౪. సోణదణ్డసుత్తవణ్ణనా
౩౦౦. ఏవం అమ్బట్ఠసుత్తం సంవణ్ణేత్వా ఇదాని సోణదణ్డసుత్తం సంవణ్ణేన్తో యథానుపుబ్బం సంవణ్ణనోకాసస్స పత్తభావం విభావేతుం, అమ్బట్ఠసుత్తస్సానన్తరం సఙ్గీతస్స సుత్తస్స సోణదణ్డసుత్తభావం వా పకాసేతుం ‘‘ఏవం మే సుతం…పే… అఙ్గేసూతి సోణదణ్డసుత్త’’న్తి ఆహ. సున్దరభావేన సాతిసయాని అఙ్గాని ఏతేసమత్థీతి అఙ్గా. తద్ధితపచ్చయస్స అతిసయవిసిట్ఠే అత్థితాఅత్థే పవత్తితో, పధానతో రాజకుమారా, రుళ్హివసేన పన జనపదోతి వుత్తం ‘‘అఙ్గా నామా’’తిఆది. ఇధాపి అధిప్పేతా, న అమ్బట్ఠసుత్తే ఏవ. ‘‘తదా కిరా’’తిఆది తస్సా చారికాయ కారణవచనం. ఆగమనే ఆదీనవం దస్సేత్వా పటిక్ఖిపనవసేన ఆగన్తుం న దస్సన్తి, నానుజానిస్సన్తీతి అధిప్పాయో.
నీలాసోకకణికారకోవిళారకున్దరాజరుక్ఖాదిసమ్మిస్సతాయ తం చమ్పకవనం నీలాదిపఞ్చవణ్ణకుసుమపటిమణ్డితం, న చమ్పకరుక్ఖానఞ్ఞేవ నీలాదిపఞ్చవణ్ణకుసుమతాయాతి వదన్తి, తథారూపాయ పన ధాతుయా చమ్పకరుక్ఖావ నీలాదిపఞ్చవణ్ణమ్పి కుసుమం పుప్ఫన్తి. ఇదానిపి హి కత్థచి దేసే దిస్సన్తి, ఏవఞ్చ యథారుతమ్పి అట్ఠకథావచనం ఉపపన్నం హోతి. కుసుమగన్ధసుగన్ధేతి వుత్తనయేన సమ్మిస్సకానం, సుద్ధచమ్పకానం వా కుసుమానం గన్ధేహి సుగన్ధే. ఏవం పన వదన్తో న మాపనకాలేయేవ తస్మిం నగరే చమ్పకరుక్ఖా ఉస్సన్నా, అథ ఖో అపరభాగేపీతి దస్సేతి. మాపనకాలే హి చమ్పకరుక్ఖానముస్సన్నతాయ తం నగరం ‘‘చమ్పా’’తి నామం లభి. ఇస్సరత్తాతి అధిపతిభావతో. సేనా ఏతస్స అత్థీతి సేనికో, స్వేవ సేనియో. బహుభావవిసిట్ఠా చేత్థ అత్థితా తద్ధితపచ్చయేన జోతితాతి వుత్తం ‘‘మహతియా సేనాయ సమన్నాగతత్తా’’తి. సారసువణ్ణసదిసతాయాతి ఉత్తమజాతిసువణ్ణసదిసతాయ. చూళదుక్ఖక్ఖన్ధసుత్తట్ఠకథాయం పన ఏవం వుత్తం ‘‘సేనియో’’తి తస్స నామం, బిమ్బీతి అత్తభావస్స నామం వుచ్చతి, సో తస్స సారభూతో దస్సనీయో పాసాదికో అత్తభావసమిద్ధియా బిమ్బిసారోతి వుచ్చతీ’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౮౦).
౩౦౧-౨. సంహతాతి సన్నిపతనవసేన సఙ్ఘటితా, సన్నిపతితాతి వుత్తం హోతి. ఏకేకిస్సాయ దిసాయాతి ఏకేకాయ పదేసభూతాయ దిసాయ. పాళియం బ్రాహ్మణగహపతికానమధిప్పేతత్తా ‘‘సఙ్ఘినో’’తి వత్తబ్బే ‘‘సఙ్ఘీ’’తి పుథుత్తే ఏకవచనం వుత్తన్తి దస్సేతి ‘‘ఏతేస’’న్తి ఇమినా. ఏవం ఆచరియేన (దీ. ని. టీ. ౧.౩౦౧, ౩౦౨) వుత్తం, సఙ్ఘీతి పన దీఘవసేన బహువచనమ్పి దిస్సతి. అగణాతి అసమూహభూతా అగణబన్ధా, ‘‘అగణనా’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో, సఙ్ఖ్యాత్థస్స అయుత్తత్తా. న హి తేసం సఙ్ఖ్యా అత్థీతి. ఇదం వుత్తం హోతి – పుబ్బే అన్తోనగరే అగణాపి పచ్ఛా బహినగరే గణం భూతా పత్తాతి గణీభూతాతి. అభూతతబ్భావే హి కరాసభూయోగే అ-కారస్స ఈ-కారాదేసో, ఈపచ్చయో వా. రాజరాజఞ్ఞాదీనం దణ్డధరో పురిసోవ తతో తతో ఖత్తియానం తాయనతో రక్ఖణతో ఖత్తా నిరుత్తినయేన. సో హి యత్థ తేహి పేసితో, తత్థ తేసం దోసం పరిహరన్తో యుత్తపత్తవసేన పుచ్ఛితమత్థం కథేతి. తేనాహ ‘‘పుచ్ఛితపఞ్హే బ్యాకరణసమత్థో’’తి. కులాపదేసాదినా మహతీ మత్తా పమాణమేతస్సాతి మహామత్తో.
సోణదణ్డగుణకథావణ్ణనా
౩౦౩. ఏకస్స రఞ్ఞో ఆణాపవత్తిట్ఠానాని రజ్జాని నామ, విసిట్ఠాని రజ్జాని విరజ్జాని, తానేవ వేరజ్జాని, నానావిధాని వేరజ్జాని తథా, తేసు జాతాతిఆదినా తిధా తద్ధితనిబ్బచనం. విచిత్రా హి తద్ధితవుత్తీతి. యఞ్ఞానుభవనత్థన్తి యస్స కస్సచి యఞ్ఞస్స అనుభవనత్థం. తేతి నానావేరజ్జకా బ్రాహ్మణా. తస్సాతి సోణదణ్డబ్రాహ్మణస్స. ఉత్తమబ్రాహ్మణోతి అభిజనసమ్పత్తియా, విత్తసమ్పత్తియా, విజ్జాసమ్పత్తియా చ ఉగ్గతతరో, ఉళారో వా బ్రాహ్మణో. ఆవట్టనీమాయా వుత్తావ. లాభమచ్ఛేరేన నిప్పీళితతాయ అసన్నిపాతో భవిస్సతి.
అఙ్గేతి గమేతి అత్తనో ఫలం ఞాపేతి, సయం వా అఙ్గీయతి గమీయతి ఞాయతీతి అఙ్గం, హేతు. తేనాహ ‘‘కారణేనా’’తి. లోకధమ్మతానుస్సరణేన అపరానిపి కారణాని ఆహంసూతి దస్సేన్తో ‘‘ఏవ’’న్తిఆదిమాహ.
ద్వీహి పక్ఖేహీతి మాతుపక్ఖేన, పితుపక్ఖేన చాతి ద్వీహి ఞాతిపక్ఖేహి. ‘‘ఉభతో సుజాతో’’తి హి ఏత్థకేయేవ వుత్తే యేహి కేహిచి ద్వీహి భాగేహి సుజాతత్తం విజానేయ్య, సుజాతసద్దో చ ‘‘సుజాతో చారుదస్సనో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౩౯౯) ఆరోహసమ్పత్తిపరియాయోపి హోతీతి జాతివసేనేవ సుజాతత్తం విభావేతుం ‘‘మాతితో చ పితితో చా’’తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘భోతో మాతా బ్రాహ్మణీ’’తిఆది. ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన, మాతుపక్ఖతో చ పితుపక్ఖతో చ పచ్చేకం తివిధేన ఞాతిపరివట్టేనాతి వుత్తం హోతి. ‘‘సంసుద్ధగహణికో’’తి ఇమినాపి ‘‘మాతితో చ పితితో చా’’తి వుత్తమేవత్థం సమత్థేతీతి ఆహ ‘‘సంసుద్ధా తే మాతుగహణీ’’తి, సంసుద్ధావ అనఞ్ఞపురిససాధారణాతి అత్థో. అనోరసపుత్తవసేనాపి హి లోకే మాతాపితుసమఞ్ఞా దిస్సతి, ఇధ పనస్స ఓరసపుత్తవసేనేవ ఇచ్ఛితాతి దస్సేతుం ‘‘సంసుద్ధగహణికో’’తి వుత్తం. గబ్భం గణ్హాతి ధారేతీతి గహణీ, తతియావట్టసఙ్ఖాతో గబ్భాసయసఞ్ఞితో మాతుకుచ్ఛిపదేసో సమవేపాకినియాతి సమవిపాచనియా. ఏత్థాతి మహాసుదస్సనసుత్తే. యథాభుత్తమాహారం విపాచనవసేన గణ్హాతి న ఛడ్డేతీతి గహణీ, కమ్మజతేజోధాతు, యా ‘‘ఉదరగ్గీ’’తి లోకే పఞ్ఞాయతి.
పితుపితాతి పితునో పితా. పితామహోతి ఆమహ-పచ్చయేన తద్ధితసిద్ధి. ‘‘చతుయుగ’’న్తిఆదీసు వియ తం తదత్థే యుజ్జితబ్బతో కాలవిసేసో యుగం నామ. ఏతం యుగసద్దేన ఆయుప్పమాణవచనం అభిలాపమత్తం లోకవోహారవచనమత్తమేవ, అధిప్పేతత్థతో పన పితామహోయేవ పితామహయుగసద్దేన వుత్తో తస్సేవ పధానభావేన అధిప్పేతత్తాతి అధిప్పాయో. తతో ఉద్ధన్తి పితామహతో ఉపరి. తేనాహ ‘‘పుబ్బపురిసా’’తి, తదవసేసా పుబ్బకా ఛ పురిసాతి అత్థో. పురిసగ్గహణఞ్చేత్థ ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన కతన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్హి ‘‘మాతితో’’తి పాళివచనం సమత్థితం హోతి.
తత్రాయమట్ఠకథాముత్తకనయో – మాతా చ పితా చ పితరో, పితూనం పితరో పితామహా, తేసం యుగో ద్వన్దో పితామహయుగో, తస్మా, యావ సత్తమా పితామహయుగా పితామహద్వన్దాతి అత్థో వేదితబ్బో, ఏవఞ్చ పితామహగ్గహణేనేవ మాతామహోపి గహితో. యుగసద్దో చేత్థ ఏకసేసో ‘‘యుగో చ యుగో చ యుగో’’తి, అతో తత్థ తత్థ ఞాతిపరివట్టే పితామహద్వన్దం గహితం హోతీతి.
‘‘యావ సత్తమా పితామహయుగా’’తి ఇదం కాకాపేక్ఖనమివ ఉభయత్థ సమ్బన్ధగతన్తి ఆహ ‘‘ఏవ’’న్తిఆది. యావ సత్తమో పురిసో, తావ అక్ఖిత్తో అనుపకుట్ఠో జాతివాదేనాతి సమ్బన్ధో. అక్ఖిత్తోతి అప్పత్తఖేపో. అనవక్ఖిత్తోతి సద్ధథాలిపాకాదీసు న ఛడ్డితో. న ఉపకుట్ఠోతి న ఉపక్కోసితో. ‘‘జాతివాదేనా’’తి ఇదం హేతుమ్హి కరణవచనన్తి దస్సేతుం ‘‘కేన కారణేనా’’తిఆది వుత్తం. ఇతిపీతి ఇమినాపి కారణేన. ఏత్థ చ ‘‘ఉభతో…పే… యుగా’’తి ఏతేన బ్రాహ్మణస్స యోనిదోసాభావో దస్సితో సంసుద్ధగహణికభావకిత్తనతో, ‘‘అక్ఖిత్తో’’తి ఏతేన కిరియాపరాధాభావో. కిరియాపరాధేన హి సత్తా ఖేపం పాపుణన్తి. ‘‘అనుపకుట్ఠో’’తి ఏతేన అయుత్తసంసగ్గాభావో. అయుత్తసంసగ్గఞ్హి పటిచ్చ సత్తా అక్కోసం లభన్తీతి.
ఇస్సరోతి ఆధిపతేయ్యసంవత్తనియకమ్మబలేన ఈసనసీలో, సా పనస్స ఇస్సరతా విభవసమ్పత్తిపచ్చయా పాకటా జాతా, తస్మా అడ్ఢభావపరియాయేన దస్సేన్తో ‘‘అడ్ఢోతి ఇస్సరో’’తి ఆహ. మహన్తం ధనమస్స భూమిగతం, వేహాసగతఞ్చాతి మహద్ధనో. తస్సాతి తస్స తస్స గుణస్స, అయమేవ చ పాఠో అధునా దిస్సతి. అగుణంయేవ దస్సేమాతి అన్వయతో తస్స గుణం వత్వా బ్యతిరేకతో భగవతో అనుపసఙ్కమనకారణం అగుణమేవ దస్సేమ.
అధికరూపోతి విసిట్ఠరూపో ఉత్తమసరీరో. దస్సనం అరహతీతి దస్సనీయోతి ఆహ ‘‘దస్సనయోగ్గో’’తి. పసాదం ఆవహతీతి పాసాదికో. తేనాహ ‘‘పసాదజననతో’’తి. పోక్ఖరసద్దో ఇధ సున్దరత్థే, సరీరత్థే చ నిరుళ్హో. వణ్ణస్సాతి వణ్ణధాతుయా. పకాసనియేన పరిసుద్ధనిమిత్తేన వణ్ణసద్దస్స వణ్ణధాతుయం పవత్తనతో తన్నిమిత్తమేవ వణ్ణతా, సా చ వణ్ణనిస్సితాతి అభేదవసేన వుత్తం ‘‘ఉత్తమేన పరిసుద్ధేన వణ్ణేనా’’తి. సరీరం పన సన్నివేసవిసిట్ఠం కరచరణగీవాసీసాదిసముదాయం, తఞ్చ అవయవభూతేన సణ్ఠాననిమిత్తేన గయ్హతి, తస్మా తన్నిమిత్తమేవ పోక్ఖరతాతి వుత్తం ‘‘సరీరసణ్ఠానసమ్పత్తియా’’తి, ఉత్తమాయ సరీరసణ్ఠానసమ్పత్తియాతిపి యోజేతబ్బం. అత్థవసా హి లిఙ్గవిభత్తివిపరిణామో. సబ్బేసు వణ్ణేసు సువణ్ణవణ్ణోవ ఉత్తమోతి ఆహ ‘‘పరిసుద్ధవణ్ణేసుపి సేట్ఠేన సువణ్ణవణ్ణేన సమన్నాగతో’’తి. తథా హి బుద్ధా, చక్కవత్తినో చ సువణ్ణవణ్ణావ హోన్తి. యస్మా పన వచ్ఛససద్దో సరీరాభే పవత్తతి, తస్మా బ్రహ్మవచ్ఛసీతి ఉత్తమసరీరాభో, సువణ్ణాభో ఇచ్చేవ అత్థో. ఇమమేవ హి అత్థం సన్ధాయ ‘‘మహాబ్రహ్మునో సరీరసదిసేనేవ సరీరేన సమన్నాగతో’’తి వుత్తం, న బ్రహ్ముజుగత్తతం. ఓకాసోతి సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గట్ఠానం. ఆరోహపరిణాహసమ్పత్తియా, అవయవపారిపూరియా చ దస్సనస్స ఓకాసో న ఖుద్దకోతి అత్థో. తేనాహ ‘‘సబ్బానేవా’’తిఆది.
సీలన్తి యమనియమలక్ఖణం సీలం, తం పనస్స రత్తఞ్ఞుతాయ వుద్ధం వద్ధితన్తి విసేసతో ‘‘వుద్ధసీలీ’’తి వుత్తం. వుద్ధసీలేనాతి సబ్బదా సమ్మాయోగతో వుద్ధేన ధువసీలేన. ఏవఞ్చ కత్వా పదత్తయమ్పేతం అధిప్పేతత్థతో విసిట్ఠం హోతి, సద్దత్థమత్తం పన సన్ధాయ ‘‘ఇదం వుద్ధసీలీపదస్సేవ వేవచన’’న్తి వుత్తం. పఞ్చసీలతో పరం తత్థ సీలస్స అభావతో, తేసమజాననతో చ ‘‘పఞ్చసీలమత్తమేవా’’తి ఆహ.
వాచాయ పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనతా ఏవ సున్దరభావోతి వుత్తం ‘‘సున్దరా పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనా’’తి. ఠానకరణసమ్పత్తియా, సిక్ఖాసమ్పత్తియా చ కస్సచిపి అనూనతాయ పరిమణ్డలపదాని బ్యఞ్జనాని అక్ఖరాని ఏతిస్సాతి పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనా. అక్ఖరమేవ హి తంతదత్థవాచకభావేన పరిచ్ఛిన్నం పదం. అథ వా పదమేవ అత్థస్స బ్యఞ్జకత్తా బ్యఞ్జనం, సిథిలధనితాదిఅక్ఖరపారిపూరియా చ పదబ్యఞ్జనస్స పరిమణ్డలతా, పరిమణ్డలం పదబ్యఞ్జనమేతిస్సాతి తథా. అపిచ పజ్జతి అత్థో ఏతేనాతి పదం, నామాది, యథాధిప్పేతమత్థం బ్యఞ్జేతీతి బ్యఞ్జనం, వాక్యం, తేసం పరిపుణ్ణతాయ పరిమణ్డలపదబ్యఞ్జనా. అత్థవిఞ్ఞాపనే సాధనతాయ వాచావ కరణం వాక్కరణన్తి తుల్యాధికరణతం దస్సేతుం ‘‘ఉదాహరణఘోసో’’తి వుత్తం, వచీభేదసద్దోతి అత్థో. తస్స బ్రాహ్మణస్స, తేన వా భాసితబ్బస్స అత్థస్స గుణపరిపుణ్ణభావేన పూరే గుణేహి పరిపుణ్ణభావే భవాతి పోరీ. పున పురేతి రాజధానీమహానగరే. భవత్తాతి సంవడ్ఢత్తా. సుఖుమాలత్తనేనాతి సుఖుమాలభావేన, ఇమినా తస్సా వాచాయ ముదుసణ్హత్తమాహ. అపలిబుద్ధాయాతి పిత్తసేమ్హాదీహి అపరియోనద్ధాయ, హేతుగబ్భపదమేతం. తతో ఏవ హి యథావుత్తదోసాభావోతి. డంసేత్వా వియ ఏకదేసకథనం సన్దిట్ఠం, సణికం చిరాయిత్వా కథనం విలమ్బితం, ‘‘సన్నిద్ధవిలమ్బితాదీ’’తిపి పాఠో. సద్దేన అజనకం వచినం, మమ్మకసఙ్ఖాతం వా ఏకక్ఖరమేవ ద్వత్తిక్ఖత్తుముచ్చారణం సన్నిద్ధం. ఆదిసద్దేన దుక్ఖలితానుకడ్ఢితాదీని సఙ్గణ్హాతి. ఏళాగళేనాతి ఏళాపగ్ఘరణేన. ‘‘ఏళా గళన్తీ’’తి వుత్తస్సేవ ద్విధా అత్థం దస్సేతుం ‘‘లాలా వా పగ్ఘరన్తీ’’తిఆది వుత్తం. ‘‘పస్సే’ళమూగం ఉరగం దుజివ్హ’’న్తిఆదీసు (జా. ౧.౭.౪౯) వియ హి ఏళాసద్దో లాలాయ, ఖేళే చ పవత్తతి. ఖేళఫుసితానీతి ఖేళబిన్దూని.
తత్రాయమట్ఠకథాముత్తకనయో – ఏలన్తి దోసో వుచ్చతి ‘‘యా సా వాచా నేలా కణ్ణసుఖా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౮, ౧౯౪) వియ. దుప్పఞ్ఞా చ సదోసమేవ కథం కథేన్తా ఏలం పగ్ఘరాపేన్తి, తస్మా తేసం వాచా ఏలగళా నామ హోతి, తబ్బిపరీతాయాతి అత్థో. ‘‘ఆదిమజ్ఝపరియోసానం పాకటం కత్వా’’తి ఇమినా తస్సా వాచాయ అత్థపారిపూరిం వదతి. విఞ్ఞాపనసద్దేన ఏతస్స సమ్బన్ధో.
జరాజిణ్ణతాయ జిణ్ణోతి ఖణ్డిచ్చపాలిచ్చాదిభావమాపాదితో. వుద్ధిమరియాదప్పత్తోతి వుద్ధియా పరిచ్ఛేదం పరియన్తం పత్తో. జాతిమహల్లకతాయాతి ఉపపత్తియా మహల్లకభావేన. తేనాహ ‘‘చిరకాలప్పసుతో’’తి. అద్ధసద్దో అద్ధానపరియాయో దీఘకాలవాచకో. కిత్తకో పన సోతి ఆహ ‘‘ద్వే తయో రాజపరివట్టే’’తి, ద్విన్నం తిణ్ణం రాజూనం రజ్జపసాసనపటిపాటియోతి అత్థో. ‘‘అద్ధగతో’’తి వత్వాపి కతం వయోగహణం ఓసానవయాపేక్ఖన్తి వుత్తం ‘‘పచ్ఛిమవయం సమ్పత్తో’’తి. పచ్ఛిమో తతియభాగోతి వస్ససతస్స తిధా కతేసు భాగేసు తతియో ఓసానభాగో. పచ్చేకం తేత్తింసవస్సతో చ అధికమాసపక్ఖాదిపి విభజీయతి, తస్మా సత్తసట్ఠిమే వస్సే యథారహం లబ్భమానమాసపక్ఖదివసతో పట్ఠాయ పచ్ఛిమవయో వేదితబ్బో. ఆచరియసారిపుత్తత్థేరేనపి హి ఇమమేవత్థం సన్ధాయ ‘‘సత్తసట్ఠివస్సతో పట్ఠాయ పచ్ఛిమవయో కోట్ఠాసో’’తి (సారత్థ. టీ. ౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా) వుత్తం. ఇతరథా హి ‘‘పచ్ఛిమవయో నామ వస్ససతస్స పచ్ఛిమో తతియభాగో’’తి అట్ఠకథావచనేన విరోధో భవేయ్యాతి.
ఏవం కేవలజాతివసేన పఠమవికప్పం వత్వా గుణమిస్సకవసేనపి దుతియవికప్పం వదన్తేన ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ నాయం జిణ్ణతా వయోమత్తేన, అథ ఖో కులపరివట్టేన పురాణతాతి ఆహ ‘‘జిణ్ణోతి పోరాణో’’తిఆది. చిరకాలప్పవత్తకులన్వయోతి చిరకాలం పవత్తకులపరివట్టో, తేనాస్స కులవసేన ఉదితోదితభావమాహ. ‘‘వయోఅనుప్పత్తో’’తి ఇమినా జాతివుద్ధియా వక్ఖమానత్తా, గుణవుద్ధియా చ తతో సాతిసయత్తా ‘‘వుద్ధోతి సీలాచారాదిగుణవుద్ధియా యుత్తో’’తి వుత్తం. వక్ఖమానం పతి పారిసేసగ్గహణఞ్హేతం. తథా జాతిమహల్లకతాయపి తేనేవ పదేన వక్ఖమానత్తా, విభవమహత్తతాయ చ అనవసేసితత్తా ‘‘మహల్లకోతి విభవమహన్తతాయ సమన్నాగతో’’తి ఆహ. మగ్గపటిపన్నోతి బ్రాహ్మణానం యుత్తపటిపత్తివీథిం అవోక్కమ్మ చరణవసేన ఉపగతోతి అత్థం దస్సేతి ‘‘బ్రాహ్మణాన’’న్తిఆదినా. జాతివుద్ధభావమనుప్పత్తో, తమ్పి అన్తిమవయం పచ్ఛిమవయమేవ అనుప్పత్తోతి సాధిప్పాయయోజనా. ఇమినా హి పచ్ఛిమవయవసేన జాతివుద్ధభావం దస్సేతీతి.
బుద్ధగుణకథావణ్ణనా
౩౦౪. తాదిసేహి మహానుభావేహి సద్ధిం యుగగ్గాహవసేన ఠపనమ్పి న మాదిసానం పణ్డితజాతీనమనుచ్ఛవికం, కుతో పన ఉక్కంసవసేన ఠపనన్తి ఇదం బ్రాహ్మణస్స న యుత్తరూపన్తి దస్సేన్తో ‘‘న ఖో పన మేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ యేపి గుణా అత్తనో గుణేహి సదిసా, తేపి గుణే ఉత్తరితరేయేవ మఞ్ఞమానో పకాసేతీతి సమ్బన్ధో. సదిసాతి చ ఏకదేసేన సదిసా. న హి బుద్ధానం గుణేహి సబ్బథా సదిసా కేచిపి గుణా అఞ్ఞేసు లబ్భన్తి. ‘‘కో చాహ’’న్తిఆది ఉత్తరితరాకారదస్సనం. అహఞ్చ కీదిసో నామ హుత్వా సదిసో భవిస్సామి, సమణస్స…పే… గుణా చ కీదిసా నామ హుత్వా సదిసా భవిస్సన్తీతి సాధిప్పాయయోజనా. కేచి నవం పాఠం కరోన్తి, అయమేవ మూలపాఠో యథా తం అమ్బట్ఠసుత్తే ‘‘కో చాహం భో గోతమ సాచరియకో, కా చ అనుత్తరా విజ్జాచరణసమ్పదా’’తి. ఇతరేతి అత్తనో గుణేహి అసదిసే గుణే, ‘‘పకాసేతీ’’తి ఇమినావ సమ్బన్ధో. ఏకన్తేనేవాతి సదిసగుణానం వియ పసఙ్గాభావేన.
ఏవం నియామేన్తో సోణదణ్డో ఇదం అత్థజాతం దీపేతి. యథా హీతి ఏత్థ హి-సద్దో కారణే. తేనాహ ‘‘తస్మా మయమేవ అరహామా’’తి. గోపదకన్తి గావియా ఖురట్ఠానే ఠితఉదకం. గుణేతి సదిసగుణేపి, పగేవ అసదిసగుణే.
సట్ఠికులసతసహస్సన్తి సట్ఠిసహస్సాధికం కులసతసహస్సం. ధమ్మపదట్ఠకథాదీసు (ధ. ప. అట్ఠ. ౧౬) పన కత్థచి భగవతో అసీతికులసహస్సతావచనం ఏకేకపక్ఖమేవ సన్ధాయాతి వేదితబ్బం.
సుధామట్ఠపోక్ఖరణియోతి సుధాయ పరికమ్మకతా పోక్ఖరణియో. సత్తరతనానన్తి సత్తహి రతనేహి. పూరయోగే హి కరణత్థే బహులం ఛట్ఠీవచనం. పాసాదనియూహాదయోతి ఉపరిపాసాదే ఠితతులాసీసాదయో. ‘‘సత్తరతనాన’’న్తి అధికారో, అభేదేపి భేదవోహారో ఏస. కులపరియాయేనాతి సుద్ధోదనమహారాజస్స అసమ్భిన్నఖత్తియకులానుక్కమేన. తేసుపీతి చతూసు నిధీసుపి. గహితం గహితం ఠానం పూరతియేవ ధనేన పాకతికమేవ హోతి, న ఊనం.
భద్దకేనాతి సున్దరేన. పచ్ఛిమవయే వుత్తనయేన పఠమవయో వేదితబ్బో. మాతాపితూనం అనిచ్ఛాయ పబ్బజ్జావ అనాదరో తేన యుత్తే అత్థే సామివచనన్తి వుత్తం హోతి. ఏతేసన్తి మాతాపితూనం. కన్దిత్వాతి ‘‘కహం పియపుత్తకా’’తిఆదినా పరిదేవిత్వా.
అపరిమాణోయేవాతి ‘‘ఏత్తకో ఏసో’’తి కేనచి పరిచ్ఛిన్దితుమసక్కుణేయ్యతాయ అపరిచ్ఛిన్నోయేవ. ద్వే వేళూ అధోకటిమత్తకమేవ హోన్తీతి ఆహ ‘‘ద్విన్నం వేళూనం ఉపరి కటిమత్తమేవా’’తి. పారమితానుభావేన బ్రాహ్మణస్స ఏవ పఞ్ఞాయతి, భగవా పన తదా పకతిప్పమాణోవాతి దస్సేతుం ‘‘పఞ్ఞాయమానో’’తి వుత్తమివ దిస్సతి, వీమంసిత్వా గహేతబ్బం. ‘‘న హీ’’తిఆదినా పారమితాబలేనేవ ఏవం అపరిమాణతా, న ఇద్ధిబలేనాతి దస్సేతీ’’తి వదన్తి. అతులోతి అసదిసో. ‘‘ధమ్మపదే గాథమాహా’’తి కత్థచి పాఠో అయుత్తోవ. న హి ధమ్మపదే అయం గాథా దిస్సతి. సుధాపిణ్డియత్థేరాపదానాదీసు (అప. ౧.౧౦.సుధాపిణ్డియత్థేరాపదాన) పనాయం గాథా ఆగతా, సా చ ఖో అఞ్ఞవత్థుస్మిం ఏవ, న ఇమస్మిం వత్థుమ్హి, తస్మా పాళివసేన సఙ్గీతిమనారుళ్హా పకిణ్ణకదేసనాయేవాయం గాథాతి దట్ఠబ్బం.
తత్థ తే తాదిసేతి పరియాయవచనమేతం ‘‘అప్పం వస్ససతం ఆయు, ఇదానేతరహి విజ్జతీ’’తిఆదీసు (బు. వం. ౨౭.౨౧) వియ, ‘‘ఏతాదిసే’’తిపి పఠన్తి, తదసున్దరం అపదానాదీసు తథా అదిస్సనతో. కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతే కుతోచిపి అభయే తే తాదిసే పూజయతో ఏత్థ ఇదం పుఞ్ఞం కేనచి మహానుభావేన అపి సఙ్ఖాతుం న సక్కాతి అత్థో.
బాహన్తరన్తి ద్విన్నం బాహూనమన్తరం. ద్వాదస యోజనసతానీతి ద్వాదసాధికాని యోజనసతాని. బహలన్తరేనాతి సమన్తా సరీరపరిణాహప్పమాణేన. పుథులతోతి విత్థారతో. అఙ్గులిపబ్బానీతి ఏకేకాని అఙ్గులిపబ్బాని. భముకన్తరన్తి ద్విన్నం భముకానమన్తరం. ముఖం విత్థారతో ద్వియోజనసతం పరిమణ్డలతో విసుం వుత్తత్తా. ‘‘ఏదిసో భగవా’’తి యా పరేహి వుత్తా కథా, తస్సా అనురూపన్తి యథాకథం, ఇమినా అఞ్ఞేహి వుత్తం భగవతో వణ్ణకథం సుత్వా ఓలోకేతుకామతాయ ఆగతోతి దస్సేతి, యథాకథన్తి వా కీదిసం. ‘‘యథాకథం పన తుమ్హే భిక్ఖవే సమగ్గా సమ్మోదమానా అవివదమానా ఫాసుకం వస్సం వసిత్థా’’తిఆదీసు (పారా. ౧౯౪) వియ హి పుచ్ఛాయం ఏస నిపాతసముదాయో, ఏకో వా నిపాతో.
గన్ధకుటిపరివేణేతి గన్ధకుటియా పరివేణే, గన్ధకుటితో బహి పరివేణబ్భన్తరేతి అత్థో. తత్థాతి మఞ్చకే. ‘‘సీహసేయ్యం కప్పేసీ’’తి యథా రాహు అసురిన్దో ఆయామతో, విత్థారతో, ఉబ్బేధతో చ భగవతో రూపకాయస్స పరిచ్ఛేదం గహేతుం న సక్కోతి, తథా రూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోన్తో సీహసేయ్యం కప్పేసీ’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౩౦౪) ఏవం ఆచరియేన వుత్తం, ‘‘తదేతం ‘న మయా అసురిన్ద అధోముఖేన పారమియో పూరితా, ఉద్ధగ్గమేవ కత్వా దానం దిన్న’’న్తి అట్ఠకథావచనేన అచ్చన్తమేవ విరుద్ధం హోతి. ఏతఞ్హి గన్ధకుటిద్వారవివరణాదీసు వియ పారమితానుభావసిద్ధిదస్సనం, అఞ్ఞథా తదేవ వచనం వత్తబ్బం భవేయ్యా’’తి వదన్తి, వీమంసిత్వా సమ్పటిచ్ఛితబ్బం. అధోముఖేనాతి ఓసక్కితవీరియతం సన్ధాయ వుత్తం, ఉద్ధగ్గమేవాతి అనోసక్కితవీరియతం, ఉబ్భకోటికం కత్వాతి అత్థో. తదా రాహు ఉపాసకభావం పటివేదేసీతి ఆహ ‘‘తం దివస’’న్తిఆది.
కిలేసేహి ఆరకత్తా అరియం నిరుత్తినయేన, అతోయేవ ఉత్తమతా పరిసుద్ధతాతి వుత్తం ‘‘ఉత్తమం పరిసుద్ధ’’న్తి. అనవజ్జట్ఠేన కుసలం, న సుఖవిపాకట్ఠేన తస్స అరహతమసమ్భవతో. కుసలసీలేనాతి అనవజ్జేనేవ విద్ధస్తసవాసనకిలేసేన సీలేన. ఏవఞ్చ కత్వా పదచతుక్కమ్పేతం అధిప్పేతత్థతో విసిట్ఠం హోతి, సద్దత్థమత్తం పన సన్ధాయ ‘‘ఇదమస్స వేవచన’’న్తి వుత్తం.
కత్థచి చతురాసీతిపాణసహస్సాని, కత్థచి అపరిమాణాపి దేవమనుస్సాతి అత్థం సన్ధాయ ‘‘భగవతో ఏకేకాయ ధమ్మదేసనాయా’’తిఆదిమాహ. మహాసమయసుత్త (దీ. ని. ౨.౩౩౧ ఆదయో) మఙ్గలసుత్త- (ఖు. పా. ౫.౧ ఆదయో; సు. ని. ౨౬౧ ఆదయో) దేసనాదీసు హి చతువీసతియా ఠానేసు అసఙ్ఖ్యేయ్యా అపరిమేయ్యా దేవమనుస్సా మగ్గఫలామతం పివింసు. కోటిసతసహస్సాదిపరిమాణేనపి బహూ ఏవ, నిదస్సనవసేన పనేవం వుత్తం. తస్మా అనుత్తరసిక్ఖాపకభావేన భగవా బహూనం ఆచరియో, తేసం ఆచరియభూతానం సావకానమాచరియభావేన సావకవేనేయ్యానం పాచరియో. భగవతా హి దిన్ననయే ఠత్వా సావకా వేనేయ్యం వినేన్తి, తస్మా భగవావ తేసం పధానో ఆచరియోతి.
వదన్తస్సాధిప్పేతోవ అత్థో పమాణం, న లక్ఖణహారాదివిసయోతి ఆహ ‘‘బ్రాహ్మణో పనా’’తిఆది. ‘‘ఇమస్స వా పూతికాయస్సా’’తి పాఠావసానే పేయ్యాలం కత్వా ‘‘కేలనా పటికేలనా’’తి వుత్తం. అయఞ్హి ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గపాళి (విభ. ౮౫౪) ‘‘బాహిరానం వా పరిక్ఖారానం మణ్డనా’’తిఆది పేయ్యాలవసేన గయ్హతి. తత్థ ఇమస్స వా పూతికాయస్సాతి ఇమస్స వా మనుస్ససరీరస్స. యథా హి తదహుజాతోపి సిఙ్గాలో ‘‘జరసిఙ్గాలో’’ త్వేవ, ఊరుప్పమాణాపి చ గలోచిలతా ‘‘పూతిలతా’’ త్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి, ఏవం సువణ్ణవణ్ణోపి మనుస్ససరీరో ‘‘పూతికాయో’’ త్వేవ, తస్స మణ్డనాతి అత్థో. కేలనాతి కీళనా. ‘‘కేలాయనా’’తిపి పఠన్తి. పటికేలనాతి పటికీళనా. చపలస్స భావో చాపల్యం, చాపల్లం వా, యేన సమన్నాగతో పుగ్గలో వస్ససతికోపి సమానో తదహుజాతదారకో వియ హోతి, తస్సేదమధివచనన్తి వేదితబ్బం.
అపాపే పురే కరోతి, న వా పాపం పురే కరోతీతి అపాపపురేక్ఖారోతి యుత్తాయుత్తసమాసేన దువిధమత్థం దస్సేతుం ‘‘అపాపే నవలోకుత్తరధమ్మే’’తిఆది వుత్తం. అపాపేతి చ పాపపటిపక్ఖే, పాపవిరహితే వా. బ్రహ్మని సేట్ఠే భగవతి భవా తస్స ధమ్మదేసనావసేన అరియాయ జాతియా జాతత్తా, బ్రహ్మునో వా భగవతో అపచ్చం గరుకరణాదినా, యథానుసిట్ఠం పటిపత్తియా చ, బ్రహ్మం వా సేట్ఠం అరియమగ్గం జానాతీతి బ్రహ్మఞ్ఞా, అరియసావకసఙ్ఖాతా పజా. తేనాహ ‘‘సారిపుత్తమోగ్గల్లానా’’తిఆది. బ్రాహ్మణపజాయాతి బహితపాపపజాయ. ‘‘అపాపపురేక్ఖారో’’తి ఏత్థ ‘‘పురేక్ఖారో’’తి పదమధికారోతి దస్సేతి ‘‘ఏతిస్సాయ చ పజాయ పురేక్ఖారో’’తి ఇమినా. చ-సద్దో సముచ్చయత్థో ‘‘న కేవలం అపాపపురేక్ఖారో ఏవ, అథ ఖో బ్రహ్మఞ్ఞాయ చ పజాయ సమ్బన్ధభూతాయ పురేక్ఖారో’’తి. ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆది అధిప్పాయమత్తదస్సనం. ‘‘అపాపపురేక్ఖారో’’తి ఇదం ‘‘బ్రహ్మఞ్ఞాయ పజాయా’’తి ఇమినావ సమ్బన్ధితబ్బం, న చ పచ్చేకమత్థదీపకం, పకతిబ్రాహ్మణజాతివసేనపి చేతస్స అత్థో వేదితబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘అపిచా’’తిఆదిమాహ. అయుత్తసమాసో చాయం. పాపన్తి పాపకమ్మం, అహితం దుక్ఖన్తి అత్థో. తస్స సమ్బన్ధిపేక్ఖత్తా కస్సా అపాపపురేక్ఖారోతి పుచ్ఛాయ ఏవమాహాతి దస్సేతుం ‘‘కస్సా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘అత్తనా’’తిఆది తదత్థవివరణం. బ్రాహ్మణపజాయాతి బ్రాహ్మణజాతిపజాయ.
రఞ్జన్తి అట్టం భజన్తి రాజానో ఏతేనాతి రట్ఠం, ఏకస్స రఞ్ఞో రజ్జభూతకాసికోసలాదిమహాజనపదా. జనా పజ్జన్తి సుఖజీవికం పాపుణన్తి ఏత్థాతి జనపదో, ఏకస్స రఞ్ఞో రజ్జే ఏకేకకోట్ఠాసభూతా ఉత్తరపథదక్ఖిణపథాదిఖుద్దకజనపదా. తత్థాతి తథా ఆగతేసు. పుచ్ఛాయాతి అత్తనా అభిసఙ్ఖతాయ పుచ్ఛాయ. విస్సజ్జనాసమ్పటిచ్ఛనేతి విస్సజ్జనాయ అత్తనో ఞాణేన సమ్పటిగ్గహణే. కేసఞ్చి ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం, ఞాణపరిపాకం, చిత్తాచారఞ్చ ఞత్వా భగవావ పుచ్ఛాయ ఉస్సాహం జనేత్వా విస్సజ్జేతీతి అధిప్పాయో.
‘‘తత్థ కతమం సాఖల్య’’న్తిఆది నిక్ఖేపకణ్డపాళి (ధ. స. ౧౩౫౦). అద్ధానదరథన్తి దీఘమగ్గాగమనపరిస్సమం. అస్సాతి భగవతో, ముఖపదుమన్తి సమ్బన్ధో. బాలాతపసమ్ఫస్సనేనేవాతి అభినవుగ్గతసూరియరంసిసమ్ఫస్సనేన ఇవ. తథా హి సూరియో ‘‘పద్మబన్ధూ’’తి లోకే పాకటో, చన్దో పన ‘‘కుముదబన్ధూ’’తి. పుణ్ణచన్దస్స సిరియా సమానా సిరీ ఏతస్సాతి పుణ్ణచన్దసస్సిరికం. కథం నిక్కుజ్జితసదిసతాతి ఆహ ‘‘సమ్పత్తాయా’’తిఆది. ఏత్థ పన ‘‘ఏహి స్వాగతవాదీ’’తి ఇమినా సుఖసమ్భాసపుబ్బకం పియవాదితం దస్సేతి, ‘‘సఖిలో’’తి ఇమినా సణ్హవాచతం, ‘‘సమ్మోదకో’’తి ఇమినా పటిసన్ధారకుసలతం, ‘‘అబ్భాకుటికో’’తి ఇమినా సబ్బత్థేవ విప్పసన్నముఖతం, ‘‘ఉత్తానముఖో’’తి ఇమినా సుఖసల్లాపతం, ‘‘పుబ్బభాసీ’’తి ఇమినా ధమ్మానుగ్గహస్స ఓకాసకరణేన హితజ్ఝాసయతం దస్సేతీతి వేదితబ్బం.
యత్థ కిరాతి ఏత్థ కిర-సద్దో అరుచిసూచనే –
‘‘ఖణవత్థుపరిత్తత్తా, ఆపాథం న వజన్తి యే;
తే ధమ్మారమ్మణా నామ, యే’సం రూపాదయో కిరా’’తి. –
ఆదీసు (అభిధమ్మావతార-అట్ఠకథాయం ఆరమ్మణవిభాగే ఛట్ఠఅనుచ్ఛేదే – ౭౭) వియ, తేన భగవతా అధివుత్థపదేసే న దేవతానుభావేన మనుస్సానం అనుపద్దవతా, అథ ఖో బుద్ధానుభావేనాతి దస్సేతి. బుద్ధానుభావేనేవ హి తా ఆరక్ఖం గణ్హన్తి. పంసుపిసాచకాదయోతి పంసునిస్సితపిసాచకాదయో. ఆదిసద్దేన భూతరక్ఖసాదీనం గహణం. ఇదాని బుద్ధానుభావమేవ పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం.
అనుసాసితబ్బో సఙ్ఘో నామ సబ్బోపి వేనేయ్యజనసమూహో. సయం ఉప్పాదితో సఙ్ఘో నామ నిబ్బత్తితఅరియపుగ్గలసమూహో. ‘‘తాదిసో’’తి ఇమినా ‘‘సయం వా ఉప్పాదితో’’తి వుత్తవికప్పో ఏవ పచ్చామట్ఠో అనన్తరస్స విధి పటిసేధోవాతి కత్వా, తస్మా ‘‘పురిమపదస్సేవ వా’’తి వికప్పన్తరగహణన్తి ఆచరియేన (దీ. ని. టీ. ౧.౩౦౪) వుత్తం. తత్రాయమధిప్పాయో – కామం ‘‘గణీ’’తి ఇదం ‘‘సఙ్ఘీ’’తి పదస్సేవ వేవచనం, అత్థమత్తం పన దస్సేతుం యథావుత్తవికప్పద్వయే దుతియవికప్పమేవ పచ్చామసిత్వా ‘‘తాదిసోవస్స గణో అత్థీ’’తి వుత్తత్తా అవసిట్ఠస్సపి పఠమవికప్పస్స సఙ్గహణత్థం ‘‘పురిమపదస్సేవ వా వేవచనమేత’’న్తి వుత్తన్తి. ఏవమ్పి వదన్తి – ధమ్మసేనాపతిత్థేరాదీనం పచ్చేకగణీనం గణం, సుత్తన్తికాదిగణం వా సన్ధాయ ‘‘తాదిసో’’తిఆది వుత్తం. తత్థాపి హి సబ్బోవ భిక్ఖుగణో అనుసాసితబ్బో నామ, నిబ్బత్తితఅరియగణో పన సయం ఉప్పాదితో నామ, తస్మా ‘‘తాదిసో’’తి ఇమినా వికప్పద్వయస్సాపి పచ్చామసనం ఉపపన్నం హోతి. ఏవం పదద్వయస్స విసేసత్థతం దస్సేత్వా సబ్బథా సమానత్థతం దస్సేతుం ‘‘పురిమపదస్సేవా’’తిఆది వుత్తన్తి. పూరణమక్ఖలిఆదీనం బహూనం తిత్థకరానం, నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. అచేలకాదిమత్తకేనపి కారణేనాతి నిచ్చోళతాదిమత్తకేనపి అప్పిచ్ఛసన్తుట్ఠతాదిసమారోపనలక్ఖణేన కారణేన.
నవకాతి అభినవా. పాహునకాతి పహేణకం పటిగ్గణ్హితుమనుచ్ఛవికా, ఏతేన దువిధేసు ఆగన్తుకేసు పురేతరమాగతవసేన ఇధ అతిథినో, న భోజనవేలాయమాగతవసేన అబ్భాగతాతి దస్సేతి. పరియాపుణామీతి పరిచ్ఛిన్దితుం జానామి, ధాత్వత్థమత్తం పన దస్సేతుం ‘‘జానామీ’’తి వుత్తం.
కప్పమ్పీతి ఆయుకప్పమ్పి, భణేయ్య చేతి సమ్బన్ధో. చిరం చిరకాలే కప్పో ఖీయేథ, దీఘమన్తరే దీఘకాలన్తరేపి తథాగతస్స వణ్ణో న ఖీయేథాతి యోజనా. ‘‘చిర’’న్తి చేత్థ వత్తబ్బేపి ఛన్దహానిభయా రస్సత్థం నిగ్గహితలోపో, అతిదీఘకాలం వా సన్ధాయ ‘‘చిరదీఘమన్తరే’’తి వుత్తం, ఉభయత్థ సమ్బన్ధితబ్బమేతం, కిరియారహాదియోగే వియ చ అన్తరయోగే అధికక్ఖరపాదో అనుపవజ్జో, అయఞ్చ గాథా అభూతపరికప్పనావసేన అట్ఠకథాసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౦౪; ౩.౧౪౧; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౪౨౫; ఉదా. అట్ఠ. ౫౩; బు. వం. అట్ఠ. ౪.౪; చరియా. అట్ఠ. నిదానకథా, పకిణ్ణకకథా; అప. అట్ఠ. ౨.౭.౨౦) వుత్తా తథా భాసమానస్స అభావతో.
౩౦౫. నన్తి ఆచరియం. అలం-సద్దో ఇధ అరహత్థో ‘‘అలమేవ నిబ్బిన్దితు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౭౨; సం. ని. ౨.౧౩౪, ౧౪౩) వియాతి ఆహ ‘‘యుత్తమేవా’’తి. పుటేన నేత్వా అసితబ్బతో పరిభుఞ్జితబ్బతో పుటోసం వుచ్చతి పాథేయ్యం. ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం దస్సేతి ‘‘తం గహేత్వా’’తి ఇమినా. పాళియం పుటంసేనపి కులపుత్తేనాతి సమ్బన్ధం దస్సేతుం ‘‘తేన పుటంసేనా’’తి వుత్తం. ‘‘అంసేనా’’తిఆది అధిప్పాయమత్తదస్సనం, వహన్తేన కులపుత్తేన ఉపసఙ్కమితుం అలమేవాతి అత్థో.
సోణదణ్డపరివితక్కవణ్ణనా
౩౦౬-౭. న ఇధ తిరో-సద్దో ‘‘తిరోకుడ్డే వా తిరోపాకారే వా ఛడ్డేయ్య వా ఛడ్డాపేయ్య వా’’తిఆదీసు (పాచి. ౮౨౫) వియ బహిఅత్థోతి ఆహ ‘‘అన్తోవనసణ్డే గతస్సా’’తి. తత్థ విహారోపి వనసణ్డపరియాపన్నోతి దస్సేతి ‘‘విహారబ్భన్తరం పవిట్ఠస్సా’’తి ఇమినా. ఏతే అఞ్జలిం పణామేత్వా నిసిన్నా మిచ్ఛాదిట్ఠివసేన ఉభతోపక్ఖికా, ‘‘ఇతరే పన సమ్మాదిట్ఠివసేన ఏకతోపక్ఖికా’’తి అత్థతో ఆపన్నో హోతి. దలిద్దత్తా, ఞాతిపారిజుఞ్ఞాదినా జిణ్ణత్తా చ నామగోత్తవసేన అపాకటా హుత్వా పాకటా భవితుకామా ఏవమకంసూతి అధిప్పాయో. కేరాటికాతి సఠా. తత్థాతి ద్వీసు జనేసు. తతోతి విస్సాసతో, దానతో వా.
బ్రాహ్మణపఞ్ఞత్తివణ్ణనా
౩౦౯. అనోనతకాయవసేన థద్ధగత్తో, న మానవసేన. తేన పాళియం వక్ఖతి ‘‘అబ్భున్నామేత్వా’’తి. చేతోవితక్కం సన్ధాయ చిత్తసీసేన ‘‘చిత్తం అఞ్ఞాసీ’’తి వుత్తం. విఘాతన్తి చిత్తదుక్ఖం.
౩౧౧. సకసమయేతి బ్రాహ్మణలద్ధియం. మీయమానోతి మరియమానో. దిట్ఠిసఞ్జాననేనేవాతి అత్తనో లద్ధిసఞ్జాననేనేవ. సుజన్తి హోమదబ్బిం, నిబ్బచనం వుత్తమేవ. గణ్హన్తేసూతి జుహనత్థం గణ్హనకేసు, ఇరువిజ్జేసూతి అత్థో. ఇరువేదవసేన హోమకరణతో హి యఞ్ఞయజకా ‘‘ఇరువిజ్జా’’తి వుచ్చన్తి. పఠమో వాతి తత్థ సన్నిపతితేసు సుజాకిరియాయం సబ్బపధానో వా. దుతియో వాతి తదనన్తరికో వా. ‘‘సుజ’’న్తి ఇదం కరణత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘సుజాయా’’తి. అగ్గిహుత్తముఖతాయ యఞ్ఞస్స యఞ్ఞే దియ్యమానం సుజాముఖేన దియ్యతి. వుత్తఞ్చ ‘‘అగ్గిహుత్తముఖా యఞ్ఞా, సావిత్తీ ఛన్దసో ముఖ’’న్తి (మ. ని. ౨.౪౦౦). తస్మా ‘‘దియ్యమాన’’న్తి అయం పాఠసేసో విఞ్ఞాయతీతి ఆచరియేన (దీ. ని. టీ. ౧.౩౧౧) వుత్తం. అపిచ సుజాయ దియ్యమానం సుజన్తి తద్ధితవసేన అత్థం దస్సేతుం ఏవమాహ. పోరాణాతి అట్ఠకథాచరియా. పురిమవాదే చేత్థ దానవసేన పఠమో వా దుతియో వా, పచ్ఛిమవాదే ఆదానవసేనాతి అయమేతేసం విసేసో. విసేసతోతి విజ్జాచరణవిసేసతో, న బ్రాహ్మణేహి ఇచ్ఛితవిజ్జాచరణమత్తతో. ఉత్తమబ్రాహ్మణస్సాతి అనుత్తరదక్ఖిణేయ్యతాయ ఉక్కట్ఠబ్రాహ్మణస్స. యథాధిప్పేతస్స హి విజ్జాచరణవిసేసదీపకస్స ‘‘కతమం పన తం బ్రాహ్మణసీలం, కతమా సా పఞ్ఞా’’తిఆదివచనస్స ఓకాసకరణత్థమేవ ‘‘ఇమేసం పన బ్రాహ్మణ పఞ్చన్నం అఙ్గాన’’న్తిఆదివచనం భగవా అవోచ, తస్మా పధానవచనానురూపమనుసన్ధిం దస్సేతుం ‘‘భగవా పనా’’తిఆది వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
౩౧౩. అపవదతీతి వణ్ణాదీని అపనేత్వా వదతి, అత్థమత్తం పన దస్సేతుం ‘‘పటిక్ఖిపతీ’’తి వుత్తం. ఇదన్తి ‘‘మా భవం సోణదణ్డో ఏవం అవచా’’తిఆదివచనం. బ్రాహ్మణసమయన్తి బ్రాహ్మణసిద్ధన్తం. మా భిన్దీతి మా వినాసేసి.
౩౧౬. సమోయేవ హుత్వా సమోతి సమసమో, సబ్బథా సమోతి అత్థో. పరియాయద్వయఞ్హి అతిసయత్థదీపకం యథా ‘‘దుక్ఖదుక్ఖం, రూపరూప’’న్తి. ఏకదేసమత్తతో పన అఙ్గకేన మాణవేన తేసం సమభావతో తం నివత్తేన్తో ‘‘ఠపేత్వా ఏకదేసమత్త’’న్తిఆదిమాహ. కులకోటిపరిదీపనన్తి కులస్స ఆదిపరిదీపనం. యస్మా అత్తనో భగినియా…పే… న జానిస్సతి, తస్మా న తస్స మాతాపితుమత్తం సన్ధాయ వదతి, కులకోటిపరిదీపనం పన సన్ధాయ వదతీతి అధిప్పాయో. ‘‘అత్థభఞ్జనక’’న్తి ఇమినా కమ్మపథపత్తం వదతి. గుణేతి యథావుత్తే పఞ్చసీలే. అథాపి సియాతి యదిపి తుమ్హాకం ఏవం పరివితక్కో సియా, భిన్నసీలస్సాపి పున పకతిసీలే ఠితస్స బ్రాహ్మణభావం వణ్ణాదయో సాధేన్తీతి ఏవం సియాతి అత్థో. ‘‘సాధేతీ’’తి పాఠే ‘‘వణ్ణో’’తి కత్తా ఆచరియేన (దీ. ని. టీ. ౧.౩౧౬) అజ్ఝాహటో, నిదస్సనఞ్చేతం. మన్తజాతీసుపి హి ఏసేవ నయో. సీలమేవాతి పున పకతిభూతం సీలమేవ బ్రాహ్మణభావం సాధేస్సతి, కస్మాతి చే ‘‘తస్మిం హి…పే… వణ్ణాదయో’’తి. తత్థ సమ్మోహమత్తం వణ్ణాదయోతి వణ్ణమన్తజాతియో బ్రాహ్మణభావస్స అఙ్గన్తి సమ్మోహమత్తమేతం, అసమవేక్ఖిత్వా కథితమిదం.
సీలపఞ్ఞాకథావణ్ణనా
౩౧౭. కథితో బ్రాహ్మణేన పఞ్హోతి ‘‘సీలవా చ హోతీ’’తిఆదినా ద్విన్నమేవ అఙ్గానం వసేన యథాపుచ్ఛితో పఞ్హో యాథావతో విస్సజ్జితో. ఏత్థాతి యథావిస్సజ్జితే అత్థే, అఙ్గద్వయే వా. తస్సాతి సోణదణ్డస్స. యది ఏకమఙ్గం ఠపేయ్య, అథ పతిట్ఠాతుం న సక్కుణేయ్య. యది పన న ఠపేయ్య, అథ సక్కుణేయ్య, కిం పనేస తథా సక్ఖిస్సతి ను ఖో, నోతి వీమంసనత్థమేవ ఏవమాహ, న తు ఏకస్స అఙ్గస్స ఠపనీయత్తాతి వుత్తం హోతి. తథా చాహ ‘‘ఏవమేతం బ్రాహ్మణా’’తిఆది. ధోవితత్తావ పరిసుజ్ఝనన్తి ఆహ ‘‘సీలపరిసుద్ధా’’తి, సీలసమ్పత్తియా సబ్బసో సుద్ధా అనుపక్కిలిట్ఠాతి అత్థో. కుతో దుస్సీలే పఞ్ఞా అసమాహితత్తా తస్స. కుతో వా పఞ్ఞారహితే జళే ఏళమూగే సీలం సీలవిభాగస్స, సీలపరిసోధనూపాయస్స చ అజాననతో. ఏళా ముఖే గళతి యస్సాతి ఏళమూగో ఖ-కారస్స గ-కారం కత్వా, ఏలముఖో, ఏలమూకో వా. ఇతి బహుధా పాఠోతి భయభేరవసుత్తట్ఠకథాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౮) వుత్తో. పకట్ఠం ఉక్కట్ఠం ఞాణం పఞ్ఞాణన్తి కత్వా పాకతికం ఞాణం నివత్తేతుం ‘‘పఞ్ఞాణ’’న్తి వుత్తం. విపస్సనాదిఞాణఞ్హి ఇధాధిప్పేతం, తదేతం పకారేహి జాననతో పఞ్ఞావాతి ఆహ ‘‘పఞ్ఞాయేవా’’తి.
చతుపారిసుద్ధిసీలేన ధోతాతి సమాధిపదట్ఠానేన చతుపారిసుద్ధిసీలేన సకలసంకిలేసమలవిసుద్ధియా ధోవితా విసుద్ధా. తేనాహ ‘‘కథం పనా’’తిఆది. తత్థ ధోవతీతి సుజ్ఝతి. సట్ఠిఅసీతివస్సానీతి సట్ఠివస్సాని వా అసీతివస్సాని వా. మరణకాలేపి, పగేవ అఞ్ఞస్మిం కాలే. మహాసట్ఠివస్సత్థేరో వియాతి సట్ఠివస్సమహాథేరో వియ. వేదనాపరిగ్గహమత్తమ్పీతి ఏత్థ వేదనాపరిగ్గహో నామ యథాఉప్పన్నం వేదనం సభావసరసతో ఉపధారేత్వా పున పదట్ఠానతో ‘‘అయం వేదనా ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి, సో చ ఫస్సో అనిచ్చో దుక్ఖో విపరిణామధమ్మో’’తి లక్ఖణత్తయం ఆరోపేత్వా పవత్తితవిపస్సనా. ఏవం పస్సన్తేన హి సుఖేన సక్కా సా వేదనా అధివాసేతుం ‘‘వేదనా ఏవ వేదయతీ’’తి. వేదనం విక్ఖమ్భేత్వాతి యథాఉప్పన్నం దుక్ఖవేదనం అనువత్తిత్వా విపస్సనం ఆరభిత్వా వీథిపటిపన్నాయ విపస్సనాయ తం వినోదేత్వా. సంసుమారపతితేనాతి కుమ్భీలేన వియ భూమియం ఉరేన నిపజ్జమానేన. ‘‘నాహ’’న్తిఆదిం తథా సీలరక్ఖణమేవ దుక్కరన్తి కత్వా వదతి. సీలే పతిట్ఠితస్స హి అరహత్తం హత్థగతంయేవ. యథాహ ‘‘సీలే పతిట్ఠాయ…పే… విజటయే జట’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౩, ౧౯౨; పేటకో. ౨౨; మి. ప. ౨.౯) చతూసు పుగ్గలేసు ఉగ్ఘాటితఞ్ఞునో ఏవాయం విసయోతి ఆహ ‘‘ఉగ్ఘాటితఞ్ఞుతాయా’’తి. పఞ్ఞాయ సీలం ధోవిత్వాతి సీలం ఆదిమజ్ఝపరియోసానేసు అఖణ్డాదిభావాపాదనేన పఞ్ఞాయ సువిసోధితం కత్వా. సన్తతిమహామత్తవత్థు ధమ్మపదే (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.సన్తిమహామత్తవత్థు).
౩౧౮. ‘‘కస్మా ఆహా’’తి ఉపరిదేసనాయ కారణం పుచ్ఛతి. లజ్జా నామ ‘‘సీలస్స చ జాతియా చ గుణదోసప్పకాసనేన సమణేన గోతమేన పుచ్ఛితపఞ్హం విస్సజ్జేసీ’’తి పరిసాయ పఞ్ఞాతతా, సా తథా విస్సజ్జితుమసమత్థతాయ భిజ్జిస్సతీతి అత్థో, పఠమం అలజ్జమానోపి ఇదాని లజ్జిస్సామీతి వుత్తం హోతి. పరమన్తి పమాణం. ‘‘ఏత్తకపరమా మయ’’న్తి పదానం తుల్యాధికరణతం దస్సేతుం ‘‘తే మయ’’న్తి వుత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘సీలపఞ్ఞాణ’’న్తి వచనమేవ అమ్హాకం పరమం, తదత్థభూతాని పఞ్చసీలాని, వేదత్తయవిభావనం పఞ్ఞఞ్చ లక్ఖణాదితో నిద్ధారేత్వా జాననం నత్థి, కేవలం తత్థ వచీపరమావ మయన్తి. అయం పనేత్థ అట్ఠకథాముత్తకనయో – ఏత్తకపరమాతి ఏత్తకఉక్కంసకోటికా, పఠమం పఞ్హావిస్సజ్జనావ అమ్హాకం ఉక్కంసకోటీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘మయా సకసమయవసేన పఞ్హో విస్సజ్జితో’’తి. పరన్తి అతిరేకం. భాసితస్సాతి వచనస్స సద్దస్స.
అయం పన విసేసోతి సీలనిద్దేసే నియ్యాతనమత్తం అపేక్ఖిత్వా వుత్తం. తేనాహ ‘‘సీలమిచ్చేవ నియ్యాతిత’’న్తి. సామఞ్ఞఫలసుత్తే (దీ. ని. ౧.౧౫౦) హి సీలం నియ్యాతేత్వాపి పున సామఞ్ఞఫలమిచ్చేవ నియ్యాతితం. సబ్బేసమ్పి మహగ్గతచిత్తానం ఞాణసమ్పయుత్తత్తా, ఝానానఞ్చ తం సమ్పయోగతో ‘‘అత్థతో పఞ్ఞాసమ్పదా’’తి వుత్తం. పఞ్ఞానిద్దేసే హి ఝానపఞ్ఞం అధిట్ఠానం కత్వా పఠమం విపస్సనాపఞ్ఞా నియ్యాతితా. తేనాహ ‘‘విపస్సనాపఞ్ఞాయా’’తిఆది.
సోణదణ్డఉపాసకత్తపటివేదనాకథావణ్ణనా
౩౨౧. దహరో యువాతి ఏత్థ దహరవచనేన పఠమయోబ్బనభావం దస్సేతి. పఠమయోబ్బనకాలగతో హి ‘‘దహరో’’తి వుచ్చతి. పుత్తస్స పుత్తో నత్తా నామ. నప్పహోతీతి న సమ్పజ్జతి, పుత్తనత్తప్పమాణోపి న హోతీతి అత్థో. ‘‘ఆసనా మే తం వుట్ఠాన’’న్తి ఏతస్స అత్థాపత్తిం దస్సేతుం ‘‘మమ అగారవేనా’’తిఆది వుత్తం. ఏతన్తి అఞ్జలిపగ్గహణం. అయఞ్హి యథా తథా అత్తనో మహాజనస్స సమ్భావనం ఉప్పాదేత్వా కోహఞ్ఞేన పరే విమ్హాపేత్వా లాభుప్పాదనం నిజిగీసన్తో విచరతి, తస్మాస్స అతివియ కుహకభావం దస్సేన్తో ‘‘ఇమినా కిరా’’తిఆదిం వదతి. అగారవం నామ నత్థీతి అగారవవచనం నామ నత్థి, నాయం భగవతి అగారవేన ‘‘అహఞ్చేవ ఖో పనా’’తిఆదిమాహ, అథ ఖో అత్తనో లాభపరిహానిభయేనేవాతి వుత్తం హోతి.
౩౨౨. తఙ్ఖణానురూపాయాతి యాదిసీ తదా తస్స అజ్ఝాసయప్పవత్తి, తదనురూపాయాతి మజ్ఝేపదలోపేన అత్థో. తదా తస్స వివట్టసన్నిస్సితస్స తాదిసస్స ఞాణపరిపాకస్స అభావతో కేవలం అబ్భుదయసన్నిస్సితో ఏవ అత్థో దస్సితోతి ఆహ ‘‘దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికం అత్థం సన్దస్సేత్వా’’తి, పచ్చక్ఖతో విభావేత్వాతి అత్థో. కుసలే ధమ్మేతి తేభూమకే కుసలధమ్మే, అయమేత్థ నిప్పరియాయతో అత్థో. పరియాయతో పన ‘‘చతుభూమకే’’తిపి వత్తుం వట్టతి లోకుత్తరకుసలస్సపి ఆయతిం లబ్భమానత్తా. తథా హి వక్ఖతి ‘‘ఆయతిం నిబ్బానత్థాయ, వాసనాభాగియాయ వా’’తి. తత్థాతి కుసలే ధమ్మే యథాసమాదపితే. నన్తి సోణదణ్డబ్రాహ్మణం. సముత్తేజేత్వాతి సమ్మదేవ ఉపరూపరి నిసానేత్వా పుఞ్ఞకిరియాయ తిక్ఖవిసదభావమాపాదేత్వా. తం పన అత్థతో తత్థ ఉస్సాహజననమేవ హోతీతి ఆహ ‘‘సఉస్సాహం కత్వా’’తి. తాయ చ సఉస్సాహతాయాతి ఏవం పుఞ్ఞకిరియాయ సఉస్సాహతా నియమతో దిట్ఠధమ్మికాదిఅత్థసమ్పాదనీతి యథావుత్తాయ సఉస్సాహతాయ చ సమ్పహంసేత్వాతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞేహి చ విజ్జమానగుణేహీతి ఏవరూపా తే గుణసమఙ్గితా చ ఏకన్తేన దిట్ఠధమ్మికాదిఅత్థనిప్ఫాదనీతి తస్మిం విజ్జమానేహి, అఞ్ఞేహి చ గుణేహి సమ్పహంసేత్వా సమ్మదేవ హట్ఠతుట్ఠభావమాపాదేత్వాతి అత్థో.
యది భగవా ధమ్మరతనవస్సం వస్సి, అథ కస్మా సో విసేసం నాధిగచ్ఛీతి చోదనం సోధేతుం ‘‘బ్రాహ్మణో పనా’’తిఆది వుత్తం. కుహకతాయాతి వుత్తనయేన కోహఞ్ఞకత్తా, ఇమినా పయోగసమ్పత్తిఅభావం దస్సేతి. యజ్జేవం కస్మా భగవా తస్స తథా ధమ్మరతనవస్సం వస్సీతి పటిచోదనమ్పి సోధేన్తో ‘‘కేవలమస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ కేవలన్తి నిబ్బేధాసేక్ఖభాగియేన అసమ్మిస్సం. నిబ్బానత్థాయాతి నిబ్బానాధిగమత్థాయ, పరినిబ్బానత్థాయ వా. ఆయతిం విసేసాధిగమనూపాయభూతా పుఞ్ఞకిరియాసు పరిచయసఙ్ఖాతా వాసనా ఏవ భాగో, తస్మిం ఉపాయభావేన పవత్తాతి వాసనాభాగియా. న హి భగవతో నిరత్థకా చతుప్పదికగాథామత్తాపి ధమ్మదేసనా అత్థి. తేనాహ ‘‘సబ్బా పురిమపచ్ఛిమకథా’’తి. ఆదితో చేత్థ పభుతి యావ బ్రాహ్మణస్స విస్సజ్జనాపరియోసానం, తావ పురిమకథా, భగవతో పన సీలపఞ్ఞావిస్సజ్జనా పచ్ఛిమకథా. బ్రాహ్మణేన వుత్తాపి హి బుద్ధగుణాదిపటిసఞ్ఞుత్తా కథా ఆయతిం నిబ్బానత్థాయ వాసనాభాగియా ఏవాతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఇతి సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ పరమసుఖుమగమ్భీరదురనుబోధత్థపరిదీపనాయ సువిమలవిపులపఞ్ఞావేయ్యత్తియజననాయ సాధువిలాసినియా నామ లీనత్థపకాసనియా సోణదణ్డసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థపకాసనా.
సోణదణ్డసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.