౬. మహాలిసుత్తవణ్ణనా

బ్రాహ్మణదూతవత్థువణ్ణనా

౩౫౯. ఏవం కూటదన్తసుత్తం సంవణ్ణేత్వా ఇదాని మహాలిసుత్తం సంవణ్ణేన్తో యథానుపుబ్బం సంవణ్ణనోకాసస్స పత్తభావం విభావేతుం, కూటదన్తసుత్తస్సానన్తరం సఙ్గీతస్స సుత్తస్స మహాలిసుత్తభావం వా పకాసేతుం ‘‘ఏవం మే సుతం…పే… వేసాలియన్తి మహాలిసుత్త’’న్తి ఆహ. పునప్పునం విసాలభావూపగమనతోతి ఏత్థాయం సఙ్ఖేపో – బారాణసిరఞ్ఞో కిర అగ్గమహేసియా మంసపేసిగబ్భేన ద్వే దారకా నిబ్బత్తా ధీతా చ పుత్తో చ, తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాహేన సోళసక్ఖత్తుం పుత్తధీతువసేన ద్వే ద్వే దారకా విజాతా. తతో తేసం దారకానం యథాక్కమం వడ్ఢేన్తానం పచ్చేకం సపరివారానం ఆరాముయ్యాననివాసట్ఠానపరివారసమ్పత్తిం గహేతుం అప్పహోనకతాయ నగరం తిక్ఖత్తుం గావుతన్తరేన గావుతన్తరేన పరిక్ఖిపింసు, ఏవం తస్స పునప్పునం తిపాకారపరిక్ఖేపేన విసాలభావముపగతత్తా ‘‘వేసాలీ’’త్వేవ నామం జాతం. తేన వుత్తం ‘‘పునప్పునం విసాలభావూపగమనతో వేసాలీతి లద్ధనామకే నగరే’’తి. విత్థారకథా చేత్థ మహాసీహనాదసుత్తవణ్ణనాయ, (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౬) రతనసుత్తవణ్ణనాయ (ఖు. పా. అట్ఠ. వేసాలివత్థు; సు. ని. అట్ఠ. ౧.రతనసుత్తవణ్ణనా) చ గహేతబ్బా. బహినగరేతి నగరతో బహి, న అమ్బపాలివనం వియ అన్తోనగరస్మిం. సయంజాతన్తి సయమేవ జాతం అరోపిమం. మహన్తభావేనాతి రుక్ఖగచ్ఛానం, ఠితోకాసస్స చ మహన్తభావేన. తేనేవాహ ‘‘హిమవన్తేన సద్ధిం ఏకాబద్ధం హుత్వా’’తి. యం పన వేనయికానం మతేన వినయట్ఠకథాయం వుత్తం –

‘‘తత్థ మహావనం నామ సయంజాతం అరోపిమం సపరిచ్ఛేదం మహన్తం వనం. కపిలవత్థుసామన్తా పన మహావనం హిమవన్తేన సహ ఏకాబద్ధం అపరిచ్ఛేదం హుత్వా మహాసముద్దం ఆహచ్చ ఠితం, ఇదం తాదిసం న హోతీ’’తి (పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౨).

తం మజ్ఝిమభాణకసంయుత్తభాణకానమ్పి సమానకథా. మజ్ఝిమట్ఠకథాయఞ్హి (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౫౨) సంయుత్తట్ఠకథాయఞ్చ (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౩౭) తథేవ వుత్తం. ఇధ పన దీఘభాణకానం మతేన ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. యది చ ‘‘అహుత్వా’’తి కత్థచి పాఠో దిస్సతి, ఏవం సతి సబ్బేసమ్పి సమానవాదో సియాతి. కూటాగారసాలాసఙ్ఖేపేనాతి హంసమణ్డలాకారసఙ్ఖాతహంసవట్టకచ్ఛన్నేన కూటాగారసాలానియామేన, తథా కతత్తా పాసాదోయేవ ‘‘కూటాగారసాలా’’తి వుత్తో, తబ్బోహారేన పన సకలోపి సఙ్ఘారామోతి వుత్తం హోతి. వినయట్ఠకథాయం (పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౨) తు ఏవం వుత్తం –

‘‘కూటాగారసాలా పన మహావనం నిస్సాయ కతే ఆరామే కూటాగారం అన్తోకత్వా హంసవట్టకచ్ఛదనేన కతా సబ్బాకారసమ్పన్నా బుద్ధస్స భగవతో గన్ధకుటి వేదితబ్బా’’తి.

కోసలేసు జాతా, భవా, తే వా నివాసో ఏతేసన్తి కోసలకా. ఏవం మాగధకా. జనపదవాచినో హి పాయతో పుల్లిఙ్గపుథువచనా. యస్స అకరణే పుగ్గలో మహాజానియో హోతి, తం కరణం అరహతీతి కరణీయన్తి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘అవస్సం కత్తబ్బకమ్మేనా’’తి. అకాతుమ్పి వట్టతి అసతి సమవాయే, తస్మా సమవాయే సతి కత్తబ్బతో తం కిచ్చన్తి వుచ్చతీతి అధిప్పాయో.

౩౬౦. యా బుద్ధానం ఉప్పజ్జనారహా నానత్తసఞ్ఞా, తాసం వసేన ‘‘నానారమ్మణచారతో’’తి వుత్తం, నానారమ్మణప్పవత్తితోతి అత్థో. సమ్భవన్తస్సేవ హి పటిసేధో, న అసమ్భవన్తస్స. పటిక్కమ్మాతి నివత్తేత్వా తథా చిత్తం అనుప్పాదేత్వా. సల్లీనోతి ఝానసమాపత్తియా ఏకత్తారమ్మణం అల్లీనో. నిలీనోతి తస్సేవ వేవచనం. తేన వుత్తం ‘‘ఏకీభావ’’న్తిఆది. సపరివారత్తా అనేకోపి తదా ఏకో వియ భవతీతి ఏకీభావో, తం ఏకీభావం. యేనాయస్మా నాగితో, తం సన్ధాయ ‘‘తస్మా ఠానా’’తి వుత్తం.

ఓట్ఠద్ధలిచ్ఛవివత్థువణ్ణనా

౩౬౧. అద్ధోట్ఠతాయాతి ఉపడ్ఢోట్ఠతాయ. తస్స కిర ఉత్తరోట్ఠస్స అప్పకతాయ తిరియం ఫాలేత్వా అద్ధమపనీతం వియ ఖాయతి చత్తారో దన్తే, ద్వే చ దాఠా న ఛాదేతి, తేన నం ‘‘ఓట్ఠద్ధో’’తి వోహరతి. కేచి పన ‘‘అధో-సద్దేన పాఠం పరికప్పేత్వా హేట్ఠా ఓట్ఠస్స ఓలమ్బకతాయ ‘‘ఓట్ఠాధో’’తి అత్థం వదన్తి, తదయుత్తమేవ తథా పాఠస్స అదిస్సనతో, ఆచరియేన (దీ. ని. టీ. ౧.౩౬౧) చ అవణ్ణితత్తా. అయం కిర ఉపోసథికో దాయకో దానపతి సద్ధో పసన్నో బుద్ధమామకో ధమ్మసఙ్ఘమామకో. తేనాహ ‘‘పురేభత్త’’న్తిఆది. ఖన్ధకే, (మహావ. ౨౮౯) మహాపరినిబ్బానసుత్తే (దీ. ని. ౨.౧౬౧) చ ఆగతనయేన ‘‘నీలపీతాది…పే… తావతింసపరిససప్పటిభాగాయా’’తి వుత్తం. అయం పన వేసాలీ భగవతో కాలే ఇద్ధా చేవ వేపుల్లప్పత్తా చ అహోసి. తత్థ హి రాజూనమేవ సత్త సహస్సాని, సత్త సతాని, సత్త చ రాజానో అహేసుం, తథా యువరాజసేనాపతిభణ్డాగారికపభుతీనమ్పి, పాసాదకూటాగారఆరామపోక్ఖరణిఆదయోపి తప్పరిమాణాయేవ, బహుజనా, ఆకిణ్ణమనుస్సా, సుభిక్ఖా చ. తేన వుత్తం ‘‘మహతియా లిచ్ఛవిపరిసాయా’’తి. తస్స పన కులస్స ఆదిభూతానం యథావుత్తానం మంసపేసియా నిబ్బత్తదారకానం తాపసేన పాయితం యం ఖీరం ఉదరం పవిసతి, సబ్బం తం మణిభాజనగతం వియ దిస్సతి, చరిమకభవే బోధిసత్తే కుచ్ఛిగతే బోధిసత్తమాతు వియ ఉదరచ్ఛవియా అతివిప్పసన్నతాయ తే నిచ్ఛవీ అహేసుం. అపరే పనాహు ‘‘సిబ్బేత్వా ఠపితా వియ నేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం లీనా ఛవి అహోసీ’’తి. ఏవం తే నిచ్ఛవితాయ వా లీనచ్ఛవితాయ వా లిచ్ఛవీతి పఞ్ఞాయింసు, నిరుత్తినయేన చేత్థ పదసిద్ధి, తబ్బంసే ఉప్పన్నా సబ్బేపి లిచ్ఛవయో నామ జాతా. తేనాహ ‘‘లిచ్ఛవిపరిసాయా’’తి, లిచ్ఛవిరాజూనం, లిచ్ఛవివంసభూతాయ వా పరిసాయాతి అత్థో. మహన్తం యసం లాతి గణ్హాతీతి మహాలి యథా ‘‘భద్దాలీ’’తి. మూలనామన్తి మాతాపితూహి కతనామం.

౩౬౨. సాసనే యుత్తపయుత్తోతి భావనమనుయుత్తో. సబ్బత్థ సీహసమానవుత్తినోపి భగవతో పరిసాయ మహత్తే సతి తదజ్ఝాసయానురూపం పవత్తియమానాయ ధమ్మదేసనాయ విసేసో హోతీతి ఆహ ‘‘మహన్తేన ఉస్సాహేన ధమ్మం దేసేస్సతీ’’తి.

‘‘విస్సాసికో’’తి వత్వా తమస్స విస్సాసికభావం విభావేతుం ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆది వుత్తం. థూలసరీరోతి వఠరసరీరో. థేరస్స ఖీణాసవభావతో ‘‘ఆలసియభావో అప్పహీనో’’తి న వత్తబ్బో, వాసనాలేసం పన ఉపాదాయ ‘‘ఈసకం అప్పహీనో వియ హోతీ’’తి వుత్తం. న హి సావకానం బుద్ధానమివ సవాసనా కిలేసా పహీయన్తి. యథావుత్తం పాసాదమేవ సన్ధాయ ‘‘కూటాగారమహాగేహా’’తి వుత్తం. పాచీనముఖాతి పాచీనపముఖా.

౩౬౩. వినేయ్యజనానుపరోధేన బుద్ధానం భగవన్తానం పటిహారియవిజమ్భనం హోతీతి ఆహ ‘‘అథ ఖో’’తిఆది. గన్ధకుటితో నిక్ఖమనవేలాయఞ్హి ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో ఆవేళావేళా యమలా యమలా హుత్వా సవిసేసం పభస్సరా వినిచ్ఛరింసు. తాహి ‘‘భగవా నిక్ఖమతీ’’తి సమారోచితమివ నిక్ఖమనం సఞ్జానింసు. తేన వుత్తం ‘‘సంసూచితనిక్ఖమనో’’తి.

౩౬౪. ‘‘అజ్జా’’తి వుత్తదివసతో అతీతమనన్తరం హియ్యోదివసం పురిమం నామ, తథా ‘‘హియ్యో’’తి వుత్తదివసతో పరం పురిమతరం అతిసయేన పురిమత్తా. ఇతి ఇమేసు ద్వీసు దివసేసు వవత్థితో యథాక్కమం పురిమపురిమతరభావో. ఏవం సన్తేపి యదేత్థ ‘‘పురిమతర’’న్తి వుత్తం, తతో పభుతి యం యం ఓరం, తం తం పురిమం. యం యం పరం, తం తం పురిమతరన్తి దస్సేన్తో ‘‘తతో పట్ఠాయా’’తిఆదిమాహ. ఓరపారభావస్స వియ, హి దిసావిదిసాభావస్స వియ చ పురిమపురిమతరభావస్స అపేక్ఖాసిద్ధి. మూలదివసతోతిఆదిదివసతో. అగ్గేతి ఉపయోగత్థే భుమ్మవచనం, ఉపయోగవచనస్స వా ఏ-కారాదేసోతి దస్సేతి ‘‘అగ్గ’’న్తి ఇమినా, పఠమన్తి అత్థో. తం పనేత్థ పరా అతీతా కోటియేవాతి ఆహ ‘‘పరకోటిం కత్వా’’తి. యం-సద్దో పరిచ్ఛేదే నిపాతో, తప్పయోగేన చాయం ‘‘విహరామీ’’తి వత్తమానపయోగో, అత్థో పన అతీతవసేన వేదితబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘యావ విహాసి’’న్తి వుత్తం. తస్సాతి దివసస్స. పఠమవికప్పే ‘‘విహరామీ’’తి ఇమస్స ‘‘యదగ్గే’’తి ఇమినా ఉజుకం తావ సమ్బన్ధిత్వా పచ్ఛా ‘‘నచిరం తీణి వస్సానీ’’తి పమాణవచనం యోజేతబ్బం. దుతియవికప్పే పన ‘‘నచిరం తీణి వస్సానీ’’తి ఇమేహిపి కుటిలం సమ్బన్ధో కత్తబ్బో. నచిరన్తి చేతం భావనపుంసకం, అచ్చన్తసఞ్ఞోగం వా. తఞ్హి పమాణతో విసేసేతుం ‘‘తీణి వస్సానీ’’తి వదతి. తేనాహ ‘‘నచిరం విహాసిం తీణియేవ వస్సానీ’’తి.

అయన్తి సునక్ఖత్తో. పియజాతికానీతి ఇట్ఠసభావాని. సాతజాతికానీతి మధురసభావాని. మధురసదిసతాయ హి ‘‘మధుర’’న్తి మనోరమం వుచ్చతి. ఆరమ్మణం కరోన్తేన కామేన ఉపసంహితానీతి కామూపసంహితాని, కామనీయాని. తేనాహ ‘‘కామస్సాదయుత్తానీ’’తి, ఆరమ్మణికేన కామసఙ్ఖాతేన అస్సాదేన సఞ్ఞుత్తాని, కామసఙ్ఖాతస్స వా అస్సాదస్స యోగ్యానీతి అత్థో. సరీరసణ్ఠానేతి సరీరబిమ్బే, ఆధారే చేతం భుమ్మం. తస్మా సద్దేనాతి తం నిస్సాయ తతో ఉప్పన్నేన సద్దేనాతి అత్థో. అపిచ వినా పాఠసేసం భవితబ్బపదేనేవ సమ్బన్ధితబ్బం. మధురేనాతి ఇట్ఠేన సాతేన. కణ్ణసక్ఖలియన్తి కణ్ణపట్టికాయం.

ఏత్తావతాతి దిబ్బసోతఞాణపరికమ్మస్స అకథనమత్తేన. ‘‘అత్తనా ఞాతమ్పి న కథేతి, కిం ఇమస్స సాసనే అధిట్ఠానేనా’’తి కుజ్ఝన్తో భగవతి ఆఘాతం బన్ధిత్వా, సహ కుజ్ఝనేనేవ చేస ఝానాభిఞ్ఞా పరిహాయి. చిన్తేసీతి ‘‘కస్మా ను ఖో సో మయ్హం తం పరికమ్మం న కథేసీ’’తి పరివిచారేన్తో అయోనిసో ఉమ్ముజ్జనవసేన చిన్తేసి. అనుక్కమేనాతి పాథికసుత్తే, (దీ. ని. ౩.౩ ఆదయో) మహాసీహనాదసుత్తే (దీ. ని. ౧.౩౮౧) చ ఆగతనయేన తం తం అయుత్తమేవ చిన్తేన్తో, భాసన్తో, కరోన్తో చ అనుక్కమేన భగవతి బద్ధాఘాతతాయ సాసనే పతిట్ఠం అలభన్తో గిహిభావం పత్వా తమత్థం కథేతి.

ఏకంసభావితసమాధివణ్ణనా

౩౬౬-౩౭౧. ఏకంసాయాతి తదత్థే చతుత్థీవచనం, ఏకంసత్థన్తి అత్థో. అంససద్దో చేత్థ కోట్ఠాసపరియాయో, సో చ అధికారతో దిబ్బరూపదస్సనదిబ్బసద్దసవనవసేన వేదితబ్బోతి ఆహ ‘‘ఏకకోట్ఠాసాయా’’తిఆది. వా-సద్దో చేత్థ వికప్పనే ఏకంసస్సేవాధిప్పేతత్తా. అనుదిసాయాతి పురత్థిమదక్ఖిణాదిభేదాయ చతుబ్బిధాయ అనుదిసాయ. ఉభయకోట్ఠాసాయాతి దిబ్బరూపదస్సనత్థం, దిబ్బసద్దసవనత్థఞ్చ. భావితోతి యథా దిబ్బచక్ఖుఞాణం, దిబ్బసోతఞాణఞ్చ సమధిగతం హోతి, ఏవం భావితో. తయిదం విసుం విసుం పరికమ్మకరణేన ఇజ్ఝన్తీసు వత్తబ్బం నత్థి, ఏకజ్ఝం ఇజ్ఝన్తీసుపి కమేనేవ కిచ్చసిద్ధి భవతి ఏకజ్ఝం కిచ్చసిద్ధియా అసమ్భవతో. పాళియమ్పి హి ‘‘దిబ్బానఞ్చ రూపానం దస్సనాయ, దిబ్బానఞ్చ సద్దానం సవనాయా’’తి ఇదం ఏకస్స ఉభయసమత్థతాసన్దస్సనమేవ, న ఏకజ్ఝం కిచ్చసిద్ధిసమ్భవసన్దస్సనం. ‘‘ఏకంసభావితో సమాధి హేతూ’’తి ఇమినా సునక్ఖత్తో దిబ్బచక్ఖుఞాణాయ ఏవ పరికమ్మస్స కతత్తా విజ్జమానమ్పి దిబ్బసద్దం నాస్సోసీతి దస్సేతి.

౩౭౨. దిబ్బచక్ఖుఞాణతో దిబ్బసోతఞాణమేవ సేట్ఠన్తి మఞ్ఞమానో మహాలి ఏతమత్థం పుచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘ఇదం దిబ్బసోతేన…పే… మఞ్ఞే’’తి. అపణ్ణకన్తి అవిరజ్ఝనకం, అనవజ్జం వా. సమాధియేవ భావేతబ్బట్ఠేన సమాధిభావనా. ‘‘దిబ్బసోతఞాణం సేట్ఠ’’న్తి మఞ్ఞమానేన చ తేన దిబ్బచక్ఖుఞాణమ్పి దిబ్బసోతేనేవ సహ గహేత్వా ‘‘ఏతాసం నూన భన్తే’’తిఆదినా పుథువచనేన పుచ్ఛితన్తి దస్సేతుం ‘‘ఉభయంసభావితానం సమాధీన’’న్తి వుత్తం. బాహిరా ఏతా సమాధిభావనా అనియ్యానికత్తా. తా హి ఇతో బాహిరకానమ్పి ఇజ్ఝన్తి. న అజ్ఝత్తికా భగవతా సాముక్కంసికభావేన అప్పవేదితత్తా. న హి తే సచ్చాని వియ సాముక్కంసికా. యదత్థన్తి యేసం అత్థాయ, అభేదేపి భేదవచనమేతం, యస్స వా విసేసనభూతస్స అత్థాయ. తేతి అరియఫలధమ్మే. ‘‘త’’న్తిపి అధునా పాఠో. తే హి సచ్ఛికాతబ్బా, ‘‘అత్థి ఖో మహాలి అఞ్ఞేవ ధమ్మా…పే… యేసం సచ్ఛికిరియాహేతు భిక్ఖూ మయి బ్రహ్మచరియం చరన్తీ’’తి సచ్ఛికాతబ్బధమ్మా చ ఇధ వుత్తా.

చతుఅరియఫలవణ్ణనా

౩౭౩. సంయోజేన్తీతి బన్ధేన్తి. తస్మాతి యస్మా వట్టదుక్ఖభయే సంయోజనతో తత్థ సత్తే సంయోజేన్తి నామ, తస్మా. కత్థచి ‘‘వట్టదుక్ఖమయే రథే’’తి పాఠో, న పోరాణో తథా ఆచరియేన అవణ్ణితత్తా. మగ్గసోతం ఆపన్నో, న పసాదాదిసోతం. ‘‘సోతోతి భిక్ఖవే అరియమగ్గస్సేతం అధివచన’’న్తి హి వుత్తం. ఆపన్నోతి చ ఆదితో పత్తోతి అత్థో ఆ-ఉపసగ్గస్స ఆదికమ్మని పవత్తనతో, ఇదం పన ఫలట్ఠవసేన వదతి. అతీతకాలవచనఞ్హేతం, మగ్గక్ఖణే పన మగ్గసోతం ఆపజ్జతి నామ. తేనేవాహ దక్ఖిణవిభఙ్గే ‘‘సోతాపన్నే దానం దేతి, సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నే దానం దేతీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౭౯) అపతనధమ్మోతి అనుపపజ్జనసభావో. ధమ్మనియామేనాతి ఉపరిమగ్గధమ్మనియామేన. హేట్ఠిమన్తేన సత్తమభవతో ఉపరి అనుపపజ్జనధమ్మతాయ వా నియతోతి అట్ఠకథాముత్తకనయో. పరం అయనం పరాగతి అస్స అత్థీతి అత్థో. అనేనాతి పున తతియసమాసవచనం, వా-సద్దో చేత్థ లుత్తనిద్దిట్ఠో.

తనుత్తం నామ పవత్తియా మన్దతా, విరళతా చాతి వుత్తం ‘‘తనుత్తా’’తిఆది. కరహచీతి నిపాతమత్తం, పరియాయవచనం వా. ‘‘ఓరేన చే మాసో సేసో గిమ్హానన్తి వస్సికసాటికచీవరం పరియేసేయ్యా’’తిఆదీసు (పారా. ౬౨౭) వియ ఓర-సద్దో న అతిరేకత్థోతి ఆహ ‘‘హేట్ఠాభాగియాన’’న్తి, హేట్ఠాభాగస్స కామభవస్స పచ్చయభావేన హితానన్తి అత్థో. ‘‘సుద్ధావాసభూమియ’’న్తి తేసం ఉపపత్తిట్ఠానదస్సనం. ఓపపాతికోతి ఉపపాతికో ఉపపాతనే సాధుకారీ. తేనాహ ‘‘సేసయోనిపటిక్ఖేపవచనమేత’’న్తి పరినిబ్బానధమ్మోతి అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బానసభావో. విముచ్చతీతి విముత్తి, చిత్తమేవ విముత్తి చేతోవిముత్తీతి వుత్తం ‘‘చిత్తవిసుద్ధి’’న్తిఆది. చిత్తసీసేన చేత్థ సమాధి గహితో ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయ’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨; పేటకో. ౨౨; మి. ప. ౧.౧.౯) వియ. పఞ్ఞావిముత్తిన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తేనాహ ‘‘అరహత్తఫలపఞ్ఞావ పఞ్ఞావిముత్తీ’’తి. సామన్తి అత్తనావ, అపరప్పచ్చయేనాతి అత్థో. ‘‘అభిజానిత్వా’’తి ఇమినా త్వాదిపచ్చయకారియస్స య-కారస్స లోపో దస్సితో. ‘‘అభిఞ్ఞాయా’’తి ఇమినా పన నా-వచనకారియస్సాతి దట్ఠబ్బం. సచ్ఛీతి పచ్చక్ఖత్థే నేపాతికం. పచ్చక్ఖకరణం నామ అనుస్సవాకారపరివితక్కాదికే ముఞ్చిత్వా సరూపతో ఆరమ్మణకరణం.

అరియఅట్ఠఙ్గికమగ్గవణ్ణనా

౩౭౪-౫. ఉప్పతిత్వాతి ఆకాసమగ్గేన డేత్వా. పటిపజ్జతి అరియాసావకో నిబ్బానం, అరియఫలఞ్చ ఏతాయాతి పటిపదా, సా చ తస్స పుబ్బభాగో ఏవాతి అరియమగ్గో పుబ్బభాగపటిపదానామేన ఇధ వుత్తో. ఆతతవితతాదివసేన పఞ్చఙ్గికం. దిసావిదిసానివిట్ఠపదేసేన అట్ఠఙ్గికో. అట్ఠఙ్గతో ముత్తో అఞ్ఞో కోచి అట్ఠఙ్గికో నామ మగ్గో నత్థీతి ఆహ ‘‘అట్ఠఙ్గమత్తోయేవా’’తిఆదినా. న హి అవయవవినిముత్తో సముదాయో నామ కోచి అత్థీతి. తస్మా ‘‘అట్ఠ అఙ్గాని అస్సాతి అఞ్ఞపదత్థసమాసం అకత్వా ‘అట్ఠ అఙ్గాని అట్ఠఙ్గాని, తాని అస్స సన్తీతి అట్ఠఙ్గికో’తి సమాసగబ్భతద్ధితవసేన పదసిద్ధి కాతబ్బా’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౩౭౪, ౩౭౫) ఆచరియేన వుత్తం, అధిప్పాయో చేత్థ చిన్తేతబ్బో. అఞ్ఞపదత్థసమాసే హి కతే న సక్కా అట్ఠఙ్గఅట్ఠఙ్గికానం భేదో అఞ్ఞమఞ్ఞం విపరియాయం కత్వాపి నియమేతుం బ్యాసే ఉభయపదత్థపరభావేన సహేవ సఙ్ఖ్యాపరిచ్ఛేదేన అత్థాపత్తితో. సమాసగబ్భే పన తద్ధితే కతే సక్కా ఏవ తేసం భేదో అఞ్ఞమఞ్ఞం విపరియాయం కత్వా నియమేతుం సమాసే ఉత్తరపదత్థపరభావేన వినావ సఙ్ఖ్యాపరిచ్ఛేదేన అత్థాపత్తితో. ఏకత్థిభావలక్ఖణో హి సమాసోతి. ధమ్మదాయాదసుత్తన్తటీకాయం పన ఆచరియేనేవ ఏవం వుత్తం ‘‘యస్మా మగ్గఙ్గసముదాయే మగ్గవోహారో హోతి, సముదాయో చ సముదాయీహి సమన్నాగతో, తస్మా అత్తనో అవయవభూతాని అట్ఠ అఙ్గాని ఏతస్స సన్తీతి అట్ఠఙ్గికో’’తి. పఠమనయే చేత్థ అఙ్గినా అఙ్గస్స అట్ఠఙ్గికభావో వుత్తో, దుతియనయే పన అఙ్గేన అఙ్గినోతి అయమేతేసం విసేసో.

ఇదాని అట్ఠఙ్గికమగ్గే లక్ఖణతో, కిచ్చఖణారమ్మణభేదకమతో చ వినిచ్ఛయం దస్సేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. సమ్మాదస్సనలక్ఖణాతి అవిపరీతం యాథావతో చతున్నమరియసచ్చానం పచ్చక్ఖమేవ దస్సనసభావా. సమ్మా అభినిరోపనలక్ఖణోతి నిబ్బానారమ్మణే చిత్తస్స అవిపరీతమభినిరోపనసభావో. సమ్మా పరిగ్గహణలక్ఖణాతి చతురఙ్గసమన్నాగతా వాచా జనే సఙ్గణ్హాతీతి తబ్బిపక్ఖతో విరతిసభావా సమ్మావాచా భేదకరమిచ్ఛావాచప్పహానేన జనే, సమ్పయుత్తధమ్మే చ పరిగ్గణ్హనకిచ్చవతీ హోతి, ఏవం అవిపరీతం పరిగ్గహణసభావా. సమ్మా సముట్ఠాపనలక్ఖణోతి యథా చీవరకమ్మాదికో కమ్మన్తో ఏకం కాతబ్బం సముట్ఠాపేతి, తంతంకిరియానిప్ఫాదకో వా చేతనాసఙ్ఖాతో కమ్మన్తో హత్థపాదచలనాదికం కిరియం సముట్ఠాపేతి, ఏవం సావజ్జకత్తబ్బకిరియాసముట్ఠాపకమిచ్ఛాకమ్మన్తప్పహానేన సమ్మాకమ్మన్తో నిరవజ్జసముట్ఠాపనకిచ్చవా హోతి, సమ్పయుత్తే చ సముట్ఠాపేన్తో ఏవ పవత్తతీతి అవిపరీతం సముట్ఠాపనసభావో. సమ్మా వోదాపనలక్ఖణోతి కాయవాచానం, ఖన్ధసన్తానస్స చ సంకిలేసభూతమిచ్ఛాజీవప్పహానేన అవిపరీతం వోదాపనసభావో. సమ్మా పగ్గహలక్ఖణోతి ససమ్పయుత్తధమ్మస్స చిత్తస్స సంకిలేసపక్ఖే పతితుమదత్వా అవిపరీతం పగ్గహణసభావో. సమ్మా ఉపట్ఠానలక్ఖణాతి తాదిభావలక్ఖణేన అవిపరీతం తత్థ ఉపట్ఠానసభావో. సమ్మా సమాధానలక్ఖణోతి విక్ఖేపవిద్ధంసనేన అవిపరీతం చిత్తస్స సమాదహనసభావో.

సహజేకట్ఠతాయ దిట్ఠేకట్ఠా అవిజ్జాదయో మిచ్ఛాదిట్ఠితో అఞ్ఞే అత్తనో పచ్చనీకకిలేసా నామ. పస్సతీతి పకాసేతి కిచ్చపటివేధేన పటివిజ్ఝతి. తేనాహ ‘‘తప్పటి…పే… అసమ్మోహతో’’తి. ఇదఞ్హి తస్సా పస్సనాకారదస్సనం. తేనేవ హి సమ్మాదిట్ఠిసఙ్ఖాతేన అఙ్గేన తత్థ పచ్చవేక్ఖణా పవత్తతి. పురిమాని ద్వే కిచ్చాని సబ్బేసమేవ సాధారణానీతి ఆహ ‘‘సమ్మాసఙ్కప్పాదయోపీ’’తిఆది. ‘‘తథేవా’’తి ఇమినా ‘‘అత్తనో పచ్చనీకకిలేసేహి సద్ధి’’న్తి ఇదమనుకడ్ఢతి.

పుబ్బభాగేతి ఉపచారక్ఖణే. ఉపచారభావనావసేన అనేకవారం పవత్తచిత్తక్ఖణికత్తా నానక్ఖణా. అనిచ్చాదిలక్ఖణవిసయత్తా నానారమ్మణా. మగ్గస్స ఏకచిత్తక్ఖణికత్తా ఏకక్ఖణా. నిబ్బానారమ్మణత్తా ఏకారమ్మణా. కిచ్చతోతి పుబ్బభాగే దుక్ఖాదిఞాణేహి కత్తబ్బేన ఇధ సాతిసయం నిబ్బత్తేన కిచ్చేన, ఇమస్సేవ వా ఞాణస్స దుక్ఖాదిప్పకాసనకిచ్చేన. చత్తారి నామాని లభతి చతూసు సచ్చేసు కాతబ్బకిచ్చ నిబ్బత్తితో.తీణి నామాని లభతి కామసఙ్కప్పాదిప్పహాననిబ్బత్తితో. సిక్ఖాపదవిభఙ్గే ‘‘విరతిచేతనా, సబ్బే సమ్పయుత్తధమ్మా చ సిక్ఖాపదానీ’’తి (విభ. ౭౦౪) వుచ్చన్తి. తత్థ పన పధానానం విరతిచేతనానం వసేన ‘‘విరతియోపి హోన్తి చేతనాయోపీ’’తి వుత్తం, ముసావాదాదీహి విరమణకాలే వా విరతియో, సుభాసితాదివాచాభాసనాదికాలే చేతనాయో హోన్తీతి యోజేతబ్బా. చేతనానం అమగ్గఙ్గత్తా ‘‘మగ్గక్ఖణే పన విరతియోవా’’తి ఆహ. ఏకస్సేవ ఞాణస్స దుక్ఖాదిఞాణతా వియ, ఏకాయేవ విరతియా ముసావాదాదివిరతిభావో వియ చ ఏకాయ ఏవ చేతనాయ సమ్మావాచాదికిచ్చత్తయసాధనాసమ్భవేన సమ్మావాచాదిభావాసిద్ధితో, తంసిద్ధియఞ్చ అఙ్గత్తయత్తాసిద్ధితో చ ఏవం వుత్తన్తిపి దట్ఠబ్బం. ఇమినా చేతాసం దువిధతం, అభేదతఞ్చ దస్సేతి. సమ్మప్పధానసతిపట్ఠానవసేనాతి చతుసమ్మప్పధానచతుసతిపట్ఠానభావవసేన.

యదిపి సమాధిఉపకారకానం అభినిరోపనా నుమజ్జనసమ్పియాయను పబ్రూహనసన్తానం వితక్కవిచారపీతిసుఖోపేక్ఖానం వసేన చతూహి ఝానేహి సమ్మాసమాధి విభత్తో, తథాపి వాయామో వియ అనుప్పన్నాకుసలానుప్పాదనాదిచతువాయామకిచ్చం, సతి వియ చ అసుభాసుఖానిచ్చానత్తభూతేసు కాయాదీసు సుభాదిసఞ్ఞాపహానచతుసతికిచ్చం ఏకోవ సమాధి చతుక్కజ్ఝానసమాధికిచ్చం న సాధేతి. తస్మా పుబ్బభాగేపి పఠమజ్ఝానసమాధి పఠమజ్ఝానసమాధి ఏవ. తథా మగ్గక్ఖణేపి పుబ్బభాగేపి దుతియజ్ఝానసమాధి దుతియజ్ఝానసమాధి ఏవ. తథా మగ్గక్ఖణేపి పుబ్బభాగేపి తతియజ్ఝానసమాధి తతియజ్ఝానసమాధి ఏవ. తథా మగ్గక్ఖణేపి పుబ్బభాగేపి చతుత్థజ్ఝానసమాధి చతుత్థజ్ఝానసమాధి ఏవ. తథా మగ్గక్ఖణేపీతి ఆహ ‘‘పుబ్బభాగేపి మగ్గక్ఖణేపి సమ్మాసమాధియేవా’’తి.

తస్మాతి పఞ్ఞాపజ్జోతత్తా అవిజ్జాన్ధకారం విధమిత్వా పఞ్ఞాసత్థత్తా కిలేసచోరే ఘాతేన్తోతి యథారహం యోజేతబ్బం. యస్మా పన అనాదిమతి సంసారే ఇమినా యోగినా కదాచిపి అసముగ్ఘాటితపుబ్బో కిలేసగణో, తస్స సముగ్ఘాటకో చ అరియమగ్గో. అయఞ్చేత్థ సమ్మాదిట్ఠి పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన పవత్తియా పుబ్బఙ్గమా హోతి బహూపకారా, తస్మా. తదేవ బహూపకారతం కారణభావేన దస్సేతుం ‘‘యోగినో బహూపకారత్తా’’తి వుత్తం.

తస్సాతి సమ్మాదిట్ఠియా. ‘‘బహూపకారో’’తి వత్వా తం బహూపకారతం ఉపమాయ విభావేన్తో ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. అయం తమ్బకంసాదిమయత్తా కూటో. తంపరిహరణతో మహాసారతాయ ఛేకో. ఏవన్తి యథా హేరఞ్ఞికస్స చక్ఖునా దిస్వా కహాపణవిభాగజాననే కిరియాసాధకతమభావేన కరణన్తరం బహుకారం యదిదం హత్థో, ఏవం యోగినో పఞ్ఞాయ ఓలోకేత్వా ధమ్మవిభాగజాననే పుబ్బచారీభావేన ధమ్మన్తరం బహుకారం యదిదం వితక్కో వితక్కేత్వావ పఞ్ఞాయ తదవబోధతో. తస్మా సమ్మాసఙ్కప్పో సమ్మాదిట్ఠియా బహుకారోతి అధిప్పాయో. దుతియఉపమాయం ఏవన్తి యథా తచ్ఛకో పరేన పరివత్తేత్వా పరివత్తేత్వా దిన్నం దబ్బసమ్భారం వాసియా తచ్ఛేత్వా గేహాదికరణకమ్మే ఉపనేతి, ఏవం యోగీ వితక్కేన లక్ఖణాదితో వితక్కేత్వా దిన్నధమ్మే యాథావతో పరిచ్ఛిన్దిత్వా పరిఞ్ఞాభిసమయాదికమ్మే ఉపనేతీతి యోజనా. వచీభేదస్స ఉపకారకో వితక్కో సావజ్జానవజ్జవచీభేదే నివత్తనపవత్తనకరాయ సమ్మావాచాయపి ఉపకారకోవాతి ఆహ ‘‘స్వాయ’’న్తిఆది. ‘‘యథాహా’’తిఆదినా ధమ్మదిన్నాయ భిక్ఖునియా విసాఖస్స నామ గహపతినో వుత్తం చూళవేదల్లసుత్తపదం (మ. ని. ౧.౪౬౪) సాధకభావేన దస్సేతి. భిన్దతీతి నిచ్ఛారేతి.

వచీభేదనియామికా వాచా కాయికకిరియానియామకస్స కమ్మన్తస్స ఉపకారికాతి తదత్థం లోకతో పాకటం కాతుం ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది వుత్తం. ఉభయం సుచరితన్తి కాయసుచరితం, వచీసుచరితఞ్చ. ఆజీవట్ఠమకసీలం నామ చతుబ్బిధవచీసుచరితతివిధకాయసుచరితేహి సద్ధిం సమ్మాఆజీవం అట్ఠమం కత్వా వుత్తం ఆదిబ్రహ్మచరియకసీలం. యఞ్హి సన్ధాయ వుత్తం ‘‘పుబ్బేవ ఖో పనస్స కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఆజీవో సుపరిసుద్ధో హోతీ’’తి. తదుభయానన్తరన్తి దుచ్చరితద్వయప్పహాయకస్స సుచరితద్వయపారిపూరిహేతుభూతస్స సమ్మావాచాసమ్మాకమ్మన్తద్వయస్స అనన్తరం. సుత్తపమత్తేనాతి అప్పోస్సుక్కం సుత్తేన, పమత్తేన చ. ఇదం వీరియన్తి చతుబ్బిధం సమ్మప్పధానవీరియం. కాయాదీసూతి కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు. ఇన్ద్రియసమతాదయో సమాధిస్స ఉపకారకా. తబ్బిధురా ధమ్మా అనుపకారకా. గతియోతి నిప్ఫత్తియో, కిచ్చాదిసభావే వా. సమన్వేసిత్వాతి ఉపధారేత్వా, హేతుమ్హి చాయం త్వాపచ్చయో.

ద్వేపబ్బజితవత్థువణ్ణనా

౩౭౬-౭. కస్మా ఆరద్ధన్తి అనుసన్ధికారణం పుచ్ఛిత్వా తం విస్సజ్జేతుం ‘‘అయం కిరా’’తిఆది వుత్తం తేన అజ్ఝాసయానుసన్ధివసేనాయం ఉపరి దేసనా పవత్తాతి దస్సేతి. తేనాతి తథాలద్ధికత్తా. అస్సాతి లిచ్ఛవిరఞ్ఞో. దేసనాయన్తి సణ్హసుఖుమాయ సుఞ్ఞతపటిసఞ్ఞుత్తాయ యథాదేసితదేసనాయ. నాధిముచ్చతీతి న సద్దహతి న పసీదతి. తన్తిధమ్మం నామ కథేన్తోతి యేసం అత్థాయ ధమ్మో కథీయతి, తత్థ తేసం అసతిపి మగ్గపటివేధే కేవలం సాసనే పవేణీభూతం, పరియత్తిభూతం వా తన్తిధమ్మం కత్వా కథేన్తో, తేన తదా తేసం మగ్గపటివేధాభావం దస్సేతి. ఏవరూపస్సాతి సమ్మాసమ్బుద్ధత్తా అవిపరీతదేసనతాయ ఏవంపాకటధమ్మకాయస్స సత్థునో. అస్సాతి పఠమజ్ఝానాదిసమధిగమేన సమాహితచిత్తస్స కులపుత్తస్స ఏతం ‘‘తం జీవ’’న్తిఆదినా ఉచ్ఛేదాదిగహణం అపి ను యుత్తన్తి పుచ్ఛతి, లద్ధియా పన ఝానాధిగమమత్తేన న తావ వివేచితత్తా ‘‘యుత్తమస్సేత’’న్తి తేహి వుత్తే ఝానలాభినోపేతం గహణం అయుత్తమేవాతి తం ఉచ్ఛేదవాదం, సస్సతవాదం వా ‘‘అహం ఖో…పే… న వదామీ’’తిఆదినా పటిక్ఖిపిత్వాతి సాధిప్పాయత్థో. ఏతన్తి పఠమజ్ఝానాదికం. ఏవన్తి యథావుత్తనయేన. అథ చ పనాతి ఏవం జాననతో, పస్సనతో చ. కామం విపస్సకాదిదస్సనమ్పి పాళియం కతం, అరహత్తకూటేన పన దేసనా నిట్ఠాపితాతి దస్సేతుం ‘‘ఉత్తరి ఖీణాసవం దస్సేత్వా’’తి వుత్తం. తే హి ద్వే పబ్బజితా విపస్సకతో పట్ఠాయ ‘‘న కల్లం తస్సేతం వచనాయా’’తి అవోచుం. ఇమస్సాతి ఖీణాసవస్స. కిఞ్చాపి ‘‘అత్తమనా అహేసు’’న్తి పాళియం న వుత్తం, ‘‘న కల్ల’’న్తిఆదినా పన విస్సజ్జనావచనేనేవ తేసం అత్తమనతా వేదితబ్బాతి ఆహ ‘‘తే మమా’’తిఆది. తత్థ యస్మా ఖీణాసవో విగతసమ్మోహో తిణ్ణవిచికిచ్ఛో, తస్మా తస్స తథా వత్తుమయుత్తన్తి ఉప్పన్ననిచ్ఛయతాయ తం మమ వచనం సుత్వా అత్తమనా అహేసున్తి అత్థో. సోపి ఖో లిచ్ఛవి రాజా తే వియ తథాసఞ్జాతనిచ్ఛయత్తా అత్తమనో అహోసి. తేనాహ ‘‘ఏవం వుత్తే సోపి అత్తమనో అహోసీ’’తి. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఇతి సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ పరమసుఖుమగమ్భీరదురనుబోధత్థపరిదీపనాయ సువిమలవిపులపఞ్ఞావేయ్యత్తియజననాయ సాధువిలాసినియా నామ లీనత్థపకాసనియా మహాలిసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థపకాసనా.

మహాలిసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.