గీతో, తత్థ చ సీలక్ఖన్ధవగ్గో పఠమం నిక్ఖిత్తో, తస్మిఞ్చ బ్రహ్మజాలసుత్తం, తత్థాపి నిదానన్తి? నాయమనుయోగో కత్థచిపి న పవత్తతి సబ్బత్థేవ వచనక్కమమత్తం పటిచ్చ అనుయుఞ్జితబ్బతో. అపిచ సద్ధావహగుణత్తా దీఘాగమోవ పఠమం సఙ్గీతో. సద్ధా హి కుసలధమ్మానం బీజం. యథాహ ‘‘సద్ధా బీజం తపో వుట్ఠీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౯౭; సు. ని. ౭౭). సద్ధావహగుణతా చస్స హేట్ఠా దస్సితాయేవ. కిఞ్చ భియ్యో – కతిపయసుత్తసఙ్గహతాయ చేవ అప్పపరిమాణతాయ చ ఉగ్గహణధారణాదిసుఖతో పఠమం సఙ్గీతో. తథా హేస చతుత్తింససుత్తసఙ్గహో, చతుసట్ఠిభాణవారపరిమాణో చ. సీలకథాబాహుల్లతో పన సీలక్ఖన్ధవగ్గో పఠమం నిక్ఖిత్తో. సీలఞ్హి సాసనస్స ఆది సీలపతిట్ఠానత్తా సబ్బగుణానం. తేనేవాహ ‘‘తస్మా తిహ త్వం భిక్ఖు ఆదిమేవ విసోధేహి కుసలేసు ధమ్మేసు. కో చాది కుసలానం ధమ్మానం? సీలఞ్చ సువిసుద్ధ’’న్తిఆది (సం. ని. ౫.౪౬౯). సీలక్ఖన్ధకథాబాహుల్లతో హి సో ‘‘సీలక్ఖన్ధవగ్గో’’తి వుత్తో. దిట్ఠివినివేఠనకథాభావతో పన సుత్తన్తపిటకస్స నిరవసేసదిట్ఠివిభజనం బ్రహ్మజాలసుత్తం పఠమం నిక్ఖిత్తన్తి వేదితబ్బం. తేపిటకే హి బుద్ధవచనే బ్రహ్మజాలసదిసం దిట్ఠిగతాని నిగ్గుమ్బం నిజ్జటం కత్వా విభత్తసుత్తం నత్థి. నిదానం పన పఠమసఙ్గీతియం మహాకస్సపత్థేరేన పుట్ఠేన ఆయస్మతా ఆనన్దేన దేసకాలాదినిదస్సనత్థం పఠమం నిక్ఖిత్తన్తి. తేనాహ ‘‘బ్రహ్మజాలస్సాపీ’’తిఆది. తత్థ చ ‘‘ఆయస్మతా’’తిఆదినా దేసకం నియమేతి, పఠమసఙ్గీతికాలేతి పన కాలన్తి, అయమత్థో ఉపరి ఆవి భవిస్సతి.

పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా