౮. మహాసీహనాదసుత్తవణ్ణనా

అచేలకస్సపవత్థువణ్ణనా

౩౮౧. ఏవం జాలియసుత్తం సంవణ్ణేత్వా ఇదాని మహాసీహనాదసుత్తం సంవణ్ణేన్తో యథానుపుబ్బం సంవణ్ణనోకాసస్స పత్తభావం విభావేతుం, జాలియసుత్తస్సానన్తరం సఙ్గీతస్స సుత్తస్స మహాసీహనాదసుత్తభావం వా పకాసేతుం ‘‘ఏవం మే సుతం…పే… ఉరుఞ్ఞాయం విహరతీతి మహాసీహనాదసుత్త’’న్తి ఆహ. ఏతదేవ నామన్తి యస్మిం రట్ఠే తం నగరం, తస్స రట్ఠస్సపి యస్మిం నగరే భగవా విహాసి, తస్స నగరస్సపి ‘‘ఉరుఞ్ఞా’’త్వేవ నామం, తస్మా ఉరుఞ్ఞాయన్తి ఉరుఞ్ఞానామజనపదే ఉరుఞ్ఞానామనగరేతి ఆవుత్తిఆదినయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఇమినా ఇమమత్థం దస్సేతి – న సబ్బత్థ నియతపుల్లిఙ్గపుథువచనావ జనపదవాచీ సద్దా, కత్థచి అనియతపుల్లిఙ్గపుథువచనాపి యథా ‘‘ఆళవియం విహరతీ’’తి (పాచి. ౮౪, ౮౯) కేచి జనపదమేవత్థం వదన్తి, తం అపనేతుం ‘‘భగవా హీ’’తిఆది వుత్తం. రమణీయోతి మనోహరభూమిభాగతాయ, ఛాయూదకసమ్పత్తియా, జనవివిత్తతాయ చ మనోరమో. మిగానం అభయం దేతి ఏత్థాతి మిగదాయో. తేనాహ ‘‘సో’’తిఆది. చేలం వత్థం, తం నత్థి అస్సాతి అచేలోతి వుత్తం ‘‘నగ్గపరిబ్బాజకో’’తి. నామన్తి గోత్తనామం. తపనం సన్తపనం కాయస్స ఖేదనం తపో, సో ఏతస్స అత్థీతి తపస్సీ. యస్మా తథాభూతో తపం నిస్సితో, తపో చ తం నిస్సితో హోతి, తస్మా ‘‘తపనిస్సితక’’న్తి ఆహ. ముత్తాచారాదీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన పరతో పాళియ (దీ. ని. ౧.౩౯౭) మాగతా హత్థాపలేఖనాదయో సఙ్గహితా. లూఖం ఫరుసం సాధుసమ్మతాచారవిరహతో అపసాదనీయం ఆజీవతి వత్తతీతి లూఖాజీవీతి అట్ఠకథాముత్తకనయో. ఉప్పణ్డేతీతి ఉహసనవసేన పరిభాసతి. ఉపవదతీతి అవఞ్ఞాపుబ్బకం అపవదతి. తేన వుత్తం ‘‘హీళేతి వమ్భేతీ’’తి. ‘‘హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు వియ ధమ్మసద్దో హేతుపరియాయోతి ఆహ ‘‘కారణస్స అనుకారణ’’న్తి. తథావుత్తసద్దత్థోయేవేత్థ కారణసద్దస్స హేతుభావతో. అత్థవసా పయుత్తో హి సద్దపయోగో. సోయేవ చ సద్దత్థో పరేహి వుచ్చమానో అనుకారణం తదనురూపం తస్సదిసం వా తతో పచ్ఛా వా వుత్తకారణభావతో. పరేహీతి యేసం తుమ్హేహి ఇదం వుత్తం, తేహి పరేహి. వుత్తకారణేనాతి యథా తేహి వుత్తం, తథా చే తుమ్హేహి న వుత్తం, ఏవం సతి తేహి వుత్తకారణేన సకారణో హుత్వా తుమ్హాకం వాదో వా తతో పరం తస్స అనువాదో వా కోచి అప్పమత్తకోపి విఞ్ఞూహి గరహితబ్బం కారణం ఠానం నాగచ్ఛేయ్య, కిమేవం నాగచ్ఛతీతి యోజనా. ‘‘ఇదం వుత్తం హోతీ’’తిఆదినా తదేవత్థం సఙ్ఖేపతో దస్సేతి.

౩౮౨. ఇదాని యం విభజ్జవాదం సన్ధాయ భగవతా ‘‘న మేతే వుత్తవాదినో’’తి సఙ్ఖేపేన వత్వా తం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘ఇధాహం కస్సపా’’తిఆది వుత్తం, తం విభాగేన దస్సేన్తో ‘‘ఇధేకచ్చో’’తిఆదిమాహ. భగవా హి నిరత్థకం అనుపసమసంవత్తనికం కాయకిలమథం ‘‘అత్తకిలమథానుయోగో దుక్ఖో అనరియో అనత్థసంహితో’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩). గరహతి, సాత్థకం పన ఉపసమసంవత్తనికం కాయకిలమథం ‘‘ఆరఞ్ఞికో హోతి, పంసుకూలికో హోతీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౫.౧౮౧, ౧౮౨; పరి. ౩౨౫) వణ్ణేతి. అప్పపుఞ్ఞతాయాతి అపుఞ్ఞతాయ. అప్పసద్దో చేత్థ ‘‘ద్వత్తిఛదనస్స పరియాయం అప్పహరితే ఠితేన అధిట్ఠాతబ్బ’’న్తిఆదీసు (పాచి. ౧౩౫) వియ అభావత్థో. మిచ్ఛాదిట్ఠిభావతో కమ్మఫలం పటిక్ఖిపన్తేన ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౭౧; మ. ని. ౧.౪౪౫; ౨.౯౪, ౨౨౫; ౩.౯౧, ౧౧౬, ౧౩౬; సం. ని. ౩.౨౧౦; అ. ని. ౩.౧౧౮; ౧౦.౧౭౬; ధ. స. ౧౨౨౧; విభ. ౯౦౭) మిచ్ఛాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వా జీవితవుత్తిహేతు తథా తథా దుచ్చరితపూరణం సన్ధాయ ‘‘తీణి దుచ్చరితాని పూరేత్వా’’తి వుత్తం.

భియ్యోసోమత్తాయాతి మత్తతో అతిరేకం. ‘‘భియ్యోసో’’తి హి ఇదం భియ్యోసద్దేన సమానత్థం నేపాతికం. అనేసనవసేనాతి కోహఞ్ఞే ఠత్వా అసన్తగుణసమ్భావనిచ్ఛాయ యథా తథా తపం కత్వా అనేసితబ్బమేసనావసేన మిచ్ఛాజీవేనాతి అత్థో. యథావుత్తనయేన జీవితవుత్తిహేతు తీణి దుచ్చరితాని పూరేత్వా.ఇమే ద్వేతి ‘‘అప్పపుఞ్ఞో, పుఞ్ఞవా’’తి చ వుత్తే దుచ్చరితకారినో ద్వే పుగ్గలే.

దుతియనయే ఇమే ద్వేతి ‘‘అప్పపుఞ్ఞో, పుఞ్ఞవా’’తి చ వుత్తే సుచరితకారినో ద్వే పుగ్గలే.

పఠమదుతియనయేసు వుత్తనయేనేవ తతియచతుత్థనయేసుపి యథాక్కమం అత్థో వేదితబ్బో. పఠమతతియనయేసు చేత్థ అహేతుకఅకిరియవాదినో. దుతియచతుత్థనయేసు పన కమ్మకిరియవాదినోతి దట్ఠబ్బం. అప్పదుక్ఖవిహారీతి అప్పకం దుక్ఖేన విహారీ. బాహిరకాచారయుత్తోతి సాసనాచారతో బాహిరకేన తిత్థియాచారేన యుత్తో. అత్తానం సుఖేత్వాతి అధమ్మికేన అనేసనాయ లద్ధపచ్చయనిమిత్తేన సుఖేన అత్తానం సుఖేత్వా సుఖం కత్వా, ‘‘సుఖే ఠపేత్వా’’తి అధునా పాఠో.

‘‘న దాని మయా సదిసో అత్థీ’’తిఆదినా తణ్హామానదిట్ఠిసఙ్ఖాతానం తిస్సన్నం మఞ్ఞనానం వసేన దుచ్చరితపూరణమాహ. లాభసక్కారం వా ఉప్పాదేన్తో తీణి దుచ్చరితాని పురేత్వాతి సమ్బన్ధో. మిచ్ఛాదిట్ఠివసేనాతి ‘‘నత్థి కామేసు దోసో’’తి ఏవం పవత్తమిచ్ఛాదిట్ఠివసేన. పరిబ్బాజికాయాతి బాహిరపబ్బజ్జముపగతాయ తాపసదారికాయ, ఛన్నపరిబ్బాజికాయ చ. ‘‘అపరో’’తి ఏత్థాపి హి ‘‘తాపసో వా ఛన్నపరిబ్బాజకో వా’’తి అధికారో. దహరాయాతి తరుణాయ. ముదుకాయాతి సుఖుమాలాయ. లోమసాయాతి తనుతమ్బలోమతాయ అప్పలోమవతియా. లోమం ఏతిస్సా అత్థీతి లోమసా. లిఙ్గత్తయేపి హి స-పచ్చయేన పదసిద్ధిమిచ్ఛన్తి సద్దవిదూ. కామేసూతి వత్థుకామేసు. పాతబ్బతన్తి పరిభుఞ్జితబ్బం. పరిభోగత్థో హేత్థ పా-సద్దో, తబ్బసద్దో చ భావసాధనో. తా-సద్దో పన సకత్థే యథా ‘‘దేవతా’’తి, పాతబ్బతన్తి వా పరిభుఞ్జనకతం, కత్తుసాధనో చేత్థ తబ్బసద్దో యథా ఉపరిపణ్ణాసకే పఞ్చత్తయసుత్తే ‘‘యే హి కేచి భిక్ఖవే సమణా వా బ్రాహ్మణా వా దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బసఙ్ఖారమత్తేన ఏతస్స ఆయతనస్స ఉపసమ్పదం పఞ్ఞపేన్తీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౪) తథా హి తదట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘విజానాతీతి విఞ్ఞాతబ్బం, దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతమత్తేన పఞ్చద్వారికసఞ్ఞాపవత్తిమత్తేనాతి అయఞ్హి ఏత్థ అత్థో’’తి, (మ. ని. అట్ఠ. ౩.౨౪) తట్టీకాయఞ్చ ‘‘యథా నియ్యన్తీతి నియ్యానికాతి బహులం వచనతో కత్తుసాధనో నియ్యానికసద్దో, ఏవం ఇధ విఞ్ఞాతబ్బసద్దోతి ఆహ ‘విజానాతీతి విఞ్ఞాతబ్బ’న్తి,’’ తా-సద్దో పన భావే. అస్సాదియమానపక్ఖే ఠితో కిలేసకామోపి వత్థుకామపరియాపన్నోయేవ, తస్మా తేసు యథారుచి పరిభుఞ్జన్తోతి అత్థో.

ఇదన్తి నయచతుక్కవసేన వుత్తం అత్థప్పభేదవిభజనం. ‘‘తిత్థియవసేన ఆగతం అట్ఠకథాయం తథా విభత్తత్తా’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౩౮౨) ఆచరియేన వుత్తం, తథాయేవ పన పాళియమ్పి విభత్తన్తి వేదితబ్బం. సాసనేపీతి ఇమస్మిం సాసనేపి.

కథం లబ్భతీతి ఆహ ‘‘ఏకచ్చో హీ’’తిఆది. యస్మా న లభతి, తస్మా అనేసనం కత్వాతిఆదినా యోజేతబ్బం. అరహత్తం వా అత్తని అసన్తం ‘‘అత్థి మే’’తి యథారుతం పటిజానిత్వా. సామన్తజప్పనపచ్చయపటిసేవనఇరియాపథసన్నిస్సితసఙ్ఖాతాని తీణి వా కుహనవత్థూని పటిసేవిత్వా.

తాదిసోవాతి ధుతఙ్గ (విసుద్ధి. ౧.౨౨; థేరగా. అట్ఠ. ౨.౮౪౪ ఆదయో) సమాదానవసేన లూఖాజీవీ ఏవ. అనేసనవసేనాతి నిదస్సనమత్తం. ‘‘అరహత్తపటిజాననేనా’’తిఆదిపి హి వత్తబ్బం.

దుల్లభసుఖో భవిస్సామి దుగ్గతీసు ఉపపత్తియాతి అధిప్పాయో. అసక్కోన్తోతి ఏత్థ అన్తసద్దో భావలక్ఖణే, అసక్కుణమానే సతీతి అత్థో.

౩౮౩. అసుకట్ఠానతోతి అసుకభవతో. ఆగతాతి ఉపపత్తివసేన ఇధాగతా. ఇదాని గన్తబ్బట్ఠానఞ్చాతి ఉపపత్తివసేనేవ ఆయతిం గమితబ్బభవఞ్చ. తతోతి అతీతభవతో. పున ఉపపత్తిన్తి ఆయతిం అనన్తరభవే పున ఉపపత్తిం, తతో అనన్తరభవేపి పున ఉపపత్తిన్తి పునప్పునం నిబ్బత్తిం. కేన కారణేన గరహిస్సామీతి ఏత్థ యథాభూతమజానన్తో ఇచ్ఛాదోసవసేన యం కిఞ్చి గరహేయ్య, న తథా చాహం, అహం పన యథాభూతం జానన్తో సబ్బమ్పేతం కేన కారణేన గరహిస్సామి, సబ్బస్సపేతస్స తపస్స గరహాయ కారణం నత్థీతి ఇమమధిప్పాయం దస్సేన్తో ‘‘గరహితబ్బమేవా’’తిఆదిమాహ. భణ్డికన్తి పుటభణ్డికం. ఉపమాపక్ఖే పరిసుద్ధతాయ ధోతం, తథా అధోతఞ్చ, ఉపమేయ్యపక్ఖే పన పసంసితబ్బగుణతాయ ధోతం పరిసుద్ధం, తథా అధోతఞ్చాతి అత్థో. తమత్థన్తి గరహితబ్బస్స చేవ గరహణం, పసంసితబ్బస్స చ పసంసనం.

౩౮౪. దిట్ఠధమ్మికస్స, సమ్పరాయికస్స చ అత్థస్స సాధనవసేన పవత్తియా గరుకత్తా న కోచి న సాధూతి వదతి. పఞ్చవిధం వేరన్తి పాణాతిపాతాదిపఞ్చవిధవేరం. తఞ్హి పఞ్చవిధస్స సీలస్స పటిపక్ఖభావతో, సత్తానం వేరహేతుతాయ చ ‘‘వేర’’న్తి వుచ్చతి, తతో ఏవ చ తం న కోచి ‘‘సాధూ’’తి వదతి తథా దిట్ఠధమ్మికాదిఅత్థానమసాధనతో, సత్తానం సాధుభావస్స దూసనతో చ. న నిరున్ధితబ్బన్తి రూపగ్గహణే న నివారేతబ్బం. దస్సనీయదస్సనత్థో హి చక్ఖుపటిలాభోతి తేసమధిప్పాయో. అయమేవ నయో సోతాదీసుపి. యదగ్గేన తేసం పఞ్చద్వారే అసంవరో సాధు, తదగ్గేన తత్థ సంవరో న సాధూతి అధిప్పాయో హోతీతి ఆహ ‘‘పున…పే… అసంవర’’న్తి.

అయమేత్థ అట్ఠకథాతో అపరో నయో – యం తే ఏకచ్చం వదన్తి ‘‘సాధూ’’తి తే ‘‘ఏకే సమణబ్రాహ్మణా’’తి వుత్తా తిత్థియా యం అత్తకిలమథానుయోగాదిం ‘‘సాధూ’’తి వదన్తి, తం మయం న ‘‘సాధూ’’తి వదామ. యం తే…పే… ‘‘న సాధూ’’తి యం పన తే అనవజ్జపచ్చయపరిభోగం, సునివత్థసుపారుతాదిసమ్మాపటిపత్తిఞ్చ ‘‘న సాధూ’’తి వదన్తి, తం మయం ‘‘సాధూ’’తి వదామాతి.

ఇతి యం పరవాదమూలకం చతుక్కం దస్సితం, తదేవ పున సకవాదమూలకం చతుక్కం కత్వా దస్సితన్తి విఞ్ఞాపేతుం ‘‘ఏవ’’న్తిఆది వుత్తం. యఞ్హి కిఞ్చి కేనచి సమానం, తేనపి తం సమానమేవ. యఞ్చ కిఞ్చి కేనచి అసమానం, తేనపి తం అసమానమేవాతి ఆహ ‘‘సమానాసమానత’’న్తి. ఏత్థ చ సమానతన్తి సమానతామత్తం. అనవసేసతో హి పహాతబ్బధమ్మానం పహానం, ఉపసమ్పాదేతబ్బధమ్మానం ఉపసమ్పాదనఞ్చ సకవాదేవ దిస్సతి, న పరవాదే. తేన వుత్తం ‘‘త్యాహం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదామీ’’తిఆది. సకవాదపరవాదానురూపం వుత్తనయేన పఞ్చసీలాదివసేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

సమనుయుఞ్జాపనకథావణ్ణనా

౩౮౫. అన్తమితి ఆణత్తియం పఞ్చమీఅత్తనోపదం. లద్ధిం పుచ్ఛన్తోతి ‘‘కిం సమణో గోతమో సంకిలేసధమ్మే అనవసేసం పహాయ వత్తతి, ఉదాహు పరే గణాచరియా, ఏత్థ తావ అత్తనో లద్ధిం వదేహీ’’తి ఏవం పటిఞ్ఞాతం సిద్ధన్తం పుచ్ఛన్తో. కారణం పుచ్ఛన్తోతి ‘‘సమణోవ గోతమో సంకిలేసధమ్మే అనవసేసం పహాయ వత్తతీ’’తి వుత్తే ‘‘కారణేనపి ఏతమత్థం గాహయా’’తి ఏవం హేతుం పుచ్ఛన్తో. ఉభయం పుచ్ఛన్తోతి ‘‘ఇదం నామేత్థ కారణ’’న్తి కారణం వత్వా పటిఞ్ఞాతే అత్థే సాధియమానే అన్వయతో, బ్యతిరేకతో చ కారణం సమత్థేతుం సదిసాసదిసప్పభేదం ఉపమోదాహరణద్వయం పుచ్ఛన్తో. అపిచ హేతుపమోదాహరణవసేన తిలక్ఖణసమ్పత్తియా యథాపటిఞ్ఞాతే అత్థే సాధితే సమ్మదేవ అను పచ్ఛా భాసన్తో నిగమేన్తోపి సమనుభాసతి నామాతి వేదితబ్బం. ‘‘ఉపసంహరిత్వా’’తి పాఠసేసో. ‘‘కిం తే’’తిఆది ఉపసంహరణాకారదస్సనం. దుతియపదేపీతి ‘‘సఙ్ఘేన వా సఙ్ఘ’’న్తి పదేపి. వచనసేసం, ఉపసంహరణాకారఞ్చ సన్ధాయ ‘‘ఏసేవ నయో’’తి వుత్తం.

తమత్థన్తి తం పహాతబ్బధమ్మానం అనవసేసం పహాయ వత్తనసఙ్ఖాతం, సమాదాతబ్బధమ్మానం అనవసేసం సమాదాయ వత్తనసఙ్ఖాతఞ్చ అత్థం. యోజేత్వాతి అకుసలాదిపదేహి యోజేత్వా. అకోసల్లసమ్భూతాదిఅత్థేన అకుసలా చేవ తతోయేవ అకుసలాతి చ సఙ్ఖాతా,సఙ్ఖాతసద్దో చేత్థ ఞాతత్థో, కోట్ఠాసత్థో చ యుజ్జతీతి ఆహ ‘‘ఞాతా, కోట్ఠాసం వా కత్వా ఠపితా’’తి, పురిమేన చేత్థ పదేన ఏకన్తాకుసలే వదతి, పచ్ఛిమేన తం సహగతే, తప్పటిపక్ఖియే చ. ఏవఞ్హి కోట్ఠాసకరణేన ఠపనం ఉపపన్నం హోతి. అకుసలపక్ఖికభావేన హి వవత్థాపనం కోట్ఠాసకరణం. అవజ్జసద్దో దోసత్థో గారయ్హపరియాయత్తా, అ-సద్దస్స చ తబ్భావవుత్తితోతి ఆహ ‘‘సదోసా’’తి. అరియా నామ నిద్దోసా. ఇమే పన అకుసలా కథఞ్చిపి నిద్దోసా న హోన్తీతి నిద్దోసట్ఠేన అరియా భవితుం నాలం అసమత్థా.

౩౮౬-౩౯౨. ‘‘య’’న్తి ఏతం కారణే పచ్చత్తవచనన్తి దస్సేతి ‘‘యేనా’’తి ఇమినా. యం వా పనాతి అసమ్భావనావచనమేతం, యం వా పన కిఞ్చీతి అత్థో. పహాయ వత్తన్తీతి చ అత్థవసా పుథువచనవిపరిణామోతి వుత్తం ‘‘యం వా తం వా అప్పమత్తకం పహాయ వత్తన్తీ’’తి. గణాచరియా చేత్థ పూరణమక్ఖలిఆదయో. సత్థుపభవత్తా సఙ్ఘస్స సఙ్ఘసమ్పత్తియాపి సత్థుసమ్పత్తి విభావీయతీతి ఆహ ‘‘సఙ్ఘ…పే… సిద్ధితో’’తి, సా పన పసంసా పసాదహేతుకాతి పసాదముఖేన తం దస్సేతుం ‘‘పసీదమానాపీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సమ్పిణ్డనత్థేన పి-సద్దేన అప్పసీదమానాపి ఏవమేవ న పసీదన్తీతి సమ్పిణ్డేతి. యథా హి అన్వయతో సత్థుసమ్పత్తియా సావకేసు, సావకసమ్పత్తియా చ సత్థరి పసాదో సముచ్చీయతి, ఏవం బ్యతిరేకతో సత్థువిపత్తియా సావకేసు, సావకవిపత్తియా చ సత్థరిఅప్పసాదోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘తథా హీ’’తిఆది తబ్బివరణం. సరీరసమ్పత్తిన్తి రూపసమ్పత్తిం, రూపకాయపారిపూరిన్తి అత్థో. రూపప్పమాణే సత్తే సన్ధాయ ఇదం వుత్తం, ‘‘ధమ్మదేసనం వా సుత్వా’’తి ఇదన్తు ఘోసప్పమాణే, ధమ్మప్పమాణే చ, ‘‘భిక్ఖూనం పనాచారగోచర’’న్తిఆదిం పన ధమ్మప్పమాణే, లూఖప్పమాణే చ. ఆచారగోచరాదీహి ధమ్మో, సమ్మాపటిపత్తియా లూఖో చ హోతి. తస్మా ‘‘భవన్తి వత్తారో’’తి పఠమపదే రూపప్పమాణా, ఘోసప్పమాణా, ధమ్మప్పమాణా చ, దుతియపదే ధమ్మప్పమాణావ యోజేతబ్బా. కీవరూపోతి కిత్తకజాతికో. యా సఙ్ఘస్స పసంసాతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో, అయమేవ వా పాఠో.

తత్థ యా బుద్ధానం, బుద్ధసావకానమేవ చ పాసంసతా, అఞ్ఞేసఞ్చ తదభావో జోతితో, తం విరతిప్పహానసంవరుద్దేసవసేన నీహరిత్వా దస్సేన్తో ‘‘అయమధిప్పాయో’’తిఆదిమాహ. తత్థ సేతుఘాతవిరతియా అరియమగ్గసమ్పయుత్తత్తా ‘‘సబ్బేన సబ్బం నత్థీ’’తి వుత్తం. అట్ఠసమాపత్తివసేన విక్ఖమ్భనప్పహానమత్తం, విపస్సనామత్తవసేన తదఙ్గప్పహానమత్తన్తి యథాలాభం యోజేతబ్బం. విపస్సనామత్తవసేనాతి చ ‘‘అనిచ్చ’’న్తి వా ‘‘దుక్ఖ’’న్తి వా వివిధం దస్సనమత్తవసేన, న పన నామరూపవవత్థానపచ్చయపరిగ్గణ్హనపుబ్బకం లక్ఖణత్తయం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారానం సమ్మసనవసేన. నామరూపపరిచ్ఛేదో, హి అనత్తానుపస్సనా చ బాహిరకానం నత్థి. ఇతరాని సముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధినిస్సరణప్పహానాని తీణి సబ్బేన సబ్బం నత్థి మగ్గఫలనిబ్బానత్తా. లోకియపఞ్చసీలతో అఞ్ఞో సబ్బోపి సీలసంవరో, ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౪; ౩.౧౫౯; అ. ని. ౪.౧౧౪) వుత్తో సుపరిసుద్ధో ఖన్తిసంవరో, ‘‘పఞ్ఞాయేతే పిధియ్యరే’’తిఆదినా (సు. ని. ౧౦౪౧; చూళని. ౬౦) వుత్తో కిలేసానం సముచ్ఛేదకో మగ్గఞాణసఙ్ఖాతో ఞాణసంవరో, మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం పిదహనవసేన పవత్తో సుపరిసుద్ధో ఇన్ద్రియసంవరో, ‘‘అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౪౦౩; మ. ని. ౧.౧౩౫; సం. ని. ౫.౮; విభ. ౨౦౫) వుత్తో సమ్మప్పధానసఙ్ఖాతో వీరియసంవరోతి ఇమం సంవరపఞ్చకం సన్ధాయ ‘‘సేసం సబ్బేన సబ్బం నత్థీ’’తి వుత్తం.

‘‘పఞ్చ ఖో పనిమే పాతిమోక్ఖుద్దేసా’’తిఆదినా యథావుత్తసీలస్సేవ పున గహణం సాసనే సీలస్స బహుభావం దస్సేత్వా తదేకదేసే ఏవ పరేసం అవట్ఠానదస్సనత్థం. ‘‘ఉపోసథుద్దేసా’’తి అధునా పాఠో. పఞ్ఞాయతీతి పతిట్ఠితభావేన పాకటో హోతి, తస్మా మయా హి…పే… నత్థీతి యోజేతబ్బం. సీహనాదన్తి సేట్ఠనాదం, అభీతనాదం కేనచి అప్పటివత్తియవాదం. యం పన వదన్తి –

‘‘ఉత్తరస్మిం పదే బ్యగ్ఘ-పుఙ్గవోసభకుఞ్జర;

సీహసద్దూలనాగాద్యా, పుమే సేట్ఠత్థగోచరా’’తి.

తం యేభుయ్యవసేనాతి దట్ఠబ్బం.

అరియఅట్ఠఙ్గికమగ్గవణ్ణనా

౩౯౩. ‘‘అయం పన యథావుత్తో మమ వాదో అవిపరీతోవ, తస్సేవం అవిపరీతభావో ఇమం మగ్గం పటిపజ్జిత్వా అపరప్పచ్చయతో జానితబ్బో’’తి ఏవం అవిపరీతభావావబోధనత్థం. పాళియం ‘‘అత్థి కస్సపా’’తిఆదీసు అయం యోజనా – యం మగ్గం పటిపన్నో సామంయేవ అత్తపచ్చక్ఖతో ఏవం ఞస్సతి దక్ఖతి ‘‘సమణో గోతమో వదన్తో యుత్తపత్తకాలే తథభావతో భూతం, ఏకంసేన హితావహభావతో అత్థం, ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మం, వినయయోగతో, పరేసఞ్చ వినయనతో వినయం వదతీ’’తి, సో మయా సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదితో సకలవట్టదుక్ఖనిస్సరణభూతో అత్థి కస్సప మగ్గో, తస్స చ అధిగమూపాయభూతా పుబ్బభాగపటిపదాతి, తేన ‘‘సమణో గోతమో ఇమే ధమ్మే అనవసేసం పహాయ వత్తతీ’’తిఆది నయప్పవత్తో వాదో కేనచి అసమ్పకమ్పితో యథాభూత సీహనాదోతి దస్సేతి. దక్ఖతీతి చేత్థ స్సతి-సద్దేన పదసిద్ధి ‘‘యత్ర హి నామ సావకో ఏవరూపం ఞస్సతి వా దక్ఖతి వా సక్ఖిం కరిస్సతీ’’తిఆదీసు వియ.

‘‘ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతీ’’తిఆది సుత్తపదేసు (అ. ని. ౩.౧౩౪) వియ చ మగ్గఞ్చ పటిపదఞ్చ ఏకతో కత్వా దస్సేన్తో. ‘‘అయమేవా’’తి సావధారణవచనం మగ్గస్స పుథుభావపటిక్ఖేపత్థం, సబ్బఅరియసాధారణభావదస్సనత్థం, సాసనే పాకటభావదస్సనత్థఞ్చ. తేనాహ ‘‘ఏకాయనో అయం భిక్ఖవే మగ్గో సత్తానం విసుద్ధియా’’తి (దీ. ని. ౨.౩౭౩; మ. ని. ౧.౧౦౬; సం. ని. ౫.౩౬౭, ౩౮౪).

‘‘ఏసేవ మగ్గో నత్థఞ్ఞో, దస్సనస్స విసుద్ధియా’’తి, (ధ. ప. ౨౭౪) –

‘‘ఏకాయనం జాతిఖయన్తదస్సీ,

మగ్గం పజానాతి హితానుకమ్పీ;

ఏతేన మగ్గేన అతరిం సు పుబ్బే,

తరిస్సన్తి యే చ తరన్తి ఓఘ’’న్తి. (సం. ని. ౫.౩౮౪, ౪౦౯; చూళని. ౧౦౭, ౨౧౧; నేత్తి. ౧౭౦) చ –

సబ్బేసు చేవ సుత్తపదేసేసు, అభిధమ్మపదేసేసు (విభ. ౩౫౫) చ ఏకోవాయం మగ్గో పాకటోతి.

తపోపక్కమకథావణ్ణనా

౩౯౪. తపోయేవ ఉపక్కమితబ్బతో, ఆరభితబ్బతో తపోపక్కమాతి ఆహ ‘‘తపారమ్భా’’తి, ఆరమ్భనఞ్చేత్థ తపకరణమేవాతి దస్సేతి ‘‘తపోకమ్మానీ’’తి ఇమినా. సమణకమ్మసఙ్ఖాతాతి సమణేహి కత్తబ్బకమ్మసఞ్ఞితా. బ్రాహ్మణకమ్మసఙ్ఖాతాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. నిచ్చోలోతి నిస్సట్ఠచోలో సబ్బేన సబ్బం పటిక్ఖిత్తచోలో. చేలం, చోలోతి చ పరియాయవచనం. కోచి ఛిన్నభిన్నపటపిలోతికధరోపి దసన్తయుత్తస్స వత్థస్స అభావతో ‘‘నిచ్చోలో’’తి వత్తబ్బతం లభేయ్యాతి తం నివత్తేతుం ‘‘నగ్గో’’తి వుత్తం, నగ్గియవతసమాదానేన సబ్బథా నగ్గోతి అత్థో. లోకియకులపుత్తాచారవిరహితతావ విస్సట్ఠాచారతాతి దస్సేతి ‘‘ఉచ్చారకమ్మాదీసూ’’తిఆదినా. కథం విరహితోతి ఆహ ‘‘ఠితకోవా’’తిఆది, ఇదఞ్చ నిదస్సనమత్తం వమిత్వా ముఖవిక్ఖాలనాదిఆచారస్సపి తేన విస్సట్ఠత్తా. అపలిఖతీతి ఉదకేన అధోవనతో అపలిహతి. సో కిర దణ్డకం ‘‘సత్తో’’తి పఞ్ఞపేతి, తస్మా తం పటిపదం పూరేన్తో ఏవం కరోతీతి వుత్తం ‘‘ఉచ్చారం వా’’తిఆది. తత్థ అపలిఖతీతి అపకసతి.

‘‘ఏహి భదన్తో’’తి వుత్తే ఉపగమనసఙ్ఖాతో విధి ఏహిభద్దన్తో, తం చరతీతి ఏహిభద్దన్తికో, రుళ్హిసద్దేన చేత్థ తద్ధితసిద్ధి యథా ‘‘ఏహిపస్సికో’’తి, (మ. ని. ౧.౭౪) తప్పటిక్ఖేపేన నఏహిభద్దన్తికో, తదేవత్థం దస్సేతి ‘‘భిక్ఖాగహణత్థ’’న్తిఆదినా. న ఏతీతి న ఆగచ్ఛతి. ఏవం నతిట్ఠభద్దన్తికోతి ఏత్థాపి. సమణేన నామ సయంవచనకరేనేవ భవితబ్బం, న పరవచనకరేనాతి అధిప్పాయేన తదుభయమ్పి…పే… న కరోతి. పురేతరన్తి తం ఠానం అత్తనా ఉపగమనతో పఠమతరం, తం కిర సో ‘‘భిక్ఖునా నామ యాదిచ్ఛకీ ఏవ భిక్ఖా గహేతబ్బా’’తి అధిప్పాయేన న గణ్హాతి. ఉద్దిస్సకతం పన ‘‘మమ నిమిత్తభావేన బహూ ఖుద్దకా పాణా సఙ్ఘాటమాపాదితా’’తి అధిప్పాయేన నాధివాసేతి. నిమన్తనమ్పి ‘‘ఏవం తేసం వచనం కతం భవిస్సతీ’’తి అధిప్పాయేన న సాదియతి. కుమ్భీతి పక్కభిక్ఖాపక్ఖిత్తకుమ్భో. ఉక్ఖలీతి భిక్ఖాపచనకుమ్భో. పచ్ఛీతి భిక్ఖాపక్ఖిత్తపిటకం. తతోపీతి కుమ్భీకళోపితోపి. కుమ్భీఆదీసుపి సో సత్తసఞ్ఞీతి ఆహ ‘‘కుమ్భీకళోపియో’’తిఆది. ‘‘అయం మ’’న్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. అన్తరన్తి ఉభిన్నమన్తరాళం.

కబళన్తరాయోతి ఆలోపస్స అన్తరాయో. ఏత్థాపి సో సత్తసఞ్ఞీ. పురిసన్తరగతాయాతి పురిససమీపగతాయ. రతిఅన్తరాయోతి కామరతియా అన్తరాయో. గామసభాగాదివసేన సఙ్గమ్మ కిత్తేన్తి ఏతిస్సాతి సంకిత్తి. తథా సంహటతణ్డులాదిసఞ్చయో తేన కతభత్తమిధాధిప్పేతన్తి వుత్తం ‘‘సంకిత్తేత్వా కతభత్తేసూ’’తి. మజ్ఝిమనికాయే మహాసీహనాదసుత్తన్తటీకాయం పన ఆచరియేనేవ ఏవం వుత్తం ‘‘సంకిత్తయన్తి ఏతాయాతి సంకిత్తి, గామవాసీహి సముదాయవసేన కిరియమానకిరియా, ఏత్థ పన భత్తసంకిత్తి అధిప్పేతాతి ఆహ ‘సంకిత్తేత్వా కతభత్తేసూ’తి’’. ఇదం పన తస్స ఉక్కట్ఠపటిపదాతి దస్సేతి ‘‘ఉక్కట్ఠో’’తిఆదినా. యథా చేత్థ, ఏవం ‘‘నఏహిభద్దన్తికో’’తిఆదీసుపి ఉక్కట్ఠపటిపదాదస్సనం వేదితబ్బం. సాసద్దో సునఖపరియాయో. తస్సాతి సునఖస్స. తత్థాతి తస్మిం ఠానే. సమూహసమూహచారినీతి సఙ్ఘసఙ్ఘచారినీ. మనుస్సాతి వేయ్యావచ్చకరమనుస్సా.

సోవీరకన్తి కఞ్జికం. ‘‘లోణసోవీరక’’న్తి కేచి, తదయుత్తమేవ, ‘‘సబ్బసస్ససమ్భారేహి కత’’న్తి వుత్తత్తా. లోణసోవీరకఞ్హి సబ్బమచ్ఛమంసపుప్ఫఫలాదిసమ్భారకతం. సురాపానమేవాతి మజ్జలక్ఖణప్పత్తాయ సురాయ పానమేవ. మేరయమ్పేత్థ సఙ్గహితం లక్ఖణహారేన, ఏకసేసనయేన వా. సబ్బేసుపీతి సావజ్జానవజ్జేసుపి కఞ్జికసురాదీసు. ఏకాగారమేవ భిక్ఖాచరియాయ ఉపగచ్ఛతీతి ఏకాగారికో. నివత్తతీతి పచ్చాగచ్ఛతి, సతి భిక్ఖాలాభే తదుత్తరి న గచ్ఛతీతి వుత్తం హోతి. ఏకాలోపేనేవ వత్తతీతి ఏకాలోపికో. దీయతి ఏతాయాతి దత్తి, ద్వత్తిఆలోపమత్తగ్గాహి ఖుద్దకం భిక్ఖాదానభాజనం. తేనాహ ‘‘ఖుద్దకపాతీ’’తి. అగ్గభిక్ఖన్తి అనామట్ఠభిక్ఖం, సమాభిసఙ్ఖతతాయ వా ఉత్తమభిక్ఖం. అభుఞ్జనవసేన ఏకో హో ఏతస్సాతి ఏకాహికో, ఆహారో, తం ఆహారం ఆహారేతీతి అత్థో. సో పన అత్థతో ఏకదివసలఙ్ఘకోతి వుత్తం ‘‘ఏకదివసన్తరిక’’న్తి. ఏస నయో ‘‘ద్వాహిక’’న్తిఆదీసుపి. అపిచ ఏకాహం అభుఞ్జిత్వా ఏకాహం భుఞ్జనం, ఏకాహవారో వా ఏకాహికం. ద్వీహం అభుఞ్జిత్వా ద్వీహం భుఞ్జనం, ద్వీహవారో వా ద్వాహికం. సేసద్వయేపి అయం నయో. ఉక్కట్ఠో హి పరియాయభత్తభోజనికో ద్వీహం అభుఞ్జిత్వా ఏకాహమేవ భుఞ్జతి. ఏవం సేసద్వయేపి. మజ్ఝిమాగమటీకాయం పన ‘‘ఏకాహం అన్తరభూతం ఏతస్స అత్థీతి ఏకాహికం. సేసపదేసుపి ఏస నయో’’తి వుత్తం. ‘‘థేరా భిక్ఖూ భిక్ఖునియో ఓవదన్తి పరియాయేనా’’తిఆదీసు వియ వారత్థో పరియాయ సద్దో. ఏకాహవారేనాతి ఏకాహికవారేన. ‘‘ఏకాహిక’’న్తిఆదినా వుత్తవిధిమేవ పటిపాటియా పవత్తభావేన దస్సేతుం పాళియం ‘‘ఇతి ఏవరూప’’న్తిఆది వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

౩౯౫. సామాకో నామ గోధుమో. సయంజాతా వీహిజాతీతి అరోపిమవీహిజాతి. యదేవ ‘‘వీహీ’’తి వదన్తి. లిఖిత్వాతి కసిత్వా. సిలేసోపీతి కణికారాదిరుక్ఖనియ్యాసోపి. కుణ్డకన్తి తనుతరం తణ్డులసకలం, తణ్డులఖణ్డకన్తి అత్థో. ఓదనేన కతం కఞ్జియం ఓదనకఞ్జియం. ‘‘వాసితకేన పిఞ్ఞాకేన నహాయేయ్యా’’తిఆదీసు (పాచి. ౧౨౦౩) వియ పిఞ్ఞాక సద్దో తిలపిట్ఠపరియాయో. యథాహ ‘‘పిఞ్ఞాకం నామ తిలపిట్ఠం వుచ్చతీ’’తి. ‘‘తరుణకదలిక్ఖన్ధమేవ పిఞ్ఞాక’’న్తి కేచి, న గహేతబ్బమేతం కత్థచిపి తథా అవచనతో.

౩౯౬. సణేహి సణవాకేహి నిబ్బత్తితాని సాణాని, అఞ్ఞేహి మిస్సకాని సాణాని ఏవ మసాణాని నిరుత్తినయేన, న ఛచీవరపరియాపన్నాని భఙ్గాని. కేచి పన ‘‘మసాణాని నామ చోళవిసేసానీతి పరికప్పేత్వా మస్సకచోళానీ’’తి పఠన్తి, తదయుత్తమేవ పోరాణేహి తథా అవుత్తత్తా. ఏరకతిణాదీనీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన అక్కమకచికదలివాకాదీనం సఙ్గహో, ఏరకాదీహి కతాని హి ఛవాని లామకాని దుస్సానీతి వత్తబ్బతం లభన్తి. ఛవసద్దో హేత్థ హీనవాచకో, పురిమవికప్పే పన మతసరీరవాచకో. ఛడ్డితనన్తకానీతి ఛడ్డితపిలోతికాని. అజినస్సేదన్తి అజినం, పకతిఅజినమిగచమ్మం, తదేవ మజ్ఝే ఫాలితకఞ్చే, అజినస్స ఖిపం ఫాలితముపడ్ఢన్తి అజినక్ఖిపం. ‘‘సఖురకన్తిపి వదన్తీ’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౫౫) పపఞ్చసూదనియం వుత్తం, ద్విన్నం తిణ్ణం వా సముదితఞ్చే, అజినక్ఖిపన్తి తేసమధిప్పాయో. వినయసంవణ్ణనాసు పన ‘‘అజినమేవ అభేదతో అజినక్ఖిప’’న్తి వుత్తం. కన్దిత్వాతి ఉజ్జవుజ్జవేన కన్దిత్వా. ‘‘గన్థేత్వా’’తిపి పాఠో, వట్టేత్వా బన్ధిత్వాతి అత్థో. ఏవఞ్హి ఫలకచీరే నిదస్సనం ఉపపన్నం హోతి. యం సన్ధాయ వుత్తన్తి అజితవాదస్స పటికిట్ఠతరభావే ఉపమాదస్సనత్థం యదేవ కేసకమ్బలం సన్ధాయ అఙ్గుత్తరాగమే (అ. ని. ౩.౧౩౮) వుత్తం.

తన్తావుతానీతి తన్తం పసారేత్వా వీతాని. పటికిట్ఠోతి హీనో. కస్మాతి వుత్తం ‘‘కేసకమ్బలో’’తిఆది. పాళియం ఉబ్భట్ఠకో’’తి ఏతస్స ‘‘ఉద్ధం ఠితకో’’తి అత్థో మజ్ఝిమాగమట్ఠకథాయం మహాసీహనాదసుత్తవణ్ణనాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౧౫) వుత్తో. ఉబ్భసద్దో హి ఉపరిఅత్థే నేపాతికో యథా ‘‘ఉబ్భజాణుమణ్డల’’న్తి. అనేకపరిమాణా, హి నిపాతా, అనేకత్థా చ.

మిచ్ఛావాయామవసేనేవ ఉక్కుటికవతానుయోగోతి ఆహ ‘‘ఉక్కుటికవీరియం అనుయుత్తో’’తి. న కేవలం నిసిన్నోయేవ ఉక్కుటికో, అథ ఖో గచ్ఛన్తోపి…పే… గచ్ఛతి. అయకణ్టకేతి అయోమయకణ్టకే. పకతికణ్టకేతి సలాకకణ్టకే. ఉచ్చభూమియం థణ్డిలసద్దోతి వుత్తం ‘‘ఉచ్చే భూమిట్ఠానే’’తి. అయం అట్ఠకథాతో అపరో నయో – థణ్డిలన్తి సమాపకతిభూమి వుచ్చతి ‘‘పత్థణ్డిలే పాతురహోసీ’’తిఆదీసు వియ. అమరకోసేపి హి నిఘణ్టుసత్థే వుత్తం ‘‘వేదీ పరిక్ఖతా భూమి, సమే థణ్డిలం చాతురే’’తి (సత్తరసమవగ్గే ౧౮ గాథాయం) తస్మా థణ్డిలే అనన్తరహితాయ పకతిభూమియం సేయ్యమ్పి కప్పేతీతి అత్థో. యం సన్ధాయ తత్థేవ నిఘణ్టుసత్థే వుత్తం ‘‘యో థణ్డిలే వత వసా, సేతే థణ్డిలసాయి సో’’తి (సత్తరసమవగ్గే ౪౪ గాథాయం) రజో ఏవ జల్లం మలీనం రజోజల్లం. తేన వుత్తం ‘‘సరీర’’న్తిఆది. లద్ధం ఆసనన్తి నిసీదితుం యథాలద్ధమాసనం. అకోపేత్వాతి అఞ్ఞత్థ అనుపగన్త్వా. తథా చాహ ‘‘తత్థేవ నిసీదనసీలో’’తి. ఏవం నిసీదన్తో హి తం అకోపేన్తో నామ హోతి. చతూసు మహావికటేసు గూథమేవిధాధిప్పేతన్తి వుత్తం ‘‘గూథం వుచ్చతీ’’తి. తఞ్హి ఆసయవసేన విరూపం కటత్తా ‘‘వికట’’న్తి వుచ్చతి. సాయం తతియన్తి సాయన్హసమయసఙ్ఖాతం తతియసమయం. అస్సాతి ఉదకోరోహనానుయోగస్స. పాతోపదమివ సాయంపదం నేపాతికం. అనుసారలోపేన పన ‘‘సాయతతియక’’న్తిపి పాఠో దిస్సతి.

ఏత్థ చ ‘‘అచేలకో హోతీ’’తిఆదీని యావ ‘‘థుసోదకం పివతీ’’తి ఏతాని వతపదాని ఏకవారాని, ‘‘ఏకాగారికో వా హోతీ’’తిఆదీని పన నానావారాని, నానాకాలికాని వా. తథా ‘‘సాకభక్ఖో వా హోతీ’’తిఆదీని, ‘‘సాణానిపి ధారేతి, మసాణానిపి ధారేతీ’’తిఆదీని చ. తథా హేత్థ వా-సద్దగ్గహణం, పి-సద్దగ్గహణఞ్చ కతం. పి-సద్దోపి ఇధ వికప్పత్థో ఏవ దట్ఠబ్బో. పురిమేసు పన వతపదేసు తదుభయమ్పి న కతం, ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘అచేలకో హోతీ’’తి వత్వా ‘‘సాణానిపి ధారేతీ’’తిఆదివచనస్స, ‘‘రజోజల్లధరోపి హోతీ’’తి వత్వా ‘‘ఉదకోరోహనానుయోగమనుయుత్తో విహరతీ’’తి వచనస్స చ అవిరోధో సిద్ధో హోతి. అథ వా కిమేత్థ అవిరోధచిన్తాయ. ఉమ్మత్తకపచ్ఛిసదిసో హి తిత్థియవాదో. అపిచ ‘‘అచేలకో హోతీ’’తి ఆరభిత్వా తప్పసఙ్గేన సబ్బమ్పి అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధమేవ అత్తకిలమథానుయోగం దస్సేన్తేన తేన అచేలకస్సపేన ‘‘సాణానిపి ధారేతీ’’తిఆది వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

తపోపక్కమనిరత్థకతావణ్ణనా

౩౯౭. సీలసమ్పదాదీహీతి సీలసమ్పదా, సమాధిసమ్పదా, పఞ్ఞాసమ్పదాతి ఇమాహి లోకుత్తరాహి సమ్పదాహి. వినాతి విరహితత్తా, వినా వా తాహి న కదాచిపి సామఞ్ఞం వా బ్రహ్మఞ్ఞం వా సమ్భవతి, తస్మా తేసం తపోపక్కమానం నిరత్థకతం దస్సేన్తోతి సపాఠసేసయోజనా. దోసవేరవిరహితన్తి దోససఙ్ఖాతవేరతో విరహితం. ఇదఞ్హి దోసస్స మేత్తాయ ఉజుపటిపక్ఖతో వుత్తం. యం పన ఆచరియేన వుత్తం ‘‘దోసగ్గహణేన వా సబ్బేపి ఝానపటిపక్ఖా సంకిలేసధమ్మా గహితా. వేరగ్గహణేన పచ్చత్థికభూతా సత్తా. యదగ్గేన హి దోసరహితం, తదగ్గేన వేరరహిత’’న్తి (దీ. ని. టీ. ౧.౩౯౭), తదేతం పాళియం వేరసద్దస్సేవ విజ్జమానత్తా, అట్ఠకథాయఞ్చ తదత్థమేవ దస్సేతుం దోససద్దస్స వుత్తత్తా విచారేతబ్బం.

౩౯౮. ఏత్తకమత్తన్తి నగ్గచరియాదిమత్తం. పాకటభావేన కాయతి అత్థం గమేతీతి పకతి, లోకసిద్ధవాదో. తేనాహ ‘‘పకతికథా ఏసా’’తి. ‘‘మత్తా సుఖపరిచ్చాగా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౯౦) వియ మత్తాసద్దో అప్పత్తం అన్తోనీతం కత్వా పమాణవాచకోతి ఆహ ‘‘ఇమినా’’తిఆది. తేన పన పమాణేన పహాతబ్బో ఏవ పటిపత్తిక్కమో పకరణప్పత్తో. ఇమినా ‘‘తపోపక్కమేనా’’తి సద్దన్తరేన వా అధిగతోతి దస్సేతి ‘‘పటిపత్తిక్కమేనా’’తి ఇమినా. తతోతి తస్మా సామఞ్ఞబ్రహ్మఞ్ఞస్స అప్పమత్తకేనేవ పటిపత్తిక్కమేన సుదుక్కరభావతో. ఇమం హేతుసమ్బన్ధం సన్ధాయ ‘‘పదసమ్బన్ధేన సద్ధి’’న్తి వుత్తం. సబ్బత్థాతి సబ్బవారేసు.

౩౯౯. అఞ్ఞథాతి యది అచేలకభావాదినా సామఞ్ఞం వా బ్రహ్మఞ్ఞం వా అభవిస్స, ఏవం సతి సువిజానోవ సమణో, సువిజానో బ్రాహ్మణో. యస్మా పన తుమ్హే ఇతో అఞ్ఞథావ సామఞ్ఞం, అఞ్ఞథా బ్రహ్మఞ్ఞం వదథ, తస్మా దుజ్జానోవ సమణో దుజ్జానో బ్రాహ్మణోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఇదం సన్ధాయాహా’’తి. తం పకతివాదం పటిక్ఖిపిత్వాతి యం పుబ్బే పాకతికం సామఞ్ఞం, బ్రహ్మఞ్ఞఞ్చ హదయే ఠపేత్వా తేన అచేలకస్సపేన ‘‘దుక్కరం సుదుక్కర’’న్తి వుత్తం, భగవతా చ తమేవ సన్ధాయ ‘‘పకతి ఖో ఏసా’’తిఆది భాసితం, తమేవ ఇధ పాకతికసామఞ్ఞబ్రహ్మఞ్ఞవిసయం కథం పటిసంహరిత్వా. సభావతోవ పరమత్థతో ఏవ సమణస్స, బ్రాహ్మణస్స చ దుజ్జానభావం ఆవికరోన్తో పునపి ‘‘పకతి ఖో’’తిఆదిమాహ. తత్రాపీతి సమణబ్రాహ్మణవాదేపి. పదసమ్బన్ధన్తి హేతుపదేన సద్ధిం పుబ్బాపరవాక్యసమ్బన్ధం.

సీలసమాధిపఞ్ఞాసమ్పదావణ్ణనా

౪౦౦-౧. పణ్డితోతి హేతుసమ్పత్తిసిద్ధేన పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో. కథం ఉగ్గహేసీతి పరిపక్కఞాణత్తా ఘటే పదీపేన వియ అబ్భన్తరే సముజ్జలన్తేన పఞ్ఞావేయ్యత్తియేన తత్థ తత్థ భగవతా దేసితమత్థం పరిగ్గణ్హన్తో తం దేసనం ఉపధారేసి. యస్మా ఉగ్గహేసి, తస్మా…పే… విదిత్వాతి సమ్బన్ధో. తస్స చాతి యో అచేలకో హోతి, యావ ఉదకోరోహనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి, తస్స చ. తస్స చేతి వా పదచ్ఛేదో, అభావితా అసచ్ఛికతా హోతి చేతి యోజనా. తా సమ్పత్తియో పుచ్ఛామి, యాహి సమణో చ బ్రాహ్మణో చ హోతీతి అధిప్పాయో. సీలసమ్పదాదివిజాననత్థన్తి సీలసమ్పదాదివిజాననహేతు. ‘‘కస్మా పుచ్ఛతీ’’తి హి వుత్తం. అథ-సద్దో చేత్థ కారణే. ఏవమీదిసేసు. సీలసమ్పదాయాతి ఏత్థ ఇతిసద్దో ఆదిఅత్థో, ఉపలక్ఖణనిద్దేసో వాయం, తేన ‘‘చిత్తసమ్పదాయ, పఞ్ఞాసమ్పదాయా’’తి పదద్వయం సఙ్గణ్హాతి. తేనాహ ‘‘సీలచిత్తపఞ్ఞాసమ్పదాహి అఞ్ఞా’’తి. ఇమేహి చ అసేక్ఖసీలాదిక్ఖన్ధత్తయం సఙ్గహితన్తి వుత్తం ‘‘అరహత్తఫలమేవా’’తి. తత్థ కారణం దస్సేతి ‘‘అరహత్తఫలపరియోసాన’’న్తిఆదినా. ఇదఞ్హి కాకోలోకనమివ ఉభయాపేక్ఖవచనం.

సీహనాదకథావణ్ణనా

౪౦౨. అనుత్తరన్తి అనఞ్ఞసాధారణతాయ, అనఞ్ఞసాధారణత్థవిసయతాయ చ అనుత్తరం. మహాసీహనాదన్తి మహన్తం బుద్ధసీహనాదం. అతివియ అచ్చన్తవిసుద్ధతాయ పరమవిసుద్ధం. ‘‘పరమన్తి ఉక్కట్ఠం. తేనాహ ‘ఉత్తమ’న్తి’’ ఆచరియేన వుత్తం, ఉక్కట్ఠపరియాయో చ పరమసద్దో అత్థీతి తస్సాధిప్పాయో. సీలమేవాతి లోకియసీలమత్తత్తా సీలసామఞ్ఞమేవ. యథా అనఞ్ఞసాధారణం భగవతో లోకుత్తరసీలం సవాసనపటిపక్ఖధమ్మవిద్ధంసనతో, ఏవం లోకియసీలమ్పి అనఞ్ఞసాధారణమేవ తదనుచ్ఛవికభావేన పవత్తత్తా. ఏవఞ్హి ‘‘నాహం తత్థా’’తి పాళివచనం ఉపపన్నం హోతి. ‘‘యావతా కస్సప అరియం పరమం సీల’’న్తి ఇదం ‘‘సీలస్స వణ్ణం భాసన్తీ’’తి ఏత్థ ఆకారదస్సనం. ‘‘యదిదం అధిసీల’’న్తి ఇదం పన ‘‘తత్థా’’తి పదద్వయే అనియమవచనం. ‘‘యదిదం అధిసీల’’న్తి చ లోకియలోకుత్తరవసేన దువిధమ్పి బుద్ధసీలం ఏకజ్ఝం కత్వా వుత్తం, తస్మా త-సద్దేనపి ఉభయస్సేవ పరామసనన్తి దస్సేతుం ‘‘తత్థ సీలేపి పరమసీలేపీ’’తిఆదిమాహ. సమసమన్తి సమేన విసేసనభూతేన సీలేన సమన్తి అత్థం విఞ్ఞాపేతుం ‘‘మమ సీలసమేన సీలేన మయా సమ’’న్తి వుత్తం. తస్మిం సీలేతి దువిధేపి సీలే. ఇతి ఇమన్తి ఏవం ఇమం సీలవిసయం. పఠమన్తి ఉప్పత్తిక్కమతో పఠమం పవత్తత్తా పఠమభూతం.

తపతీతి కిలేసే సన్తప్పతి, విధమతీతి అత్థో. ‘‘తదేవా’’తి ఇమినా తుల్యాధికరణసమాసమాహ. జిగుచ్ఛతీతి హీళేతి లామకతో ఠపేతి. ఆరకా కిలేసేహీతి కత్వా నిద్దోసత్తా అరియా. ఆరమ్భవత్థువసేనాతి అట్ఠారమ్భవత్థువసేన. విపస్సనావీరియసఙ్ఖాతాతి విపస్సనాసమ్పయుత్తవీరియసఙ్ఖాతా. లోకియమత్తత్తా తపోజిగుచ్ఛావ. మగ్గఫలసమ్పయుత్తా వీరియసఙ్ఖాతా తపోజిగుచ్ఛాతి అధికారవసేన సమ్బన్ధో. సబ్బుక్కట్ఠభావతో పరమా నామ. యథా యువినో భావో యోబ్బనం, ఏవం జిగుచ్ఛినో భావో జేగుచ్ఛం. యదిదం అధిజేగుచ్ఛన్తి సీలే వియ లోకియలోకుత్తరవసేన దువిధమ్పి బుద్ధజేగుచ్ఛం. తత్థాతి జేగుచ్ఛేపి అధిజేగుచ్ఛేపి. కమ్మస్సకతాపఞ్ఞాతి ‘‘అత్థి దిన్నం, అత్థి యిట్ఠ’’న్తిఆది (మ. ని. ౧.౪౪౧; విభ. ౭౯౩) నయప్పవత్తం ఞాణం. యథాహ విభఙ్గే –

‘‘తత్థ కతరం కమ్మస్సకతాఞాణం, అత్థి దిన్నం, అత్థి యిట్ఠం, అత్థి హుతం, అత్థి సుకటదుక్కటానం కమ్మానం ఫలం విపాకో…పే… ఠపేత్వా సచ్చానులోమికం ఞాణం సబ్బాపి సాసవా కుసలా పఞ్ఞా కమ్మస్సకతాఞాణ’’న్తి (విభ. ౭౯౩).

సబ్బమ్పి హి అకుసలం అత్తనో వా హోతు, పరస్స వా, న సకం నామ. కస్మా? అత్థభఞ్జనతో, అనత్థజననతో చ. తథా సబ్బమ్పి కుసలం సకం నామ. కస్మా? అనత్థభఞ్జనతో, అత్థజననతో చ. ఏవం కమ్మస్సకభావే పవత్తా పఞ్ఞా కమ్మస్సకతాపఞ్ఞా నామ. విపస్సనాపఞ్ఞాతి మగ్గసచ్చస్స, పరమత్థసచ్చస్స చ అనులోమనతో సచ్చానులోమికసఞ్ఞితా విపస్సనాపఞ్ఞా, లోకియమత్తతో పఞ్ఞావ. ఇత్థిలిఙ్గస్స నపుంసకలిఙ్గవిపరియాయో ఇధ లిఙ్గవిపల్లాసో. యాయం అధిపఞ్ఞాతి సీలే వియ లోకియలోకుత్తరవసేన దువిధాపి బుద్ధపఞ్ఞా. తత్థాతి పఞ్ఞాయపి అధిపఞ్ఞాయపి. యథారహం పరిత్తమహగ్గతభావతో విముత్తియేవ నామ. మగ్గఫలవసేన కిలేసానం సముచ్ఛిన్దనపటిప్పస్సమ్భనాని సముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధివిముత్తియో. అథ వా సమ్మావాచాదివిరతీనం అధిసీలగ్గహణేన, సమ్మావాయామస్స అధిజేగుచ్ఛగ్గహణేన, సమ్మాదిట్ఠియా అధిపఞ్ఞాగ్గహణేన గహితత్తా అగ్గహితగ్గహణేన సమ్మాసఙ్కప్పసతిసమాధయో మగ్గఫలపరియాపన్నా సముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధివిముత్తియో దట్ఠబ్బా. నిస్సరణవిముత్తి పన నిబ్బానమేవ. యా అయం అధివిముత్తీతి సీలే వుత్తనయేన దువిధాపి అధివిముత్తి. తత్థాతి విముత్తియాపి అధివిముత్తియాపి.

౪౦౩. యం కిఞ్చి జనవివిత్తట్ఠానం సుఞ్ఞాగారమిధాధిప్పేతం. తత్థ నదన్తేన వినా అఞ్ఞో జనో నత్థీతి దస్సేతుం ‘‘ఏకకోవా’’తిఆది వుత్తం. అట్ఠసు పరిసాసూతి ఖత్తియపరిసా, బ్రాహ్మణగహపతిసమణచాతుమహారాజికతావతింసమారబ్రహ్మపరిసాతి ఇమాసు అట్ఠసు పరిసాసు.

తదత్థం మజ్ఝిమాగమవరే మహాసీహనాదసుత్తపదేన (మ. ని. ౧.౧౫౦) సాధేన్తో ‘‘చత్తారిమానీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ వేసారజ్జానీతి విసారదభావా, ఞాణప్పహానఅన్తరాయికనియ్యానికధమ్మదేసనానిమిత్తం కుతోచిపి అసన్తస్సనభావా నిబ్భయభావాతి అత్థో. ‘‘వేసారజ్జ’’న్తి హి చతూసు ఠానేసు సారజ్జాభావం పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పన్నసోమనస్సమయఞాణస్సేతం నామం. అఞ్ఞేహి పన అసాధారణతం దస్సేతుం ‘‘తథాగతస్స తథాగతవేసారజ్జానీ’’తి వుత్తం. ‘‘యథా వా పుబ్బబుద్ధానం వేసారజ్జాని పుఞ్ఞుస్సయసమ్పత్తియా ఆగతాని, తథా ఆగతవేసారజ్జానీ’’తి వా దుతియస్స తథాగతసద్దస్స తుల్యాధికరణత్తా ఏవం వుత్తం. అయం అట్ఠకథానయో. నేరుత్తికా పన వదన్తి ‘‘సమాసే సిద్ధే సామఞ్ఞత్తా, సఞ్ఞాసద్దత్తా చ తథా వుత్త’’న్తి. ఆసభం ఠానన్తి సేట్ఠట్ఠానం ఉత్తమట్ఠానం. సబ్బఞ్ఞుతం పటిజాననవసేన అభిముఖం గచ్ఛన్తి, అట్ఠపరిసం ఉపసఙ్కమన్తీతి వా ఆసభా, బుద్ధా, తేసం ఠానన్తిపి అత్థో.

అపిచ తయో పుఙ్గవా – గవసతజేట్ఠకో ఉసభో, గవసహస్సజేట్ఠకో వసభో. వజసతజేట్ఠకో వా ఉసభో, వజసహస్సజేట్ఠకో వసభో. ఏకగామఖేత్తే వా జేట్ఠో ఉసభో, ద్వీసు గామఖేత్తేసు జేట్ఠో వసభో, సబ్బగవసేట్ఠో సబ్బత్థ జేట్ఠో సబ్బపరిస్సయసహో సేతో పాసాదికో మహాభారవహో అసనిసతసద్దేహిపి అకమ్పనీయో నిసభోతి. నిసభోవ ఇధ ‘‘ఉసభో’’తి అధిప్పేతో. ఇదమ్పి హి తస్స పరియాయవచనం. ఉసభస్స ఇదన్తి ఆసభం, ఇదం పన ఆసభం వియాతి ఆసభం. యథేవ హి నిసభసఙ్ఖాతో ఉసభో ఉసభబలేన సమన్నాగతో చతూహి పాదేహి పథవిం ఉప్పీళేత్వా అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి, ఏవం తథాగతోపి దసతథాగతబలేన సమన్నాగతో చతూహి వేసారజ్జపాదేహి అట్ఠపరిసాపథవిం ఉప్పీళేత్వా సదేవకే లోకే కేనచి పచ్చత్థికేన పచ్చామిత్తేన అకమ్పియో అచలట్ఠానేన తిట్ఠతి. ఏవం తిట్ఠమానోవ తం ఆసభం ఠానం పటివిజానాతి ఉపగచ్ఛతి న పచ్చక్ఖాతి అత్తని ఆరోపేతి. తేన వుత్తం ‘‘ఆసభం ఠానం పటిజానాతీ’’తి.

సీహనాదం నదతీతి ‘‘సేట్ఠనాదం అభీతనాదం నదతీ’’తి వుత్తోవాయమత్థో. అథ వా సీహనాదసదిసం నాదం నదతి. అయమత్థో ఖన్ధవగ్గసంయుత్తే ఆగతేన సీహనాదసుత్తేన (సం. ని. ౩.౭౮) దీపేతబ్బో. యథా వా సీహో మిగరాజా పరిస్సయానం సహనతో, గోణమహిం సమత్తవారణాదీనం హననతో చ ‘‘సీహో’’తి వుచ్చతి, ఏవం తథాగతో మునిరాజా లోకధమ్మానం సహనతో, పరప్పవాదానం హననతో చ ‘‘సీహో’’తి వుచ్చతి. ఏవం వుత్తస్స సీహస్స నాదం నదతి. తత్థ యథా మిగసీహో సీహబలేన సమన్నాగతో సబ్బత్థ విసారదో విగతలోమహంసో సీహనాదం నదతి, ఏవం తథాగతసీహో దసతథాగతబలేన సమన్నాగతో అట్ఠసు పరిసాసు విసారదో విగతలోమహంసో ‘‘ఇతి రూప’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౩.౭౮; అ. ని. ౮.౨) నయేన నానావిధదేసనావిలాససమ్పన్నం సీహనాదం నదతి. తేన వుత్తం ‘‘పరిసాసు సీహనాదం నదతీ’’తి.

పఞ్హం అభిసఙ్ఖరిత్వాతి ఞాతుమిచ్ఛితం అత్థం అత్తనో ఞాణబలానురూపం అభిసఙ్ఖరిత్వా. తఙ్ఖణఞ్ఞేవాతి పుచ్ఛితక్ఖణేయేవ ఠానుప్పత్తికపటిభానేన విస్సజ్జేతి. అజ్ఝాసయానురూపం, అత్థధమ్మానురూపఞ్చ విస్సజ్జనతో చిత్తం పరితోసేతియేవ. అస్సాతి సమణస్స గోతమస్స. సోతబ్బం మఞ్ఞన్తీతి అట్ఠక్ఖణవజ్జితేన నవమేన ఖణేన లబ్భమానత్తా ‘‘యం నో సత్థా సాసతి, తం మయం సోస్సామా’’తి ఆదరభావజాతా మహన్తేనేవ ఉస్సాహేన సోతబ్బం సమ్పటిచ్ఛితబ్బం మఞ్ఞతి. కల్లచిత్తా ముదుచిత్తాతి పసాదాభివుద్ధియా విగతుపక్కిలేసతాయ కల్లచిత్తా ముదుచిత్తా హోన్తి. ముద్ధప్పసన్నాతి తుచ్ఛప్పసన్నా నిరత్థకప్పసన్నా. పసన్నాకారో నామ పసన్నేహి కాతబ్బసక్కారో, సో దువిధో ధమ్మామిసపూజావసేన, తత్థ ఆమిసపూజం దస్సేన్తో ‘‘పణీతానీ’’తిఆదిమాహ. ధమ్మపూజా పన పాళియమేవ ‘‘తథత్తాయ పటిపజ్జన్తీ’’తి ఇమినా దస్సితా. తథాభావాయాతి యథాభావాయ యస్స వట్టదుక్ఖనిస్సరణస్స అత్థాయ ధమ్మో దేసితో, తథాభావాయ. తదేవత్థం దస్సేతుం ‘‘ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తిపూరణత్థాయా’’తి వుత్తం. ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తి హి వట్టదుక్ఖనిస్సరణపరియోసానా, సా చ ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తి యాయ అనుపుబ్బియా పటిపజ్జితబ్బా, పటిపజ్జన్తానఞ్చ సతి అజ్ఝత్తికఙ్గసమవాయే ఏకంసికా తస్సా పారిపూరీతి తం అనుపుబ్బిం దస్సేన్తో ‘‘కేచి సరణేసూ’’తిఆదిమాహ. యథా పూరేన్తా పూరేతుం సక్కోతి నామ, తథా పూరణం దస్సేతుం ‘‘సబ్బాకారేన పన పూరేన్తీ’’తి వుత్తం.

ఇమస్మిం పనోకాసేతి ‘‘పటిపన్నా చ ఆరాధేన్తీ’’తి సీహనాదకిచ్చపారిపూరిట్ఠపనే పాళిపదేసే. సమోధానేతబ్బాతి సఙ్కలయితబ్బా. ఏకచ్చం…పే… పస్సామీతి భగవతో ఏకో సీహనాదో అసాధారణో అఞ్ఞేహి అప్పటివత్తియో సేట్ఠనాదో అభీతనాదోతి కత్వా. ఏస నయో సేసేసుపి. అపరం తపస్సిన్తి అధికారో. పురిమానం దసన్నన్తి ‘‘ఏకచ్చం తపస్సిం నిరయే నిబ్బత్తం పస్సామీ’’తి వుత్తసీహనాదతో పట్ఠాయ యావ ‘‘విముత్తియా మయ్హం సదిసో నత్థీ’’తి వుత్తసీహనాదా పురిమకానం దసన్నం సీహనాదానం, నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. తేనాహ ‘‘ఏకేకస్సా’’తి. ‘‘పరిసాసు చ నదతీ’’తి ఆదయో ‘‘పటిపన్నా చ మం ఆరాధేన్తీ’’తి పరియోసానా దస దస సీహనాదా పరివారా. ‘‘ఏకచ్చం తపస్సిం నిరయే నిబ్బత్తం పస్సామీ’’తి హి సీహనాదం నదన్తో భగవా పరిసాసు నదతి విసారదో హుత్వా నదతి, తత్థ చ పఞ్హం పుచ్ఛన్తి, పఞ్హం విస్సజ్జేతి, విస్సజ్జనేన పరస్స చిత్తం ఆరాధేతి, సుత్వా సోతబ్బం మఞ్ఞన్తి, సుత్వా చ భగవతో పసీదన్తి, పసన్నా చ పసన్నాకారం కరోన్తి, యం పటిపత్తిం దేసేతి, తథత్తాయ పటిపజ్జన్తి, పటిపన్నా చ మం ఆరాధేన్తీతి ఏవం పరివారేత్వా అత్థయోజనా సమ్భవతి. అయమేవ నయో సేసేసుపి నవసు.

‘‘ఏవ’’న్తిఆదినా యథావుత్తానం సీహనాదానం సఙ్కలయిత్వా దస్సనం. తే దసాతి ‘‘పరిసాసు చ నదతీ’’తి ఆదయో దస సీహనాదా. పురిమానం దసన్నన్తి యథావుత్తానం మూలభూతానం పురిమకానం దససీహనాదానం. పరివారవసేనాతి మూలిం కత్వా పచ్చేకం పరివారవసేన యోజియమానా సతం సీహనాదా. పురిమా చ దసాతి మూలమూలియో కత్వా పరివారవసేన అయోజియమానా పురిమకా చ దసాతి ఏవం దసాధికం సీహనాదసతం హోతి. అఞ్ఞస్మిం పన సుత్తేతి మజ్ఝిమాగమచూళసీహనాదసుత్తాదిమ్హి (మ. ని. ౧.౧౯౩) తేనాతి సఙ్ఖ్యామహత్తేన. మహాసీహనాదత్తా ఇదం సుత్తం ‘‘మహాసీహనాద’’న్తి వుచ్చతి, న పన మజ్ఝిమనికాయే మహాసీహనాదసుత్తమివ చూళసీహనాదసుత్తముపాదాయాతి అధిప్పాయో.

తిత్థియపరివాసకథావణ్ణనా

౪౦౪. పటిసేధేత్వాతి తథా భావాభావదస్సనేన పటిక్ఖిపిత్వా. యం భగవా పాథికవగ్గే ఉదుమ్బరికసుత్తే (దీ. ని. ౩.౫౭) ‘‘ఇధ నిగ్రోధ తపస్సీ’’తిఆదినా ఉపక్కిలేసవిభాగం, పారిసుద్ధివిభాగఞ్చ దస్సేన్తో సపరిసస్స నిగ్రోధపరిబ్బాజకస్స పురతో సీహనాదం నదతి, తం దస్సేతుం ‘‘ఇదానీ’’తిఆది వుత్తం. నదితపుబ్బన్తి ఉదుమ్బరికసుత్తే ఆగతనయేన పుబ్బే నిగ్రోధపరిబ్బాజకస్స నదితం. తపబ్రహ్మచారీతి ఉత్తమతపచారీ, తపేన వా వీరియేన బ్రహ్మచారీ. ఇదన్తి ‘‘రాజగహే…పే… పఞ్హం అపుచ్ఛీ’’తి పాళియం ఆగతవచనం. ఆచరియేన (దీ. ని. టీ. ౧.౪౦౩) పన యథావుత్తం అట్ఠకథావచనమేవ పచ్చామట్ఠం. ఏత్థ చ కామం యదా నిగ్రోధో పఞ్హమపుచ్ఛి, భగవా చస్స విస్సజ్జేసి, న తదా భగవా గిజ్ఝకూటే పబ్బతే విహరతి, రాజగహసమీపేయేవ ఉదుమ్బరికాయ దేవియా ఉయ్యానే విహరతి తత్థేవ తథా పుచ్ఛితత్తా, విస్సజ్జితత్తా చ, తథాపి గిజ్ఝకూటే పబ్బతే భగవతో విహారో న తావ విచ్ఛిన్నో, తస్మా పాళియం ‘‘తత్ర మ’’న్తిఆదివచనం, అట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘తత్ర రాజగహే గిజ్ఝకూటే పబ్బతే విహరన్తం మ’’న్తిఆదివచనం వుత్తన్తి ఇమమత్థమ్పి ‘‘యం తం భగవా’’తిఆదినా విఞ్ఞాపేతీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘గిజ్ఝకూటే పబ్బతే’’తి ఇదం తత్థ కతవిహారం సన్ధాయ వుత్తన్తి దస్సేతి ‘‘గిజ్ఝకూటే మహావిహారే’’తి ఇమినా. ఉదుమ్బరికాయాతి తన్నామికాయ. ఉయ్యానేతి తత్థ కతపరిబ్బాజకారామం సన్ధాయ వదతి. నిగ్రోధో నామ ఛన్నపరిబ్బాజకో. సన్ధానో నామ పఞ్చఉపాసకసతపరివారో అనాగామిఉపాసకో. కథాసల్లాపన్తి ‘‘యగ్ఘే గహపతి జానేయ్యాసి, కేన సమణో గోతమో సద్ధిం సల్లపతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౩.౫౩) సల్లాపకథం. పరన్తి అతిసయత్థే నిపాతో. వియాతి పదపూరణమత్తే యథా తం ‘‘అతివియా’’తి. అన్ధబాలన్తి పఞ్ఞాచక్ఖునా అన్ధం బాలజనం. యోగేతి నయే, దుక్ఖనిస్సరణూపాయేతి అత్థో.

౪౦౫. అనేనాతి భగవతా. ఖన్ధకేతి మహావగ్గే పబ్బజ్జఖన్ధకే (మహావ. ౯౬) యం పరివాసం పరివసతీతి యోజనా. ‘‘పుబ్బే అఞ్ఞతిత్థియో భూతోతి అఞ్ఞతిత్థియపుబ్బో’’తి (సారత్థ. టీ. ౭౬) ఆచరియసారిపుత్తత్థేరేన వుత్తం. పఠమం పబ్బజ్జం గహేత్వావ పరివసతీతి ఆహ ‘‘సామణేరభూమియం ఠితో’’తి. తన్తి ద్వీహి ఆకారేహి వుత్తం పరివాసం. పబ్బజ్జన్తి ‘‘ఆకఙ్ఖతి పబ్బజ్జం, ఆకఙ్ఖతి ఉపసమ్పద’’న్తి ఏత్థ వుత్తం పబ్బజ్జగ్గహణం. ‘‘ఉత్తరిదిరత్తతిరత్తం సహసేయ్యం కప్పేయ్యా’’తి (పాచి. ౫౧) ఏత్థ దిరత్తగ్గహణం వియ వచనసిలిట్ఠతావసేనేవ వుత్తం. యస్మా పన సామణేరభూమియం ఠితేనేవ పరివసితబ్బం, న గిహిభూతేన, తస్మా అపరివసిత్వాయేవ పబ్బజ్జం లభతి. న గామప్పవేసనాదీనీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన నవేసియావిధవాథుల్లకుమారికపణ్డకభిక్ఖునిగోచరతా, సబ్రహ్మచారీనం కిం కరణీయేసు దక్ఖానలసాదితా, ఉద్దేసపరిపుచ్ఛాదీసు తిబ్బచ్ఛన్దతా, యస్స తిత్థాయతనతో ఇధాగతో, తస్స అవణ్ణభణనే అత్తమనతా, బుద్ధాదీనం అవణ్ణభణనే అనత్తమనతా, యస్స తిత్థాయతనతో ఇధాగతో, తస్స వణ్ణభణనే అనత్తమనతా, బుద్ధాదీనం వణ్ణభణనే అత్తమనతాతి ఇమేసం సత్తవత్తానం సఙ్గహో వేదితబ్బో. పూరేన్తేన పరివసితబ్బన్తి యదా పరివసతి, తదా పూరమానేన పరివసితబ్బం. అట్ఠవత్తపూరణేనాతి యథావుత్తానం అట్ఠన్నం వత్తానం పూరణేన. ఏత్థాతి పరివాసే, ఉపసమ్పదాయ వా. ఘంసిత్వా కోట్టేత్వాతి అజ్ఝాసయవీమంసనవసేన సువణ్ణం వియ ఘంసిత్వా కోట్టేత్వా. పబ్బజ్జాయాతి నిదస్సనమత్తం. ఉపసమ్పదాపి హి తేన సఙ్గయ్హతి.

‘‘గణమజ్ఝే నిసీదిత్వాతి ఉపసమ్పదాకమ్మస్స గణప్పహోనకానం భిక్ఖూనం మజ్ఝే సఙ్ఘత్థేరో వియ తస్స అనుగ్గహత్థం నిసీదిత్వా’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౪౦౫) ఆచరియేన వుత్తం, ఇదాని పన బహూసుపి పోత్థకేసు ‘‘తం నిసీదాపేత్వా’’తి కారితవసేన పాఠో దిస్సతి. అచిరముపసమ్పన్నస్స అస్సాతి అచిరూపసమ్పన్నో, అత్థమత్తం పన దస్సేతుం ‘‘ఉపసమ్పన్నో హుత్వా నచిరమేవా’’తి ఆహ. కాయచిత్తవివేకావ ఇధాధిప్పేతా ఉపధివివేకత్థం పటిపజ్జనాధికారత్తాతి వుత్తం ‘‘కాయేన చేవ చిత్తేన చా’’తి. వూపకట్ఠోతి వివిత్తో. తాదిసస్స సీలవిసోధనే అప్పమాదో అవుత్తసిద్ధోతి కమ్మట్ఠానే అప్పమాదమేవ దస్సేతి. పేసితచిత్తోతి నిబ్బానం పతి పేసితచిత్తో, తన్నిన్నో తప్పోణో తప్పబ్భారోతి వుత్తం హోతి, ఏవంభూతో చ తథా అనపేక్ఖతాయ విస్సజ్జితకాయో నామాతి అధిప్పాయమావికాతుం ‘‘విస్సట్ఠఅత్తభావో’’తి వుత్తం. అత్తాతి చేత్థ చిత్తం వుచ్చతి రూపకాయస్స అవిసయత్తా. యస్సాతి అరహత్తఫలస్స. జాతికులపుత్తాపి ఆచారసమ్పన్నా ఏవ అరహత్తాధిగమాయ పబ్బజ్జాపేక్ఖా హోన్తీతి తేపి జాతికులపుత్తే తేహేవ ఆచారకులపుత్తేహి ఏకసఙ్గహే కరోన్తో ‘‘ఆచారకులపుత్తా’’తి ఆహ. ఇమినా హి ఆచారసమ్పన్నా జాతికులపుత్తాపి సఙ్గహితా హోన్తి. ఆచారసమ్పన్నానమేవాధిప్పేతభావో చ ‘‘సమ్మదేవా’’తి సద్దన్తరేన విఞ్ఞాయతి. ‘‘ఓతిణ్ణోమ్హి జాతియా’’తిఆదినా నయేన హి సంవేగపుబ్బికం యథానుసిట్ఠం పబ్బజ్జం సన్ధాయ ‘‘సమ్మదేవా’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘హేతునావ కారణేనేవా’’తి. తత్థ హేతునాతి నయేన ఉపాయేన. కారణేనేవాతి తబ్బివరణవచనం. తన్తి అరహత్తఫలం. తదేవ హి ‘‘అనుత్తరం బ్రహ్మచరియపరియోసాన’’న్తి వత్తుమరహతి అఞ్ఞేసం తథా అభావతో. ‘‘యంతంసద్దా నిచ్చసమ్బన్ధా’’తి సద్దనయేనపి తదత్థం దస్సేతి ‘‘తస్స హీ’’తిఆదినా. ‘‘యస్సత్థాయ…పే… పబ్బజ్జన్తీ’’తి పుబ్బే వుత్తస్స తస్స అరహత్తఫలస్స అత్థాయ కులపుత్తా పబ్బజన్తి, తస్మా అరహత్తఫలమిధాధిప్పేతన్తి విఞ్ఞాయతీతి అధిప్పాయో. నత్థి పరో జనో తథా సచ్ఛికరణే పచ్చయో యస్సాతి అపరప్పచ్చయో, తం. ఉప-సద్దో వియ సం-సద్దోపి ధాతుసద్దానువత్తకోతి వుత్తం ‘‘పాపుణిత్వా’’తి, పత్వా అధిగన్త్వాతి అత్థో. ఉప-సద్దో వా ధాతుసద్దానువత్తకో, సం-సద్దో పన ధాతువిసేసకోతి ఆహ ‘‘సమ్పాదేత్వా’’తి, అసేక్ఖా సీలసమాధిపఞ్ఞాయో నిప్ఫాదేత్వా, పరిపూరేత్వావాతి అత్థో.

నిట్ఠాపేతున్తి నిగమనవసేన పరియోసాపేతుం. ‘‘బ్రహ్మచరియపరియోసానం…పే… విహాసీ’’తి ఇమినా ఏవ హి అరహత్తనికూటేన దేసనా పరియోసాపితా, తం పన నిగమేతుం ‘‘అఞ్ఞతరో…పే… అహోసీ’’తి ధమ్మసఙ్గాహకేహి వుత్తం. ఏకతోవ ఇధ అఞ్ఞతరో, న పన నామగోత్తాదీహి అపాకటతో. అరహన్తానన్తి ఉబ్బాహనే చేతం సామివచనం. తథా ఉబ్బాహితత్తా చ తేసమబ్భన్తరోతి అత్థో ఆపన్నోతి అధిప్పాయం దస్సేన్తో ‘‘భగవతో’’తిఆదిమాహ. కేచి పన ఏవం వదన్తి – అరహన్తానన్తి చేతం సమ్బన్ధేయేవ సామివచనం, అతో చేత్థ సహ పాఠసేసేన అధిప్పాయమత్థం దస్సేతుం ‘‘భగవతో’’తిఆది వుత్తన్తి. యం పనేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఇతి సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ పరమసుఖుమగమ్భీరదురనుబోధత్థపరిదీపనాయ సువిమలవిపులపఞ్ఞావేయ్యత్తియజననాయ సాధువిలాసినియా నామ లీనత్థప్పకాసనియా మహాసీహనాదసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థపకాసనా.

మహాసీహనాదసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.