౫. కూటదన్తసుత్తవణ్ణనా

౩౨౩. ఏవం సోణదణ్డసుత్తం సంవణ్ణేత్వా ఇదాని కూటదన్తసుత్తం సంవణ్ణేన్తో యథానుపుబ్బం సంవణ్ణనోకాసస్స పత్తభావం విభావేతుం, సోణదణ్డ సుత్తస్సానన్తరం సఙ్గీతస్స సుత్తస్స కూటదన్తసుత్తభావం వా పకాసేతుం ‘‘ఏవం మే సుతం…పే… మగధేసూతి కూటదన్తసుత్త’’న్తి ఆహ. ‘‘మగధా నామ జనపదినో రాజకుమారా’’తిఆదీసు అమ్బట్ఠసుత్తే కోసలజనపదవణ్ణనాయం అమ్హేహి వుత్తనయో యథారహం నేతబ్బో. అయం పనేత్థ విసేసో – మగేన సద్ధిం ధావన్తీతి మగధా, రాజకుమారా, మంసేసు వా గిజ్ఝన్తీతి మగధా నిరుత్తినయేన. రుళ్హితో, పచ్చయలోపతో చ తేసం నివాసభూతేపి జనపదే వుద్ధి న హోతీతి నేరుత్తికా. జనపదనామేయేవ బహువచనం, న జనపదసద్దే జాతిసద్దత్తాతి వుత్తం ‘‘తస్మిం మగధేసు జనపదే’’తి. ఇతో పరన్తి ‘‘మగధేసూ’’తి పదతో పరం ‘‘చారికం చరమానో’’తిఆదివచనం. పురిమసుత్తద్వయేతి అమ్బట్ఠసోణదణ్డసుత్తద్వయే. వుత్తనయమేవాతి యం తత్థ ఆగతసదిసం ఇధాగతం, తం అత్థవణ్ణనాతో వుత్తనయమేవ, తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి వుత్తం హోతి. ‘‘తరుణో అమ్బరుక్ఖో అమ్బలట్ఠికా’’తి బ్రహ్మజాలసుత్తవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨) వుత్తత్తా ‘‘అమ్బలట్ఠికా బ్రహ్మజాలే వుత్తసదిసావా’’తి ఆహ.

యఞ్ఞావాటం సమ్పాదేత్వా మహాయఞ్ఞం ఉద్దిస్స సవిఞ్ఞాణకాని, అవిఞ్ఞాణకాని చ యఞ్ఞూపకరణాని ఉపట్ఠపితానీతి అత్థం సన్ధాయ ‘‘మహాయఞ్ఞో ఉపక్ఖటో’’తి పాళియం వుత్తం, తం పనేతం ఉపకరణం తేసం తథా సజ్జనమేవాతి దస్సేతి ‘‘సజ్జితో’’తి ఇమినా. వచ్ఛతరసతానీతి యువభావప్పత్తాని బలవవచ్ఛసతాని. వచ్ఛానం విసేసాతి హి వచ్ఛతరా, తే పన వచ్ఛా ఏవ హోన్తి, న దమ్మా, న చ బలీబద్దాతి ఆహ ‘‘వచ్ఛసతానీ’’తి. అయం ఆచరియమతి (దీ. ని. టీ. ౧.౩౨౩). తర-సద్దో వా అనత్థకోతి వుత్తం ‘‘వచ్ఛసతానీ’’తి. ఏవఞ్హి సబ్బోపి వచ్ఛప్పభేదో సఙ్గహితో హోతి. ఏతేతి ఉసభాదయో ఉరబ్భపరియోసానా. అనేకేసన్తి అనేకజాతికానం. మిగపక్ఖీనన్తి మహింసరురుపసదకురుఙ్గగోకణ్ణమిగానఞ్చేవ మోరకపిఞ్జరవట్టకతిత్తిర లాపాదిపక్ఖీనఞ్చ. సఙ్ఖ్యావసేన అనేకతం సత్తసతగ్గహణేన పరిచ్ఛిన్దితుం ‘‘సత్తసత్తసతానీ’’తి వుత్తం, సత్తసతాని, సత్తసతాని చాతి అత్థో. థూణన్తి యఞ్ఞోపకరణానం మిగపక్ఖీనం బన్ధనత్థమ్భం. యూపోతిపి తస్స నామం. తేనాహ ‘‘యూపసఙ్ఖాత’’న్తి.

౩౨౮. విధాతి విప్పటిసారవినోదనా. యో హి యఞ్ఞసఙ్ఖాతస్స పుఞ్ఞస్స ఉపక్కిలేసో, తస్స విధమనతో నివారణతో నిరోధనతో విధా వుచ్చన్తి విప్పటిసారవినోదనా, తా ఏవ పుఞ్ఞాభిసన్దం అవిచ్ఛిన్దిత్వా ఠపేన్తీతి ‘‘ఠపనా’’తి చ వుత్తా. అవిప్పటిసారతో ఏవ హి ఉపరూపరి పుఞ్ఞాభిసన్దప్పవత్తీతి. ఠపనా చేతా యఞ్ఞస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానవసేన తీసు కాలేసు పవత్తియా తిప్పకారాతి ఆహ ‘‘తిట్ఠపన’’న్తి. పరిక్ఖారసద్దో చేత్థ పరివారపరియాయో ‘‘పరికరోన్తి యఞ్ఞం అభిసఙ్ఖరోన్తీ’’తి కత్వా. తేనాహ ‘‘సోళసపరివార’’న్తి.

మహావిజితరాజయఞ్ఞకథావణ్ణనా

౩౩౬. పుబ్బే భూతం భూతపుబ్బం యథా ‘‘దిట్ఠపుబ్బ’’న్తి ఆహ ‘‘పుబ్బచరిత’’న్తి, అత్తనో పురిమజాతిసమ్భూతం బోధిసమ్భారభూతం పుఞ్ఞచరియన్తి అత్థో. తథా హి తస్స అనుగామినిధిస్స థావరనిధినా నిదస్సనం ఉపపన్నం హోతి. సద్దవిదూ పన వదన్తి ‘‘భూతపుబ్బన్తి ఇదం కాలసత్తమియా నేపాతికపద’’న్తి. అతీతకాలేతి హి తేసం మతేన అత్థో. అస్సాతి అనేన. మహన్తం పథవీమణ్డలం విజితన్తి సమ్బన్ధో. మహన్తం వా విజితం పథవీమణ్డలమస్స అత్థీతి అత్థో. ‘‘అన్తోరట్ఠేతి యస్స విజితే విహరతి, తస్స రట్ఠే’’తిఆదీసు వియ హి విజితసద్దో రజ్జే పవత్తతి, ఇమినా తస్స ఏకరాజభావం దీపేతి, న చక్కవత్తిరాజభావం సత్తరతనసమ్పన్నతాఅవచనతో. పాళియం న యేన కేనచి సన్తకమత్తేన అడ్ఢతాతి దస్సేతుం ‘‘అడ్ఢో’’తి వత్వా ‘‘మహద్ధనో’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘యో కోచీ’’తిఆది. అడ్ఢతా హి నామ విభవసమ్పన్నత్తా సా చ తం తదుపాదాయ వుచ్చతి. తథా మహద్ధనతాపీతి తం థామప్పత్తం ఉక్కంసగతం దస్సేతుం ‘‘అపరిమాణసఙ్ఖ్యేనా’’తి ఆహ. భుఞ్జితబ్బట్ఠేన విసేసతో కామా ఇధ భోగా నామాతి దస్సేతి. ‘‘పఞ్చకామగుణవసేనా’’తి ఇమినా. పిణ్డపిణ్డవసేనాతి భాజనాలఙ్కారాదివిభాగం అహుత్వా కేవలం ఖణ్డఖణ్డవసేన.

రూపం అప్పేత్వా, అనప్పేత్వా వా మాసప్పమాణేన కతో మాసకో. ఆదిసద్దేన థాలకాదీని సఙ్గణ్హాతి. అనేకకోటిసఙ్ఖ్యేనాతి కహాపణానం కోటిసతాదిప్పమాణం సన్ధాయ వుత్తం హేట్ఠిమన్తేన కోటిసతప్పమాణేనేవ ఖత్తియమహాసాలభావప్పత్తితో.

తుట్ఠీతి సుమనతా. ఉపకరణసద్దో చేత్థ కారణపరియాయో. కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘నానావిధాలఙ్కారసువణ్ణరజతభాజనాదిభేద’’న్తి. ఆదిసద్దేన వత్థసేయ్యావసథాదీని సఙ్గయ్హన్తి, సువణ్ణరజతమణిముత్తావేళురియవజిరపవాళాని సత్త రతనానీతి వదన్తి. యథాహు –

‘‘సువణ్ణం రజతం ముత్తా, మణివేళురియాని చ;

వజిరఞ్చ పవాళన్తి, సత్తాహు రతనానిమే’’తి.

సాలివీహిఆది సత్తధఞ్ఞం సానులోమం పుబ్బన్నం నామ పురేక్ఖతం సస్సఫలన్తి కత్వా. తబ్బిపరియాయతో ముగ్గమాసాది తదవసేసం అపరన్నం నామ. అపరన్నతో పుబ్బే పవత్తమన్నం పుబ్బన్నం, తతో అపరస్మిం పవత్తమన్నం అపరన్నం. న్న-కారస్స పన ణ్ణ-కారే కతే పుబ్బణ్ణం, అపరణ్ణఞ్చాతి నేరుత్తికా. పుబ్బాపరభావో పనేతేసం ఆదికప్పే సమ్భవాసమ్భవవసేన వేదితబ్బో. పురిమం ‘‘అడ్ఢో మహద్ధనో పహూతజాతరూపరజతో’’తి వచనం దేవసికం పరిబ్బయదానగహణాదివసేన, పరివత్తనధనధఞ్ఞవసేన చ వుత్తం, ఇదం పన ‘‘పహూతధనధఞ్ఞో’’తి వచనం నిధానగతధనవసేన, సఙ్గహితధఞ్ఞవసేన చాతి ఇమం విసేసం సన్ధాయ అయం నయో దస్సితో. వీసకహాపణమ్బణాదిదేవసికవళఞ్జనమ్పి హి మహాసాలలక్ఖణం.

ఇదాని తబ్బిపరీతవసేన విసేసం దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆదినా దుతియనయో ఆరద్ధో. ఇమినా ఏవ హి పురిమవచనం నిధానగతధనవసేన, సఙ్గహితధఞ్ఞవసేన చ వుత్తన్తి అత్థతో సిద్ధం హోతి. తత్థ ఇదన్తి ‘‘పహూతధనధఞ్ఞో’’తి వచనం. అస్సాతి మహావిజితరఞ్ఞో. దివసే దివసే పరిభుఞ్జితబ్బం దేవసికం, భావనపుంసకమేతం. దాసకమ్మకరపోరిసాదీనం వేత్తనానుప్పదానం పరిబ్బయదానం. ఇణసోధనాదివసేన ధనధఞ్ఞానమాదానం గహణం. ఆదిసద్దేన ఇణదానాదీనం సఙ్గహో. పరివత్తనధనధఞ్ఞవసేనాతి కయవిక్కయకరణేన పరివత్తితబ్బానం ధనధఞ్ఞానం వసేన. కత్థచి పన సముచ్చయవిరహితపాఠో దిస్సతి. తత్థ ‘‘పరిబ్బయదానగ్గహణాదివసేనా’’తి ఇదం పరివత్తనపదేన సమ్బన్ధం కత్వా తాదిసేన విధినా ఇతో చితో చ పరివత్తేతబ్బానం ధనధఞ్ఞానం వసేనాతి అత్థో వేదితబ్బో.

కోట్ఠం వుచ్చతి ధఞ్ఞట్ఠపనట్ఠానం, తదేవ అగారం తథా. తేనాహ ‘‘ధఞ్ఞేన పరిపుణ్ణకోట్ఠాగారో’’తి. ఏవం సారగబ్భం కోసో, ధఞ్ఞట్ఠపనట్ఠానం కోట్ఠాగారన్తి దస్సేత్వా ఇదాని తతో అఞ్ఞథాపి తం దస్సేతుం ‘‘అథ వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యథా అసినో తిక్ఖభావపరిహారతో పరిచ్ఛదో ‘‘కోసో’’తి వుచ్చతి, ఏవం రఞ్ఞో తిక్ఖభావపరిహారకత్తా చతురఙ్గినీ సేనా ‘‘కోసో’’తి ఆహ ‘‘చతుబ్బిధో కోసో’’తిఆది. ‘‘ద్వాదసపురిసో హత్థీ’’తిఆదినా (పాచి. ౩౧౪) వుత్తలక్ఖణేన చేత్థ హత్థిఆదయో గహేతబ్బా. వత్థకోట్ఠాగారగ్గహణేనేవ సబ్బస్సపి కుప్పభణ్డట్ఠపనట్ఠానస్స గహితత్తా ‘‘కోట్ఠాగారం తివిధ’’న్తిఆది వుత్తం. జాతరూపరజతతో హి అఞ్ఞం లోహఅయదారువిసాణవత్థాదికమసారదబ్బం గోపేతబ్బతో గ-కారస్స క-కారం కత్వా కుప్పం వుచ్చతి. జాతరూపరజతనిధానం ధనకోట్ఠాగారం. తత్థ తత్థ రతనం విలోకేత్వా చరణం రతనవిలోకనచారికా. కామం తమత్థం రాజా జానాతి, భణ్డాగారికేన పన కథాపేత్వా పరిసాయ నిస్సద్దభావాపాదనత్థమేవ ఏవం పుచ్ఛతి. తథా కథాపనే హి అసతి పరిసా సద్దం కరిస్సతి ‘‘కస్మా రాజా పరమ్పరాగతం కులధనం వినాసేతీ’’తి, తతో చ పకతిక్ఖోభో భవిస్సతి, సతి పన తథా కథాపనే ‘‘ఏతంకారణా తం ఛడ్డేతీ’’తి నిస్సద్దభావమాపజ్జిస్సతి. తతో చ పకతిక్ఖోభో న భవిస్సతి, తస్మా తథా పుచ్ఛతీతి వేదితబ్బం. మరణవసన్తి మరణస్స, మరణసఙ్ఖాతం వా విసయం.

౩౩౭. పాళియం ‘‘ఆమన్తేత్వా’’తి ఏతస్స మన్తితుకామో హుత్వాతి అత్థం విఞ్ఞాపేతుం ‘‘ఏకేన పణ్డితేన సద్ధిం మన్తేత్వా’’తి వుత్తం. ధాత్వత్థానువత్తకో హేత్థ ఉపసగ్గో, పకరణాధిగతో చ కత్థచి అత్థవిసేసో యథా ‘‘సిక్ఖమానేన భిక్ఖవే భిక్ఖునా అఞ్ఞాతబ్బం పరిపుచ్ఛితబ్బం పరిపఞ్హితబ్బ’’న్తి (పాచి. ౪౩౪). తథా హిస్స పదభాజనే వుత్తం ‘‘సిక్ఖమానేనాతి సిక్ఖితుకామేన. అఞ్ఞాతబ్బన్తి జానితబ్బ’’న్తిఆది (పాచి. ౪౩౬). ఆమన్తేసీతి మన్తితుకామోసి. జనపదస్స అనుపద్దవత్థం, యఞ్ఞస్స చ చిరానప్పవత్తనత్థం బ్రాహ్మణో చిన్తేసీతి ఆహ ‘‘అయం రాజా’’తిఆది. ఆహరన్తానం మనుస్సానం గేహానీతి సమ్బన్ధో, అనాదరే వా ఏతం సామివచనం.

౩౩౮. సత్తానం హితసుఖస్స విదూసనతో, అహితదుక్ఖస్స చ ఆవహనతో కణ్టకసదిసతాయ చోరా ఏవ ఇధ ‘‘కణ్టకా’’తి వుత్తం ‘‘చోరకణ్టకేహి సకణ్టకో’’తి. యథా గామవాసీనం ఘాతకా గామఘాతకా అభేదవసేన, ఉపచారేన చ నిస్సయనామస్స నిస్సితేపి పవత్తనతో, ఏవం పన్థికానం దుహనా బాధనా పన్థదుహా. ధమ్మతో అపేతస్స అయుత్తస్స కరణసీలో అధమ్మకారీ, యో వా అత్తనో విజితే జనపదాదీనం తతో తతో అనత్థతో తాయనేన ఖత్తియేన కత్తబ్బధమ్మో, తస్స అకరణసీలోతి అత్థో. దస్సూతి చోరానమేతం అధివచనం. దంసేన్తి విద్ధంసేన్తీతి హి దస్సవో నిగ్గహీతలోపేన, తే ఏవ ఖీలసదిసత్తా ఖీలన్తి దస్సుఖీలం. యథా హి ఖేత్తే ఖీలం కసనాదీనం సుఖప్పవత్తిం, మూలసన్తానేన సస్సపరిబుద్ధిఞ్చ విబన్ధతి, ఏవం దస్సవోపి రజ్జే రాజాణాయ సుఖప్పవత్తిం, మూలవిరుళ్హియా జనపదపరిబుద్ధిఞ్చ విబన్ధన్తీ. పాణచాగం దస్సేతుం ‘‘మారణేనా’’తి వుత్తం, హింసనం దస్సేతుం ‘‘కోట్టనేనా’’తి. వధసద్దో హి హింసనత్థోపి హోతి ‘‘వధతి న రోదతి, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తిఆదీసు (పాచి. ౮౮౦) వియ, కప్పరాదీహి పోథనేనాతి అత్థో. అద్దు నామ దారుక్ఖన్ధేన కతో బన్ధనోపకరణవిసేసో, తేన బన్ధనం తథా. ఆదిసద్దేన రజ్జుబన్ధనసఙ్ఖలికబన్ధనఘరబన్ధనాదీని సఙ్గణ్హాతి. హా-ధాతుయా జానిపదనిప్ఫత్తిం దస్సేతి ‘‘హానియా’’తి ఇమినా, సా చ ధనహాయనమేవాతి వుత్తం ‘‘సతం గణ్హథా’’తిఆది.

పఞ్చసిఖమత్తం ఠపేత్వా ముణ్డాపనం పఞ్చసిఖముణ్డకరణం. తం ‘‘కాకపక్ఖకరణ’’న్తిపి వోహరన్తి. సీసే ఛకణోదకావసేచనం గోమయసిఞ్చనం. కుదణ్డకో నామ చతుహత్థతో ఊనో రస్సదణ్డకో, యో ‘‘గద్దులో’’తిపి వుచ్చతి, తేన బన్ధనం కుదణ్డకబన్ధనం. ఆదిసద్దేన ఖురముణ్డం కరిత్వా భస్మపుటవధనాదీనం సఙ్గహో. సమ్మాసద్దో ఞాయత్థోతి ఆహ ‘‘హేతునా’’తిఆది, పరియాయవచనమేతం. ఊహనిస్సామీతి ఉద్ధరిస్సామి, అపనేస్సామీతి అత్థో. పుబ్బే తత్థ కతపరిచయతాయ ఉస్సాహం కరోన్తి. ‘‘అనుప్పదేతూ’’తి ఏతస్స అను అను పదేతూతి అత్థం సన్ధాయ ‘‘దిన్నే అప్పహోన్తే’’తిఆది వుత్తం. కసిఉపకరణభణ్డం ఫాలపాజనయుగనఙ్గలాది, ఇమినా పాళియం బీజభత్తమేవ నిదస్సనవసేన వుత్తన్తి దస్సేతి. సక్ఖికరణపణ్ణారోపననిబన్ధనం వడ్ఢియా సహ వా వినా వా పున గహేతుకామస్స దానే హోతి, ఇధ పన తదుభయమ్పి నత్థి పున అగ్గహేతుకామత్తాతి వుత్తం ‘‘సక్ఖిం అకత్వా’’తిఆది. తేనాహ ‘‘మూలచ్ఛేజ్జవసేనా’’తి. సక్ఖిన్తి తదా పచ్చక్ఖకజనం. పణ్ణే అనారోపేత్వాతి తాలాదిపణ్ణే యథాచిణ్ణం లిఖనవసేన అనారోపేత్వా. అఞ్ఞత్థ పణ్ణాకారేపి పాభతసద్దో, ఇధ పన భణ్డమూలేయేవాతి ఆహ ‘‘భణ్డమూలస్సా’’తిఆది. భణ్డమూలఞ్హి పకారతో ఉదయభణ్డాని ఆభరతి సంహరతి ఏతేనాతి పాభతం. ఉదయధనతో పగేవ ఆభతం పాభతన్తి సద్దవిదూ, పణ్ణాకారో పన తం తదత్థం పత్థేన్తేహి ఆభరీయతేతి పాభతం. పత్థనత్థజోతకో హి అయం ప-సద్దో.

‘‘యథాహా’’తిఆదినా పాభతసద్దస్స మూలభణ్డత్థతం చూళసేట్ఠిజాతకపాఠేన (జా. ౧.౧.౪) సాధేతి. తత్రాయమట్ఠకథా (జా. అట్ఠ. ౧.౧.౪) ‘‘అప్పకేనపీతి థోకేనపి పరిత్తకేనపి. మేధావీతి పఞ్ఞవా. పాభతేనాతి భణ్డమూలేన. విచక్ఖణోతి వోహారకుసలో. సముట్ఠాపేతి అత్తానన్తి మహన్తం ధనఞ్చ యసఞ్చ ఉప్పాదేత్వా తత్థ అత్తానం సణ్ఠాపేతి పతిట్ఠాపేతి. యథా కిం? అణుం అగ్గింవ సన్ధమం, యథా పణ్డితపురిసో పరిత్తం అగ్గిం అనుక్కమేన గోమయచుణ్ణాదీని పక్ఖిపిత్వా ముఖవాతేన ధమన్తో సముట్ఠాపేతి వడ్ఢేతి మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం కరోతి, ఏవమేవ పణ్డితో థోకమ్పి పాభతం లభిత్వా నానాఉపాయేహి పయోజేత్వా ధనఞ్చ యసఞ్చ వడ్ఢేతి, వడ్ఢేత్వా చ పన తత్థ అత్తానం పతిట్ఠాపేతి, తాయ ఏవ వా పన ధనయసమహన్తతాయ అత్తానం సముట్ఠాపేతి, అభిఞ్ఞాతం పాకటం కరోతీతి అత్థో’’తి.

దివసే దివసే దాతబ్బం దేవసికం. మాసే మాసే దాతబ్బం మాసికం. ఆదిసద్దేన అనుపోసథికాదీని సఙ్గణ్హాతి. తస్స తస్స పురిసస్స. కుసలానురూపేన, కమ్మానురూపేన సూరభావానురూపేనాతి ద్వన్దతో పరం సుయ్యమానో అనురూపసద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. ఛేకభావానురూపతా చేత్థ కుసలానురూపం. కత్థచి కులసద్దో దిస్సతి, సో చ జాణుసోణిఆదికులానమివ కులానురూపమ్పి దాతబ్బతో యుజ్జతేవ. సేనాపచ్చాది ఠానన్తరం, ఇమినా భత్తవేతనం నిద్దిట్ఠమత్తన్తి దస్సేతి. సకకమ్మపసుతత్తా, అనుపద్దవత్తా చ ధనధఞ్ఞానం రాసికో రాసికారభూతో. ఖేమేన ఠితాతి అనుపద్దవేన పవత్తా. తేనాహ ‘‘అభయా’’తి, కుతోచిపి భయరహితాతి అత్థో. మోదా మోదమానాతి మోదాయ మోదమానా, సోమనస్సేనేవ మోదమానా, న సంసన్దనమత్తేనాతి వుత్తం హోతి. ‘‘భగవతా సద్ధిం సమ్మోదీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౩౮౧) హి ముదసద్దో సంసన్దనేపి పవత్తతి, అఞ్ఞే మోదా హుత్వా అపరేపి మోదమానా విహరన్తీతి వా అత్థో. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞం పముదితచిత్తాతి, అసఞ్ఞోగేపి వత్తిచ్ఛాయేవ వుద్ధీతి ద్విధా పాఠో వుత్తో. ఇద్ధఫీతభావన్తి సమిద్ధవేపుల్లభావం.

చతుపరిక్ఖారవణ్ణనా

౩౩౯. తస్మిం తస్మిం కిచ్చే అనుయన్తి అనువత్తన్తీతి అనుయన్తా. తేయేవ ఆనుయన్తా యథా ‘‘అనుభావో ఏవ ఆనుభావో’’తి, ‘‘ఆనుయుత్తా’’తిపి పాఠో, తస్మిం తస్మిం కిచ్చే అనుయుజ్జన్తీతి హి ఆనుయుత్తా వుత్తనయేన. అస్సాతి రఞ్ఞో. తేతి ఆనుయన్తఖత్తియాదయో. ‘‘అమ్హే ఏత్థ బహి కరోతీ’’తి అత్తమనా న భవిస్సన్తి. ‘‘నిబన్ధవిపులాయాగమో గామో నిగమో. వివడ్ఢితమహాఆయో మహాగామో’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౩౩౮) ఆచరియేన వుత్తం. ‘‘అపాకారపరిక్ఖేపో సాపణో నిగమో, సపాకారాపణం నగరం, తం తబ్బిపరీతో గామో’’తి (కఙ్ఖావితరణీ అభినవటీకాయం సఙ్ఘాదిసేసకణ్డే కులదూసకసిక్ఖాపదే పస్సితబ్బం) వినయటీకాసు. గసన్తి మదన్తి ఏత్థాతి గామో, స్వేవ పాకటో చే, నిగమో నామ అతిరేకో గామోతి కత్వా. భుసత్థో హేత్థ నీ-సద్దో, సఞ్ఞాసద్దత్తా చ రస్సోతి సద్దవిదూ. జనపదత్థో వుత్తోవ. ‘‘సామ్యామచ్చో సఖా కోసో, దుగ్గఞ్చ విజితం బల’’న్తి వుత్తాసు సత్తసు రాజపకతీసు రఞ్ఞో తదవసేసానం ఛన్నం వసేన హితసుఖాతివుద్ధి, తదేకదేసా చ ఆనుయన్తాదయోతి ఆహ ‘‘యం తుమ్హాక’’న్తిఆది.

తంతంకిచ్చేసు రఞ్ఞా అమా సహ భవన్తీతి అమచ్చా. ‘‘అమావాసీ’’తిఆదీసు వియ హి సమకిరియాయ అమాతి అబ్యయపదం, చ-పచ్చయేన తద్ధితసిద్ధీతి నేరుత్తికా. రజ్జకిచ్చవోసాసనకాలే పన తే రఞ్ఞా పియా, సహపవత్తనకా చ భవన్తీతి దస్సేతి ‘‘పియసహాయకా’’తి ఇమినా. రఞ్ఞో పరిసతి భవా ‘‘పారిసజ్జా. కే పన తేతి వుత్తం ‘‘సేసా ఆణత్తికారకా’’తి, యథావుత్తానుయుత్తఖత్తియాదీహి అవసేసా రఞ్ఞో ఆణాకరాతి అత్థో. సతిపి దేయ్యధమ్మే ఆనుభావసమ్పత్తియా, పరివారసమ్పత్తియా చ అభావే తాదిసం దాతుం న సక్కా. వుద్ధకాలే చ తాదిసానమ్పి రాజూనం తదుభయం హాయతేవ, దేయ్యధమ్మే పన అసతి పగేవాతి దస్సేతుం ‘‘దేయ్యధమ్మస్మిఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. దేయ్యధమ్మస్మిం అసతి చ మహల్లకకాలే చ దాతుం న సక్కాతి యోజనా. ఏతేనాతి యథావుత్తకారణద్వయేన. అనుమతియాతి అనుజాననేన. పక్ఖాతి సపక్ఖా యఞ్ఞస్స అఙ్గభూతా. యఞ్ఞం పరికరోన్తీతి పరిక్ఖారా, సమ్భారా, తే చ తస్స యఞ్ఞస్స అఙ్గభూతత్తా పరివారా వియ హోన్తీతి ఆహ ‘‘పరివారా భవన్తీ’’తి. ‘‘రథో’’తిఆదినా ఇధానధిప్పేతమత్థం నిసేధేతి.

‘‘రథో సేతపరిక్ఖారో, ఝానక్ఖో చక్కవీరియో;

ఉపేక్ఖా ధురసమాధి, అనిచ్ఛా పరివారణ’’న్తి. (సం. ని. ౫.౪);

హి సంయుత్తమహావగ్గపాళి. తత్థ రథోతి బ్రహ్మయానసఞ్ఞితో అట్ఠఙ్గికమగ్గరథో. సేతపరిక్ఖారోతి చతుపారిసుద్ధిసీలాలఙ్కారో. ‘‘సీలపరిక్ఖారో’’తిపి పాఠో. ఝానక్ఖోతి విపస్సనాసమ్పయుత్తానం పఞ్చన్నం ఝానఙ్గానం వసేన ఝానమయఅక్ఖో. చక్కవీరియోతి వీరియచక్కో. ఉపేక్ఖా ధురసమాధీతి ఉపేక్ఖా ద్విన్నం ధురానం సమతా. అనిచ్ఛా పరివారణన్తి అలోభో సీహధమ్మాదీని వియ పరివారణం.

అట్ఠపరిక్ఖారవణ్ణనా

౩౪౦. ఉభతో సుజాతాదీహి వుచ్చమానేహి. యససాతి పఞ్చవిధేన ఆనుభావేన. తేనాహ ‘‘ఆణాఠపనసమత్థతాయా’’తి. ‘‘సద్ధో’’తి ఏతస్స ‘‘దాతాదానస్స ఫలం పచ్చనుభోతి పత్తియాయతీ’’తి అత్థం దస్సేతుం ‘‘దానస్సా’’తిఆది వుత్తం. దానే సూరోతి దానసూరో, దేయ్యధమ్మే ఈసకమ్పి సఙ్గం అకత్వా ముత్తచాగో, తబ్భావో పన కమ్మస్సకతాఞాణస్స తిక్ఖవిసదభావేన వేదితబ్బో. తస్స హి తిక్ఖవిసదభావం విభావేతుం ‘‘సద్దో’’తి వత్వా ‘‘దానసూరో’’తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘న సద్ధామత్తకేనా’’తిఆది. యస్స హి కమ్మస్సకతా పచ్చక్ఖమివ ఉపట్ఠాతి, సో ఏవం వుత్తో. యం దానం దేతీతి యం దేయ్యధమ్మం పరస్స దేతి. తస్స పతి హుత్వాతి తబ్బిసయం లోభం సుట్ఠుమభిభవన్తో తస్స అధిపతి హుత్వా దేతి. కారణోపచారవచనఞ్హేతం. పరతోపి ఏసేవ నయో. తబ్బిసయేన లోభేన అనాకడ్ఢనీయత్తా న దాసో, న సహాయో.

తదేవత్థం బ్యతిరేకతో, అన్వయతో చ వివరిత్వా దస్సేన్తో ‘‘యో హీ’’తిఆదిమాహ. ఇధానధిప్పేతస్స హి దాసాదిద్వయస్స బ్యతిరేకతో దస్సనం. ఖాదనీయభోజనీయాదీసు మధురస్సేవ పణీతత్తా ‘‘మధురం భుఞ్జతీ’’తి వుత్తం, నిదస్సనమత్తం వా ఏతం, పణీతం పరిభుఞ్జతీతి వుత్తం హోతి. దాసో హుత్వా దేతి తణ్హాయ దాసబ్యతం ఉపగతత్తా. సహాయో హుత్వా దేతి తస్స పియభావానిస్సజ్జనతో. సామీ హుత్వా దేతి తత్థ తణ్హాదాసబ్యతో అత్తానం మోచేత్వా అభిభుయ్య పవత్తనతో. యం పనేతం ఆచరియేన వుత్తం ‘‘సామిపరిభోగసదిసా’’తి, (దీ. ని. టీ. ౧.౩౪౦) తం తణ్హాదాసబ్యమతిక్కన్తతాసామఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం. న హి ఖీణాసవస్స పరిభోగో సామిపరిభోగో వియ ఖీణాసవస్సేవ దానం దానసామీతి అత్థో ఉపపన్నో హోతి, పచ్ఛా వా పమాదలిఖితమేతం. తాదిసోతి దానసామిసభావో.

సమితపాపసమణబాహితపాపబ్రాహ్మణా ఉక్కట్ఠనిద్దేసేనేత్థ వుత్తా, పబ్బజ్జామత్తసమణజాతిమత్తబ్రాహ్మణా వా కపణాదిగ్గహణేన గహితాతి వేదితబ్బం. దుగ్గతాతి దుక్కరం జీవికముపగతా కసిరవుత్తికా. తేనాహ ‘‘దలిద్దమనుస్సా’’తి. పథావినోతి మగ్గగామినో. వణిబ్బకాతి దాయకానం గుణకిత్తనవసేన, కమ్మఫలకిత్తనముఖేన చ యాచనకా సేయ్యథాపి నగ్గచరియాదయోతి అత్థం దస్సేతుం ‘‘యే ఇట్ఠం దిన్న’’న్తిఆది వుత్తం. తదుభయేనేవ హి దానస్స వణ్ణథోమనా సమ్భవతి. యే విచరన్తి, తే వణిబ్బకా నామాతి యోజేతబ్బం. పసతమత్తన్తి వీహితణ్డులాదివసేన వుత్తం, సరావమత్తన్తి యాగుభత్తాదివసేన. ఓపానం వుచ్చతి ఓగాహేత్వా పాతబ్బతో నదీతళాకాదీనం సబ్బసాధారణం తిత్థం, ఓపానమివభూతోతి ఓపానభూతో. తేనాహ ‘‘ఉదపానభూతో’’తిఆది. హుత్వాతి భావతో. సుతమేవ సుతజాతన్తి జాతసద్దస్స అనత్థన్తరవాచకత్తమాహ యథా ‘‘కోసజాత’’న్తి.

అతీతాదిఅత్థచిన్తనసమత్థతా నామ తస్స రఞ్ఞో అనుమానవసేన, ఇతికత్తబ్బతావసేన చ వేదితబ్బా, న బుద్ధానం వియ తత్థ పచ్చక్ఖదస్సితాయాతి దస్సేతుం ‘‘అతీతే’’తిఆది వుత్తం. పుఞ్ఞాపుఞ్ఞానిసంసచిన్తనఞ్చేత్థ పకరణాధిగతవసేన వేదితబ్బం. పుఞ్ఞస్సాతి యఞ్ఞపుఞ్ఞస్స. దాయకచిత్తమ్పీతి దాయకానం, దాయకం వా చిత్తమ్పి, దాతుకమ్యతాచిత్తమ్పీతి వుత్తం హోతి. ఇమేసు పన అట్ఠసు అఙ్గేసు అడ్ఢతాదయో పఞ్చ యఞ్ఞస్స తావ పరిక్ఖారా హోన్తు తేహి వినా తస్స అసిజ్ఝనతో, సుజాతతా, పన సూరూపతా చ కథం యఞ్ఞస్స పరిక్ఖారో సియా తదుభయేన వినాపి తస్స సిజ్ఝనతోతి చోదనాయ సబ్బేసమ్పి అట్ఠన్నమఙ్గానం పరిక్ఖారభావం అన్వయతో, బ్యతిరేకతో చ దస్సేన్తో ‘‘ఏతే హి కిరా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ కేచి ఏవం వదన్తి ‘‘యథా అడ్ఢతాదయో పఞ్చ యఞ్ఞస్స ఏకంసతోవ అఙ్గాని, న ఏవం సుజాతతా, సురూపతా చ, తదుభయం పన అనేకంసతోవ అఙ్గన్తి దీపేతుం అరుచిసూచకస్స కిరసద్దస్స గహణం కత’’న్తి. తే హి ‘‘అయం దుజ్జాతోతిఆదివచనస్స అనేకంసికతం మఞ్ఞమానా తథా వదన్తి, తయిదం అసారం. సబ్బసాధారణవసేన హేతం బ్యతిరేకతో యఞ్ఞస్స అఙ్గభావదస్సనం తత్థ సియా కేసఞ్చి తథా పరివితక్కో’’తి తస్సాపి అవకాసాభావదస్సనత్థమేవ ఏవం వుత్తత్తా, తదుభయసాధారణవసేనేవ అనేకంసతో అఙ్గభావస్స అదస్సనతో చ. కిరసద్దో పనేత్థ తదా బ్రాహ్మణస్స చిన్తితాకారసూచనత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవమనేన చిన్తేత్వా ‘‘ఇమానిపి అట్ఠఙ్గాని తస్సేవ యఞ్ఞస్స పరిక్ఖారా భవన్తీతి వుత్తానీ’’తి కిరసద్దేన తస్స చిన్తితాకారో సూచితో హోతి. ఏవమాదీనీతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన ‘‘అయం విరూపో కిత్తకం…పే… ఉపచ్ఛిన్దిస్సతి, అయం దలిద్దో, అప్పేసక్ఖో, అస్సద్ధో, అప్పస్సుతో, న అత్థఞ్ఞూ, న మేధావీ కిత్తకం…పే… ఉపచ్ఛిన్దిస్సతీ’’తి ఏతేసం సఙ్గహో వేదితబ్బో.

చతుపరిక్ఖారాదివణ్ణనా

౩౪౧. ‘‘సుజం పగ్గణ్హన్తాన’’న్తి ఏత్థ సోణదణ్డసుత్తవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౧౧-౩౧౩) వుత్తేసు ద్వీసు వికప్పేసు దుతియవికప్పం నిసేధేన్తో ‘‘మహాయాగ’’న్తిఆదిమాహ, తేన చ పురోహితస్స సయమేవ కటచ్ఛుగ్గహణజోతనేన ఏవం సహత్థా సక్కచ్చం దానే యుత్తపయుత్తతా ఇచ్ఛితబ్బాతి దస్సేతి. ఏవం దుజ్జాతస్సాతి ఏత్థాపి ‘‘సుజాతతాయ అనేకంసతో అఙ్గభావదస్సనమేవిద’’న్తి అగ్గహేత్వా హేట్ఠా వుత్తనయేన సబ్బసాధారణవసేనేవ అత్థో గహేతబ్బో. ఆదిసద్దేన హి ‘‘ఏవం అనజ్ఝాయకస్స…పే… దుస్సీలస్స…పే… దుప్పఞ్ఞస్స సంవిధానేన పవత్తదానం కిత్తకం కాలం పవత్తిస్సతీ’’తి ఏతేసం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తస్మాతి తదుభయకారణతో.

తిస్సోవిధావణ్ణనా

౩౪౨. తిణ్ణం ఠానానన్తి దానస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానసఙ్ఖాతానం తిస్సన్నం భూమీనం, అవత్థానానన్తి అత్థో. చలన్తీతి కమ్పన్తి పురిమాకారేన న తిట్ఠన్తి. కరణత్థేతి తతియావిభత్తిఅత్థే. కరణీయసద్దాపేక్ఖాయ హి కత్తరి ఏవ ఏతం సామివచనం, న కరణే. యేభుయ్యేన హి కరణజోతకవచనస్స అత్థభావతో అనుత్తకత్తావ కరణత్థోతి ఇధాధిప్పేతో. పచ్ఛానుతాపస్స అకరణూపాయం దస్సేతుం ‘‘పుబ్బ…పే… పతిట్ఠపేతబ్బా’’తి వుత్తం. తత్థ అచలాతి దళ్హా కేనచి అసంహీరా. పతిట్ఠపేతబ్బాతి సుప్పతిట్ఠితా కాతబ్బా. తథా పతిట్ఠాపనూపాయమ్పి దస్సేన్తో ‘‘ఏవఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. తథా పతిట్ఠాపనేన హి యథా తం దానం సమ్పతి యథాధిప్పాయం నిప్పజ్జతి, ఏవం ఆయతిమ్పి విపులఫలతాయ మహప్ఫలం హోతి విప్పటిసారేన అనుపక్కిలిట్ఠభావతో. ద్వీసు ఠానేసూతి యజమానయిట్ఠట్ఠానేసు. విప్పటిసారో…పే… న కత్తబ్బోతి అత్థం సన్ధాయ ‘‘ఏసేవ నయో’’తి వుత్తం. ముఞ్చచేతనాతి పరిచ్చాగచేతనా, తస్సా నిచ్చలభావో నామ ముత్తచాగతా పుబ్బాభిసఙ్ఖారవసేన ఉళారభావో. పచ్ఛాసమనుస్సరణచేతనాతి పరచేతనా, తస్సా పన నిచ్చలభావో ‘‘అహో మయా దానం దిన్నం సాధు సుట్ఠూ’’తి దానస్స సక్కచ్చం పచ్చవేక్ఖణవసేన వేదితబ్బో. తదుభయచేతనానం నిచ్చలకరణూపాయం బ్యతిరేకతో దస్సేతుం ‘‘తథా…పే… హోతీ’’తి వుత్తం. తత్థ తథా అకరోన్తస్సాతి ముఞ్చచేతనం, పచ్ఛాసమనుస్సరణచేతనఞ్చ నిచ్చలమకరోన్తస్స, విప్పటిసారం, ఉప్పాదేన్తస్సాతి వుత్తం హోతి. ‘‘నాపి ఉళారేసు భోగేసు చిత్తం నమతీ’’తి ఇదం పన పచ్ఛాసమనుస్సరణచేతనాయ ఏవ బ్యతిరేకతో నిచ్చలకరణూపాయదస్సనం. ఏవఞ్హి యథానిద్దిట్ఠనిదస్సనం ఉపపన్నం హోతి. తత్థ ఉళారేసు భోగేసూతి ఖేత్తవిసేసే పరిచ్చాగస్స కతత్తా లద్ధేసుపి ఉళారేసు భోగేసు. నాపి చిత్తం నమతి పచ్ఛా విప్పటిసారేన ఉపక్కిలిట్ఠభావతో. యథా కథన్తి ఆహ ‘‘మహారోరువ’’న్తిఆది. తస్స హి సేట్ఠిస్స గహపతినో వత్థు కోసలసంయుత్తే, (సం. ని. ౧.౧౩౧) మయ్హకజాతకే (జా. అట్ఠ. ౩.౬.మయ్హకజాతకవణ్ణనా) చ ఆగతం. తథా హి వుత్తం –

‘‘భూతపుబ్బం సో మహారాజ సేట్ఠి గహపతి తగరసిఖిం నామ పచ్చేకసమ్బుద్ధం పిణ్డపాతేన పటిపాదేసి, ‘దేథ సమణస్స పిణ్డపాత’న్తి వత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి, దత్వా చ పన పచ్ఛా విప్పటిసారీ అహోసి ‘‘వరమేతం పిణ్డపాతం దాసా వా కమ్మకరా వా భుఞ్జేయ్యు’’’న్తిఆది.

సో కిర అఞ్ఞేసుపి దివసేసు తం పచ్చేకబుద్ధం పస్సతి, దాతుం పనస్స చిత్తం న ఉప్పజ్జతి, తస్మిం పన దివసే అయం పదుమవతియా దేవియా తతియపుత్తో తగరసిఖీ పచ్చేకబుద్ధో గన్ధమాదనపబ్బతే ఫలసమాపత్తిసుఖేన వీతినామేత్వా పుబ్బణ్హసమయే వుట్ఠాయ అనోతత్తదహే ముఖం ధోవిత్వా మనోసిలాతలే నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా పత్తచీవరమాదాయ అభిఞ్ఞాపాదకం ఝానం సమాపజ్జిత్వా ఇద్ధియా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా నగరద్వారే ఓరుయ్హ చీవరం పారుపిత్వా పత్తమాదాయ నగరవాసీనం ఘరద్వారేసు సహస్సభణ్డికం ఠపేన్తో వియ పాసాదికేహి అభిక్కమనాదీహి అనుపుబ్బేన సేట్ఠినో ఘరద్వారం సమ్పత్తో, తం దివసఞ్చ సేట్ఠి పాతోవ ఉట్ఠాయ పణీతం భోజనం భుఞ్జిత్వా ఘరద్వారకోట్ఠకే ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా దన్తన్తరాని సోధేన్తో నిసిన్నో హోతి. సో పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా తం దివసం పాతోవ భుత్వా నిసిన్నత్తా దానచిత్తం ఉప్పాదేత్వా భరియం పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఇమస్స సమణస్స పిణ్డపాతం దేహీ’’తి వత్వా రాజుపట్ఠానత్థం పక్కామి. సేట్ఠిభరియా సమ్పజఞ్ఞజాతికా చిన్తేసి ‘‘మయా ఏత్తకేన కాలేన ఇమస్స ‘దేథా’తి వచనం న సుతపుబ్బం, దాపేన్తోపి చ అజ్జ న యస్స వా తస్స వా దాపేతి, వీతరాగదోసమోహస్స వన్తకిలేసస్స ఓహితభారస్స పచ్చేకబుద్ధస్స దాపేతి, యం వా తం వా అదత్వా పణీతం పిణ్డపాతం దస్సామీ’’తి ఘరా నిక్ఖమ్మ పచ్చేకబుద్ధం పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా పత్తం ఆదాయ అన్తోనివేసనే పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేత్వా సుపరిసుద్ధేహి సాలితణ్డులేహి భత్తం సమ్పాదేత్వా తదనురూపం ఖాదనీయం, బ్యఞ్జనం, సూపేయ్యఞ్చ అభిసఙ్ఖరిత్వా పత్తం పూరేత్వా బహి గన్ధేహి అలఙ్కరిత్వా పచ్చేకబుద్ధస్స హత్థేసు పతిట్ఠపేత్వా వన్ది. పచ్చేకబుద్ధో ‘‘అఞ్ఞేసమ్పి పచ్చేకబుద్ధానం సఙ్గహం కరిస్సామీ’’తి అపరిభుఞ్జిత్వావ అనుమోదనం వత్వా పక్కామి. సోపి ఖో సేట్ఠి రాజుపట్ఠానం కత్వా ఆగచ్ఛన్తో పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా ఆహ ‘‘మయం తుమ్హాకం పిణ్డపాతం దేథా’’తి వత్వా పక్కన్తా, అపి వో లద్ధో పిణ్డపాతో’’తి? ఆమ, సేట్ఠి లద్ధోతి. ‘‘పస్సామా’’తి గీవం ఉక్ఖిపిత్వా ఓలోకేసి, అథస్స పిణ్డపాతగన్ధో ఉట్ఠహిత్వా నాసపుటం పహరి. సో చిత్తం సంయమేతుం అసక్కోన్తో పచ్ఛా విప్పటిసారీ అహోసి, తస్స పన విప్పటిసారస్స ఉప్పన్నాకారో ‘‘వరమేత’’న్తిఆదినా పాళియం వుత్తోయేవ. పిణ్డపాతదానేన పనేస సత్తక్ఖత్తుం సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపన్నో, సత్తక్ఖత్తుమేవ చ సావత్థియం సేట్ఠికులే నిబ్బత్తో, అయఞ్చస్స సత్తమో భవో, పచ్ఛా విప్పటిసారేన పన నాపి ఉళారేసు భోగేసు చిత్తం నమతి. వుత్తఞ్హేతం సంయుత్తవరలఞ్ఛకే –

‘‘యం ఖో సో మహారాజ సేట్ఠి గహపతి దత్వా పచ్ఛా విప్పటిసారీ అహోసి ‘వరమేతం పిణ్డపాతం దాసా వా కమ్మకరా వా భుఞ్జేయ్యు’న్తి, తస్స కమ్మస్స విపాకేన నాస్సుళారాయ భత్తభోగాయ చిత్తం నమతి, నాస్సుళారాయ వత్థభోగాయ, యానభోగాయ, నాస్సుళారానం పఞ్చన్నం కామగుణానం భోగాయ చిత్తం నమతీ’’తి (సం. ని. ౧.౧౩౧).

మయ్హకజాతకేపి వుత్తం –

‘‘ఇతి మహారాజ ఆగన్తుకసేట్ఠి తగరసిఖిపచ్చేకబుద్ధస్స దిన్నపచ్చయేన బహుం ధనం లభి, దత్వా అపరచేతనం పణీతం కాతుం అసమత్థతాయ పణీతే భోగే భుఞ్జితుం నాసక్ఖీ’’తి (జా. అట్ఠ. ౩.౬.మయ్హకజాతకవణ్ణనా).

భాతు పనేస ఏకం పుత్తం (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౩౫౪) సాపతేయ్యస్స కారణా జీవితం వోరోపేసి, తేన కమ్మేన బహూని వస్సాని నిరయే పచ్చిత్థ, సత్తక్ఖత్తుఞ్చ అపుత్తకో జాతో, ఇదానిపి తేనేవ కమ్మేన మహారోరువం ఉపపన్నో. తేన వుత్తం ‘‘మహారోరువం ఉపపన్నస్స సేట్ఠిగహపతినో వియా’’తి, పురిమపచ్ఛిమచేతనావసేన చేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఏకా హి చేతనా ద్వే పటిసన్ధియో న దేతీతి.

దసఆకారవణ్ణనా

౩౪౩. ఆకరోతి అత్తనో అనురూపతాయ సమరియాదపరిచ్ఛేదం ఫలం నిబ్బత్తేతీతి ఆకారో, కారణన్తి ఆహ ‘‘దసహి కారణేహీ’’తి. మరియాదత్థో హేత్థ ఆ-సద్దో. న దుస్సీలేస్వేవ, అథ ఖో సీలవన్తేసుపి విప్పటిసారం ఉప్పాదేస్సతి. తదుభయేపి న ఉప్పాదేతబ్బోతి హి దస్సేతుం అపి-సద్దేన, పి-సద్దేన వా సమ్పిణ్డనం కరోతి. పటిగ్గాహకతోవ ఉప్పజ్జతీతి బలవతరం విప్పటిసారం సన్ధాయ వుత్తం, దుబ్బలో పన దేయ్యధమ్మతో, పరివారజనతోపి ఉప్పజ్జతేవ. ఉప్పజ్జితుం యుత్తన్తి ఉప్పజ్జనారహం. విప్పటిసారమ్పి వినోదేసీతి సమ్బన్ధో. తేసంయేవాతి పాణాతిపాతీనమేవ. యజనం నామేత్థ దానమేవాధిప్పేతం, న అగ్గిజుహనన్తి ఆహ ‘‘దేతు భవ’’న్తి. విస్సజ్జతూతి ముత్తచాగవసేన చజతు. అబ్భన్తరన్తి అజ్ఝత్తం సకసన్తానే.

సోళసాకారవణ్ణనా

౩౪౪. అనుమతిపక్ఖాదయో ఏవ హేట్ఠా యఞ్ఞస్స వత్థుం కత్వా ‘‘సోళసపరిక్ఖారా’’తి వుత్తా, ఇధ పన సన్దస్సనాదివసేన అనుమోదనాయ ఆరద్ధత్తా వుత్తం ‘‘సోళసహి ఆకారేహీ’’తి. దస్సేత్వాతి అత్తనో దేసనానుభావేన పచ్చక్ఖమివ ఫలం దస్సేత్వా, అనేకవారం పన దస్సనతో ‘‘దస్సేత్వా దస్సేత్వా’’తి బ్యాపనవచనం, తదేవ ఆభుసో మేడనట్ఠేన ఆమేడితవచనన్తి ఆచరియేన (దీ. ని. టీ. ౧.౩౪౪) వుత్తం. ‘‘సమాదపేత్వా సమాదపేత్వా’’తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. తమత్థన్తి దానఫలవసేన కమ్మఫలసమ్బన్ధమత్థం. సమాదపేత్వాతి సుతమత్తం అకత్వా యథా రాజా తమత్థం సమ్మదేవ ఆదియతి చిత్తే కరోన్తో సుగ్గహితం కత్వా గణ్హాతి, తథా సక్కచ్చం ఆదాపేత్వా.

‘‘విప్పటిసారవినోదనేనా’’తి ఇదం నిదస్సనమత్తం. లోభదోసమోహఇస్సామచ్ఛరియమానాదయోపి హి దానచిత్తస్స ఉపక్కిలేసా, తేసం వినోదనేనపి తం వోదాపితం సముత్తేజితం నామ హోతి తిక్ఖవిసదభావాపత్తితో, ఆసన్నతరభావతో పన విప్పటిసారవినోదనమేవ గహితం. పవత్తితే హి దానే తస్స సమ్భవోతి. యాథావతో విజ్జమానేహి గుణేహి హట్ఠపహట్ఠభావాపాదనం సమ్పహంసనన్తి ఆహ ‘‘సున్దర’’న్తిఆది. ధమ్మతోతి సచ్చతో. తదత్థమేవ దస్సేతుం ‘‘ధమ్మేన సమేన కారణేనా’’తి వుత్తం. సచ్చఞ్హి ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మం, ఉపసమచరియభావతో సమం, యుత్తభావేన కారణన్తి చ వుచ్చతి.

౩౪౫. తస్మిం యఞ్ఞే రుక్ఖతిణచ్ఛేదోపి నామ నాహోసి, కుతో పాణవధోతి పాణవధాభావస్సేవ దళ్హీకరణత్థం, సబ్బసో విపరీతగ్గాహేహి అవిదూసితతాదస్సనత్థఞ్చ పాళియం ‘‘నేవ గావో హఞ్ఞింసూ’’తిఆదీని వత్వాపి ‘‘న రుక్ఖా ఛిజ్జింసూ’’తిఆది వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘యే యూపనామకే’’తిఆదిమాహ. బరిహిసత్థాయాతి పరిచ్ఛేదత్థాయ. వనమాలాసఙ్ఖేపేనాతి వనపుప్ఫేహి గన్ధితమాలానియామేన. ఏవం ఆచరియేన (దీ. ని. టీ. ౧.౩౪౫) వుత్తం, వనపన్తిఆకారేనాతి అత్థో. భూమియం వా పత్థరన్తీతి వేదిభూమిం పరిక్ఖిపన్తా తత్థ తత్థ పత్థరన్తి. మన్తాదినా హి పరిసఙ్ఖతా భూమి విన్దతి అస్స లాభసక్కారేతి కత్వా ‘‘వేదీ’’తి వుచ్చతి. తేపి రుక్ఖా తేపి దబ్బాతి సమ్బన్ధో, కమ్మకత్తా చేతం ద్వయం, అభిహితకమ్మం వా. వత్తిచ్ఛాయ హి యథాసత్తిం కారకా భవన్తి. వుత్తనయేన పాణవధాభావస్స దళ్హీకరణత్థం, విపరీతగ్గాహేన అవిదూసితభావదస్సనత్థఞ్చేతన్తి దస్సేతి కిం పనా’’తిఆదినా. అన్తోగేహదాసో అన్తోజాతో. ఆదిసద్దేన ధనక్కీతకరమరానీతసామందాసబ్యూపగతానం సఙ్గహో. పుబ్బమేవాతి భతికరణతో పగేవ. ధనం గహేత్వాతి దివసే దివసే యథాకమ్మం గహేత్వా. భత్తవేతనన్తి దేవసికం భత్తఞ్చేవ మాసికాదిపరిబ్బయఞ్చ. వుత్తోవాయమత్థో. తజ్జితాతి సన్తజ్జితా. పరికమ్మానీతి సబ్బభాగియాని కమ్మాని, ఉచ్చావచాని కమ్మానీతి అత్థో. పియసముదాచారేనేవాతి ఇట్ఠవచనేనేవ. యథానామవసేనేవాతి పాకటనామానురూపేనేవ. సప్పితేలనవనీతదధిమధుఫాణితేన చేవాతి ఏత్థ చ-సద్దో అవుత్తసముచ్చయత్థో, తేన పణీతపణీతానం నానప్పకారానం ఖాదనీయభోజనీయాదీనఞ్చేవ వత్థయానమాలాగన్ధవిలేపనసేయ్యావసథాదీనఞ్చ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో, తేనాహ ‘‘పణీతేహి సప్పితేలాదిసమ్మిస్సేహేవా’’తిఆది. తస్స తస్స కాలస్స అనురూపేహి యాగు…పే… పానకాదీహీతి సమ్బన్ధో. సప్పిఆదీనన్తి సప్పిఆదీహి.

౩౪౬. పటిసామేతబ్బతో, అత్తనో అత్తనో సన్తకభావతో చ సం నామ ధనం వుచ్చతి, తస్స పతీతి సపతి నిగ్గహితలోపేన, ధనవా, దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికహితావహత్తా తస్స హితన్తి సాపతేయ్యం, తదేవ ధనం. తేనాహ ‘‘పహూతం ధన’’న్తి. అక్ఖయధమ్మమేవాతి అఖయసభావమేవ. గామభాగేనాతి సంకిత్తనవసేన గామే వా గహేతబ్బభాగేన, ఏవం ఆచరియేన (దీ. ని. టీ. ౧.౩౪౬) వుత్తం, పచ్చేకం సభాగగామకోట్ఠాసేనాతిపి అత్థో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

౩౪౭. యఞ్ఞావాటోతి ఖణితావాటస్స అస్సమేధాదియఞ్ఞయజనట్ఠానస్సేతం అధివచనం, తబ్బోహారేన పన ఇధ దానసాలాయ ఏవ, తాయ చ పురత్థిమనగరద్వారే కతాయ పురత్థిమభాగే ఏవాతి అత్థం దస్సేతి ‘‘పురత్థిమతో నగరద్వారే’’తిఆదినా. తం పన ఠానం రఞ్ఞో దానసాలాయ నాతిదూరే ఏవాతి ఆహ ‘‘యథా’’తిఆది. యతో తత్థ పాతరాసం భుఞ్జిత్వా అకిలన్తరూపాయేవ సాయన్హే రఞ్ఞో దానసాలం సమ్పాపుణన్తి. ‘‘దక్ఖిణేన యఞ్ఞావాటస్సా’’తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. యాగుం పివిత్వాతి హి యాగుసీసేన పాతరాసభోజనమాహ.

౩౪౮. మధురన్తి సాదురసం. ఉపరి వత్తబ్బమత్థన్తి ‘‘అపిచ మే భో ఏవం హోతీ’’తిఆదినా వుచ్చమానమత్థం. పరిహారేనాతి భగవన్తం గరుం కత్వా అగారవపరిహారేన, ఉజుకభావాపనయనేన వా, ఉజుకవుత్తిం పరిహరిత్వా వఙ్కవుత్తియావ యథాచిన్తితమత్థం పుచ్ఛన్తో ఏవమాహాతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘ఉజుకమేవ పుచ్ఛయమానో అగారవో వియ హోతీ’’తి.

నిచ్చదానఅనుకులయఞ్ఞవణ్ణనా

౩౪౯. ఉట్ఠాయాతి దానే ఉట్ఠానవీరియమాహ, సముట్ఠాయాతి తస్స సాతచ్చకిరియం. కసివాణిజ్జాదికమ్మాని అకరోన్తో దలిద్దియాదిఅనత్థాపత్తియా నస్సిస్సతీతి అధిప్పాయో. అప్పసమ్భారతరో చేవ మహప్ఫలతరో చాతి సఙ్ఖేపతో అట్ఠకథాయం వుత్తో పాళియం పన ‘‘అప్పత్థతరో చ అప్పసమారమ్భతరో చ మహప్ఫలతరో చ మహానిసంసతరో చా’’తి పాఠో. తత్థ అప్పసమ్భారతరోతి అతివియ పరిత్తసమ్భారో, అసమారబ్భియసమ్భారో. అప్పత్థతరోతి పన అతివియ అప్పకిచ్చో, అత్థో చేత్థ కిచ్చం, త్థ-కారస్స ట్ఠ-కారం కత్వా ‘‘అప్పట్ఠతరో’’తిపి పాఠో. సమ్మా ఆరభీయతి యఞ్ఞో ఏతేనాతి సమారమ్భో, సమ్భారసమ్భరణవసేన పవత్తసత్తపీళా, అప్పో సమారమ్భో ఏతస్సాతి తథా, అయం పనాతిసయేనాతి అప్పసమారమ్భతరో. విపాకసఞ్ఞితం మహన్తం సదిసం ఫలమేతస్సాతి మహప్ఫలో, అయం పనాతిసయేనాతి మహప్ఫలతరో. ఉదయసఞ్ఞితం మహన్తం నిస్సన్దాదిఫలమేతస్సాతి మహానిసంసో, అయం పనాతిసయేనాతి మహానిసంసతరో.ధువదానానీతి ధువాని థిరాని అవిచ్ఛిన్నాని కత్వా దాతబ్బదానాని. నిచ్చభత్తానీతి ఏత్థ భత్తసీసేన చతుపచ్చయగ్గహణం. అనుకులయఞ్ఞానీతి అనుకులం కులానుక్కమం ఉపాదాయ దాతబ్బదానాని. తేనాహ ‘‘అమ్హాక’’న్తిఆది. యాని పవత్తేతబ్బాని, తాని అనుకులయఞ్ఞాని నామాతి యోజేతబ్బం. నిబద్ధదానానీతి నిబన్ధేత్వా నియమేత్వా పవేణీవసేన పవత్తితదానాని.

హత్థిదన్తేన కతా దన్తమయసలాకా, యత్థ దాయకానం నామం అఙ్కన్తి, ఇమినా తం నిచ్చభత్తం సలాకదానవసేనాతి దస్సేతి. తం కులన్తి అనాథపిణ్డికకులం. దాలిద్దియేనాతి దలిద్దభావేన. ‘‘ఏకసలాకతో ఉద్ధం దాతుం నాసక్ఖీ’’తి ఇమినా ఏకేనపి సలాకదానేన నిబద్ధదానం ఉపచ్ఛిన్దితుమదత్వా అనురక్ఖణమాహ. రఞ్ఞోతి సేతవాహనరఞ్ఞో.

ఆదీని వత్వాతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన ‘‘కస్మా సేనో వియ మంసపేసిం పక్ఖన్దిత్వా గణ్హాసీ’’తి ఏవమాదీనం సమసమదానే ఉస్సుక్కనవచనానం సఙ్గహో. గలగ్గాహాతి గలగ్గహణా. ‘‘కమ్మచ్ఛేదవసేనా’’తి ఇమినా అత్తనో అత్తనో కమ్మోకాసాదానమ్పి పీళాయేవాతి దస్సేతి. సమారమ్భసద్దో చేత్థ పీళనత్థోతి ఆహ ‘‘పీళాసఙ్ఖాతో సమారమ్భో’’తి. పుబ్బచేతనాముఞ్చచేతనాఅపరచేతనాసమ్పత్తియా దాయకవసేన తీణి అఙ్గాని, వీతరాగతావీతదోసతావీతమోహతాపటిపత్తియా దక్ఖిణేయ్యవసేన చ తీణీతి ఏవం ఛళఙ్గసమన్నాగతా హోతి దక్ఖిణా, ఛళఙ్గుత్తరే నన్దమాతాసుత్తఞ్చ (అ. ని. ౬.౩౭) తస్సత్థస్స సాధకం. అపరాపరం ఉప్పజ్జనకచేతనావసేన మహానదీ వియ, మహోఘో వియ చ ఇతో చితో చ అభిసన్దిత్వా పక్ఖన్దిత్వా పవత్తితో పుఞ్ఞమేవ పుఞ్ఞాభిసన్దో. తథావిధన్తి పమాణస్స కాతుం అసుకరత్తమాహ. కారణమహత్తేన ఫలమహత్తమ్పి వేదితబ్బం ఉపరి నజ్జా వుట్ఠియా మహోఘో వియాతి వుత్తం ‘‘తస్మా’’తిఆది.

౩౫౦. నవనవోతి సబ్బదా అభినవో, దివసే దివసే దాయకస్స బ్యాపారాపజ్జనతో కిచ్చపరియోసానం నత్థీతి వుత్తం ‘‘ఏకేనా’’తిఆది. యథారద్ధస్స ఆవాసస్స కతిపయేనాపి కాలేన పరిసమాపేతబ్బతో కిచ్చపరియోసానం అత్థీతి ఆహ ‘‘పణ్ణసాల’’న్తిఆది. మహావిహారేపి కిచ్చపరియోసానస్స అత్థితాఉపాయం దస్సేతుం ‘‘ఏకవారం ధనపరిచ్చాగం కత్వా’’తి వుత్తం. సుత్తన్తపరియాయేనాతి సబ్బాసవసుత్తన్తాదిపాళినయేన. నవానిసంసాతి సీతపటిఘాతాదయో పటిసల్లానారామపరియోసానా యథాపచ్చవేక్ఖణం గణితా నవ ఉదయా, అప్పమత్తతాయ చేతే వుత్తా.

యస్మా పన ఆవాసం దేన్తేన నామ సబ్బమ్పి పచ్చయజాతం దిన్నమేవ హోతి. యథాహ సంయుత్తాగమవరలఞ్ఛకే ‘‘సో చ సబ్బదదో హోతి యో దదాతి ఉపస్సయ’’న్తి (సం. ని. ౧.౪౨), సదా పుఞ్ఞపవడ్ఢనూపాయఞ్చ ఏతం. వుత్తఞ్హి తత్థేవ ‘‘యే దదన్తి ఉపస్సయం, తేసం దివా చ రత్తో చ, సదా పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తి (సం. ని. ౧.౪౭) తథా హి ద్వే తయో గామే పిణ్డాయ చరిత్వా కిఞ్చి అలద్ధా ఆగతస్సాపి ఛాయూదకసమ్పన్నం ఆరామం పవిసిత్వా నహాయిత్వా పతిస్సయే ముహుత్తం నిపజ్జిత్వా ఉట్ఠాయ నిసిన్నస్స కాయే బలం ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తం వియ హోతి. బహి విచరన్తస్స చ కాయే వణ్ణధాతు వాతాతపేహి కిలమతి, పతిస్సయం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ ముహుత్తం నిపన్నస్స విసభాగసన్తతి వూపసమ్మతి, సభాగసన్తతి పతిట్ఠాతి, వణ్ణధాతు ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తా వియ హోతి. బహి విచరన్తస్స చ పాదే కణ్టకో విజ్ఝతి, ఖాణు పహరతి, సరీసపాదిపరిస్సయా చేవ చోరభయఞ్చ ఉప్పజ్జతి, పతిస్సయం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ నిపన్నస్స సబ్బే తే పరిస్సయా న హోన్తి, సజ్ఝాయన్తస్స ధమ్మపీతిసుఖం, కమ్మట్ఠానం మనసి కరోన్తస్స ఉపసమసుఖఞ్చ ఉప్పజ్జతి బహిద్ధా విక్ఖేపాభావతో. బహి విచరన్తస్స చ కాయే సేదా ముచ్చన్తి అక్ఖీని ఫన్దన్తి, సేనాసనం పవిసనక్ఖణే మఞ్చపీఠాదీని న పఞ్ఞాయన్తి, ముహుత్తం నిపన్నస్స పన అక్ఖిపసాదో ఆహరిత్వా పక్ఖిత్తో వియ హోతి, ద్వారవాతపానమఞ్చపీఠాదీని పఞ్ఞాయన్తి. ఏతస్మిఞ్చ ఆవాసే వసన్తం దిస్వా మనుస్సా చతూహి పచ్చయేహి సక్కచ్చం ఉపట్ఠహన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ఆవాసం దేన్తేన…పే… హోతీ’’తి ‘‘సదా పుఞ్ఞపవడ్ఢనూపాయఞ్చ ఏత’’న్తి చ, తస్మా ఏతే యథావుత్తా సబ్బేపి ఆనిసంసా వేదితబ్బా.

ఖన్ధకపరియాయేనాతి సేనాసనక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౨౯౪) ఆగతవినయపాళినయేన. తత్థ హి ఆగతా –

‘‘సీతం ఉణ్హం పటిహన్తి, తతో వాళమిగాని చ;

సరీసపే చ మకసే, సిసిరే చాపి వుట్ఠియో.

తతో వాతాతపో ఘోరో, సఞ్జాతో పటిహఞ్ఞతి;

లేణత్థఞ్చ సుఖత్థఞ్చ, ఝాయితుఞ్చ విపస్సితుం.

విహారదానం సఙ్ఘస్స, అగ్గం బుద్ధేన వణ్ణితం;

తస్మా హి పణ్డితో పోసో, సమ్పస్సం అత్థమత్తనో.

విహారే కారయే రమ్మే, వాసయేత్థ బహుస్సుతే;

తేసం అన్నఞ్చ పానఞ్చ, వత్థసేనాసనాని చ.

దదేయ్య ఉజుభూతేసు, విప్పసన్నేన చేతసా;

తే తస్స ధమ్మం దేసేన్తి, సబ్బదుక్ఖపనూదనం;

యం సో ధమ్మం ఇధఞ్ఞాయ, పరినిబ్బాతి అనాసవో’’తి. –

రాజగహసేట్ఠాదీనం విహారదానేన అనుమోదనాగాథాయో పేయ్యాలవసేన దస్సితా. తత్థ సీతం ఉణ్హన్తి ఉతువిసభాగవసేన వుత్తం. సిసిరే చాపి వుట్ఠియోతి ఏత్థ సిసిరోతి సమ్ఫుసితకవాతో వుచ్చతి. వుట్ఠియోతి ఉజుకమేఘవుట్ఠియో ఏవ. ఏతాని సబ్బాని ‘‘పటిహన్తీ’’తి ఇమినావ పదేన యోజేతబ్బాని.

పటిహఞ్ఞతీతి విహారేన పటిహఞ్ఞతి. లేణత్థన్తి నిలీయనత్థం. సుఖత్థన్తి సీతాదిపరిస్సయాభావేన సుఖవిహారత్థం. ‘‘ఝాయితుఞ్చ విపస్సితు’’న్తి ఇదమ్పి పదద్వయం ‘‘సుఖత్థఞ్చా’’తి ఇమినావ పదేన యోజేతబ్బం. ఇదఞ్హి వుత్తం హోతి – సుఖత్థఞ్చ విహారదానం, కతమసుఖత్థం? ఝాయితుం, విపస్సితుఞ్చ యం సుఖం తదత్థం. అథ వా పరపదేనపి యోజేతబ్బం – ఝాయితుఞ్చ విపస్సితుఞ్చ విహారదానం, ‘‘ఇధ ఝాయిస్సతి విపస్సిస్సతీ’’తి దదతో విహారదానం సఙ్ఘస్స అగ్గం బుద్ధేన వణ్ణితం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సో చ సబ్బదదో హోతి, యో దదాతి ఉపస్సయ’’న్తి (సం. ని. ౧.౪౨).

యస్మా చ అగ్గం వణ్ణితం, తస్మా హి పణ్డితో పోసోతి గాథా. వాసయేత్థ బహుస్సుతేతి ఏత్థ విహారే పరియత్తిబహుస్సుతే చ పటివేధబహుస్సుతే చ వాసేయ్య. తేసం అన్నఞ్చాతి యం తేసం అనుచ్ఛవికం అన్నఞ్చ పానఞ్చ వత్థాని చ మఞ్చపీఠాదిసేనాసనాని చ, తం సబ్బం తేసు ఉజుభూతేసు అకుటిలచిత్తేసు. దదేయ్యాతి నిదహేయ్య. తఞ్చ ఖో విప్పసన్నేన చేతసా, న చిత్తప్పసాదం విరాధేత్వా. ఏవం విప్పసన్నచిత్తస్స హి తే తస్స ధమ్మం దేసేన్తి…పే… పరినిబ్బాతి అనాసవోతి అయమేత్థ అట్ఠకథానయో.

అయం పన ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన (దీ. ని. టీ. ౧.౩౫౦) చేవ ఆచరియసారిపుత్తత్థేరేన (సారత్థ. టీ. ౩.౨౯౫) చ సంవణ్ణితో టీకానయో – సీతన్తి అజ్ఝత్తం ధాతుక్ఖోభవసేన వా బహిద్ధా ఉతువిపరిణామవసేన వా ఉప్పజ్జనకసీతం. ఉణ్హన్తి అగ్గిసన్తాపం, తస్స వనడాహాదీసు సమ్భవో దట్ఠబ్బో. పటిహన్తీతి పటిబాధతి యథా తదుభయవసేన కాయచిత్తానం బాధనం న హోతి, ఏవం కరోతి. సీతుణ్హబ్భాహతే హి సరీరే విక్ఖిత్తచిత్తో భిక్ఖు యోనిసో పదహితుం న సక్కోతి, వాళమిగానీతి సీహబ్యగ్ఘాదిచణ్డమిగే. గుత్తసేనాసనఞ్హి ఆరఞ్ఞకమ్పి పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ నిసిన్నస్స తే పరిస్సయా న హోన్తి. సరీసపేతి యే కేచి సరన్తే గచ్ఛన్తే దీఘజాతికే సప్పాదికే. మకసేతి నిదస్సనమత్తమేతం, టంసాదీనమ్పి ఏతేనేవ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సిసిరేతి సిసిరకాలవసేన, సత్తాహవద్దలికాదివసేన చ ఉప్పన్నే సిసిరసమ్ఫస్సే. వుట్ఠియోతి యదా తదా ఉప్పన్నా వస్సవుట్ఠియో పటిహన్తీతి యోజనా.

వాతాతపో ఘోరోతి రుక్ఖగచ్ఛాదీనం ఉమ్మూలభఞ్జనాదివసేన పవత్తియా ఘోరో సరజఅరజాదిభేదో వాతో చేవ గిమ్హపరిళాహసమయేసు ఉప్పత్తియా ఘోరో సూరియాతపో చ పటిహఞ్ఞతి పటిబాహీయతి. లేణత్థన్తి నానారమ్మణతో చిత్తం నివత్తేత్వా పటిసల్లానారామత్థం. సుఖత్థన్తి వుత్తపరిస్సయాభావేన ఫాసువిహారత్థం. ఝాయితున్తి అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు యత్థ కత్థచి చిత్తం ఉపనిబన్ధిత్వా ఉపనిజ్ఝాయితుం. విపస్సితున్తి అనిచ్చాదితో సఙ్ఖారే సమ్మసితుం.

విహారేతి పతిస్సయే. కారయేతి కారాపేయ్య. రమ్మేతి మనోరమే నివాససుఖే. వాసయేత్థ బహుస్సుతేతి కారేత్వా పన ఏత్థ విహారే బహుస్సుతే సీలవన్తే కల్యాణధమ్మే నివాసేయ్య, తే నివాసేన్తో పన తేసం బహుస్సుతానం యథా పచ్చయేహి కిలమథో న హోతి, ఏవం అన్నఞ్చ పానఞ్చ వత్థసేనాసనాని చ దదేయ్య ఉజుభూతేసు అజ్ఝాసయసమ్పన్నేసు కమ్మకమ్మఫలానం, రతనత్తయగుణానఞ్చ సద్దహనేన విప్పసన్నేన చేతసా.

ఇదాని గహట్ఠపబ్బజితానం అఞ్ఞమఞ్ఞూపకారితం దస్సేతుం ‘‘తే తస్సా’’తి గాథమాహ. తత్థ తేతి బహుస్సుతా. తస్సాతి ఉపాసకస్స. ధమ్మం దేసేన్తీతి సకలవట్టదుక్ఖపనూదనం సద్ధమ్మం దేసేన్తి. యం సో ధమ్మం ఇధఞ్ఞాయాతి సో ఉపాసకో యం సద్ధమ్మం ఇమస్మిం సాసనే సమ్మాపటిపజ్జనేన జానిత్వా అగ్గమగ్గాధిగమనేన అనాసవో హుత్వా పరినిబ్బాతి ఏకాదసగ్గివూపసమేన సీతి భవతీతి.

సీతపటిఘాతాదికా విపస్సనావసానా తేరస, అన్నాదిలాభో, ధమ్మస్సవనం, ధమ్మావబోధో, పరినిబ్బానన్తి ఏవమేత్థ సత్తరస ఆనిసంసా వుత్తా.

పటిగ్గహణకానం విహారవసేన ఉప్పన్నఫలానురూపమ్పి దాయకానం విహారదానఫలం వేదితబ్బం. యేభుయ్యేన హి కమ్మసరిక్ఖకఫలం లభన్తీతి ఆహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. ‘‘సఙ్ఘస్స పన పరిచ్చత్తత్తా’’తి ఇమినా సఙ్ఘికవిహారమేవ పధానవసేన వదతి, సఙ్ఘికవిహారో నామేస చాతుద్దిసం సఙ్ఘం ఉద్దిస్స కతవిహారో, యం సన్ధాయ పదభాజనియం వుత్తం ‘‘సఙ్ఘికో నామ విహారో సఙ్ఘస్స దిన్నో హోతి పరిచ్చత్తో’’తి. యత్థ హి చేతియం పతిట్ఠితం హోతి, ధమ్మస్సవనం కరీయతి, చతూహి దిసాహి భిక్ఖూ ఆగన్త్వా అప్పటిపుచ్ఛిత్వాయేవ పాదే ధోవిత్వా కుఞ్చికాయ ద్వారం వివరిత్వా సేనాసనం పటిజగ్గిత్వా యథాఫాసుకం గచ్ఛన్తి, సో అన్తమసో చతురతనికాపి పణ్ణసాలా హోతు, చాతుద్దిసం సఙ్ఘం ఉద్దిస్స కతవిహారోత్వేవ వుచ్చతి.

౩౫౧. లోభం నిగ్గణ్హితుం అసక్కోన్తస్స దుప్పరిచ్చజా. ‘‘ఏకభిక్ఖుస్స వా’తిఆది ఉపాసకానం తథా సమాదానే ఆచిణ్ణం, దళ్హతరం సమాదానఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం, సరణం పన తేసం సామం సమాదిన్నమ్పి సమాదిన్నమేవ హోతీ’’తి వదన్తి. సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా సన్తికేతి యోజనా. తత్థాతి యథాగహితే సరణే, ‘‘తస్సా’’తిపి పాఠో, యథాగహితసరణస్సాతి అత్థో. నత్థి పునప్పునం కత్తబ్బతాతి విఞ్ఞూజాతికే సన్ధాయ వుత్తం. విఞ్ఞూజాతికానమేవ హి సరణాదిఅత్థకోసల్లానం సువణ్ణఘటే సీహవసా వియ అకుప్పం సరణగమనం తిట్ఠతి. ‘‘జీవితపరిచ్చాగమయం పుఞ్ఞ’’న్తి చ ఇదం ‘‘సచే త్వం యథాగహితం సరణం న భిన్దిస్సతి, ఏవాహం తం మారేమీ’’తి కామం కోచి తిణ్హేన సత్థేన జీవితా వోరోపేయ్య, తథాపి ‘‘నేవాహం బుద్ధం ‘న బుద్ధో’తి, ధమ్మం ‘న ధమ్మో’తి, సఙ్ఘం ‘న సఙ్ఘో’తి వదామీ’’తి దళ్హతరం కత్వా గహితసరణస్స వసేన వుత్తం. ‘‘సగ్గసమ్పత్తిం దేతీ’’తి నిదస్సనమత్తమేతం. ఫలానిసంసాని పనస్స సరణగమనవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౫౦ సరణగమనకథా) వుత్తానేవ.

౩౫౨. వక్ఖమాననయేన వేరహేతుతాయ వేరం వుచ్చతి పాణాతిపాతాదిపాపధమ్మో, తం మణతి ‘‘మయి ఇధ ఠితాయ కథమాగచ్ఛసీ’’తి తజ్జేన్తీ వియ నివారేతీతి వేరమణీ, తతో వా పాపధమ్మతో విరమతి ఏతాయాతి ‘‘విరమణీ’’తి వత్తబ్బే నిరుత్తినయేన ఇ-కారస్స ఏ-కారం కత్వా ‘‘వేరమణీ’’తి వుత్తం. ఖుద్దకపాఠట్ఠకథాయం పనాహ ‘‘వేరమణిసిక్ఖాపదం, విరమణిసిక్ఖాపదన్తి ద్విధాసజ్ఝాయం కరోన్తీ’’తి (ఖు. పా. అట్ఠ. సాధారణవిభావనా) కుసలచిత్తసమ్పయుత్తావేత్థ విరతి అధిప్పేతా, న ఫలసమ్పయుత్తా యఞ్ఞాధికరణతో. అసమాదిన్నసీలస్స సమ్పత్తతో యథూపట్ఠితవీతిక్కమితబ్బవత్థుతో విరతి సమ్పత్తవిరతి. సమాదానవసేన ఉప్పన్నా విరతి సమాదానవిరతి. సేతు వుచ్చతి అరియమగ్గో, తప్పరియాపన్నా హుత్వా పాపధమ్మానం సముచ్ఛేదవసేన ఘాతనప్పవత్తా విరతి సేతుఘాతవిరతి. అఞ్ఞత్ర ‘‘సముచ్ఛేదవిరతీ’’తిపి వుత్తా. ఇదాని తా సరూపతో దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. జాతి…పే… దీనీతి అపదిసితబ్బజాతిగోత్తకులాదీని. ఆదిసద్దేన వయబాహుసచ్చాదీనం సఙ్గహో. పరిహరతీతి అవీతిక్కమవసేన పరివజ్జేతి, సీహళదీపే చక్కనఉపాసకస్స వియ సమ్పత్తవిరతి వేదితబ్బా.

‘‘పాణం న హనామీ’’తిఆదీసు ఆదయత్థేన ఇతి-సద్దేన, వికప్పత్థేన వా-సద్దేన వా ‘‘అదిన్నం నాదియామి, అదిన్నాదానా విరమామి, వేరమణిం సమాదియామీ’’తి ఏవమాదీనం పచ్చేకమత్థానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సిక్ఖాపద’’ మిచ్చేవ అవత్వా ‘‘సిక్ఖాపదానీ’’తి వుత్తం. పాణాతిపాతా వేరమణిన్తి సమ్బన్ధో. సమాదియామీతి సమ్మా ఆదియామి, అవీతిక్కమాధిప్పాయేన, అఖణ్డా’ ఛిద్దా’ కమ్మాసా’ సబలకారితాయ చ గణ్హామీతి వుత్తం హోతి. ఉత్తరవడ్ఢమానపబ్బతవాసిఉపాసకస్స (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౮౯ కుసలకమ్మపథవణ్ణనా; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౧౦౯-౧౧౧; ధ. స. అట్ఠ. కుసలకమ్మపథవణ్ణనా) వియ సమాదానవిరతి వేదితబ్బా.

మగ్గసమ్పయుత్తాతి సమ్మాదిట్ఠియాదిమగ్గసమ్పయుత్తా. ఇదాని తత్థా తత్థాగతేసు ధమ్మతో, కోట్ఠాసతో, ఆరమ్మణతో, వేదనాతో, మూలతో, ఆదానతో, భేదతోతిఆదినా అనేకధా వినిచ్ఛయేసు సఙ్ఖేపేనేవ ఆరమ్మణతో వినిచ్ఛయం దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. పురిమా ద్వేతి సమ్పత్తసమాదానవిరతియో. ‘‘జీవితిన్ద్రియాదివత్థూ’’తి పరమత్థతో పాణో వుత్తో, పఞ్ఞత్తితో పన ‘‘సత్తాదివత్థూ’’తి వత్తబ్బం, ఏవఞ్హి ‘‘సత్తేయేవ ఆరభిత్వా పాణాతిపాతా, అబ్రహ్మచరియా చ విరమతీ’’తి (ఖు. పా. అట్ఠ. ఏకతానానతాదివినిచ్ఛయ) ఖుద్దకాగమట్ఠకథావచనేన సంసన్దతి సమేతీతి. ఆదిసద్దేన చేత్థ సత్తసఙ్ఖారవసేన అదిన్నవత్థు, తథా ఫోట్ఠబ్బవత్థు, వితథవత్థు, సఙ్ఖారవసేనేవ సురామేరయవత్థూతి ఏతేసం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తన్తీతి యథావుత్తం వీతిక్కమవత్థుం ఆలమ్బిత్వా వీతిక్కమనచేతనాసఙ్ఖాతవిరమితబ్బవత్థుతో విరమణవసేన పవత్తన్తి. పచ్ఛిమాతి సేతుఘాతవిరతి. నిబ్బానారమ్మణావ తథాపి కిచ్చసాధనతో. ఇమినా పన తత్థేవ ఆగతేసు తీసు ఆచరియవాదేసు ద్వే పటిబాహిత్వా ఏకస్సేవానుజాననం వేదితబ్బం.

‘‘సమ్పత్తవిరతి, హి సమాదానవిరతి చ యదేవ పజహతి, తం అత్తనో పాణాతిపాతాదిఅకుసలమేవారమ్మణం కత్వా పవత్తతీ’’తి కేచి వదన్తి. ‘‘సమాదానవిరతి యతో విరమతి, తం అత్తనో వా పరేసం వా పాణాతిపాతాదిఅకుసలమేవాలమ్బణం కత్వా పవత్తతి. సమ్పత్తవిరతి పన యతో విరమతి, తేసం పాణాతిపాతాదీనం ఆలమ్బణానేవ ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తతీ’’తి అపరే. ‘‘ద్వయమ్పి చేతం యతో పాణాతిపాతాదిఅకుసలతో విరమతి, తేసమారమ్మణభూతం వీతిక్కమితబ్బవత్థుమేవాలమ్బణం కత్వా పవత్తతి. పురిమపురిమపదత్థఞ్హి వీతిక్కమవత్థుమాలమ్బణం కత్వా పచ్ఛిమపచ్ఛిమపదత్థతో విరమితబ్బవత్థుతో విరమతీ’’తి అఞ్ఞే. పఠమవాదో చేత్థ అయుత్తోయేవ. కస్మా? తస్స అత్తనో పాణాతిపాతాదిఅకుసలస్స పచ్చుప్పన్నాభావతో, అబహిద్ధాభావతో చ. సిక్ఖాపదవిభఙ్గే హి పఞ్చన్నం సిక్ఖాపదానం పచ్చుప్పన్నారమ్మణతా, బహిద్ధారమ్మణతా చ వుత్తా. తథా దుతియవాదోపి అయుత్తోయేవ. కస్మా? పురిమవాదేన సమ్మిస్సత్తా, పరేసం పాణాతిపాతాదిఅకుసలారమ్మణభావే చ అనేకన్తి కత్తా, ద్విన్నం ఆలమ్బణప్పభేదవచనతో చ. తతియవాదో పన యుత్తో సబ్బభాణకానమభిమతో, తస్మా తదేవ అనుజానాతీతి దట్ఠబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘తీసు ఆచరియవాదేసు ద్వే పటిబాహిత్వా ఏకస్సేవానుజాననం వేదితబ్బ’’న్తి.

ఏత్థాహ – యజ్జేతం విరతిద్వయం జీవితిన్ద్రియాదివీతిక్కమితబ్బవత్థుమేవాలమ్బణం కత్వా పవత్తేయ్య, ఏవం సతి అఞ్ఞం చిన్తేన్తో అఞ్ఞం కరేయ్య, యఞ్చ పజహతి, తం న జానేయ్యాతి అయ’మనధిప్పేతో అత్థో ఆపజ్జతీతి? వుచ్చతే – న హి కిచ్చసాధనవసేన పవత్తేన్తో ‘‘అఞ్ఞం చిన్తేన్తో అఞ్ఞం కరోతీ’’తి వా ‘‘యఞ్చ పజహతి, తం న జానాతీ’’తి వా వుచ్చతి. యథా పన అరియమగ్గో నిబ్బానారమ్మణోవ కిలేసే పజహతి, ఏవం జీవితిన్ద్రియాదివత్థారమ్మణమ్పేతం విరతిద్వయం పాణాతిపాతాదీని దుస్సీల్యాని పజహతి. తేనాహు పోరాణా –

‘‘ఆరభిత్వాన అమతం, జహన్తో సబ్బపాపకే;

నిదస్సనఞ్చేత్థ భవే, మగ్గట్ఠోరియపుగ్గలో’’తి. (ఖు. పా. అట్ఠ. ఏకతానానతావినిచ్ఛయ);

ఇదాని సఙ్ఖేపేనేవ ఆదానతో, భేదతో వా వినిచ్ఛయం దస్సేతుం ‘‘ఏత్థా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘పఞ్చఙ్గసమన్నాగతం సీలం సమాదియామీ’’తిఆదినా ఏకతో ఏకజ్ఝం గణ్హాతి. ఏవమ్పి హి కిచ్చవసేన ఏతాసం పఞ్చవిధతా విఞ్ఞాయతి. సబ్బానిపి భిన్నాని హోన్తి ఏకజ్ఝం సమాదిన్నత్తా. న హి తదా పఞ్చఙ్గికత్తం సీలస్స సమ్పజ్జతి. యం తు వీతిక్కన్తం, తేనేవ కమ్మబద్ధో. ‘‘పాణాతిపాతా వేరమణిసిక్ఖాపదం సమాదియామీ’’తిఆదినా ఏకేకం విసుం విసుం గణ్హాతి. ‘‘వేరమణిసిక్ఖాపద’’న్తి చ ఇదం సమాసభావేన ఖుద్దకపాఠట్ఠకథాయం (ఖు. పా. అట్ఠ. సాధారణవిభావనా) వుత్తం, పాళిపోత్థకేసు పన ‘‘వేరమణి’’న్తి నిగ్గహితన్తమేవ బ్యాసభావేన దిస్సతి. గహట్ఠవసేన చేతం వుత్తం. సామణేరానం పన యథా తథా వా సమాదానే ఏకస్మిం భిన్నే సబ్బానిపి భిన్నాని హోన్తి పారాజికాపత్తితో. ఇతి ఏకజ్ఝం, పచ్చేకఞ్చ సమాదానే విసేసో ఇధ వుత్తో, ఖుద్దకాగమట్ఠకథాయం పన ‘‘ఏకజ్ఝం సమాదియతో ఏకాయేవ విరతి ఏకావ చేతనా హోతి, కిచ్చవసేన పనేతాసం పఞ్చవిధత్తం విఞ్ఞాయతి. పచ్చేకం సమాదియతో పన పఞ్చేవ విరతియో, పఞ్చ చ చేతనా హోన్తీ’’తి (ఖు. పా. అట్ఠ. ఏకతానానతాదివినిచ్ఛయ) అయం విసేసో వుత్తో. భేదేపి ‘‘యథా తథా వా సమాదియన్తు, సామణేరానం ఏకస్మిం భిన్నే సబ్బానిపి భిన్నాని హోన్తి. పారాజికట్ఠానియాని హి తాని తేసం. యం తు వీతిక్కన్తం హోతి, తేనేవ కమ్మబద్ధో. గహట్ఠానం పన ఏకస్మిం భిన్నే ఏకమేవ భిన్నం హోతి, యతో తేసం తంసమాదానేనేవ పున పఞ్చఙ్గికత్తం సీలస్స సమ్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. యథావుత్తోపి దీఘభాణకానం వాదో అపరేవాదో నామ తత్థ కతో.

సేతుఘాతవిరతియా పన భేదో నామ నత్థి పటిపక్ఖసముచ్ఛిన్దనేన అకుప్పసభావత్తా. తదేవత్థం దస్సేన్తేన ‘‘భవన్తరేపీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘భవన్తరేపీ’’తి ఇమినా అత్తనో అరియభావం అజానన్తోపీతి అత్థం విఞ్ఞాపేతి. జీవితహేతుపి, పగేవ అఞ్ఞహేతు. ‘‘నేవ పాణం హనతి, న సురం పివతీ’’తి ఇదం మజ్ఝేపేయ్యాలనిద్దిట్ఠం, మిగపదవళఞ్జననయేన వా వుత్తం. సురన్తి చ నిదస్సనమత్తం. సబ్బమ్పి హి సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానానుయోగం న కరోతి. ‘‘మజ్జన్తి తదేవ ఉభయం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి సురాసవవినిముత్తం మదనీయ’’న్తి (సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౧౧౩౪) సంయుత్తమహావగ్గట్ఠకథాయం వుత్తం. ఖుద్దకపాఠట్ఠకథాయఞ్చ ‘‘తదుభయమేవ మదనీయట్ఠేన మజ్జం, యం వా పనఞ్ఞమ్పి కిఞ్చి అత్థి మదనీయం, యేన పీతేన మత్తో హోతి పమత్తో, ఇదం వుచ్చతి మజ్జ’’న్తి (ఖు. పా. అట్ఠ. పురిమపఞ్చసిక్ఖాపదవణ్ణనా) ‘‘సచే పిస్సా’’తిఆదినా తత్థేవ విసేసదస్సనం, అజానన్తస్సపి ఖీరమేవ ముఖం పవిసతి,న సురా, పగేవ జానన్తస్స. కోఞ్చసకుణానన్తి కున్తసకుణానం. సచేపి ముఖే ఖీరమిస్సకే ఉదకే పక్ఖిపన్తీతి యోజేతబ్బం. ‘‘న చేత్థ ఉపమోపమేయ్యానం సమ్బద్ధతా సియా కోఞ్చసకుణానం యోనిసిద్ధత్తా’’తి కోచి వదేయ్యాతి ఆహ ‘‘ఇద’’న్తిఆది. యోనిసిద్ధన్తి మనుస్సతిరచ్ఛానానం ఉద్ధం తిరియమేవ దీఘతా వియ, బకానం మేఘసద్దేన, కుక్కుటీనం వాతేన గబ్భగ్గహణం వియ చ జాతిసిద్ధం, ఇతి కోచి వదేయ్య చేతి అత్థో. ‘‘చేవా’’తిపి పాఠం వత్వా సముచ్చయత్థమిచ్ఛన్తి కేచి. ధమ్మతాసిద్ధన్తి బోధిసత్తే కుచ్ఛిగతే బోధిసత్తమాతు సీలం వియ, విజాతే తస్సా దివఙ్గమనం వియ చ సభావేన సిద్ధం, మగ్గధమ్మతాయ వా అరియమగ్గానుభావేన సిద్ధన్తి వేదితబ్బన్తి విస్సజ్జేయ్యాతి అత్థో.

దిట్ఠిజుకరణం నామ భారియం దుక్కరం, తస్మా సరణగమనం సిక్ఖాపదసమాదానతో మహట్ఠతరమేవ, న అప్పట్ఠతరన్తి అధిప్పాయో. ఏతన్తి సిక్ఖాపదం. యథా వా తథా వా గణ్హన్తస్సాపీతి ఆదరం గారవమకత్వా సమాదియన్తస్సాపి. సాధుకం గణ్హన్తస్సాపీతి సక్కచ్చం సీలాని సమాదియన్తస్సాపి అప్పట్ఠతరమేవ, అప్పసమారమ్భతరఞ్చ, న దిగుణం ఉస్సాహో కరణీయోతి వుత్తం హోతి. సీలం ఇధ అభయదానతాయ దానం, అనవసేసం వా సత్తనికాయం దయతి రక్ఖతీతి దానం. అయమేత్థ అట్ఠకథాముత్తకనయో – సరణం ఉపగతేన కాయవాచాచిత్తేహి సక్కచ్చం వత్థుత్తయపూజా కాతబ్బా, తత్థ చ సంకిలేసో సాధుకం పరిహరితబ్బో, సిక్ఖాపదాని పన సమాదానమత్తం, సమ్పత్తవత్థుతో విరమణమత్తఞ్చాతి సరణగమనతో సీలస్స అప్పట్ఠతరతా, అప్పసమారమ్భతరతా చ వేదితబ్బా. సబ్బేసం సత్తానం జీవితదానాదినా దణ్డనిధానతో, సకలలోకియలోకుత్తర గుణాధిట్ఠానతో చస్స మహప్ఫలతరతా, మహానిసంసతరతా చ దట్ఠబ్బాతి.

తమత్థం పాళియా సాధేన్తో ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘అగ్గానీ’’తి ఞాతత్తా అగ్గఞ్ఞాని. చిరరత్తతాయ ఞాతత్తా రత్తఞ్ఞాని. ‘‘అరియానం సాధూనం వంసానీ’’తి ఞాతత్తా వంసఞ్ఞాని. పురిమకానం ఆదిపురిసానం ఏతానీతి పోరాణాని. సబ్బసో కేనచిపి పకారేన సాధూహి న కిణ్ణాని న ఛడ్డితానీతి అసంకిణ్ణాని. అయఞ్చ నయో నేసం యథా అతీతే, ఏవం ఏతరహి, అనాగతే చాతి ఆహ ‘‘అసంకిణ్ణపుబ్బానీ’’తిఆది. అతీతే హి కాలే అసంకిణ్ణభావస్స ‘‘అసంకిణ్ణపుబ్బానీ’’తి నిదస్సనం, పచ్చుప్పన్నే ‘‘న సఙ్కియన్తీ’’తి, అనాగతే ‘‘న సఙ్కియిస్సన్తీ’’తి. అతోయేవ అప్పటికుట్ఠాని న పటిక్ఖిత్తాని. న హి కదాచిపి విఞ్ఞూ సమణబ్రాహ్మణా హింసాదిపాపధమ్మం అనుజానన్తి. అపరిమాణానం సత్తానం అభయం దేతీతి సబ్బేసు భూతేసు నిహితదణ్డత్తా సకలస్సపి సత్తనికాయస్స భయాభావం దేతి. న హి అరియసావకతో కస్సచి భయం హోతి. అవేరన్తి వేరాభావం. అబ్యాపజ్ఝన్తి నిద్దుక్ఖతం. ‘‘అపరిమాణానం సత్తానం అభయం దత్వా’’తిఆది ఆనిసంసదస్సనం, హేతుమ్పి చేత్థ త్వా-సద్దో యథా ‘‘మాతరం సరిత్వా రోదతీ’’తి.

యం కిఞ్చి చజనలక్ఖణం, సబ్బం తం యఞ్ఞోతి ఆహ ‘‘ఇదఞ్చ పనా’’తిఆది. న ను చ పఞ్చసీలం సబ్బకాలికం. అబుద్ధుప్పాదకాలేపి హి విఞ్ఞూ తం సమాదియన్తి, న చ ఏకన్తతో విముత్తాయతనం బాహిరకానమ్పి సమాదిన్నత్తా. సరణగమనం పన బుద్ధుప్పాదహేతుకం, ఏకన్తతో చ విముత్తాయతనం, కథం తత్థ సరణగమనతో పఞ్చసీలస్స మహప్ఫలతాతి ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. జేట్ఠకన్తి మహప్ఫలభావేన ఉత్తమం. ‘‘సరణగమనేయేవ పతిట్ఠాయా’’తి ఇమినా తస్స సీలస్స సరణగమనేన అభిసఙ్ఖతత్తా తతో మహప్ఫలతం, తథా అనభిసఙ్ఖతస్స చ సీలస్స అప్పఫలతం దస్సేతి.

౩౫౩. ఈదిసమేవాతి ఏవం సంకిలేసపటిపక్ఖమేవ హుత్వా. నను చ పఠమజ్ఝానాదియఞ్ఞాయేవ దేసేతబ్బా, కస్మా బుద్ధుప్పాదతో పట్ఠాయ దేసనమారభతీతి అనుయోగం పరిహరితుం ‘‘తివిధ…పే… దస్సేతుకామో’’తి వుత్తం. తివిధసీలపారిపూరియం ఠితస్స హి నేసం యఞ్ఞానం అప్పట్ఠతరతా, మహప్ఫలతరతా చ హోతి, తస్మా తం దస్సేతుకామత్తా బుద్ధుప్పాదతో పట్ఠాయ దేసనం ఆరభతీతి వుత్తం హోతి. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. హేట్ఠా వుత్తేహి గుణేహీతి ఏత్థ ‘‘సో తం ధమ్మం సుత్వా తథాగతే సద్ధం పటిలభతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౯౧) హేట్ఠా వుత్తా సరణగమనం, సీలసమ్పదా, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతాతి ఏవమాదయో గుణా వేదితబ్బా. పఠమం ఝానం నిబ్బత్తేన్తో న కిలమతీతి యోజనా. తానీతి పఠమజ్ఝానాదీని. ‘‘పఠమం ఝాన’’న్తిఆదినా పాళియం పణీతానమేవ ఝానానం ఉక్కట్ఠనిద్దేసో కతోతి మన్తవా ‘‘ఏకం కప్పం, అట్ఠ కప్పే’’తిఆది వుత్తం, మహాకప్పవసేన చేత్థ అత్థో. హీనం పన పఠమం ఝానం అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పస్స తతియభాగం ఆయుం దేతి. మజ్ఝిమం ఉపడ్ఢకప్పం. హీనం దుతియం ఝానం ద్వే కప్పాని, మజ్ఝిమం చత్తారీతిఆదినా అత్థో నేతబ్బో. అపిచ యస్మా పణీతానియేవేత్థ ఝానాని అధిప్పేతాని మహప్ఫలతరభావదస్సనపరత్తా దేసనాయ, తస్మా ‘‘పఠమం ఝానం ఏకం కప్ప’’న్తిఆదినా పణీతానేవ ఝానాని నిద్దిట్ఠానీతి దట్ఠబ్బం.

తదేవాతి చతుత్థజ్ఝానమేవ. చతుక్కనయేన హి దేసనా ఆగతా. యది ఏవం కథం ఆరుప్పతాతి ఆహ ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనాదిసమాపత్తివసేన భావిత’’న్తి, తథా భావితత్తా చతుత్థజ్ఝానమేవ ఆరుప్పం హుత్వా వీసతికప్పసహస్సాదీని ఆయుం దేతీతి అధిప్పాయో. అయం ఆచరియస్స మతి. అథ వా తదేవాతి ఆరుప్పసఙ్ఖాతం చతుత్థజ్ఝానమేవ, తం పన కస్మా వీసతికప్పసహస్సాదీని ఆయుం దేతీతి వుత్తం ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనాదిసమాపత్తివసేన భావిత’’న్తి, తథా భావితత్తా ఏవం దేతీతి అధిప్పాయో. అపరో నయో ‘‘తదేవా’’తి వుత్తే రూపావచరచతుత్థజ్ఝానమేవాతి అత్థో ఆపజ్జేయ్యాతి తం నివత్తేతుం ‘‘ఆకాసానఞ్చాయతనాదిసమాపత్తివసేన భావిత’’న్తి ఆహ, తథా భావితం అఙ్గసమతాయ చతుత్థజ్ఝానసఙ్ఖాతం ఆరుప్పజ్ఝానమేవాధిప్పేతన్తి వుత్తం హోతి.

సమ్మదేవ నిచ్చసఞ్ఞాదిపటిపక్ఖవిధమనవసేన పవత్తమానా పుబ్బభాగియే ఏవ బోధిపక్ఖియధమ్మే సమానేన్తీ విపస్సనా విపస్సకపుగ్గలస్స అనప్పకం పీతిసోమనస్సం సమావహతీతి వుత్తం ‘‘విపస్సనాసుఖసదిసస్స పన సుఖస్స అభావా మహప్ఫల’’న్తి. యథాహ ధమ్మరాజా ధమ్మపదే –

‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానత’’న్తి. (ధ. ప. ౩౭౪);

యస్మా పనాయం దేసనా ఇమినా అనుక్కమేన ఇమాని ఞాణాని నిబ్బత్తేన్తస్స వసేన పవత్తితా, తస్మా ‘‘విపస్సనాఞాణే పతిట్ఠాయా’’తిఆదినా హేట్ఠిమం హేట్ఠిమం ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స పతిట్ఠాభూతం కత్వా వుత్తం. సమానరూపనిమ్మానం నామ మనోమయిద్ధియా అఞ్ఞేహి అసాధారణకిచ్చన్తి ఆహ ‘‘అత్తనో…పే… మహప్ఫలా’’తి. హత్థిఅస్సాదివివిధరూపకరణం వికుబ్బనం, తస్స దస్సనసమత్థతాయ. ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానం నామ పురిమజాతీసు ఇచ్ఛితిచ్ఛితో ఖన్ధపదేసో. అరహత్తమగ్గేనేవ మగ్గసుఖం నిట్ఠితన్తి వుత్తం ‘‘అతి…పే… మహప్ఫల’’న్తి. సమాపేన్తోతి పరియోసాపేన్తో.

కూటదన్తఉపాసకత్తపటివేదనాదికథావణ్ణనా

౩౫౪-౮. ‘‘అభిక్కన్తం భో గోతమా’’తిఆది దేసనాయ పసాదవచనం, ‘‘ఏసాహం భవన్త’’న్తిఆది పన సరణగమనవచనన్తి తదుభయసమ్బన్ధం దస్సేన్తో ‘‘దేసనాయా’’తిఆదిమాహ. తనూతి మన్దో కాయికచేతసికసుఖసముపబ్యూహతో. సబ్బే తే పాణయోతి ‘‘సత్త చ ఉసభసతానీ’’తిఆదినా వుత్తే సబ్బే తే పాణినో. తం పవత్తిన్తి తేసం పాణీనం మోచనాకారం. ఆకులభావోతి భగవతో సన్తికే ధమ్మస్స సుతత్తా పాణీసు అనుద్దయం ఉపట్ఠపేత్వా ఠితస్స ‘‘కథఞ్హి నామ మయా తావ బహూ పాణినో మారణత్థాయ బన్ధాపితా’’తి చిత్తే పరిబ్యాకులభావో, యస్మా అత్థి, తస్మా న దేసేతీతి యోజనా, ‘‘ఉదపాదీ’’తిపి పాఠో. సుత్వాతి ‘‘ముత్తా భో తే పాణయో’’తి ఆరోచితవచనం సుత్వా. చిత్తచారోతి చిత్తప్పవత్తి. ‘‘కల్లచిత్తం ముదుచిత్తం వినీవరణచిత్తం ఉదగ్గచిత్తం పసన్నచిత్త’’న్తి ఇదం పదపఞ్చకం సన్ధాయ‘‘కల్లచిత్తన్తిఆదీ’’తి వుత్తం. తత్థ ‘‘దానకథం సీలకథ’’న్తిఆదినా వుత్తాయ అనుపుబ్బికథాయ ఆనుభావేన. కామచ్ఛన్దవిగమేన కల్లచిత్తతా అరోగచిత్తతా, బ్యాపాదవిగమేన మేత్తావసేన ముదుచిత్తతా అకథినచిత్తతా, ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చవిగమేన విక్ఖేపాభావతో వినీవరణచిత్తతా తేహి అమలీనచిత్తతా, థినమిద్ధవిగమేన సమ్పగ్గహణవసేన ఉదగ్గచిత్తతా అమలీనచిత్తతా, విచికిచ్ఛావిగమేన సమ్మాపటిపత్తియా అవిముత్తతాయ పసన్నచిత్తతా అనావిలచిత్తతా చ హోతీతి ఆహ ‘‘అనుపుబ్బికథానుభావేన విక్ఖమ్భితనీవరణతం సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఇతి సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ పరమసుఖుమగమ్భీరదురనుబోధత్థపరిదీపనాయ సువిమలవిపులపఞ్ఞావేయ్యత్తియజననాయ సాధువిలాసినియా నామ లీనత్థపకాసనియా కూటదన్తసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థపకాసనా.

కూటదన్తసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.