౩. అమ్బట్ఠసుత్తవణ్ణనా

అద్ధానగమనవణ్ణనా

౨౫౪. ఏవం సామఞ్ఞఫలసుత్తం సంవణ్ణేత్వా ఇదాని అమ్బట్ఠసుత్తం సంవణ్ణేన్తో యథానుపుబ్బం సంవణ్ణోకాసస్స పత్తభావం విభావేతుం, సామఞ్ఞఫలసుత్తస్సానన్తరం సఙ్గీతస్స సుత్తస్స అమ్బట్ఠసుత్తభావం పకాసేతుం ‘‘ఏవం మే సుతం…పే… కోసలేసూతి అమ్బట్ఠసుత్త’’న్తి ఆహ. ఏవమీదిసేసు. ఇతిసద్దో చేత్థ ఆదిఅత్థో, పదత్థవిపల్లాసజోతకో పన ఇతిసద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో, ఆదిసద్దలోపో వా ఏస, ఉపలక్ఖణనిద్దేసో వా. అపుబ్బపదవణ్ణనా నామ హేట్ఠా అగ్గహితతాయ అపుబ్బస్స పదస్స అత్థవిభజనా. ‘‘హిత్వా పునప్పునాగత-మత్థం అత్థం పకాసయిస్సామీ’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.గన్థారమ్భకథా) హి వుత్తం, ‘‘అనుపుబ్బపదవణ్ణనా’’తి కత్థచి పాఠో, సో అయుత్తోవ టీకాయ అనుద్ధటత్తా, తథా అసంవణ్ణితత్తా చ.

‘‘రాజకుమారా గోత్తవసేన కోసలా నామా’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౪) ఆచరియేన వుత్తం. అక్ఖరచిన్తకా పన వదన్తి ‘‘కోసం లన్తి గణ్హన్తి, కుసలం వా పుచ్ఛన్తీతి కోసలా’’తి. జనపదినోతి జనపదవన్తో, జనపదస్స వా ఇస్సరా. ‘‘కోసలా నామ రాజకుమారా’’తి వుత్తేయేవ సిద్ధేపి ‘‘జనపదినో’’తి వచనం సన్తేసుపి అఞ్ఞేసు తంతంనామపఞ్ఞాతేసు తత్థ నివసన్తేసు జనపదిభావతో తేసమేవ నివసనముపాదాయ జనపదస్సాయం సమఞ్ఞాతి దస్సనత్థం. ‘‘తేసం నివాసో’’తి ఇమినా ‘‘కోసలానం నివాసా కోసలా’’తి తద్ధితం దస్సేతి. ‘‘ఏకోపి జనపదో’’తి ఇమినా పన సద్దతోయేవేతం పుథువచనం, అత్థతో పనేస ఏకో ఏవాతి విభావేతి. అపి-సద్దో చేత్థ అనుగ్గహే, తేన కామం ఏకోయేవేస జనపదో, తథాపి ఇమినా కారణేన పుథువచనముపపన్నన్తి అనుగ్గణ్హాతి. యది ఏకోవ జనపదో, కథం తత్థ బహువచనన్తి ఆహ ‘‘రుళ్హిసద్దేనా’’తిఆది, రుళ్హిసద్దత్తా బహువచనముపపన్నన్తి వుత్తం హోతి. నిస్సితేసు పయుత్తస్స పుథువచనస్స, పుథుభావస్స వా నిస్సయే అభినిరోపనా ఇధ రుళ్హి, తేన వుత్తం ఆచరియేన ఇధ చేవ అఞ్ఞత్థ చ మజ్ఝిమాగమటీకాదీసు ‘‘అక్ఖరచిన్తకా హి ఈదిసేసు ఠానేసు యుత్తే వియ ఈదిసలిఙ్గవచనాని ఇచ్ఛన్తి, అయమేత్థ రుళ్హి యథా ‘అఞ్ఞత్థాపి కురూసు విహరతి, అఙ్గేసు విహరతీ’తి చా’’తి. కేచి పన కోసలనామాభినిరోపనమిచ్ఛన్తి, అయుత్తమేతం పుథువచనస్స అప్పయుజ్జితబ్బత్తా. నామాభినిరోపనాయ హి ఏకవచనమ్పి భవతి యథా ‘‘సీహో గాయతీ’’తి. తబ్బిసేసితేపి జనపదసద్దే జాతిసద్దత్తా ఏకవచనమేవ. తేనాహ ‘‘తస్మిం కోసలేసు జనపదే’’తి, కోసలనామకే తస్మిం జనపదేతి అత్థో. అభూతతో హి వోహారమత్తం రుళ్హి, భూతతోయేవ అత్థో వినిచ్ఛినితబ్బో. యథా హి –

‘‘సన్తి పుత్తా విదేహానం, దీఘావు రట్ఠవడ్ఢనో;

తే రజ్జం కారయిస్సన్తి, మిథిలాయం పజాపతీ’’తి. (జా. ౨.౨౨.౨౭౬) ఆదీసు –

తంపుత్తసఙ్ఖాతస్స ఏకత్థస్స రుళ్హివసేన ‘‘పుత్తా’’తి బహువచనపయోగో, తథా ఇధాపి తన్నివాససఙ్ఖాతస్స ఏకత్థస్స రుళ్హివసేన ‘‘కోసలేసూ’’తి బహువచనపయోగో హోతి. యథా చ ‘‘పాణం న హఞ్ఞే, న చ’దిన్నమాదియే’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౪౨, ౪౩, ౪౫) జాతివసేన బహ్వత్థానమేకవచనపయోగో, తథా ఇధాపి జాతివసేన అవయవప్పభేదేన బహ్వత్థస్స ‘‘జనపదే’’తి ఏకవచనపయోగో హోతి. వుత్తఞ్చ ఆచరియేన మజ్ఝిమాగమటీకాయం ‘‘తబ్బిసేసనేపి జనపదసద్దే జాతిసద్దే ఏకవచనమేవ. తేనాహ ‘తస్మిం అఙ్గేసు జనపదే’తి’’.

ఏవం రుళ్హివసేన బహుమ్హి వియ వత్తబ్బే బహువచనం దస్సేత్వా ఇదాని బహ్వత్థవసేన బహుమ్పి ఏవ వత్తబ్బే బహువచనం దస్సేన్తో ‘‘పోరాణా పనాహూ’’తిఆదిమాహ. పన-సద్దో చేత్థ విసేసత్థజోతనో, తేన పుథుఅత్థవిసయతాయ ఏవేతం పుథువచనం, న రుళ్హివసేనాతి వక్ఖమానం విసేసం జోతేతి. సో హి పదేసో తియోజనసతపరిమాణతాయ బహుప్పభేదోతి, ఇమస్మిం పన నయే తేసు కోసలేసు జనపదేసూతి అత్థో వేదితబ్బో. మహాపనాదన్తి మహాపనాదజాతక (జా. ౧.౩.౪౦, ౪౧, ౪౨) సురుచిజాతకేసు (జా. ౧.౧౪.౧౦౨ ఆదయో) ఆగతం సురుచినో నామ విదేహరఞ్ఞో పుత్తం మహాపనాదనామకం రాజకుమారం. నానానాటకానీతి భణ్డుకణ్డపణ్డుకణ్డపముఖాని ఛసతసహస్సాని నానావిధనాటకాని, కత్థచి పన ఆదిసద్దోపి దిట్ఠో, సో జాతకట్ఠకథాయం న దిస్సతి, యది చ దిస్సతి, తేన నటలఙ్ఘకాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సితమత్తమ్పీతి మిహితమత్తమ్పి. తస్స కిర దిబ్బనాటకానం అనన్తరభవేయేవ దిట్ఠత్తా మనుస్సనాటకానం నచ్చం అమనుఞ్ఞం అహోసి. నఙ్గలానిపి ఛడ్డేత్వాతి కసికమ్మప్పహానవసేన నఙ్గలాని పహాయ, నిదస్సనమత్తఞ్చేతం. న హి కేవలం కస్సకా ఏవ, అథ ఖో అఞ్ఞేపి ఉభయరట్ఠవాసినో మనుస్సా అత్తనో అత్తనో కిచ్చం పహాయ తస్మిం మఙ్గలట్ఠానే సన్నిపతింసు. తదా కిర మహాపనాదకుమారస్స పాసాదమఙ్గలం, ఛత్తమఙ్గలం, ఆవాహమఙ్గలన్తి తీణి మఙ్గలాని ఏకతో అకంసు, కాసివిదేహరట్ఠవాసినోపి తత్థ సన్నిపతిత్వా అతిరేకసత్తవస్సాని ఛణమనుభవింసూతి, అధునా పన ‘‘నఙ్గలాదీనీ’’తి పాఠో దిస్సతి, సో న పోరాణపాఠో టీకాయమనుద్ధటత్తా.

మహాజనకాయే సన్నిపతితేతి కేచి ‘‘పహంసనవిధిం దస్సేత్వా రాజకుమారం హాసాపేస్సామా’’తి, కేచి ‘‘తం కీళనం పస్సిస్సామా’’తి ఏవం మహాజనసమూహే సన్నిపతితే. అతులమ్బాభిరుహనదారుచితకపవేసనాది నానాకీళాయో దస్సేత్వా. సక్కపేసితో కిర దిబ్బనాటకో రాజఙ్గణే ఆకాసే ఠత్వా ఉపడ్ఢభాగం నామ దస్సేతి, ఏకోవ హత్థో, ఏకో పాదో, ఏకం అక్ఖి, ఏకా దాఠా నచ్చతి చలతి, ఉపడ్ఢం ఫన్దతి, సేసం నిచ్చలమహోసి, తం దిస్వా మహాపనాదో థోకం హసితమకాసి, ఇమమత్థం సన్ధాయ ‘‘సో దిబ్బనాటకం దస్సేత్వా హసాపేసీ’’తి వుత్తం. సుహజ్జా నామ విస్సాసికా ‘‘సుట్ఠు హదయమేతేస’’న్తి కత్వా. ఆదిసద్దేన ఞాతకపరిజనాదీనం సఙ్గహో. తస్మాతి తథా వచనతో. తం కుసలన్తి వచనం ఉపాదాయాతి ఏత్థ ‘‘కచ్చి కుసలం? ఆమ కుసల’’న్తి వచనపటివచనవసేన పవత్తకుసలవాదితాయ తే మనుస్సా ఆదితో ‘‘కుసలా’’తి సమఞ్ఞం లభింసు, తేసం కుసలానం ఇస్సరాతి రాజకుమారా కోసలా నామ జాతా, తేసం నివాసట్ఠానతాయ పన పదేసో కోసలాతి పుబ్బే వుత్తనయమేవ. తేనాహ ‘‘సో పదేసో కోసలాతి వుచ్చతీ’’తి. ఏవం మజ్ఝిమాగమటీకాయం ఆచరియేనేవ వుత్తం. తత్రాయమధిప్పాయో సియా – ‘‘సో పదేసో కోసలాతి వుచ్చతీ’’తి సఞ్ఞీసఞ్ఞా యథాక్కమం ఏకవచనబహువచనవసేన వుత్తత్తా పురిమనయే వియ ఇధాపి రుళ్హివసేనేవ బహువచనం హోతి. రాజకుమారానం నామలాభహేతుమత్తఞ్హేత్థ విసేసోతి. ఇధ పన ఆచరియేన ఏవం వుత్తం సో పదేసోతి పదేససామఞ్ఞతో వుత్తం, వచనవిపల్లాసేన వా, తే పదేసాతి అత్థో. కోసలాతి వుచ్చతి కుసలా ఏవ కోసలాతి కత్వా’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౪) తత్రాయమధిప్పాయో సియా – సో పదేసోతి జాతిసద్దవసేన, వచనవిపల్లాసేన వా వుత్తత్తా పుథుఅత్థవిసయతాయ ఏవ బహువచనం హోతి. పదేసస్స నామలాభహేతు హేత్థ విసేసోతి. ‘‘కుసల’’న్తి హి వచనముపాదాయ రుళ్హినామవసేన వుత్తనయేన కోసలా యథా ‘‘యేవాపనకం, నతుమ్హాకవగ్గో’’తి. అపిచ వచనపటివచనవసేన ‘‘కుసల’’న్తి వదన్తి ఏత్థాతి కోసలా. విచిత్రా హి తద్ధితవుత్తీతి. కుసలన్తి చ ఆరోగ్యం ‘‘కచ్చి ను భోతో కుసలం, కచ్చి భోతో అనామయ’’న్తిఆదీసు (జా. ౧.౧౫.౧౪౫; జా. ౨.౨౦.౧౨౯) వియ, కచ్చి తుమ్హాకం ఆరోగ్యం హోతీతి అత్థో, ఛేకం వా ‘‘కుసలా నచ్చగీతస్స, సిక్ఖితా చాతురిత్థియో’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౯౪) వియ, కచ్చి తేసం నాటకానం ఛేకతా హోతీతి అత్థో.

చరణం చారికా, చరణం వా చారో, సో ఏవ చారికా, తయిదం మగ్గగమనమేవ ఇధాధిప్పేతం, న చుణ్ణికగమనమత్తన్తి దస్సేతుం ‘‘అద్ధానగమన’’న్తి వుత్తం, భావనపుంసకఞ్చేతం, అద్ధానగమనసఙ్ఖాతాయ చారికాయ చరమానోతి వుత్తం హోతి, అభేదేపి వా భేదవోహారేన వుత్తం యథా ‘‘దివావిహారం నిసీదీ’’తి, (మ. ని. ౧.౨౫౬) అద్ధానగమనసఙ్ఖాతం చారికం చరమానో, చరణం కరోన్తోతి అత్థో. సబ్బత్థకో హి కరభూధాతూనమత్థోతి. ‘‘అద్ధానమగ్గ’’న్తిపి కత్థచి పాఠో, సో న సున్దరో. న హి చారికాసద్దో మగ్గవాచకోతి. ఇదాని తం విభాగేన దస్సేత్వా ఇధాధిప్పేతం నియమేన్తో ‘‘చారికా చ నామేసా’’తిఆదిమాహ. సావకానమ్పి రుళ్హివసేన చారికాయ సమ్భవతో తతో విసేసేతి ‘‘భగవతో’’తి ఇమినా. తథా హి మజ్ఝిమాగమట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘చారికం చరమానోతి ఏత్థ కిఞ్చాపి అయం చారికా నామ మహాజనసఙ్గహత్థం బుద్ధానంయేవ లబ్భతి, బుద్ధే ఉపాదాయ పన రుళ్హిసద్దేన సావకానమ్పి వుచ్చతి కిలఞ్జాదీహి కతబీజనీపి తాలవణ్టం వియా’’తి. దూరేపీతి ఏత్థ పి-సద్దేన, అపి-సద్దేన వా నాతిదూరేపీతి సమ్పిణ్డనం తత్థాపి చారికాసమ్భవతో. బోధనేయ్యపుగ్గలన్తి చతుసచ్చపటివేధవసేన బోధనారహపుగ్గలం. సహసా గమనన్తి సీఘగమనం. ‘‘మహాకస్సపస్స పచ్చుగ్గమనాదీసూ’’తి వుత్తమేవ సరూపతో దస్సేతి ‘‘భగవా హీ’’తిఆదినా. పచ్చుగ్గచ్ఛన్తోతి పటిముఖం గచ్ఛన్తో, పచ్చుట్ఠహన్తోతి అత్థో. ‘‘తథా’’తి ఇమినా ‘‘తింసయోజన’’న్తి పదమనుకడ్ఢతి. పక్కుసాతి నామ గన్ధారరాజా. మహాకప్పినో నామ కుక్కుటవతీరాజా. ధనియో నామ కోరణ్డసేట్ఠిపుత్తో గోపో.

ఏవం ధమ్మగరుతాకిత్తనముఖేన మహాకస్సపపచ్చుగ్గమనాదీని (సం. ని. అట్ఠ. ౨.౧౫౪) ఏకదేసేన దస్సేత్వా ఇదాని వనవాసితిస్ససామణేరస్స వత్థుం విత్థారేత్వా చారికం దస్సేతుం ‘‘ఏకదివస’’న్తిఆది ఆరద్ధం. కో పనేస తిస్ససామణేరో నామ? సావత్థియం ధమ్మసేనాపతినో ఉపట్ఠాకకులే జాతో మహాపుఞ్ఞో ‘‘పిణ్డపాతదాయకతిస్సో, కమ్బలదాయకతిస్సో’’తి చ పుబ్బే లద్ధనామో పచ్ఛా ‘‘వనవాసితిస్సో’’తి పాకటో ఖీణాసవసామణేరో. విత్థారో ధమ్మపదే (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౭౪ వనవాసీతిస్ససామణేరవత్థు). ఆకాసగామీహి సద్ధిం ఆకాసేనేవ గన్తుకామో భగవా ‘‘ఛళభిఞ్ఞానం ఆరోచేహీ’’తి అవోచ. తస్సాతి తిస్ససామణేరస్స. తన్తి భగవన్తం సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన చీవరం పారుపన్తం. నో థేరో నో ఓరమత్తకో వతాతి సమ్బన్ధో, గుణేన లామకప్పమాణికో నో హోతీతి అత్థో.

అత్తనో పత్తాసనేతి భిక్ఖూనం ఆసనపరియన్తే. తేసం గామికానం దానపటిసంయుత్తం మఙ్గలం వత్వా. కస్మా పన సదేవకస్స లోకస్స మగ్గదేసకోపి సమానో భగవా ఏవమాహాతి చోదనం సోధేతుం ‘‘భగవా కిరా’’తిఆది వుత్తం. మగ్గదేసకోతి నిబ్బానమగ్గస్స, సుగతిమగ్గస్స వా దేసకో.

తాయాతి అరఞ్ఞసఞ్ఞాయ. సఙ్ఘకమ్మవసేన సిజ్ఝమానాపి ఉపసమ్పదా సత్థు ఆణావసేన సిజ్ఝనతో ‘‘బుద్ధదాయజ్జం తే దస్సామీ’’తి వుత్తన్తి వదన్తి. అపరే పన ‘‘అపరిపుణ్ణవీసతివస్సస్సేవ తస్స ఉపసమ్పదం అనుజానన్తో సత్థా ‘బుద్ధదాయజ్జం తే దస్సామీ’తి అవోచా’’తి వదన్తి. ధమ్మసేనాపతినా ఉపజ్ఝాయేన ఉపసమ్పాదేత్వా, తతోయేవేస ధమ్మసేనాపతినో సద్ధివిహారికోతి అట్ఠకథాసు వుత్తో. ధమ్మపదట్ఠకథాయం పన ధమ్మసేనాపతిఆదిథేరానం చత్తాలీసభిక్ఖుసహస్సపరివారానం అత్తనో అత్తనో పరివారేహి సద్ధిం పచ్చేకం గమనం, భగవతో చ ఏకకస్సేవ గమనం ఖుద్దకభాణకానం మతేన వుత్తం, ఇధ, పన మజ్ఝిమాగమట్ఠకథాయఞ్చ (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౬౫) అఞ్ఞథా గమనం దీఘభాణకమజ్ఝిమభాణకానం మతేనాతి దట్ఠబ్బం. అయన్తి మహాకస్సపాదీనమత్థాయ చారికా. యం పన అనుగ్గణ్హన్తస్స భగవతో గమనం, అయం అతురితచారికా నామాతి సమ్బన్ధో.

ఇమం పన చారికన్తి అతురితచారికం. మహామణ్డలన్తి మజ్ఝిమదేసపరియాపన్నేనేవ బాహిరిమేన పమాణేన పరిచ్ఛిన్నత్తా మహన్తతరం మణ్డలం. మజ్ఝిమమణ్డలన్తి ఇతరేసం ఉభిన్నం వేమజ్ఝే పవత్తం మణ్డలం. అన్తోమణ్డలన్తి ఇతరేహి ఖుద్దకం మణ్డలం, ఇతరేసం వా అన్తోగధత్తా అన్తిమం మణ్డలం, అబ్భన్తరిమం మణ్డలన్తి వుత్తం హోతి. కిం పనిమేసం పమాణన్తి ఆహ ‘‘కత్థా’’తిఆది. తత్థ నవయోజనసతికతా మజ్ఝిమదేసపరియాపన్నవసేనేవ గహేతబ్బా తతో పరం అతురితచారికాయ అగమనతో. తదుత్తరి హి తురితచారికాయ ఏవ తథాగతో గచ్ఛతి, న అతురితచారికాయ. పవారేత్వావ చారికాచరణం బుద్ధాచిణ్ణన్తి వుత్తం ‘‘మహాపవారణాయ పవారేత్వా’’తిఆది. పాటిపదదివసేతి పఠమకత్తికపుణ్ణమియా అనన్తరే పాటిపదవసే. సమన్తాతి గతగతట్ఠానస్స చతూసు పస్సేసు సమన్తతో. మహాజనకాయస్స సన్నిపతనతో పురిమం పురిమం ఆగతా నిమన్తేతుం లభన్తి. తథా సన్నిపతనమేవ దస్సేతుం ‘‘ఇతరేసూ’’తిఆది వుత్తం. సమథవిపస్సనా తరుణా హోన్తీతి ఏత్థ సమథస్స తరుణభావో ఉపచారసమాధివసేన, విపస్సనాయ పన సఙ్ఖారపరిచ్ఛేదఞాణం, కఙ్ఖావితరణఞాణం, సమ్మసనఞాణం, మగ్గామగ్గఞాణన్తి చతున్నం ఞాణానం వసేన వేదితబ్బో. తరుణవిపస్సనాతి హి తేసం చతున్నం ఞాణానమధివచనం. పవారణాసఙ్గహం దత్వాతి అనుమతిదానవసేన దత్వా. కత్తికపుణ్ణమాయన్తి పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమియం. ‘‘మిగసిరస్స పఠమపాటిపదదివసే’’తి ఇదం మజ్ఝిమదేసవోహారవసేన మిగసిరమాసస్స పఠమం పాటిపదదివసం సన్ధాయ వుత్తం, ఏతరహి పవత్తవోహారవసేన పన పచ్ఛిమకత్తికమాసస్స కాళపక్ఖపాటిపదదివసో వేదితబ్బో.

అఞ్ఞేనపి కారణేనాతి భిక్ఖూనం సమథవిపస్సనాతరుణభావతో అఞ్ఞేనపి మజ్ఝిమమణ్డలే వేనేయ్యానం ఞాణపరిపాకాదికారణేన. చతుమాసన్తి ఆసళ్హీపుణ్ణమియా పాటిపదతో యావ పచ్ఛిమకత్తికపుణ్ణమీ, తావ చతుమాసం. ‘‘సమన్తా యోజనసత’’న్తిఆదినా వుత్తనయేనేవ. వసనం వస్సం, వసనకిరియా, వుత్థం వసితం వస్సమస్సాతి వుత్థవస్సో, తస్స. తథాగతేన వినేతబ్బత్తా ‘‘భగవతో వేనేయ్యసత్తా’’తి సామినిద్దేసో వుత్తో, కత్తునిద్దేసో వా ఏస. వేనేయ్యసత్తాతి చ చరితానురూపం వినేతబ్బసత్తా. ఇన్ద్రియపరిపాకం ఆగమయమానోతి సద్ధాదిఇన్ద్రియానం విముత్తిపరిపాచనభావేన పరిపక్కం పటిమానేన్తో. ఫుస్సమాఘఫగ్గుణచిత్తమాసానం అఞ్ఞతరమాసస్స పఠమదివసే నిక్ఖమనతో మాసనియమో ఏత్థ న కతోతి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘ఏకమాసం వా ద్వితిచతుమాసం వా తత్థేవ వసిత్వా’’తి. తత్థేవాతి వస్సూపగమనట్ఠానే ఏవ. ‘‘సత్తహి వా’’తిఆది ‘‘ఏకమాసం వా’’తిఆదినా యథాక్కమం యోజేతబ్బం – యది అపరమ్పి ఏకమాసం తత్థేవ వసతి, సత్తహి మాసేహి చారికం పరియోసాపేతి. యది ద్విమాసం ఛహి, యది తిమాసం పఞ్చహి, యది చతుమాసం తత్థేవ వసతి, చతూహి మాసేహి చారికం పరియోసాపేతీతి. కస్మా పన చారికాగమనన్తి ఆసఙ్కానివత్తనత్థం ‘‘ఇతీ’’తిఆది వుత్తం. అతిరేకం జరాదుబ్బలో బాళ్హజిణ్ణో. తే కదా పస్సిస్సన్తి, న పస్సిస్సన్తి ఏవ. లోకానుకమ్పకాయాతి లోకానుకమ్పకాయ ఏవ. తేన వుత్తం ‘‘న చీవరాదిహేతూ’’తి.

జఙ్ఘవిహారవసేనాతి జఙ్ఘాహి విచరణవసేన, జఙ్ఘాహి విచరిత్వా తత్థ తత్థ కతిపాహం నివసనవసేన వా. సబ్బిరియాపథసాధారణఞ్హి విహారవచనం. సరీరఫాసుకత్థాయాతి ఏకస్మింయేవ ఠానే నిబద్ధవాసవసేన ఉస్సన్నధాతుకస్స సరీరస్స విచరణేన ఫాసుభావత్థాయ. అట్ఠుప్పత్తికాలాభికఙ్ఖనత్థాయాతి అగ్గిక్ఖన్ధోపమసుత్త (అ. ని. ౭.౭౨) మఘదేవజాతకాది (జా. ౧.౧.౯) దేసనానం వియ ధమ్మదేసనాయ అభికఙ్ఖితబ్బఅట్ఠుప్పత్తికాలత్థాయ, అట్ఠుప్పత్తికాలస్స వా అభికఙ్ఖనత్థాయ, అట్ఠుప్పత్తికాలే ధమ్మదేసనత్థాయాతి వుత్తం హోతి. సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనత్థాయాతి సురాపానసిక్ఖాపదాది (పాచి. ౩౨౭, ౩౨౮, ౩౨౯) పఞ్ఞాపనే వియ సిక్ఖాపదానం పఞ్ఞాపనత్థాయ. బోధనత్థాయాతి అఙ్గులిమాలాదయో (మ. ని. ౨.౩౪౭) వియ బోధనేయ్యసత్తే చతుసచ్చబోధనత్థాయ. మహతాతి మహతియా. కఞ్చి, కతిపయే వా పుగ్గలే ఉద్దిస్స చారికా నిబద్ధచారికా. తదఞ్ఞా సమ్బహులే ఉద్దిస్స గామనిగమనగరపటిపాటియా చారికా అనిబద్ధచారికా. తేనాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. యం చరతీతి కిరియాపరామసనం.

‘‘ఏసా ఇధ అధిప్పేతా’’తి వుత్తమేవ విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘తదా కిరా’’తిఆది వుత్తం. దససహస్సిలోకధాతుయాతి జాతిక్ఖేత్తభూతం దససహస్సచక్కవాళం సన్ధాయ వుత్తం. కస్మాతి చే? తత్థేవ భబ్బసత్తానం సమ్భవతో. తత్థ హి సత్తే భబ్బే పరిపక్కిన్ద్రియే పస్సితుం బుద్ధఞాణం అభినీహరిత్వా ఠితో భగవా ఞాణజాలం పత్థరతీతి వుచ్చతి, ఇదఞ్చ దేవబ్రహ్మానం వసేన వుత్తం. మనుస్సా పన ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే, ఇమస్మింయేవ చ సపరివారే జమ్బుదీపే బోధనేయ్యా హోన్తి. బోధనేయ్యబన్ధవేతి బోధనేయ్యసత్తసఙ్ఖాతే భగవతో బన్ధవే. గోత్తాదిసమ్బన్ధా వియ హి సచ్చపటివేధసమ్బన్ధా వేనేయ్యా భగవతో బన్ధవా నామాతి. గోచరభావూపగమనం సన్ధాయ ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణజాలస్స అన్తో పవిట్ఠో’’తి వుత్తం. భగవా కిర మహాకరుణాసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ ‘‘యే సత్తా భబ్బా పరిపక్కఞాణా, తే మయ్హం ఞాణస్స ఉపట్ఠహన్తూ’’తి చిత్తం అధిట్ఠాయ సమన్నాహరతి, తస్స సహసమన్నాహారా ఏకో వా ద్వే వా సమ్బహులా వా తదా వినయూపగా వేనేయ్యా ఞాణస్స ఆపాథమాగచ్ఛన్తి, అయమేత్థ బుద్ధానుభావో. ఏవమాపాథగతానం పన నేసం ఉపనిస్సయం పుబ్బచరియం, పుబ్బహేతుం, సమ్పతి వత్తమానఞ్చ పటిపత్తిం ఓలోకేతి. వేనేయ్యసత్తపరిగ్గణ్హనత్థఞ్హి సమన్నాహారే కతే పఠమం నేసం వేనేయ్యభావేన ఉపట్ఠానం హోతి, అథ ‘‘కిం ను ఖో భవిస్సతీ’’తి సరణగమనాదివసేన కఞ్చి నిప్ఫత్తిం వీమంసమానో పుబ్బూపనిస్సయాదీని ఓలోకేతి. తేనాహ ‘‘అథ భగవా’’తిఆది. సోతి అమ్బట్ఠో. వాదపటివాదం కత్వాతి ‘‘ఏవం ను తే అమ్బట్ఠా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౬౨) మయా వుత్తవచనస్స ‘‘యే చ ఖో తే భో గోతమ ముణ్డకా సమణకా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౬౩) పటివచనం దత్వా, అసబ్భివాక్యన్తి అసప్పురిసవాచం, తిక్ఖత్తుం ఇబ్భవాదనిపాతనవసేన నానప్పకారం సాధుసభావాయ వాచాయ వత్తుమయుత్తం వాక్యం వక్ఖతీతి వుత్తం హోతి. నిబ్బిసేవనన్తి విగతతుదనం, మానదప్పవసేన అపగతపరినిప్ఫన్దనన్తి అత్థో.

అవసరితబ్బన్తి ఉపగన్తబ్బం. తస్స గామస్స ఇదం నామమత్తం, కిమేత్థ అత్థపరియేసనాయాతి వుత్తం ‘‘ఇజ్ఝానఙ్గలన్తిపి పాఠో’’తి. ‘‘యేన దిసాభాగేనా’’తి కరణనిద్దేసానురూపం కరణత్థే ఉపయోగవచనన్తి దస్సేతి ‘‘తేన అవసరీ’’తి ఇమినా. ‘‘యస్మిం పదేసే’’తి పన భుమ్మనిద్దేసానురూపం ‘‘తం వా అవసరీ’’తి వుత్తం. తదుభయమేవత్థం వివరతి ‘‘తేన దిసాభాగేనా’’తిఆదినా. గతోతి ఉపగతో, అగమాసీతి అత్థో. పున గతోతి సమ్పత్తో, సమ్పాపుణీతి అత్థో. ‘‘ఇచ్ఛానఙ్గలే’’తి ఇదం తదా భగవతో గోచరగామనిదస్సనం, సమీపత్థే చేతం భుమ్మం. ‘‘ఇచ్ఛానఙ్గలవనసణ్డే’’తి ఇదం పన నివాసట్ఠానదస్సనం, నిప్పరియాయతో అధికరణే చేతం భుమ్మన్తి తదుభయమ్పి పదం విసేసత్థదస్సనేన వివరన్తో ‘‘ఇచ్ఛానఙ్గలం ఉపనిస్సాయా’’తిఆదిమాహ. ‘‘సీలఖన్ధావార’’న్తిఆది వుత్తనయేన వేనేయ్యహితసమపేక్ఖనవసేనేవ భగవతో విహారదస్సనం. తత్థ ధమ్మరాజస్స భగవతో సబ్బసో అధమ్మనిగ్గణ్హనపరా ఏవ పటిపత్తి, సా చ సీలసమాధిపఞ్ఞావసేనాతి సీలాదిత్తయస్సేవ గహణం. సీలఖన్ధావారన్తి చక్కవత్తిరఞ్ఞో దారుఇట్ఠకాదికతం ఖన్ధావారసదిసం సీలసఙ్ఖాతం ఖన్ధావారం బన్ధిత్వా విహరతీతి సమ్బన్ధో. దారుక్ఖన్ధాదీహి ఆసమన్తతో వరన్తి పరిక్ఖిపన్తి ఏత్థాతి హి ఖన్ధావారో అ-కారస్స దీఘం కత్వా, రాజూనం అచిరనివాసట్ఠానం. తత్థ పన భగవతో అచిరనివసనకిరియాసమ్బన్ధమత్తేన భయనివారణట్ఠేన తంసదిసతాయ సీలమ్పి తథా వుచ్చతి. సమాధికోన్తన్తి సమ్మాసమాధిసఙ్ఖాతం మఙ్గలసత్తిం. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసఙ్ఖాతం జయమన్తపదం. పరివత్తయమానోతి పరిజప్పమానో. ‘‘సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసర’’న్తిపి పాఠో, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణవజిరగ్గసరం అపరాపరం సమ్పరివత్తమానోతి అత్థో. యథాభిరుచితేన విహారేనాతి సబ్బవిహారసాధారణదస్సనం, దిబ్బవిహారాదీసు యేన యేన అత్తనా అభిరుచితేన విహారేన విహరతీతి అత్థో.

పోక్ఖరసాతివత్థువణ్ణనా

౨౫౫. మన్తేతి ఇరువేదాదిమన్తసత్థే. ఇరువేదాదయో హి గుత్తభాసితబ్బట్ఠేన ‘‘మన్తా’’తి వుచ్చన్తి. అణ-సద్దో సద్దేతి ఆహ ‘‘సజ్ఝాయతీ’’తి. లోకియా పన వదన్తి ‘‘బ్రహ్మునో అపచ్చం బ్రాహ్మణో, నాగమో, ణత్తం, దీఘాదీ’’తి. కస్మా అయమేవ వచనత్థో వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఇదమేవా’’తిఆది. అథ కేసం ఇతరో వచనత్థోతి చోదనమపనేతి ‘‘అరియా పనా’’తిఆదినా. అథ వా యం లోకియా వదన్తి ‘‘బ్రహ్మునా జాతో బ్రాహ్మణో’’తిఆదినిరుత్తిం, తం పటిక్ఖిపితుం ఏవం వుత్తం. ‘‘ఇదమేవా’’తి హి అవధారణేన తం పటిక్ఖిపతి. ‘‘జాతిబ్రాహ్మణాన’’న్తి పన ఇమినా సద్దన్తరేన దస్సితేసు జాతిబ్రాహ్మణవిసుద్ధిబ్రాహ్మణవసేన దువిధేసు బ్రాహ్మణేసు విసుద్ధిబ్రాహ్మణానం నిరుత్తిం దస్సేన్తో ‘‘అరియా పనా’’తిఆదిమాహ. బహన్తి పాపే బహి కరోన్తీతి హి అరియా బ్రాహ్మణా నిరుత్తినయేన. ‘‘తస్స కిర కాయో సేతపోక్ఖరసదిసో’’తి ఇదమేవస్స నామలాభహేతుదస్సనం, సేసం పన తప్పసఙ్గేన యథావిజ్జమానవిసేసదస్సనమేవ. తేనాహ ‘‘ఇతి నం పోక్ఖరసదిసత్తా పోక్ఖరసాతీతి సఞ్జానన్తీ’’తి. పోక్ఖరేన సదిసో కాయో యస్సాతి హి పోక్ఖరసాతీ నిరుత్తినయేన. సాతసద్దో వా సదిసత్థో, పోక్ఖరేన సాతో సదిసో కాయో తథా, సో యస్సాతి పోక్ఖరసాతీ. సేతపోక్ఖరసదిసోతి సేతపదుమవణ్ణో. దేవనగరేతి ఆలకమన్దాదిదేవపురే. ఉస్సాపితరజతతోరణన్తి గమ్భీరనేమనిఖాతం అచ్చుగ్గతం రజతమయం ఇన్దఖీలం. కాళమేఘరాజీతి కదాచి దిస్సమానా కాళఅబ్భలేఖా. రజతపనాళికాతి రజతమయతుమ్బం. సువట్టితాతి వట్టభావస్స యుత్తట్ఠానే సుట్ఠు వట్టులా. కాళవఙ్గతిలకాదీనమభావేన సుపరిసుద్ధా.‘‘అరాజకే’’తిఆదినాపి సోభగ్గప్పత్తభావమేవ నిదస్సేతి.

ఇదాని అపరమ్పి తస్స నామలాభహేతుం దస్సేన్తో ‘‘అయం పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చ ‘‘హిమవన్తపదేసే మహాసరే పదుమగబ్భే నిబ్బత్తీ’’తి ఇదమేవస్స నామలాభహేతుదస్సనం. సేసం పన తప్పసఙ్గేన తథాపవత్తాకారదస్సనమేవ. తేనాహ ‘‘ఇతి నం పోక్ఖరే సయితత్తా పోక్ఖరసాతీతి సఞ్జానన్తీ’’తి. పోక్ఖరే కమలే సయతీతి హి పోక్ఖరసాతీ, సాతం వా వుచ్చతి సమసణ్ఠానం, పోక్ఖరే జాతం సమసణ్ఠానం తథా, తమస్సత్థీతిపి పోక్ఖరసాతీ. యం పన ఆచరియేన వుత్తం ‘‘ఇమస్స బ్రాహ్మణస్స కీదిసో పుబ్బయోగో, యేన నం భగవా అనుగ్గణ్హితుం తం ఠానం ఉపగతోతి ఆహా’’తి, (దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౫) తదేతం ‘‘అయం పనా’’తిఆదివచనం ఏకదేసమేవ సన్ధాయ వుత్తం. ‘‘సో తతో మనుస్సలోక’’న్తిఆదివచనతో దేవలోకే నిబ్బత్తీతి ఏత్థ అపరాపరం నిబ్బత్తి ఏవ వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. తథారూపేన కమ్మేన నిబ్బత్తిమేవ సన్ధాయ ‘‘మాతుకుచ్ఛివాసం జిగుచ్ఛిత్వా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘పదుమగబ్భే నిబ్బత్తీ’’తి ఇమినా సంసేదజోయేవ హుత్వా నిబ్బత్తీతి దస్సేతి. న పుప్ఫతీతి న వికసతి. తేనాతి తాపసేన. నాళతోతి పుప్ఫదణ్డతో. సువణ్ణచుణ్ణేహి పిఞ్జరం హేమవణ్ణో యస్సాతి సువణ్ణచుణ్ణపిఞ్జరో, తం, సువణ్ణచుణ్ణేహి వికిణ్ణభావేన హేమవణ్ణన్తి అత్థో. పిఞ్జరసద్దో హి హేమవణ్ణపరియాయోతి సారత్థదీపనియం (సారత్థ. టీ. ౧.౨౨) వుత్తం. ఏస నయో పదుమరేణుపిఞ్జరన్తి ఏత్థాపి. రజతబిమ్బకన్తి రూపియమయరూపకం. పటిజగ్గామీతి పోసేమి. పారన్తి పరియోసానం, నిప్ఫత్తి వా వుచ్చతి నదీసముద్దాదీనం పరియోసానభూతం పారం వియాతి కత్వా. పటిసన్ధిపఞ్ఞాసఙ్ఖాతేన సభావఞాణేన పణ్డితో. ఇతి కత్తబ్బేసు, వేదేసు వా విసారదపఞ్ఞాసఙ్ఖాతేన వేయ్యత్తియేన బ్యత్తో. అగ్గబ్రాహ్మణోతి దిసాపామోక్ఖబ్రాహ్మణో. సిప్పన్తి వేదసిప్పం తస్సేవ పకరణాధిగతత్తా. బ్రహ్మదేయ్యం అదాసీతి వక్ఖమాననయేన బ్రహ్మదేయ్యం కత్వా అదాసి.

‘‘అజ్ఝావసతీ’’తి ఏత్థ అధి-సద్దో, ఆ-సద్దో చ ఉపసగ్గమత్తం, తతో ‘‘ఉక్కట్ఠ’’న్తి ఇదం అజ్ఝాపుబ్బవసయోగే భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనం. అధి-సద్దో వా ఇస్సరియత్థో, ఆ-సద్దో మరియాదత్థో తతో ‘‘ఉక్కట్ఠ’’న్తి ఇదం కమ్మప్పవచనీయయోగే భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి దస్సేతి ‘‘ఉక్కట్ఠనామకే’’తిఆదినా. తదేవత్థం వివరితుం ‘‘తస్సా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘తస్స నగరస్స సామికో హుత్వా’’తి హి ‘‘అభిభవిత్వా’’తి ఏతస్సత్థవివరణం, తేనేతం దీపేతి ‘‘సామిభావో అభిభవన’’న్తి. ‘‘యాయ మరియాదాయా’’తిఆది పన ఆ-సద్దస్సత్థవివరణం, తేనేతం దీపేతి ‘‘ఆసద్దో మరియాదత్థో, మరియాదా చ నామ యాయ తత్థ వసితబ్బం, సాయేవ అపరాధీనతా’’తి. యాయ మరియాదాయాతి హి యాయ అపరాధీనతాసఙ్ఖాతాయ అనఞ్ఞసాధారణాయ అవత్థాయాతి అత్థో. ‘‘ఉపసగ్గవసేనా’’తిఆది పన ‘‘ఉక్కట్ఠనామకే’’తి ఏతస్సత్థవివరణం, తేనేతం దీపేతి ‘‘సతిపి భుమ్మవచనప్పసఙ్గే ధాత్వత్థానువత్తకవిసేసకభూతేహి దువిధేహిపి ఉపసగ్గేహి యుత్తత్తా ఉపయోగవచనమేవేత్థ విహిత’’న్తి. ‘‘తస్స కిరా’’తిఆది పన అత్థానుగతసమఞ్ఞాపరిదీపనం. వత్థు నామ నగరమాపనారహభూమిప్పదేసో ‘‘ఆరామవత్థు, విహారవత్థూ’’తిఆదీసు వియ.

ఉక్కాతి దణ్డదీపికా. అగ్గహేసున్తి ‘‘అజ్జ మఙ్గలదివసో, తస్మా సునక్ఖత్తం, తత్థాపి అయం సుఖణో మా అతిక్కమీ’’తి రత్తివిభాయనం అనురక్ఖన్తా, రత్తియం ఆలోకకరణత్థాయ ఉక్కా ఠపేత్వా ఉక్కాసు జలమానాసు నగరస్స వత్థుం అగ్గహేసుం, తేనేతం దీపేతి – ఉక్కాసు ఠితాతి ఉక్కట్ఠా. మూలవిభుజాది ఆకతిగణపక్ఖేపేన, నిరుత్తినయేన వా ఉక్కాసు విజ్జోతయన్తీసు ఠితాతి ఉక్కట్ఠా, తథా ఉక్కాసు ఠితాసు ఠితా ఆసీతిపి ఉక్కట్ఠాతి. మజ్ఝిమాగమట్ఠకథాయం పన ఏవం వుత్తం ‘‘తఞ్చ నగరం ‘మఙ్గలదివసో సుఖణో, సునక్ఖత్తం మా అతిక్కమీ’తి రత్తిమ్పి ఉక్కాసు ఠితాసు మాపితత్తా ఉక్కట్ఠాతిపి వుచ్చతి, దణ్డదీపికాసు జాలేత్వా ధారియమానాసు మాపితత్తాతి వుత్తం హోతీ’’తి, (మ. ని. అట్ఠ. ౧.మూలపరియాయసుత్తవణ్ణనా) తదపిమినా సంసన్దతి చేవ సమేతి చ నగరవత్థుపరిగ్గహస్సపి నగరమాపనపరియాపన్నత్తాతి దట్ఠబ్బం. అపరే పన భణన్తి ‘‘భూమిభాగసమ్పత్తియా, ఉపకరణసమ్పత్తియా, మనుస్ససమ్పత్తియా చ తం నగరం ఉక్కట్ఠగుణయోగతో ఉక్కట్ఠాతి నామం లభతీ’’తి. లోకియా పన వదన్తి ‘‘ఉక్కా ధారీయతి ఏతస్స మాపితకాలేతి ఉక్కట్ఠా, వణ్ణవికారోయ’’న్తి, ఇత్థిలిఙ్గవసేన చాయం సమఞ్ఞా, తేనేవిధ పయోగో దిస్సతి ‘‘యథా చ భవం గోతమో ఉక్కట్ఠాయ అఞ్ఞాని ఉపాసకకులాని ఉపసఙ్కమతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౯౯) మూలపరియాయసుత్తాదీసు (మ. ని. ౧.౧) చ ‘‘ఏకం సమయం భగవా ఉక్కట్ఠాయం విహరతి సుభగవనే సాలరాజమూలే’’తిఆది. ఏవమేత్థ హోతు ఉపసగ్గవసేన ఉపయోగవచనం, కథం పనేతం సేసపదేసు సియాతి అనుయోగేనాహ ‘‘తస్స అనుపయోగత్తా సేసపదేసూ’’తి. తత్థ తస్సాతి ఉపసగ్గవసేన ఉపయోగసఞ్ఞుత్తస్స ‘‘ఉక్కట్ఠ’’న్తి పదస్స. అనుపయోగత్తాతి విసేసనభావేన అనుపయుత్తత్తా. సేసపదేసూతి ‘‘సత్తుస్సద’’న్తిఆదీసు సత్తసు పదేసు.

కిం ను ఖ్వాయం సద్దపయోగో సద్దలక్ఖణానుగతోతి చోదనమపనేతి ‘‘తత్థ…పే… పరియేసితబ్బ’’న్తి ఇమినా. తత్థాతి ఉపసగ్గవసేన, అనుపయోగవసేన చ ఉపయోగవచనన్తి వుత్తే దుబ్బిధేపి విధానే. లక్ఖణన్తి గహణూపాయఞాయభూతం సద్దలక్ఖణం, సుత్తం వా. పరియేసితబ్బన్తి సద్దసత్థేసు విజ్జమానత్తా ఞాణేన గవేసితబ్బం, గహేతబ్బన్తి వుత్తం హోతి. ఏతేన హి సద్దలక్ఖణానుగతోవాయం సద్దపయోగోతి దస్సేతి, సద్దవిదూ చ ఇచ్ఛన్తి ‘‘ఉపఅనుఅధిఆఇచ్చాదిపుబ్బవసయోగే సత్తమియత్థే ఉపయోగవచనం పాపుణాతి, విసేసితబ్బపదే చ యథావిధిమనుపయోగో విసేసనపదానం సమానాధికరణభూతాన’’న్తి. తత్ర యదా అధి-సద్దో, ఆ-సద్దో చ ఉపసగ్గమత్తం, తదా ‘‘తతియాసత్తమీనఞ్చా’’తి లక్ఖణేన అజ్ఝాపుబ్బవసయోగే ఉపయోగవచనం. తథా హి వదన్తి ‘‘సత్తమియత్థే కాలదిసాసు ఉపాన్వజ్ఝావసయోగే, అధిపుబ్బసిఠావసానం పయోగే, తప్పానచారేసు చ దుతియా. కాలే పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా, ఏకం సమయం భగవా, కఞ్చి కాలం పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో, ఇమం రత్తిం చత్తారో మహారాజానో. దిసాయం పురిమం దిసం ధతరట్ఠో. ఉపాదిపుబ్బవసయోగే గామం ఉపవసతి, గామం అనువసతి, గామం ఆవసతి, అగారం అజ్ఝావసతి, అధిపుబ్బసిఠావసానం పయోగే పథవిం అధిసేస్సతి, గామం అధితిట్ఠతి, గామం అజ్ఝావసతి. తప్పానచారేసు నదిం పివతి, గామం చరతి ఇచ్చాదీతి.

యదా పన అధి-సద్దో ఇస్సరియత్థో, ఆ-సద్దో చ మరియాదత్థో, తదా ‘‘కమ్మప్పవచనీయయుత్తే’’తి లక్ఖణేన కమ్మప్పవచనీయయోగే ఉపయోగవచనం. తథా హి వదన్తి ‘‘అనుఆదయో ఉపసగ్గా, ధీఆదయో నిపాతా చ కమ్మప్పవచనీయసఞ్ఞా హోన్తి కిరియాసఙ్ఖాతం కమ్మం పవచనీయం యేసం తే కమ్మప్పవచనీయా’’తి. సేసపదానం పన యథావిధిమనుపయోగే కతరేన లక్ఖణేన ఉపయోగవచనన్తి? యథావుత్తలక్ఖణేనేవ. యజ్జేవం తేసమ్పి ఆధారభావతో నానాధారతా సియాతి? న, బహూనమ్పి పదానం నగరవసేన ఏకత్థభావతో. సకత్థమత్తఞ్హి తేసం నానాకరణన్తి. అఞ్ఞే పన సద్దవిదూ ఏవమిచ్ఛన్తి ‘‘సమానాధికరణపదానం పచ్చేకం కిరియాసమ్బన్ధనేన విసేసితబ్బపదేన సమానవచనతా యథా ‘కటం కరోతి, విపులం, దస్సనీయ’న్తి ఏత్థ ‘కటం కరోతి, విపులం కరోతి, దస్సనీయం కరోతీ’తి పచ్చేకం కిరియాసమ్బన్ధనేన కమ్మత్థేయేవ దుతియా’’తి, తదేతం విచారేతబ్బం విసేసనపదానం సమానాధికరణానం కిరియాసమ్బజ్ఝనాభావతో. యదా హి కిరియాసమ్బజ్ఝనం, తదా విసేసనమేవ న హోతీతి.

ఉస్సదతా నామేత్థ బహులతాతి వుత్తం ‘‘బహుజన’’న్తి. తం పన బహులతం దస్సేతి ‘‘ఆకిణ్ణమనుస్స’’న్తిఆదినా. అరఞ్ఞాదీసు గహేత్వా పోసేతబ్బా పోసావనియా, ఏతేన తేసం ధమ్మభావం దస్సేతి. ఆవిజ్ఝిత్వాతి పరిక్ఖిపిత్వా. ఖణిత్వా కతా పోక్ఖరణీ, ఆబన్ధిత్వా కతం తళాకం. అచ్ఛిన్నూదకట్ఠానేయేవ జలజకుసుమాని జాతానీతి వుత్తం ‘‘ఉదకస్స నిచ్చభరితానేవా’’తి. ఉదకస్సాతి చ పూరణకిరియాయోగే కరణత్థే సామివచనం ‘‘మహన్తే మహన్తే సాణిపసిబ్బకే కారాపేత్వా హిరఞ్ఞసువణ్ణస్స పూరాపేత్వా’’తిఆదీసు (పారా. ౩౪) వియ. సహ ధఞ్ఞేనాతి సధఞ్ఞన్తి నగరసద్దాపేక్ఖాయ నపుంసకలిఙ్గేన వుత్తం, యథావాక్యం వా ఉపయోగవచనేన. ఏవం సబ్బత్థ. పుబ్బణ్ణాపరణ్ణాదిభేదం బహుధఞ్ఞసన్నిచయన్తి ఏత్థ ఆదిసద్దేన తదుభయవినిముత్తం అలాబుకుమ్భణ్డాదిసూపేయ్యం సఙ్గణ్హాతి. తేనాయమత్థో విఞ్ఞాయతి – నయిధ ధఞ్ఞసద్దో సాలిఆదిధఞ్ఞవిసేసవాచకో, పోసనే సాధుత్తమత్తేన పన నిరవసేసపుబ్బణ్ణాపరణ్ణసూపేయ్యవాచకో, విరూపేకసేసవసేన వా పయుత్తోతి. ఏత్తావతాతి యథావుత్తపదత్తయేన. రాజలీలాయాతి రాజూనం విలాసేన. సమిద్ధియా ఉపభోగపరిభోగసమ్పుణ్ణభావేన సమ్పత్తి సమిద్ధిసమ్పత్తి.

‘‘రాజభోగ్గ’’న్తి వుత్తే ‘‘కేన దిన్న’’న్తి అవస్సం పుచ్ఛితబ్బతో ఏవం వుత్తన్తి దస్సేతి ‘‘కేనా’’తిఆదినా. రఞ్ఞా వియ భుఞ్జితబ్బన్తి వా రాజభోగ్గన్తి అట్ఠకథాతో అపరో నయో. యావ పుత్తనత్తపనత్తపరమ్పరా కులసన్తకభావేన రాజతో లద్ధత్తా ‘‘రఞ్ఞో దాయభూత’’న్తి వుత్తం. ‘‘ధమ్మదాయాదా మే భిక్ఖవే భవథా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౯) వియ చ దాయసద్దో దాయజ్జపరియాయోతి ఆహ ‘‘దాయజ్జన్తి అత్థో’’తి. కథం దిన్నత్తా బ్రహ్మదేయ్యం నామాతి చోదనం పరిహరతి ‘‘ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా’’తిఆదినా. రాజనీహారేన పరిభుఞ్జితబ్బతో హి ఉద్ధం పరిభోగలాభస్స బ్రహ్మదేయ్యతా నామ నత్థి, ఇదఞ్చ తథా దిన్నమేవ, తస్మా బ్రహ్మదేయ్యం నామాతి వుత్తం హోతి. ఛేజ్జభేజ్జన్తి సరీరదణ్డధనదణ్డాదిభేదం దణ్డమాహ. నదీతిత్థపబ్బతాదీసూతి నదీతిత్థపబ్బతపాదగామద్వారఅటవిముఖాదీసు. సేతచ్ఛత్తగ్గహణేన సేసరాజకకుధభణ్డమ్పి గహితం తప్పముఖత్తాతి వేదితబ్బం. ‘‘రఞ్ఞా భుఞ్జితబ్బ’’న్త్వేవ వుత్తే ఇధాధిప్పేతత్థో న పాకటోతి హుత్వా-సద్దగ్గహణం కతం. తఞ్హి సో రాజకులతో అసముదాగతోపి రాజా హుత్వా భుఞ్జితుం లభతీతి అయమిధాధిప్పేతో అత్థో. దాతబ్బన్తి దాయం, ‘‘రాజదాయ’’న్తి ఇమినావ రఞ్ఞా దిన్నభావే సిద్ధే ‘‘రఞ్ఞా పసేనదినా కోసలేన దిన్న’’న్తి పున చ వచనం కిమత్థియన్తి ఆహ ‘‘దాయకరాజదీపనత్థ’’న్తిఆది. అసుకేన రఞ్ఞా దిన్నన్తి దాయకరాజస్స అదీపితత్తా ఏవం వుత్తన్తి అధిప్పాయో. ఏత్థ చ పఠమనయే ‘‘రాజభోగ్గ’’న్తి పదే పుచ్ఛాసమ్భవతో ఇదం వుత్తం, దుతియనయే పన ‘‘రాజదాయ’’న్తి పదేతి అయమ్పి విసేసో దట్ఠబ్బో. తత్థ అతిబహులతాయ పురతో ఠపనోకాసాభావతో పస్సేనపి ఓదనసూపబ్యఞ్జనాది దీయతి ఏతస్సాతి పసేనది, అలుత్తసమాసవసేన. సో హి రాజా తణ్డులదోణస్స ఓదనమ్పి తదుపియేన సూపబ్యఞ్జనేన భుఞ్జతి. తథా హి నం భుత్తపాతరాసకాలే సత్థు సన్తికమాగన్త్వా ఇతో చితో చ సమ్పరివత్తన్తం నిద్దాయ అభిభుయ్యమానం ఉజుకం నిసీదితుమసక్కోన్తం భగవా –

‘‘మిద్ధీ యదా హోతి మహగ్ఘసో చ,

నిద్దాయితా సమ్పరివత్తసాయీ;

మహావరాహోవ నివాపవుట్ఠో,

పునప్పునం గబ్భముపేతి మన్దో’’తి. (ధ. ప. ౩౨౫; నేత్తి. ౨౬, ౯౦);

ఇమాయ గాథాయ ఓవది. భాగినేయ్యఞ్చ సో సుదస్సనం నామ మాణవం –

‘‘మనుజస్స సదా సతీమతో,

మత్తం జానతో లద్ధభోజనే;

తనుకస్స భవన్తి వేదనా,

సణికం జీరతి ఆయుపాలయ’’న్తి. (సం. ని. ౧.౨౪) –

ఇమం గాథం భగవతో సన్తికే ఉగ్గహాపేత్వా అత్తనో భుఞ్జన్తస్స ఓసానపిణ్డకాలే దేవసికం భణాపేతి, సో అపరేన సమయేన తస్సా గాథాయ అత్థం సల్లక్ఖేత్వా పునప్పునం ఓసానపిణ్డపరిహరణేన నాళికోదనమత్తాయ సణ్ఠహిత్వా తనుసరీరో బలవా సుఖప్పత్తో అహోసీతి. ఉదానట్ఠకథాయం (ఉదా. అట్ఠ. ౧౨) పన ఏవం వుత్తం ‘‘పచ్చామిత్తం పరసేనం జినాతీతి పసేనదీ’’తి. సద్దవిదూపి హి జ-కారస్స ద-కారే ఇదముదాహరన్తి. సో హి అత్తనో భాగినేయ్యం అజాతసత్తురాజానం, పఞ్చచోరసతాదీని చ అవరుద్ధకాని జినాతీతి. కోసలరట్ఠస్సాధిపతిభావతో కోసలో, తస్మా కోసలాధిపతినా పసేనది నామకేన రఞ్ఞా దిన్నన్తి అత్థో వేదితబ్బో. నిస్సట్ఠపరిచ్చత్తతాసఙ్ఖాతేన పున అగ్గహేతబ్బభావేనేవ దిన్నత్తా ఇధ బ్రహ్మదేయ్యం నామ, న తు పురిమనయే వియ రాజసఙ్ఖేపేన పరిభుఞ్జితబ్బభావేన దిన్నత్తాతి ఆహ ‘‘యథా’’తిఆది. నిస్సట్ఠం హుత్వా, నిస్సట్ఠభావేన వా పరిచ్చత్తం నిస్సట్ఠపరిచ్చత్తం, ముత్తచాగవసేన చజితన్తి అత్థో.

సవనం ఉపలబ్భోతి దస్సేతి ‘‘ఉపలభీ’’తి ఇమినా, సో చాయముపలబ్భో సవనవసేనేవ జాననన్తి వుత్తం ‘‘సోతద్వారసమ్పత్తవచననిగ్ఘోసానుసారేన అఞ్ఞాసీ’’తి. సోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాణవీథివసేన జాననమేవ హి ఇధ సవనం తేనేవ ‘‘సమణో ఖలు భో గోతమో’’తిఆదినా వుత్తస్సత్థస్స అధిగతత్తా, న పన సోతద్వారవీథివసేన సుతమత్తం తేన తదత్థస్స అనధిగతత్తా. అవధారణఫలత్తా సద్దపయోగస్స సబ్బమ్పి వాక్యం అన్తోగధావధారణం. తస్మా తదత్థజోతకసద్దేన వినాపి అఞ్ఞత్థాపోహనవసేన అస్సోసి ఏవ, నాస్స కోచి సవనన్తరాయో అహోసీతి అయమత్థో విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘పదపూరణమత్తే నిపాతో’’తి, అన్తోగధావధారణేపి చ సబ్బస్మిం వాక్యే నీతత్థతో అవధారణత్థం ఖో-సద్దగ్గహణం ‘‘ఏవా’’తి సామత్థియా సాతిసయం ఏతదత్థస్స విఞ్ఞాయమానత్తాతి పఠమవికప్పో వుత్తో, నీతత్థతో అవధారణేన కో అత్థో ఏకన్తికో కతో, అవధారితో చాతి వుత్తం ‘‘తత్థా’’తిఆది. అథ పదపూరణమత్తేన ఖో-సద్దేన కిం పయోజనన్తి చోదనమపనేతి ‘‘పదపూరణేనా’’తిఆదినా, అక్ఖరసమూహపదస్స, పదసమూహవాక్యస్స చ సిలిట్ఠతాపయోజనమత్తమేవాతి అత్థో. ‘‘అస్సోసీ’’తి హిదం పదం ఖో-సద్దే గహితే తేన ఫుల్లితం మణ్డితం విభూసితం వియ హోన్తం పూరితం నామ హోతి, తేన చ పురిమపచ్ఛిమపదాని సుఖుచ్చారణవసేన సిలిట్ఠాని హోన్తి, న తస్మిం అగ్గహితే, తస్మా పదపూరణమత్తమ్పి పదబ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాపయోజనన్తి వుత్తం హోతి. మత్తసద్దో చేత్థ విసేసనివత్తిఅత్థో, తేనస్స అనత్థన్తరదీపనతా దస్సితా, ఏవ-సద్దేన పన పదబ్యఞ్జనసిలిట్ఠతాయ ఏకన్తికతా.

‘‘సమణో ఖలూ’’తిఆది యథాసుతత్థనిదస్సనన్తి దస్సేతి ‘‘ఇదానీ’’తిఆదినా. సమితపాపత్తాతి ఏత్థ అచ్చన్తం అనవసేసతో సవాసనం సమితపాపత్తాతి అత్థో గహేతబ్బో. ఏవఞ్హి బాహిరకవీతరాగసేక్ఖాసేక్ఖపాపసమనతో భగవతో పాపసమనం యథారహం విసేసితం హోతి. తేన వుత్తం ‘‘భగవా చ అనుత్తరేన అరియమగ్గేన సమితపాపో’’తి. తదేవత్థం నిద్దేసపాఠేన సాధేతుం ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆదిమాహ. అస్సాతి అనేన భిక్ఖునా, భగవతా వా. సమితాతి సమాపితా, సమభావం వా ఆపాదయితా, అస్స వా సమ్పదానభూతస్స సన్తా హోన్తీతి అత్థో. అత్థానుగతా చాయం భగవతి సమఞ్ఞాతి వుత్తం ‘‘భగవా చా’’తిఆది. తేనాతి తథా సమితపాపత్తా. యథాభూతం పవత్తో యథాభుచ్చం, తదేవ గుణో, తేన అధిగతం తథా. ‘‘ఖలూ’’తి ఇదం నేపాతికం ఖలుపచ్ఛాభత్తికపదే (మి. ప. ౪.౧.౮) వియ, న నామం, అనేకత్థత్తా చ నిపాతానం అనుస్సవనత్థోవ ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘అనుస్సవనత్థే నిపాతో’’తి, పరమ్పరసవనఞ్చేత్థ అనుస్సవనం. బ్రాహ్మణజాతిసముదాగతన్తి బ్రాహ్మణజాతియా ఆగతం, జాతిసిద్ధన్తి వుత్తం హోతి. ఆలపనమత్తన్తి పియాలపనవచనమత్తం, న తదుత్తరి అత్థపరిదీపనం. పియసముదాహారా హేతే ‘‘భో’’తి వా ‘‘ఆవుసో’’తి వా ‘‘దేవానం పియా’’తి వా. ధమ్మపదే బ్రాహ్మణవత్థుపాఠేన, (ధ. ప. ౩౧౫ ఆదయో) సుత్తనిపాతే చ వాసేట్ఠసుత్తపదేన బ్రాహ్మణజాతిసముదాగతాలపనభావం సమత్థేతుం ‘‘వుత్తమ్పి చేత’’న్తిఆదిమాహ.

తత్రాయమత్థో – సచే రాగాదికిఞ్చనేహి సకిఞ్చనో అస్స, సో ఆమన్తనాదీసు ‘‘భో భో’’తి వదన్తో హుత్వా విచరణతో భోవాదీయేవ నామ హోతి, న బ్రాహ్మణో. ‘‘అకిఞ్చనం అనాదానం, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణ’’న్తి (ధ. ప. ౩౯౬, సు. ని. ౬౨౫) సేసగాథాపదం. తత్థ రాగాదయో సత్తే కిఞ్చన్తి మద్దన్తి పలిబుద్ధన్తీతి కిఞ్చనాని. మనుస్సా కిర గోణేహి ఖలం మద్దాపేన్తా ‘‘కిఞ్చేహి కపిల, కిఞ్చేహి కాళకా’’తి వదన్తి, తస్మా కిఞ్చనసద్దో మద్దనత్థో వేదితబ్బో. యథాహ నిద్దేసే ‘‘అకిఞ్చనన్తి రాగకిఞ్చనం, దోస, మోహ, మాన, దిట్ఠి, కిలేసకిఞ్చనం, దుచ్చరితకిఞ్చనం, యస్సేతే కిఞ్చనా పహీనా సముచ్ఛిన్నా వూపసన్తా పటిప్పస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢా, సో వుచ్చతి అకిఞ్చనో’’తి (చూళని. ౨౮, ౩౨, ౬౦, ౬౩). గోతమోతి గోత్తవసేన పరికిత్తనం, యం ‘‘ఆదిచ్చగోత్త’’న్తిపి లోకే వదన్తి, సక్యపుత్తోతి పన జాతివసేన సాకియోతి చ తస్సేవ వేవచనం. వుత్తఞ్హేతం పబ్బజ్జాసుత్తే –

‘‘ఆదిచ్చా నామ గోత్తేన, సాకియా నామ జాతియా;

తమ్హా కులా పబ్బజితోమ్హి, న కామే అభిపత్థయ’’న్తి. (సు. ని. ౪౨౫);

తథా చాహ ‘‘గోతమోతి భగవన్తం గోత్తవసేన పరికిత్తేతీ’’తిఆది. తత్థ గం తాయతీతి గోత్తం, ‘‘గోతమో’’తి పవత్తమానం అభిధానం, బుద్ధిఞ్చ ఏకంసికవిసయతాయ రక్ఖతీతి అత్థో. యథా హి బుద్ధి ఆరమ్మణభూతేన అత్థేన వినా న వత్తతి, ఏవం అభిధానం అభిధేయ్యభూతేన, తస్మా సో గోత్తసఙ్ఖాతో అత్థో తాని రక్ఖతీతి వుచ్చతి, గో-సద్దో చేత్థ అభిధానే, బుద్ధియఞ్చ వత్తతి. తథా హి వదన్తి –

‘‘గో గోణే చేన్ద్రియే భుమ్యం, వచనే చేవ బుద్ధియం;

ఆదిచ్చే రస్మియఞ్చేవ, పానీయేపి చ వత్తతే;

తేసు అత్థేసు గోణే థీ, పుమా చ ఇతరే పుమా’’తి.

తత్థ ‘‘గోసు దుయ్హమానాసు గతో, గోపఞ్చమో’’తిఆదీసు గోసద్దో గోణే వత్తతి. ‘‘గోచరో’’తిఆదీసు ఇన్ద్రియే. ‘‘గోరక్ఖ’’న్తిఆదీసు భూమియం. తథా హి సుత్తనిపాతట్ఠకథాయ వాసేట్ఠసుత్తసంవణ్ణనాయం వుత్తం ‘‘గోరక్ఖన్తి ఖేత్తరక్ఖం, కసికమ్మన్తి వుత్తం హోతి. పథవీ హి ‘గో’తి వుచ్చతి, తప్పభేదో చ ‘‘ఖేత్త’’న్తి (సు. ని. అట్ఠ. ౨.౬౧౯-౬౨౬). ‘‘గోత్తం నామ ద్వే గోత్తాని హీనఞ్చ గోత్తం, ఉక్కట్ఠఞ్చ గోత్త’’న్తిఆదీసు (పాచి. ౧౫) వచనే, బుద్ధియఞ్చ వత్తతి. ‘‘గోగోత్తం గోతమం నమే’’తి పోరాణకవిరచనాయ ఆదిచ్చే, ఆదిచ్చబన్ధుం గోతమం సమ్మాసమ్బుద్ధం నమామీతి హి అత్థో, ‘‘ఉణ్హగూ’’తిఆదీసు రస్మియం, ఉణ్హా గావో రస్మియో ఏతస్సాతి హి ఉణ్హగు, సూరియో. ‘‘గోసీతచన్దన’’న్తిఆదీసు (అ. ని. టీ. ౧.౪౯) పానీయే, గోసఙ్ఖాతం పానీయం వియ సీతం, తదేవ చన్దనం తథా. తస్మిఞ్హి ఉద్ధనతో ఉద్ధరితపక్కుథితతేలస్మిం పక్ఖిత్తే తఙ్ఖణఞ్ఞేవ తం తేలం సీతలం హోతీతి. ఏతేసు పన అత్థేసు గోణే వత్తమానో గో-సద్దో యథారహం ఇత్థిలిఙ్గో చేవ పుల్లిఙ్గో చ, సేసేసు పన పుల్లిఙ్గోయేవ.

కిం పనేతం గోత్తం నామాతి? అఞ్ఞకులపరమ్పరాయ అసాధారణం తస్స కులస్స ఆదిపురిససముదాగతం తంకులపరియాపన్నసాధారణం సామఞ్ఞరూపన్తి దట్ఠబ్బం. సాధారణమేవ హి ఇదం తంకులపరియాపన్నానం సాధారణతో చ సామఞ్ఞరూపం. తథా హి తంకులే జాతా సుద్ధోదనమహారాజాదయోపి ‘‘గోతమో’’ త్వేవ వుచ్చన్తి, తేనేవ భగవా అత్తనో పితరం సుద్ధోదనమహారాజానం ‘‘అతిక్కన్తవరా ఖో గోతమ తథాగతా’’తి (మహావ. ౧౦౫) అవోచ, వేస్సవణోపి మహారాజా భగవన్తం ‘‘విజ్జాచరణసమ్పన్నం, బుద్ధం వన్దామ గోతమ’’న్తి, (దీ. ని. ౩.౨౮౮) ఆయస్మాపి వఙ్గీసో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం ‘‘సాధు నిబ్బాపనం బ్రూహి, అనుకమ్పాయ గోతమా’’తి (సం. ని. ౧.౨౧౨). ఇధ పన భగవన్తమేవ. తేనాహ ‘‘భగవన్తం గోత్తవసేన పరికిత్తేతీ’’తి. తస్మాతి యథావుత్తమత్థత్తయం పచ్చామసతి. ఏత్థ చ ‘‘సమణో’’తి ఇమినా సరిక్ఖకజనేహి భగవతో బహుమతభావో దస్సితో తబ్బిసయసమితపాపతాపరికిత్తనతో, ‘‘గోతమో’’తి ఇమినా లోకియజనేహి తబ్బిసయఉళారగోత్తసమ్భూతతాపరికిత్తనతో.

సక్యస్స సుద్ధోదనమహారాజస్స పుత్తో సక్యపుత్తో, ఇమినా పన ఉచ్చాకులపరిదీపనం ఉదితోదితవిపులఖత్తియకులసమ్భూతతాపరికిత్తనతో. సబ్బఖత్తియానఞ్హి ఆదిభూతమహాసమ్మతమహారాజతో పట్ఠాయ అసమ్భిన్నం ఉళారతమం సక్యరాజకులం. యథాహ –

‘‘మహాసమ్మతరాజస్స, వంసజో హి మహాముని;

కప్పాదిస్మిఞ్హి రాజాసి, మహాసమ్మతనామకో’’తి. (మహావంసే దుతియపరిచ్ఛేదే పఠమగాథా);

కథం సద్ధాపబ్బజితభావపరిదీపనన్తి ఆహ ‘‘కేనచీ’’తిఆది. పరిజియనం పరిహాయనం పారిజుఞ్ఞం, పరిజిరతీతి వా పరిజిణ్ణో, తస్స భావో పారిజుఞ్ఞం, తేన. ఞాతిపారిజుఞ్ఞభోగపారిజుఞ్ఞాదినా కేనచి పారిజుఞ్ఞేన పరిహానియా అనభిభూతో అనజ్ఝోత్థటో హుత్వా పబ్బజితోతి అత్థో. తదేవ పరియాయన్తరేన విభావేతుం ‘‘అపరిక్ఖీణంయేవ తం కులం పహాయా’’తి వుత్తం. అపరిక్ఖీణన్తి హి ఞాతిపారిజుఞ్ఞభోగపారిజుఞ్ఞాదినా కేనచి పారిజుఞ్ఞేన అపరిక్ఖయం. సద్ధాయ పబ్బజితోతి సద్ధాయ ఏవ పబ్బజితో. ఏవఞ్హి ‘‘కేనచీ’’తిఆదినా నివత్తితవచనం సూపపన్నం హోతి. నను చ ‘‘సక్యకులా పబ్బజితో’’తి ఇదం ఉచ్చాకులా పబ్బజితభావపరిదీపనమేవ సియా తదత్థస్సేవ విఞ్ఞాయమానత్తా, న సద్ధాపబ్బజితభావపరిదీపనం తదత్థస్స అవిఞ్ఞాయమానత్తాతి? న ఖో పనేవం దట్ఠబ్బం మహన్తం ఞాతిపరివట్టం, మహన్తఞ్చ భోగక్ఖన్ధం పహాయ సద్ధాపబ్బజితభావస్స అత్థతో సిద్ధత్తా. తథా హి లోకనాథస్స అభిజాతియం తస్స కులస్స న కిఞ్చి పారిజుఞ్ఞం, అథ ఖో వుడ్ఢియేవ, తతో తస్స సమిద్ధతమభావో లోకే పాకటో పఞ్ఞాతో హోతి, తస్మా ‘‘సక్యకులా పబ్బజితో’’తి ఏత్తకేయేవ వుత్తే తథా సమిద్ధతమం కులం పహాయ సద్ధాపబ్బజితభావో సిద్ధోయేవాతి, ఇమం పరిహారం ‘‘కేనచి పారిజుఞ్ఞేనా’’తిఆదినా విభావేతీతి దట్ఠబ్బం. తతో పరన్తి ‘‘కోసలేసు చారికం చరమానో’’తిఆదివచనం.

‘‘సాధు ధమ్మరుచి రాజా, సాధు పఞ్ఞాణవా నరో;

సాధు మిత్తానమదుబ్భో, పాపస్సాకరణం సుఖ’’న్తి. ఆదీసు –

వియ సాధుసద్దో ఇధ సున్దరత్థోతి ఆహ ‘‘సున్దరం ఖో పనా’’తి. ఖోతి అవధారణత్థే నిపాతో, పనాతి పక్ఖన్తరత్థే. ఏవం సాత్థకతావిఞ్ఞాపనత్థఞ్హి సంవణ్ణనాయమేతేసం గహణం. సున్దరన్తి చ భద్దకం, భద్దకతా చ పస్సన్తానం హితసుఖావహభావేనాతి వుత్తం ‘‘అత్థావహం సుఖావహ’’న్తి. అత్థో చేత్థ దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థవసేన తివిధం హితం సుఖమ్పి తథేవ తివిధం సుఖం.

తథారూపానన్తి తాదిసానం, అయం సద్దతో అత్థో. అత్థమత్తం పన దస్సేతుం ‘‘ఏవరూపాన’’న్తి వుత్తం. యాదిసేహి చ గుణేహి భగవా సమన్నాగతో చతుప్పమాణికస్స లోకస్స సబ్బకాలమ్పి-అచ్చన్తాయ-సద్ధాయ-పసాదనీయో తేసం యథాభూతసభావత్తా, తాదిసేహి గుణేహి సమన్నాగతభావం సన్ధాయ ‘‘తథారూపానం అరహత’’న్తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘యథారూపో’’తిఆదిమాహ. లద్ధసద్ధానన్తి లద్ధసద్దహానం, పరజనస్స సద్ధం పటిలభన్తానన్తి వుత్తం హోతి. లద్ధసద్దానన్తి వా పటిలద్ధకిత్తిసద్దానం, ఏతేన ‘‘అరహత’’న్తి పదస్స అరహన్తానన్తి అత్థో, అరహన్తసమఞ్ఞాయ చ పాకటభావో దస్సితో, అపిచ ‘‘యథారూపో సో భవం గోతమో’’తి ఇమినా ‘‘తథారూపాన’’న్తి పదస్స అనియమవసేన అత్థం దస్సేత్వా సరూపనియమవసేనపి దస్సేతుం ‘‘యథాభుచ్చగుణాధిగమేన లోకే అరహన్తోతి లద్ధసద్ధాన’’న్తి వుత్తం, ఇదమ్పి హి ‘‘తథారూపాన’’న్తి పదస్సేవ అత్థదస్సనం, అయమేవ చ నయో ఆచరియేహి అధిప్పేతో ఇధ టీకాయం, (దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౫) సారత్థదీపనియఞ్చ తథేవ వుత్తత్తా. ‘‘యథారూపా తే భవన్తో అరహన్తో’’తి అవత్వా ‘‘యథారూపో సో భవం గోతమో’’తి వచనం భగవతియేవ గరుగారవవసేన ‘‘తథారూపానం అరహత’’న్తి పుథువచననిద్దిట్ఠభావవిఞ్ఞాపనత్థం. అత్తని, గరూసు చ హి బహువచనం ఇచ్ఛన్తి సద్దవిదూ. ‘‘యథాభుచ్చ…పే… అరహత’’న్తి ఇమినా చ ధమ్మప్పమాణానం, లూఖప్పమాణానఞ్చ సత్తానం భగవతో పసాదావహతం యథారుతతో దస్సేతి అరహన్తభావస్స తేసఞ్ఞేవ యథారహం విసయత్తా, తందస్సనేన పన ఇతరేసమ్పి రూపప్పమాణఘోసప్పమాణానం పసాదావహతా దస్సితాయేవ తదవినాభావతోతి దట్ఠబ్బం.

పసాదసోమ్మానీతి పసన్నాని, సీతలాని చ, పసాదవసేన వా సీతలాని, అనేన పసన్నమనతం దస్సేతి. ‘‘దస్సన’’న్తి వుత్తేపి తదుత్తరి కత్తబ్బతాసమ్భవతో అయం సమ్భావనత్థో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘దస్సనమత్తమ్పి సాధు హోతీ’’తి. ఇతరథా హి ‘‘దస్సనఞ్ఞేవ సాధు, న తదుత్తరి కరణ’’న్తి అనధిప్పేతత్థో ఆపజ్జతి, సమ్భావనత్థో చేత్థ పి-సద్దో, అపి-సద్దో వా లుత్తనిద్దిట్ఠో. ‘‘బ్రహ్మచరియం పకాసేతీ’’తి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ‘‘అబ్భుగ్గతో’’తి ఇమినా సమ్బన్ధముపగతో, తస్మా అయం ‘‘సాధు హోతీ’’తి ఇధ ఇతి-సద్దో ‘‘బ్రాహ్మణో పోక్ఖరసాతీ అమ్బట్ఠం మాణవం ఆమన్తేసీ’’తి ఇమినా సమ్బజ్ఝితబ్బో, ‘‘అజ్ఝాసయం కత్వా’’తి చ పాఠసేసో తదత్థస్స విఞ్ఞాయమానత్తా. యస్స హి అత్థో విఞ్ఞాయతి, సద్దో న పయుజ్జతి, సో ‘‘పాఠసేసో’’తి వుచ్చతి, ఇమమత్థం విభావేన్తో ఆహ ‘‘దస్సనమత్తమ్పి సాధు హోతీతి ఏవం అజ్ఝాసయం కత్వా’’తి. మూలపణ్ణాసకే చూళసీహనాదసుత్తట్ఠకథాయ (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౪౪) ఆగతం కోసియసకుణవత్థు చేత్థ కథేతబ్బం.

అమ్బట్ఠమాణవకథావణ్ణనా

౨౫౬. ‘‘అజ్ఝాయకో’’తి ఇదం పఠమపకతియా గరహావచనమేవ, దుతియపకతియా పసంసావచనం కత్వా వోహరన్తి యథా తం ‘‘పురిసో నరో’’తి దస్సేతుం అగ్గఞ్ఞసుత్తపద (దీ. ని. ౩.౧౩౨) ముదాహటం. తత్థ ఇమేతి ఝాయకనామేన సమఞ్ఞితా జనా. న ఝాయన్తీతి పణ్ణకుటీసు ఝానం న అప్పేన్తి న నిప్ఫాదేన్తి, గామనిగమసామన్తం ఓసరిత్వా వేదగన్థే కరోన్తావ అచ్ఛన్తీతి అత్థో. తం పనేతేసం బ్రాహ్మణఝాయకసఙ్ఖాతం పఠమదుతియనామం ఉపాదాయ తతియమేవ జాతన్తి ఆహ ‘‘అజ్ఝాయకాత్వేవ తతియం అక్ఖరం ఉపనిబ్బత్త’’న్తి, అక్ఖరన్తి చ నిరుత్తి సమఞ్ఞా. సా హి తస్మింయేవ నిరుళ్హభావేన అఞ్ఞత్థ అసఞ్చరణతో ‘‘అక్ఖర’’న్తి వుచ్చతి. మన్తే పరివత్తేతీతి వేదే సజ్ఝాయతి, పరియాపుణాతీతి అత్థో. ఇధ హి అధిఆపుబ్బఇ-సద్దవసేన పదసన్ధి, ఇతరత్థ పన ఝే-సద్దవసేన. మన్తే ధారేతీతి యథాఅధీతే మన్తే అసమ్మూళ్హే కత్వా హదయే ఠపేతి.

ఆథబ్బణవేదో పరూపఘాతకరత్తా సాధూనమపరిభోగోతి కత్వా ‘‘ఇరువేదయజువేదసామవేదాన’’న్తి వుత్తం. తత్థ ఇచ్చన్తే థోమీయన్తే దేవా ఏతాయాతి ఇరు ఇచ-ధాతువసేన చ-కారస్స ర-కారం కత్వా, ఇత్థిలిఙ్గోయం. యజ్జన్తే పుజ్జన్తే దేవా అనేనాతి యజు పున్నపుంసకలిఙ్గవసేన. సోయన్తి అన్తం కరోన్తి, సాయన్తి వా తనుం కరోన్తి పాపమనేనాతి సామం సో-ధాతుపక్ఖే ఓ-కారస్స ఆ-కారం కత్వా. విదన్తి ధమ్మం, కమ్మం వా ఏతేహీతి వేదా, తే ఏవ మన్తా ‘‘సుగతియోపి మునన్తి, సుయ్యన్తి చ ఏతేహీ’’తి కత్వా. పహరణం సఙ్ఘట్టనం పహతం, ఓట్ఠానం పహతం తథా, తస్స కరణవసేన, ఓట్ఠాని చాలేత్వా పగుణభావకరణవసేన పారం గతో, న అత్థవిభావనవసేనాతి వుత్తం హోతి. పారగూతి చ నిచ్చసాపేక్ఖతాయ కితన్తసమాసో.

‘‘సహ నిఘణ్టునా’’తిఆదినా యథావాక్యం విభత్యన్తవసేన నిబ్బచనదస్సనం. నిఘణ్టురుక్ఖాదీనన్తి నిఘణ్టు నామ రుక్ఖవిసేసో, తదాదికానమత్థానన్తి అత్థో, ఏతేన నిఘణ్టురుక్ఖపరియాయం ఆదిం కత్వా తప్పముఖేన సేసపరియాయానం తత్థ దస్సితత్తా సో గన్థో నిఘణ్టు నామ యథా తం ‘‘పారాజికకణ్డో, కుసలత్తికో’’తి అయమత్థో దస్సితో ఇమినా యథారుతమేవ తదత్థస్స అధిగతత్తా. ఆచరియా పన ఏవం వదన్తి ‘‘వచనీయవాచకభావేన అత్థం, సద్దఞ్చ నిఖడతి భిన్దతి విభజ్జ దస్సేతీతి నిఖణ్డు, సో ఏవ ఖ-కారస్స ఘ-కారం కత్వా ‘నిఘణ్డూ’తి వుత్తో’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౬), తదేతం అట్ఠకథానయతో అఞ్ఞనయదస్సనన్తి గహేతబ్బం. ఇతరథా హి సో అట్ఠకథాయ విరోధో సియా, విచారేతబ్బమేతం. అక్ఖరచిన్తకా పన ఏవమిచ్ఛన్తి ‘‘తత్థ తత్థాగతాని నామాని నిస్సేసతో ఘటేన్తి రాసిం కరోన్తి ఏత్థాతి నిఘణ్టు నిగ్గహితాగమేనా’’తి. వేవచనప్పకాసకన్తి పరియాయసద్దదీపకం, ఏకేకస్స అత్థస్స అనేకపరియాయవచనవిభావకన్తి అత్థో. నిదస్సనమత్తఞ్చేతం అనేకేసమ్పి అత్థానం ఏకసద్దవచనీయతావిభావనవసేనపి తస్స గన్థస్స పవత్తత్తా. కో పనేసోతి? ఏతరహి నామలిఙ్గానుసాసనరతనమాలాభిధానప్పదీపికాది. వచీభేదాదిలక్ఖణా కిరియా కప్పీయతి ఏతేనాతి కిరియాకప్పో, తథేవ వివిధం కప్పీయతి ఏతేనాతి వికప్పో, కిరియాకప్పో చ సో వికప్పో చాతి కిరియాకప్పవికప్పో. సో హి వణ్ణపదసమ్బన్ధపదత్థాదివిభాగతో బహువికప్పోతి కత్వా ‘‘కిరియాకప్పవికప్పో’’తి వుచ్చతి, సో చ గన్థవిసేసోయేవాతి వుత్తం ‘‘కవీనం ఉపకారావహం సత్థ’’న్తి, చతున్నమ్పి కవీనం కవిభావసమ్పదాభోగసమ్పదాదిపయోజనవసేన ఉపకారావహో గన్థోతి అత్థో. కో పనేసోతి? కబ్యబన్ధనవిధివిధాయకో కబ్యాలఙ్కారగీతాసుబోధాలఙ్కారాది. ఇదం పన మూలకిరియాకప్పగన్థం సన్ధాయ వుత్తం. సో హి మహావిసయో సతసహస్సగాథాపరిమాణో, యం ‘‘నయచరియాదిపకరణ’’న్తిపి వదన్తి. వచనత్థతో పన కిటయతి గమేతి ఞాపేతి కిరియాదివిభాగన్తి కేటుభం కిట-ధాతుతో అభపచ్చయవసేన, అ-కారస్స చ ఉకారో. అథ వా కిరియాదివిభాగం అనవసేసపరియాదానతో కిటేన్తో గమన్తో ఓభేతి పూరేతీతి కేటుభం కిట-సద్దూపపదఉభధాతువసేన. అపిచ కిటన్తి గచ్ఛన్తి కవయో బన్ధేసు కోసల్లమేతేనాతి కేటుభం, పురిమనయేనేవేత్థ పదసిద్ధి. ఠానకరణాదివిభాగతో, నిబ్బచనవిభాగతో చ అక్ఖరా పభేదీయన్తి ఏతేనాతి అక్ఖరప్పభేదో, తం పన ఛసు వేదఙ్గేసు పరియాపన్నం పకరణద్వయమేవాతి వుత్తం ‘‘సిక్ఖా చ నిరుత్తి చా’’తి. తత్థ సిక్ఖన్తి అక్ఖరసమయమేతాయాతి సిక్ఖా, అకారాదివణ్ణానం ఠానకరణపయతనపటిపాదకసత్థం. నిచ్ఛయేన, నిస్సేసతో వా ఉత్తి నిరుత్తి, వణ్ణాగమవణ్ణవిపరియాయాదిలక్ఖణం. వుత్తఞ్చ –

‘‘వణ్ణాగమో వణ్ణవిపరియాయో,

ద్వే చాపరే వణ్ణవికారనాసా;

ధాతుస్స అత్థాతిసయేన యోగో,

తదుచ్చతే పఞ్చవిధా నిరుత్తీ’’తి. (పారా. అట్ఠ. ౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా; విసుద్ధి. ౧.౧౪౪; మహాని. అట్ఠ. ౧.౫౦);

ఇధ పన తబ్బసేన అనేకధా నిబ్బచనపరిదీపకం సత్థం ఉత్తరపదలోపేన ‘‘నిరుత్తీ’’తి అధిప్పేతం నిబ్బచనవిభాగతోపి అక్ఖరపభేదభావస్స ఆచరియేహి (దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౬) వుత్తత్తా, తమన్తరేన నిబ్బచనవిభాగస్స చ బ్యాకరణఙ్గేన సఙ్గహితత్తా. బ్యాకరణం, నిరుత్తి చ హి పచ్చేకమేవ వేదఙ్గం యథాహు –

‘‘కప్పో బ్యాకరణం జోతి-సత్థం సిక్ఖా నిరుత్తి చ;

ఛన్దోవిచితి చేతాని, వేదఙ్గాని వదన్తి ఛా’’తి.

తస్మా బ్యాకరణఙ్గేన అసఙ్కరభూతమేవ నిరుత్తినయేన నిబ్బచనమిధాధిప్పేతం, న ఛసు బ్యఞ్జనపదేసు వియ తదుభయసాధారణనిబ్బచనం వేదఙ్గవిసయత్తాతి వేదితబ్బం. అయం పనేత్థ మహానిద్దేసట్ఠకథాయ (మహాని. అట్ఠ. ౫౦) ఆగతనిరుత్తినయవినిచ్ఛయో. తత్థ హి ‘‘నక్ఖత్తరాజారివ తారకాన’’న్తి (జా. ౧.౧.౧౧, ౨౫) ఏత్థ ర-కారాగమో వియ అవిజ్జమానస్స అక్ఖరస్స ఆగమో వణ్ణాగమో నామ. హింసనత్తా ‘‘హింసో’’తి వత్తబ్బే ‘‘సీహో’’తి పరివత్తనం వియ విజ్జమానానమక్ఖరానం హేట్ఠుపరియవసేన పరివత్తనం వణ్ణవిపరియాయో నామ. ‘‘నవఛన్నకేదాని దియ్యతీ’’తి (జా. ౧.౬.౮౮) ఏత్థ అ-కారస్స ఏ-కారాపజ్జనం వియ అఞ్ఞక్ఖరస్స అఞ్ఞక్ఖరాపజ్జనం వణ్ణవికారో నామ. ‘‘జీవనస్స మూతో జీవనమూతో’’తి వత్తబ్బే ‘‘జీమూతో’’తి వ-కార న-కారానం వినాసో వియ విజ్జమానక్ఖరానం వినాసో వణ్ణవినాసో నామ. ‘‘ఫరుసాహి వాచాహి పకుబ్బమానో, ఆసజ్జ మం త్వం వదసే కుమారా’’తి (జా. ౧.౧౦.౮౫) ఏత్థ ‘‘పకుబ్బమానో’’తి పదస్స అభిభవమానోతి అత్థపటిపాదనం వియ తత్థ తత్థ యథాయోగం విసేసత్థపటిపాదనం ధాతూనమత్థాతిసయేన యోగో నామాతి.

యథావుత్తప్పభేదానం తిణ్ణం వేదానం అయం చతుత్థోయేవ సియా, అథ కేన సద్ధిం పఞ్చమోతి ఆహ ‘‘ఆథబ్బణవేదం చతుత్థం కత్వా’’తి. ఆథబ్బణవేదో నామ ఆథబ్బణవేదికేహి విహితో పరూపఘాతకరో మన్తో, సో పన ఇతిహాసపఞ్చమభావప్పకాసనత్థం గణితతామత్తేన గహితో, న సరూపవసేన, ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘ఏతేస’’న్తి పదస్స తేసం తిణ్ణం వేదానన్త్వేవ అత్థో గహేతబ్బో. తఞ్హి ‘‘తిణ్ణం వేదాన’’న్తి ఏతస్స విసేసనన్తి. ఇతిహ అసాతి ఏవం ఇధ లోకే అహోసి ‘‘ఆసా’’తిపి కత్థచి పాఠో, సోయేవత్థో. ఇహ ఠానే ఇతి ఏవం, ఇదం వా కమ్మం, వత్థుం వా ఆస ఇచ్ఛాహీతిపి అత్థో. తస్స గన్థస్స మహావిసయతాదీపనత్థఞ్చేత్థ విచ్ఛావచనం, ఇమినా ‘‘ఇతిహాసా’’తి వచనేన పటిసంయుత్తో ఇతిహాసో తద్ధితవసేనాతి అత్థం దస్సేతి. ఇతిహ ఆస, ఇతిహ ఆసా’’తి ఈదిసవచనపటిసంయుత్తో ఇతిహాసో నిరుత్తినయేనాతి అత్థదస్సనన్తిపి వదన్తి. అక్ఖరచిన్తకా పన ఏవమిచ్ఛన్తి ‘‘ఇతిహ-సద్దో పారమ్పరియోపదేసే ఏకోవ నిపాతో, అసతి విజ్జతీతి అసో, ఇతిహ అసో ఏతస్మిన్తి ఇతిహాసో సమాసవసేనా’’తి, తేసం మతే ‘‘ఇతిహ అసా’’తి ఏత్థ ఏవం పారమ్పరియోపదేసో అస విజ్జమానో అహోసీతి అత్థో. ‘‘పురాణకథాసఙ్ఖాతో’’తి ఇమినా తస్స గన్థవిసేసభావమాహ, భారతనామకానం ద్వేభాతికరాజూనం యుద్ధకథా, రామరఞ్ఞో సీతాహరణకథా, నరసీహరాజుప్పత్తికథాతి ఏవమాదిపురాణకథాసఙ్ఖాతో భారతపురాణరామపురాణనరసీహపురాణాదిగన్థో ఇతిహాసో నామాతి వుత్తం హోతి. ‘‘తేసం ఇతిహాసపఞ్చమానం వేదాన’’న్తి ఇమినా యథావాక్యం ‘‘తిణ్ణం వేదాన’’న్తి ఏత్థ విసేసనభావం దస్సేతి.

పజ్జతి అత్థో ఏతేనాతి పదం, నామాఖ్యాతోపసగ్గనిపాతాదివసేన అనేకవిభాగం విభత్తియన్తపదం. తదపి బ్యాకరణే ఆగతమేవాతి వుత్తం ‘‘తదవసేస’’న్తి, పదతో అవసేసం పకతిపచ్చయాదిసద్దలక్ఖణభూతన్తి అత్థో. తం తం సద్దం, తదత్థఞ్చ బ్యాకరోతి బ్యాచిక్ఖతి ఏతేనాతి బ్యాకరణం, విసేసేన వా ఆకరీయన్తే పకతిపచ్చయాదయో అభినిప్ఫాదీయన్తే ఏత్థ, అనేనాతి వా బ్యాకరణం, సాధుసద్దానమన్వాఖ్యాయకం ముద్ధబోధబ్యాకరణ సారస్సతబ్యాకరణ పాణినీబ్యాకరణచన్ద్రబ్యాకరణాది అధునాపి విజ్జమానసత్థం. అధీయతీతి అజ్ఝాయతి. వేదేతీతి పరేసం వాచేతి. చ-సద్దో అత్థద్వయసముచ్చిననత్థో, వికప్పనత్థో వా అత్థన్తరస్స వికప్పితత్తా. విచిత్రా హి తద్ధితవుత్తి. పదకోతి బ్యాకరణేసు ఆగతపదకోసల్లం సన్ధాయ వుత్తం, వేయ్యాకరణోతి తదవసిట్ఠపకతిపచ్చయాదిసద్దవిధికోసల్లన్తి ఇమస్సత్థస్స విఞ్ఞాపనత్థం పదద్వయస్స ఏకతో అత్థవచనం. ఏసా హి ఆచరియానం పకతి, యదిదం యేన కేనచి పకారేన అత్థన్తరవిఞ్ఞాపనం. అయం అట్ఠకథాతో అపరో నయో – తే ఏవ వేదే పదసో కాయతీతి పదకోతి. తత్థ పదసోతి గజ్జబన్ధపజ్జబన్ధపదేన. కాయతీతి కథేతి యథా ‘‘జాతక’’న్తి, ఇమినా వేదకారకసమత్థతం దస్సేతి. ఏవఞ్హి ‘‘అజ్ఝాయకో’’తిఆదీహి ఇమస్స విసేసో పాకటో హోతీతి.

ఆయతిం హితం బాలజనసఙ్ఖాతో లోకో న యతతి న ఈహతి అనేనాతి లోకాయతం. తఞ్హి గన్థం నిస్సాయ సత్తా పుఞ్ఞకిరియాయ చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేన్తి, లోకా వా బాలజనా ఆయతన్తి ఉస్సహన్తి వాదస్సాదేన ఏత్థాతి లోకాయతం. అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధం, సగ్గమోక్ఖవిరుద్ధం వా తనోన్తి ఏత్థాతి వితణ్డో డ-పచ్చయవసేన, న-కారస్స చ ణ-కారం కత్వా, విరుద్ధేన వాదదణ్డేన తాళేన్తి వాదినో ఏత్థాతి వితణ్డో తడి-ధాతువసేన, నిగ్గహీతాగమఞ్చ కత్వా. అదేసమ్పి యం నిస్సాయ వాదీనం వాదో పవత్తో, తం తేసం దేసతోపి ఉపచారవసేన వుచ్చతి యథా ‘‘చక్ఖుం లోకే పియరూపం సాతరూపం, ఏత్థేసా తణ్హా పహీయమానా పహీయతి, ఏత్థ నిరుజ్ఝమానా నిరుజ్ఝతీ’’తి, (దీ. ని. ౨.౪౦౧; మ. ని. ౧.౧౩౩; విభ. ౨౦౪) విసేసేన వా పణ్డితానం మనం తడేన్తి చాలేన్తి ఏతేనాతి వితణ్డో, తం వదన్తి, సో వాదో వా ఏతేసన్తి వితణ్డవాదా, తేసం సత్థం తథా. లక్ఖణదీపకసత్థం ఉత్తరపదలోపేన, తద్ధితవసేన వా లక్ఖణన్తి దస్సేతి ‘‘లక్ఖణదీపక’’న్తిఆదినా. లక్ఖీయతి బుద్ధభావాది అనేనాతి లక్ఖణం, నిగ్రోధబిమ్బతాది. తేనాహ ‘‘యేసం వసేనా’’తిఆది. ద్వాదససహస్సగన్థపమాణన్తి ఏత్థ భాణవారప్పమాణాదీసు వియ బాత్తింసక్ఖరగన్థోవ అధిప్పేతో. వుత్తఞ్హి –

‘‘అట్ఠక్ఖరా ఏకపదం, ఏకా గాథా చతుప్పదం;

గాథా చేకా మతో గన్థో, గన్థో బాత్తింసతక్ఖరో’’తి.

ద్వాదసహి గుణితసహస్సబాత్తింసక్ఖరగన్థప్పమాణన్తి అత్థో. యత్థాతి యస్మిం లక్ఖణసత్థే, ఆధారే చేతం భుమ్మం యథా ‘‘రుక్ఖే సాఖా’’తి. సోళస చ సహస్సఞ్చ సోళససహస్సం, సోళసాధికసహస్సగాథాపరిమాణాతి అత్థో. ఏవఞ్హి ఆధారాధేయ్యవచనం సూపపన్నం హోతీతి. పధానవసేన బుద్ధానం లక్ఖణదీపనతో బుద్ధమన్తా నామ. పచ్చేకబుద్ధాదీనమ్పి హి లక్ఖణం తత్థ దీపితమేవ. తేన వుత్తం ‘‘యేసం వసేనా’’తిఆది.

‘‘అనూనో పరిపూరకారీ’’తి అత్థమత్తదస్సనం, సద్దతో పన అధిగతమత్థం దస్సేతుం ‘‘అవయో న హోతీ’’తి వుత్తం. కో పనేస అవయోతి అనుయోగమపనేతి ‘‘అవయో నామా’’తిఆదినా. అయమేత్తాధిప్పాయో – యో తాని సన్ధారేతుం సక్కోతి, సో ‘‘వయో’’తి వుచ్చతి. యో పన న సక్కోతి, సో అవయో నామ. యో చ అవయో న హోతి, సో ‘‘ద్వే పటిసేధా పకతియత్థగమకా’’తి ఞాయేన వయో ఏవాతి. వయతీతి హి వయో, ఆదిమజ్ఝపరియోసానేసు కత్థచిపి అపరికిలమన్తో అవిత్థాయన్తో తే గన్థే సన్తానే పణేతి బ్యవహరతీతి అత్థో. అయం పన వినయట్ఠకథానయో (పారా. ౮౪) – అనవయోతి అను అవయో, సన్ధివసేన ఉ-కారలోపో, అను అను అవయో అనూనో, పరిపుణ్ణసిప్పోతి అత్థో. వయోతి హి హాని ‘‘ఆయవయో’’తిఆదీసు వియ, నత్థి ఏతస్స యథావుత్తగన్థేసు వయో ఊనతాతి అవయో, అను అను అవయో అనవయోతి.

‘‘అనుఞ్ఞాతో’’తి పదస్స కమ్మసాధనవసేన, ‘‘పటిఞ్ఞాతో’’తి పదస్స చ కత్తుసాధనవసేన అత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఆచరియేనా’’తిఆదిమాహ. అస్సాతి అమ్బట్ఠస్స. పాళియం ‘‘యమహం జానామి, తం త్వం జానాసీ’’తి ఇదం అనుజాననాకారదస్సనం, ‘‘యం త్వం జానాసి, తమహం జానామీ’’తి ఇదం పన పటిజాననాకారదస్సనన్తి దస్సేతి ‘‘యం అహ’’న్తిఆదినా. ‘‘ఆమ ఆచరియా’’తి హి యథాగతం పటిజాననవచనమేవ అత్థవసేన వుత్తం. యన్తి తేవిజ్జకం పావచనం. తస్సాతి ఆచరియస్స. పటివచనదానమేవ పటిఞ్ఞా తథా, తాయ సయమేవ పటిఞ్ఞాతోతి అత్థో. ‘‘సకే’’తిఆది అనుజాననపటిజాననాధికారదస్సనం. అదేసస్సపి దేసమివ కప్పనామత్తేనాతి వుత్తం ‘‘కతరస్మి’’న్తిఆది. సస్స అత్తనో సన్తకం సకం. ఆచరియానం పరమ్పరతో, పరమ్పరభూతేహి వా ఆచరియేహి ఆగతం ఆచరియకం. తిస్సో విజ్జా, తాసం సమూహో తేవిజ్జకం, వేదత్తయం. పధానం వచనం, పకట్ఠానం వా అట్ఠకాదీనం వచనం పావచనం.

౨౫౭. ఇదాని యేనాధిప్పాయేన బ్రాహ్మణో పోక్ఖరసాతీ అమ్బట్ఠం మాణవం ఆమన్తేత్వా ‘‘అయం తాతా’’తిఆదివచనమబ్ర్వి, తదధిప్పాయం విభావేన్తో ‘‘ఏస కిరా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఉగ్గతస్సాతి పుబ్బే పాకటస్స కిత్తిమతో పోరాణజనస్స. బహూ జనాతి పూరణకస్సపాదయో సన్ధాయ వుత్తం. ఏకచ్చన్తి ఖత్తియాదిజాతిమన్తం, లోకసమ్మతం వా జనం. గరూతి భారియం, అత్తానం తతో మోచేత్వా అపగమనమత్తమ్పి దుక్కరం హోతి, పగేవ తదుత్తరి కరణన్తి వుత్తం హోతి. అనత్థో నామ తథాపగమనాదినా నిన్దాబ్యారోసఉపారమ్భాది.

‘‘అబ్భుగ్గతో’’తి ఏత్థ అభిసద్దయోగేన ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థవసేనేవ ‘‘గోతమ’’న్తి ఉపయోగవచనం. ‘‘తం భవన్తం, తథా సన్తంయేవా’’తి పదేసుపి తస్స అనుపయోగత్తా తదత్థవసేనేవాతి దస్సేతి ‘‘తస్స భోతో’’తిఆదినా. తేనాహ ‘‘ఇధాపీ’’తిఆది. తథా సతోయేవాతి యేనాకారేన అరహతాదినా సద్దో అబ్భుగ్గతో, తేనాకారేన సన్తస్స భూతస్స ఏవ తస్స భవతో గోతమస్స సద్దో యది వా అబ్భుగ్గతోతి అత్థో. అపిచ తం భవన్తం గోతమం తథా సన్తంయేవాతి ఏకస్సపి అత్థస్స ద్విక్ఖత్తుం సమ్బన్ధభావేన వచనం సామఞ్ఞవిసిట్ఠతాపరికప్పనేన అత్థవిసేసవిఞ్ఞాపనత్థం, తస్మా ‘‘తస్స భోతో గోతమస్సా’’తి సామఞ్ఞసమ్బన్ధభావేన విచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘తథా సతోయేవా’’తి విసేససమ్బన్ధభావేన యోజేతబ్బం. యది-సద్దో చేత్థ సంసయత్థో ద్విన్నమ్పి అత్థానం సంసయితబ్బత్తా. వా-సద్దో చ వికప్పనత్థో తేసు ఏకస్స వికప్పేతబ్బత్తా. సద్దవిదూ పన ఏవం వదన్తి – ‘‘ఇమస్స వచనం సచ్చం వా యది వా ముసా’’తిఆదీసు వియ యది-సద్దో వా-సద్దో చ ఉభోపి వికప్పత్థాయేవ. యది-సద్దోపి హి ‘‘యం యదేవ పరిసం ఉపసఙ్కమతి యది ఖత్తియపరిసం యది బ్రాహ్మణపరిస’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౩౪) వా-సద్దత్థో దిస్సతి. ‘‘అప్పం వస్ససతం ఆయు, ఇదానేతరహి విజ్జతీ’’తిఆదీసు వియ చ ఇధ సమానత్థసద్దపయోగోతి. పాళియం ‘‘యది వా నో తథా’’తి ఇదమ్పి ‘‘సన్తంయేవ సద్దో అబ్భుగ్గతో’’తి ఇమినా సమ్బజ్ఝిత్వా యథావుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. నను ‘‘గోతమ’’న్తి పదేయేవ ఉపయోగవచనం సియా, న ఏత్థాతి చోదనాయ ‘‘ఇధాపీ’’తిఆది వుత్తం, తస్స అనుపయోగత్తా, విచ్ఛిన్దిత్వా సమ్బన్ధవిసేసభావేన యోజేతబ్బత్తా వా ఇధాపి ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థవసేనేవ ఉపయోగవచనం నామాతి వుత్తం హోతి. ఇత్థమ్భూతాఖ్యానం అత్థో యస్స తథా, అభిసద్దో, ఇత్థమ్భూతాఖ్యానమేవ వా అత్థో తథా, సోయేవత్థో. యదగ్గేన హి సద్దయోగో హోతి, తదగ్గేన అత్థయోగోపీతి.

౨౫౮. భోతి అత్తనో ఆచరియం ఆలపతి. యథా-సద్దం సాత్థకం కత్వా సహ పాఠసేసేన యోజేతుం ‘‘యథా సక్కా’’తిఆది వుత్తం. సోతి భగవా. పురిమనయే ఆకారత్థజోతనయథా-సద్దయోగ్యతో కథన్తి పుచ్ఛామత్తం, ఇధ పన తదయోగ్యతో ‘‘ఆకారపుచ్ఛా’’తి వుత్తం. బాహిరకసమయే ఆచరియమ్హి ఉపజ్ఝాయసముదాచారోతి ఆహ ‘‘అథ నం ఉపజ్ఝాయో’’తి, ఉపజ్ఝాయసఞ్ఞితో ఆచరియబ్రాహ్మణోతి అత్థో.

కామఞ్చ మన్తో, బ్రహ్మం, కప్పోతి తిబ్బిధో వేదో, తథాపి అట్ఠకాది వుత్తం పధానభూతం మూలం మన్తో, తదత్థవివరణమత్థం బ్రహ్మం, తత్థ వుత్తనయేన యఞ్ఞకిరియావిధానం కప్పోతి మన్తస్సేవ పధానభావతో, ఇతరేసఞ్చ తన్నిస్సయేనేవ జాతత్తా మన్తగ్గహణేన బ్రహ్మకప్పానమ్పి గహణం సిద్ధమేవాతి దస్సేతి ‘‘తీసు వేదేసూ’’తి ఇమినా. మన్తోతి హి అట్ఠకాదీహి ఇసీహి వుత్తమూలవేదస్సేవ నామం, వేదోతి సబ్బస్స, తస్మా ‘‘వేదేసూ’’తి వుత్తే సబ్బేసమ్పి గహణం సిజ్ఝతీతి వేదితబ్బం. లక్ఖణానీతి లక్ఖణదీపకాని మన్తపదాని. పజ్జగజ్జబన్ధపవేసనవసేన పక్ఖిపిత్వా. బ్రాహ్మణవేసేనేవాతి వేదవాచకబ్రాహ్మణలిఙ్గేనేవ. వేదేతి మహాపురిసలక్ఖణమన్తే. మహేసక్ఖా సత్తాతి మహాపుఞ్ఞవన్తో పణ్డితసత్తా. జానిస్సన్తి ఇతి మనసి కత్వా వాచేన్తీతి సమ్బన్ధో. తేనాతి తథా వాచనతో. పుబ్బేతి ‘‘తథాగతో ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి వత్తబ్బకాలతో పభుతి తథాగతస్స ధరమానకాలే. అజ్ఝాయితబ్బవాచేతబ్బభావేన ఆగచ్ఛన్తి పాకటా భవన్తి. ఏకగాథాద్విగాథాదివసేన అనుక్కమేన అన్తరధాయన్తి. న కేవలం లక్ఖణమన్తాయేవ, అథ ఖో అఞ్ఞేపి వేదా బ్రాహ్మణానం అఞ్ఞాణభావేన అనుక్కమేన అన్తరధాయన్తి ఏవాతి ఆచరియేన (దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౮) వుత్తం.

బుద్ధభావపత్థనా పణిధి, పారమీసమ్భరణం సమాదానం, కమ్మస్సకతాదిపఞ్ఞా ఞాణం. ‘‘పణిధిమహతో సమాదానమహతోతిఆదినా పచ్చేకం మహన్తసద్దో యోజేతబ్బో’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౮) ఆచరియేన వుత్తం. ఏవఞ్చ సతి కరుణా ఆది యేసం సద్ధాసీలాదీనం తే కరుణాదయో, తే ఏవ గుణా కరుణాదిగుణా, పణిధి చ సమాదానఞ్చ ఞాణఞ్చ కరుణాదిగుణా చ, తేహి మహన్తో పణిధిసమాదానఞాణకరుణాదిగుణమహన్తోతి నిబ్బచనం కాతబ్బం. ఏవఞ్హి ద్వన్దతోపరత్తా మహన్తసద్దో పచ్చేకం యోజీయతీతి. అపిచ పణిధి చ సమాదానఞ్చ ఞాణఞ్చ కరుణా చ, తమాది యేసం తే తథా, తేయేవ గుణా, తేహి మహన్తోతి నిబ్బచనేనపి అత్థో సూపపన్నో హోతి, పణిధిమహన్తతాది చస్స బుద్ధవంస (బు. వం. ౯ ఆదయో) చరియాపిటకాది (చరియా. ౧ ఆదయో) వసేన వేదితబ్బో. మహాపదానసుత్తట్ఠకథాయం పన ‘‘మహాపురిసస్సాతి జాతిగోత్తకులపదేసాదివసేన మహన్తస్స పురిసస్సా’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩) వుత్తం. తత్థ ‘‘ఖత్తియో, బ్రాహ్మణో’’తి ఏవమాది జాతి. ‘‘కోణ్డఞ్ఞో, గోతమో’’తి ఏవమాది గోత్తం. ‘‘పోణికా, చిక్ఖల్లికా, సాకియా, కోలియా’’తి ఏవమాది కులపదేసో, తదేతం సబ్బమ్పి ఇధ ఆదిసద్దేన సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్హి సతి ‘‘ద్వేయేవ గతియో భవన్తీ’’తి ఉభిన్నం సాధారణవచనం సమత్థితం హోతీతి.

నిట్ఠాతి నిప్ఫత్తియో సిద్ధియో. నన్వాయం గతి-సద్దో అనేకత్థో, కస్మా నిట్ఠాయమేవ వుత్తోతి ఆహ‘‘కామఞ్చాయ’’న్తిఆది. భవభేదేతి నిరయాదిభవవిసేసే. సో హి సుచరితదుచ్చరితకమ్మేన సత్తేహి ఉపపజ్జనవసేన గన్తబ్బాతి గతి. గచ్ఛతి పవత్తతి ఏత్థాతి గతి, నివాసట్ఠానం. గమతి యథాసభావం జానాతీతి గతి. పఞ్ఞా, గమనం బ్యాపనం గతి, విస్సటభావో, సో పన ఇతో చ ఏత్తో చ బ్యాపేత్వా ఠితతావ. గమనం నిప్ఫత్తనం గతి, నిట్ఠా, అజ్ఝాసయపటిసరణత్థాపి నిదస్సననయేన గహితా. తథా హేస ‘‘ఇమేసం ఖో అహం భిక్ఖూనం సీలవన్తానం కల్యాణధమ్మానం నేవ జానామి ఆగతిం వా గతిం వా’’తి (మ. ని. ౧.౫౦౮) ఏత్థ అజ్ఝాసయే వత్తతి, ‘‘నిబ్బానం అరహతో గతీ’’తి (పరి. ౩౩౯) ఏత్థ పటిసరణే, పరాయణే అపస్సయేతి అత్థో. గచ్ఛతి యథారుచి పవత్తతీతి గతి, అజ్ఝాసయో. గచ్ఛతి అవచరతి, అవచరణవసేన వా పవత్తతి ఏత్థాతి గతి, పటిసరణం. సబ్బసఙ్ఖతవిసఞ్ఞుత్తస్స హి అరహతో నిబ్బానమేవ పటిసరణం, ఇధ పన నిట్ఠాయం వత్తతీతి వేదితబ్బో తదఞ్ఞేసమవిసయత్తా.

నను ద్విన్నం నిప్ఫత్తీనం నిమిత్తభూతాని లక్ఖణాని విసదిసానేవ, అథ కస్మా ‘‘యేహి సమన్నాగతస్సా’’తిఆదినా తేసం సదిసభావో వుత్తోతి చోదనాలేసం దస్సేత్వా సోధేన్తో ‘‘తత్థ కిఞ్చాపీ’’తిఆదిమాహ. సమానేపి నిగ్రోధబిమ్బతాదిలక్ఖణభావే అత్థేవ కోచి నేసం విసేసోతి దస్సేతుం ‘‘న తేహేవ బుద్ధో హోతీ’’తి వుత్తం. ‘‘యథా హి బుద్ధానం లక్ఖణాని సువిసదాని, సుపరిబ్యత్తాని, పరిపుణ్ణాని చ హోన్తి, న ఏవం చక్కవత్తీన’’న్తి అయం పన విసేసో ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన (దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౮) పకాసితో. జాయన్తి భిన్నేసుపి అత్థేసు అభిన్నధీసద్దా ఏతాయాతి జాతి, లక్ఖణభావమత్తం. వుత్తఞ్హి –

‘‘సబలాదీసు భిన్నేసు, యాయ వత్తన్తుభిన్నధీ;

సద్దా సా జాతిరేసా చ, మాలాసుత్తమివన్వితా’’తి.

తస్మా లక్ఖణతామత్తేన సమానభావతో విసదిసానిపి తానియేవ చక్కవత్తినిప్ఫత్తినిమిత్తభూతాని లక్ఖణాని సదిసాని వియ కత్వా తాని బుద్ధనిప్ఫత్తినిమిత్తభూతాని లక్ఖణాని నామాతి ఇదం వచనం వుచ్చతీతి అత్థో. అధిఆపుబ్బవసయోగే భుమ్మత్థే ఉపయోగవచనన్తి ఆహ ‘‘అగారే వసతీ’’తి చతూహి అచ్ఛరియధమ్మేహీతి అభిరూపతా, దీఘాయుకతా, అప్పాబాధతా, బ్రాహ్మణగహపతికానం పియమనాపతాతి ఇమేహి చతూహి అచ్ఛరియసభావభూతాహి ఇద్ధీహి. యథాహ –

‘‘రాజా ఆనన్ద, మహాసుదస్సనో చతూహి ఇద్ధీహి సమన్నాగతో అహోసి. కతమాహి చతూహి ఇద్ధీహి? ఇధానన్ద, రాజా మహాసుదస్సనో అభిరూపో అహోసి దస్సనీయో పాసాదికో’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౨౫౨).

చేతియజాతకే (జా. అట్ఠ. ౩.౮.౪౪) ఆగతనయం గహేత్వాపి ఏవం వదన్తి ‘‘సరీరతో చన్దనగన్ధో వాయతి, అయం ఏకా ఇద్ధి. ముఖతో ఉప్పలగన్ధో వాయతి, అయం దుతియా. చత్తారో దేవపుత్తా చతూసు దిసాసు సబ్బకాలం ఖగ్గహత్థా ఆరక్ఖం గణ్హన్తి, అయం తతియా. ఆకాసేన విచరతి, అయం చతుత్థీ’’తి. అనాగతవంససంవణ్ణనాయం పన ‘‘అభిరూపభావో ఏకా ఇద్ధి, సమవేపాకినియా గహణియా సమన్నాగతభావో దుతియా, యావతాయుకమ్పి సకలలోకస్స దస్సనాతిత్తికభావో తతియా, ఆకాసచారిభావో చతుత్థీ’’తి వుత్తం. తత్థ సమవేపాకినియా గహణియా సమన్నాగతభావోతి సమవిపాచనియా కమ్మజతేజోధాతుయా సమ్పన్నతా. యస్స హి భుత్తమత్తోవ ఆహారో జీరతి, యస్స వా పన పుటభత్తం వియ తథేవ తిట్ఠతి, ఉభోపేతే న సమవేపాకినియా సమన్నాగతా. యస్స పన పున భత్తకాలే భత్తచ్ఛన్దో ఉప్పజ్జతేవ, అయం సమవేపాకినియా సమన్నాగతో నామ, తథారూపతాతి అత్థో. సఙ్గహవత్థూహీతి దానం, పియవచనం, అత్థచరియా, సమానత్తతాతి ఇమేహి సఙ్గహోపాయేహి. యథాహ –

‘‘దానఞ్చ పేయ్యవజ్జఞ్చ, అత్థచరియా చ యా ఇధ;

సమానత్తతా చ ధమ్మేసు, తత్థ తత్థ యథారహం;

ఏతే ఖో సఙ్గహా లోకే, రథస్సాణీవ యాయతో.

ఏతే చ సఙ్గహా నాస్సు, న మాతా పుత్తకారణా;

లభేథ మానం పూజం వా, పితా వా పుత్తకారణా.

యస్మా చ సఙ్గహా ఏతే, సమపేక్ఖన్తి పణ్డితా;

తస్మా మహత్తం పప్పోన్తి, పాసంసా చ భవన్తి తే’’తి. (దీ. ని. ౩.౨౭౩);

రఞ్జనతోతి పీతిసోమనస్సవసేన రఞ్జనతో, న రాగవసేన, పీతిసోమనస్సానం జననతోతి వుత్తం హోతి. చతూహి సఙ్గహవత్థూహి రఞ్జనట్ఠేన రాజాతి పన సబ్బేసం రాజూనం సమఞ్ఞా తథా అకరోన్తానమ్పి విలీవబీజనాదీసు తాలవణ్టవోహారో వియ రుళ్హివసేన పవత్తితో, తస్మా ‘‘అచ్ఛరియధమ్మేహీ’’తి అసాధారణనిబ్బచనం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

సద్దసామత్థియతో అనేకధా చక్కవత్తీసద్దస్స వచనత్థం దస్సేన్తో పధానభూతం వచనత్థం పఠమం దస్సేతుం ‘‘చక్కరతన’’న్తిఆదిమాహ. ఇదమేవ హి పధానం చక్కరతనస్స పవత్తనమన్తరేన చక్కవత్తిభావానాపత్తితో. తథా హి అట్ఠకథాసు వుత్తం ‘‘కిత్తావతా చక్కవత్తీ హోతీతి? ఏకఙ్గులద్వఙ్గులమత్తమ్పి చక్కరతనే ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పవత్తే’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౪౩; మ. ని. అట్ఠ. ౩.౨౫౬). యస్మా పన రాజా చక్కవత్తీ ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా వామహత్థేన హత్థిసోణ్డసదిసపనాళిం సువణ్ణభిఙ్కారం ఉక్ఖిపిత్వా దక్ఖిణహత్థేన చక్కరతనం ఉదకేన అబ్భుక్కిరిత్వా ‘‘పవత్తతు భవం చక్కరతనం, అభివిజినాతు భవం చక్కరతన’’న్తి (దీ. ని. ౨.౨౪౪) వచనేన చక్కరతనం వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పవత్తేసి, తస్మా తాదిసం పవత్తాపనం సన్ధాయ ‘‘చక్కరతనం వత్తేతీ’’తి వుత్తం. యథాహ ‘‘అథ ఖో ఆనన్ద రాజా మహాసుదస్సనో ఉట్ఠాయాసనా…పే… చక్కరతనం అబ్భుక్కిరి ‘పవత్తతు భవం చక్కరతన’న్తి’’ఆది (దీ. ని. ౨.౨౪౪). న కేవలఞ్చ చక్కసద్దో చక్కరతనేయేవ వత్తతి అథ ఖో సమ్పత్తిచక్కాదీసుపి, తస్మా తంతదత్థవాచకసద్దసామత్థియతోపి వచనత్థం దస్సేతి ‘‘సమ్పత్తిచక్కేహీ’’తిఆదినా. తత్థ సమ్పత్తిచక్కేహీతి –

‘‘పతిరూపే వసే దేసే, అరియమిత్తకరో సియా;

సమ్మాపణిధిసమ్పన్నో, పుబ్బే పుఞ్ఞకతో నరో;

ధఞ్ఞం ధనం యసో కిత్తి, సుఖఞ్చేతంధివత్తతీ’’తి. (అ. ని. ౪.౩౧) –

వుత్తేహి పతిరూపదేసవాసాదిసమ్పత్తిచక్కేహి. వత్తతీతి పవత్తతి సమ్పజ్జతి, ఉపరూపరి కుసలధమ్మం వా పటిపజ్జతి. తేహీతి సమ్పత్తిచక్కేహి. పరన్తి సత్తనికాయం, యథా సయంసద్దో సుద్ధకత్తుత్థస్స జోతకో, తథా పరంసద్దోపి హేతుకత్తుత్థస్సాతి వేదితబ్బం. వత్తేతీతి పవత్తేతి సమ్పాదేతి, ఉపరూపరి కుసలధమ్మం వా పటిపజ్జాపేతి. యథాహ –

‘‘రాజా మహాసుదస్సనో ఏవమాహ ‘పాణో న హన్తబ్బో, అదిన్నం న ఆదాతబ్బం, కామేసు మిచ్ఛా న చరితబ్బా, ముసా న భణితబ్బా, మజ్జం న పాతబ్బం, యథాభుత్తఞ్చ భుఞ్జథా’తి. యే ఖో పనానన్ద పురత్థిమాయ దిసాయ పటిరాజానో, తే రఞ్ఞో మహాసుదస్సనస్స అనుయన్తా అహేసు’’న్తిఆది (దీ. ని. ౨.౨౪౪).

ఇరియాపథచక్కానన్తి ఇరియాపథభూతానం చక్కానం. ఇరియాపథోపి హి ‘‘చక్క’’న్తి వుచ్చతి ‘‘చతుచక్కం నవద్వార’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౨౯, ౧౦౯). యథాహ –

‘‘రథఙ్గే లక్ఖణే ధమ్మో-రచక్కేస్విరియాపథే;

చక్కం సమ్పత్తియం చక్క-రతనే మణ్డలే బలే;

కులాలభణ్డే ఆణాయ-మాయుధే దానరాసిసూ’’తి.

వత్తోతి పవత్తనం ఉప్పజ్జనం, ఇమినావ ఇరియాపథచక్కం వత్తేతి పరహితాయ ఉప్పాదేతీతి నిబ్బచనమ్పి దస్సేతి అత్థతో సమానత్తా. తథా చాహ –

‘‘అథ ఖో తం ఆనన్ద చక్కరతనం పురత్థిమం దిసం పవత్తి, అన్వదేవ రాజా మహాసుదస్సనో సద్ధిం చతురఙ్గినియా సేనాయ. యస్మిం ఖో పనానన్ద, పదేసే చక్కరతనం పతిట్ఠాసి, తత్థ రాజా మహాసుదస్సనో వాసం ఉపగచ్ఛి సద్ధిం చతురఙ్గినియా సేనాయా’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౨౪౪).

అయం అట్ఠకథాతో అపరో నయో – అప్పటిహతం ఆణాసఙ్ఖాతం చక్కం వత్తేతీతి చక్కవత్తీ. తథా హి వుత్తం –

‘‘పఞ్చహి భిక్ఖవే ధమ్మేహి సమన్నాగతో రాజా చక్కవత్తీ ధమ్మేనేవ చక్కం వత్తేతి, తం హోతి చక్కం అప్పటివత్తియం కేనచి మనుస్సభూతేన పచ్చత్థికేన పాణినా. కతమేహి పఞ్చహి? ఇధ భిక్ఖవే రాజా చక్కవత్తీ అత్థఞ్ఞూ చ హోతి, ధమ్మఞ్ఞూ చ మత్తఞ్ఞూ, చ కాలఞ్ఞూ చ పరిసఞ్ఞూ చ. ఇమేహి ఖో…పే… పాణినా’’తిఆది (అ. ని. ౫.౧౩౧).

ఖత్తియమణ్డలాదిసఞ్ఞితం చక్కం సమూహం అత్తనో వసే వత్తేతి అనువత్తేతీతిపి చక్కవత్తీ. వుత్తఞ్హి ‘‘యే ఖో పనానన్ద పురత్థిమాయ దిసాయ పటిరాజానో, తే రఞ్ఞో మహాసుదస్సనస్స అనుయన్తా అహేసు’’న్తిఆది (దీ. ని. ౨.౨౪౪). చక్కలక్ఖణం వత్తతి ఏతస్సాతిపి చక్కవత్తీ. తేనాహ ‘‘ఇమస్స దేవ కుమారస్స హేట్ఠా పాదతలేసు చక్కాని జాతాని సహస్సారాని సనేమికాని సనాభికాని సబ్బాకారపరిపూరానీ’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౩౫). చక్కం మహన్తం కాయబలం వత్తతి ఏతస్సాతిపి చక్కవత్తీ. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అయఞ్హి దేవ కుమారో సత్తుస్సదో…పే… అయఞ్హి దేవ కుమారో సీహపుబ్బద్ధకాయో’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౩౫). తేన హిస్స లక్ఖణేన మహబ్బలభావో విఞ్ఞాయతి. చక్కం దసవిధం, ద్వాదసవిధం వా వత్తధమ్మం వత్తతి పటిపజ్జతీతి చక్కవత్తీ. తేన వుత్తం ‘‘న హి తే తాత దిబ్బం చక్కరతనం పేత్తికం దాయజ్జం, ఇఙ్ఘ త్వం తాత అరియే చక్కవత్తివత్తే వత్తాహీ’’తిఆది (దీ. ని. ౩.౮౩). చక్కం మహన్తం దానం వత్తేతి పవత్తేతీతిపి చక్కవత్తీ. వుత్తఞ్చ –

‘‘పట్ఠపేసి ఖో ఆనన్ద రాజా మహాసుదస్సనో తాసం పోక్ఖరణీనం తీరే ఏవరూపం దానం అన్నం అన్నత్థికస్స, పానం పానత్థికస్స, వత్థం వత్థత్థికస్స, యానం యానత్థికస్స, సయనం సయనత్థికస్స, ఇత్థిం ఇత్థిత్థికస్స, హిరఞ్ఞం హిరఞ్ఞత్థికస్స, సువణ్ణం సువణ్ణత్థికస్సా’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౨౫౪).

రాజాతి సామఞ్ఞం తదఞ్ఞసాధారణతో. చక్కవత్తీతి విసేసం అనఞ్ఞసాధారణతో. ధమ్మసద్దో ఞాయే, సమో ఏవ చ ఞాయో నామాతి ఆహ ‘‘ఞాయేన సమేనా’’తి. వత్తతి ఉప్పజ్జతి, పటిపజ్జతీతి వా అత్థో. ‘‘ఇదం నామ చరతీ’’తి అవుత్తేపి సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసే అవట్ఠానతో, విసేసత్థినా చ విసేసస్స పయుజ్జితబ్బత్తా ‘‘సదత్థపరత్థే’’తి యోజీయతి. పదేసగ్గహణే హి అసతి గహేతబ్బస్స నిప్పదేసతా విఞ్ఞాయతి యథా ‘‘దిక్ఖితో న దదాతీ’’తి. యస్మా చక్కవత్తిరాజా ధమ్మేనేవ రజ్జమధిగచ్ఛతి, న అధమ్మేన పరూపఘాతాదినా. తస్మా వుత్తం ‘‘ధమ్మేన రజ్జం లభిత్వా’’తిఆది, ధమ్మేనాతి చ ఞాయేన, కుసలధమ్మేన వా. రఞ్ఞో భావో రజ్జం, ఇస్సరియం.

పరేసం హితోపాయభూతం ధమ్మం కరోతి, చరతీతి వా ధమ్మికో. అత్తనో హితోపాయభూతస్స ధమ్మస్స కారకో, చరకో వా రాజాతి ధమ్మరాజాతి ఇమం సవిసేసం అత్థం దస్సేతి ‘‘పరహితధమ్మకరణేన వా’’తిఆదినా. అయం పన మహాపదానట్ఠకథానయో – దసవిధే కుసలధమ్మే, అగతిరహితే వా రాజధమ్మే నియుత్తోతి ధమ్మికో; తేనేవ ధమ్మేన లోకం రఞ్జేతీతి ధమ్మరాజా. పరియాయవచనమేవ హి ఇదం పదద్వయన్తి. ఆచరియేన పన ఏవం వుత్తం ‘‘చక్కవత్తివత్తసఙ్ఖాతం ధమ్మం చరతి, చక్కవత్తివత్తసఙ్ఖాతో వా ధమ్మో ఏతస్స, ఏతస్మిం వా అత్థీతి ధమ్మికో, ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మో చ సో రఞ్జనట్ఠేన రాజా చాతి ధమ్మరాజా’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౮). ‘‘రాజా హోతి చక్కవత్తీ’’తి వచనతో ‘‘చాతురన్తో’’తి ఇదం చతుదీపిస్సరతం విభావేతీతి ఆహ ‘‘చాతురన్తాయా’’తిఆది. చత్తారో సముద్దా అన్తా పరియోసానా ఏతిస్సాతి చాతురన్తా, పథవీ. సా హి చతూసు దిసాసు పురత్థిమసముద్దాదిచతుసముద్దపరియోసానత్తా ఏవం వుచ్చతి. తేన వుత్తం ‘‘చతుసముద్ద అన్తాయా’’తి, సా పన అవయవభూతేహి చతుబ్బిధేహి దీపేహి విభూసితా ఏకలోకధాతుపరియాపన్నా పథవీయేవాతి దస్సేతి ‘‘చతుబ్బిధదీపవిభూసితాయ పథవియా’’తి ఇమినా. యథాహ –

‘‘యావతా చన్దిమసూరియా, పరిహరన్తి దిసా భన్తి విరోచనా;

సబ్బేవ దాసా మన్ధాతు, యే చ పాణా పథవిస్సితా’’తి.

ఏత్థ చ ‘‘చతుదీపవిభూసితాయా’’తి అవత్వా చతుబ్బిధదీపవిభూసితాయాతి విధసద్దగ్గహణం పచ్చేకం పఞ్చసతపరిత్తదీపానమ్పి మహాదీపేయేవ సఙ్గహణత్థం సద్దాతిరిత్తేన అత్థాతిరిత్తస్స విఞ్ఞాయమానత్తా, కోట్ఠాసవాచకేన వా విధసద్దేన సమానభాగానం గహితత్తాతి దట్ఠబ్బం. కోపాదిపచ్చత్థికేతి ఏత్థ ఆదిసద్దేన కామమోహమానమదాదికే సఙ్గణ్హాతి. విజేతీతి తంకాలాపేక్ఖాయ వత్తమానవచనం, విజితవాతి అత్థో. సద్దవిదూ హి అతీతే తావీసద్దమిచ్ఛన్తి. ‘‘సబ్బరాజానో విజేతీ’’తి వదన్తో కామం చక్కవత్తినో కేనచి యుద్ధం నామ నత్థి, యుద్ధేన పన సాధేతబ్బస్స విజయస్స సిద్ధియా ‘‘విజితసఙ్గామో’’ త్వేవ వుత్తోతి దస్సేతి.

థావరస్స ధువస్స భావో థావరియం, యథా జనపదే థావరియం పత్తో, తం దస్సేతుం ‘‘న సక్కా కేనచీ’’తిఆది వుత్తం, ఇమినా కేనచి అకమ్పియట్ఠేన జనపదే థావరియప్పత్తోతి తప్పురిససమాసం దస్సేతి, ఇతరేన చ దళ్హభత్తిభావతో జనపదో థావరియప్పత్తో ఏతస్మిన్తి అఞ్ఞపదత్థసమాసం. తమ్హీతి అస్మిం రాజిని. యథా జనపదో తస్మిం థావరియం పత్తో, తదావికరోన్తో ‘‘అనుయుత్తో’’తిఆదిమాహ. తత్థ అనుయుత్తోతి నిచ్చపయుత్తో. సకమ్మనిరతోతి చక్కవత్తినో రజ్జకమ్మే సదా పవత్తో. అచలో అసమ్పవేధీతి పరియాయవచనమేతం, చోరానం వా విలోపనమత్తేన అచలో, దామరికత్తేన అసమ్పవేధీ. చోరేహి వా అచలో, పటిరాజూహి అసమ్పవేధీ. అనతిముదుభావేన వా అచలో, అనతిచణ్డభావేన అసమ్పవేధీ. తథా హి అతిచణ్డస్స రఞ్ఞో బలిఖణ్డాదీహి లోకం పీళయతో మనుస్సా మజ్ఝిమజనపదం ఛడ్డేత్వా పబ్బతసముద్దతీరాదీని నిస్సాయ పచ్చన్తే వాసం కప్పేన్తి, అతిముదుకస్స చ రఞ్ఞో చోరసాహసికజనవిలోపపీళితా మనుస్సా పచ్చన్తం పహాయ జనపదమజ్ఝే వాసం కప్పేన్తి, ఇతి ఏవరూపే రాజిని జనపదో థావరభావం న పాపుణాతి. ఏతస్మిం పన తదుభయవిరహితే సువణ్ణతులా వియ సమభావప్పత్తే రాజిని రజ్జం కారయమానే జనపదో పాసాణపిట్ఠియం ఠపేత్వా అయోపట్టేన పరిక్ఖిత్తో వియ అచలో అసమ్పవేధీ థావరియప్పత్తోతి.

సేయ్యథిదన్తి ఏకోవ నిపాతో, ‘‘సో కతమో, తం కతమం, సా కతమా’’తిఆదినా యథారహం లిఙ్గవిభత్తివచనవసేన పయోజియమానోవ హోతి, ఇధ తాని కతమానీతి పయుత్తోతి ఆహ ‘‘తస్స చేతానీ’’తిఆది. చచతి చక్కవత్తినో యథారుచి ఆకాసాదిగమనాయ పరిబ్భమతీతి చక్కం. చక్కరతనఞ్హి అన్తోసముట్ఠితవాయోధాతువసేన రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స వచనసమనన్తరమేవ పవత్తతి, న చన్దసూరియవిమానాది వియ బహిసముట్ఠితవాయోధాతువసేనాతి విమానట్ఠకథాయం (వి. వ. అట్ఠ. ౧.పఠమపీఠవిమానవణ్ణనా) వుత్తం. రతిజననట్ఠేనాతి పీతిసోమనస్సుప్పాదనట్ఠేన. తఞ్హి పస్సన్తస్స, సుణన్తస్స చ అనప్పకం పీతిసోమనస్సం ఉప్పజ్జతి అచ్ఛరియధమ్మత్తా. వచనత్థతో పన రమేతి రతిం కరోతీతి రతనం, రమనం వా రతం, తం నేతీతి రతనం, రతం వా జనేతీతి రతనం జ-కారలోపవసేనాతిపి నేరుత్తికా. సబ్బత్థాతి హత్థిరతనాదీసు.

చిత్తీకతభావాదినాపి చక్కస్స రతనట్ఠో వేదితబ్బో, సో పన రతిజననట్ఠేనేవ ఏకసఙ్గహతాయ విసుం న గహితో. కస్మా ఏకసఙ్గహోతి చే? చిత్తీకతాదిభావస్సపి రతినిమిత్తత్తా. అథ వా గన్థబ్యాసం పరిహరితుకామేన చిత్తీకతాదిభావో న గహితోతి వేదితబ్బం. అఞ్ఞాసు పన అట్ఠకథాసు (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౨౨౩; ఖు. పా. అట్ఠ. ౬.౩.యానీధాతిగాథావణ్ణనా; సు. ని. అట్ఠ. ౧.౨౨౬; మహాని. అట్ఠ. ౧౫౬) ఏవం వుత్తం –

‘‘రతిజననట్ఠేన రతనం. అపిచ –

చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;

అనోమసత్తపరిభోగం, రతనం తేన వుచ్చతి.

‘‘చక్కరతనస్స చ నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ అఞ్ఞం దేవట్ఠానం నామ న హోతి, సబ్బేపి గన్ధపుప్ఫాదీహి తస్సేవ పూజఞ్చ అభివాదనాదీని చ కరోన్తీతి చిత్తీకతట్ఠేన రతనం. చక్కరతనస్స చ ఏత్తకం నామ ధనం అగ్ఘతీతి అగ్ఘో నత్థి, ఇతి మహగ్ఘట్ఠేనపి రతనం. చక్కరతనఞ్చ అఞ్ఞేహి లోకే విజ్జమానరతనేహి అసదిసన్తి అతులట్ఠేన రతనం. యస్మా పన యస్మిం కప్పే బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తి, తస్మింయేవ చక్కవత్తినో ఉప్పజ్జన్తి, బుద్ధా చ కదాచి కరహచి ఉప్పజ్జన్తి, తస్మా దుల్లభదస్సనట్ఠేనపి రతనం. తదేతం జాతిరూపకులఇస్సరియాదీహి అనోమస్స ఉళారసత్తస్సేవ ఉప్పజ్జతి, న అఞ్ఞస్సాతి అనోమసత్తపరిభోగట్ఠేనపి రతనం. యథా చ చక్కరతనం, ఏవం సేసానిపీ’’తి.

తత్రాయం తట్టీకాయ, అఞ్ఞత్థ చ వుత్తనయేన అత్థవిభావనా – ఇదఞ్హి ‘‘చిత్తీకత’’న్తిఆదివచనం నిబ్బచనత్థవసేన వుత్తం న హోతి, అథ కిన్తి చే? లోకే ‘‘రతన’’న్తి సమ్మతస్స వత్థునో గరుకాతబ్బభావేన వుత్తం. సరూపతో పనేతం లోకియమహాజనేన సమ్మతం హిరఞ్ఞసువణ్ణాదికం, చక్కవత్తిరఞ్ఞో ఉప్పన్నం చక్కరతనాదికం, కతఞ్ఞుకతవేదిపుగ్గలాదికం, సబ్బుక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన బుద్ధాదిసరణత్తయఞ్చ దట్ఠబ్బం. ‘‘అహో మనోహర’’న్తి చిత్తే కత్తబ్బతాయ చిత్తీకతం, స్వాయం చిత్తీకారో తస్స పూజనీయతాయాతి కత్వా పూజనీయన్తి అత్థం వదన్తి. కేచి పన ‘‘విచిత్రకతట్ఠేన చిత్తీకత’’న్తి భణన్తి, తం న గహేతబ్బం ఇధ చిత్తసద్దస్స హదయవాచకత్తా ‘‘చిత్తీకత్వా సుణాథ మే’’తి (బు. వం. ౧.౮౦) ఆహచ్చభాసితపాళియం వియ. తథా చాహు ‘‘యథారహమివణ్ణాగమో భూకరేసూ’’తి. ‘‘పస్స చిత్తీకతం రూపం, మణినా కుణ్డలేన చా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౩౦౨) పన పుబ్బే అవిచిత్రం ఇదాని విచిత్రం కతన్తి చిత్తీకతన్తి అత్థో గహేతబ్బో తత్థ చిత్తసద్దస్స విచిత్రవాచకత్తా. మహన్తం విపులం అపరిమితం అగ్ఘతీతి మహగ్ఘం. నత్థి ఏతస్స తులా ఉపమా, తులం వా సదిసన్తి అతులం. కదాచిదేవ ఉప్పజ్జనతో దుక్ఖేన లద్ధబ్బదస్సనత్తా దుల్లభదస్సనం. అనోమేహి ఉళారగుణేహేవ సత్తేహి పరిభుఞ్జితబ్బతో అనోమసత్తపరిభోగం.

ఇదాని నేసం చిత్తీకతాదిఅత్థానం సవిసేసం చక్కరతనే లబ్భమానతం దస్సేత్వా ఇతరేసుపి తే అతిదిసితుం ‘‘యథా చ చక్కరతన’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అఞ్ఞం దేవట్ఠానం నామ న హోతి రఞ్ఞో అనఞ్ఞసాధారణిస్సరియాదిసమ్పత్తిపటిలాభహేతుతో, అఞ్ఞేసం సత్తానం యథిచ్ఛితత్థపటిలాభహేతుతో చ. అగ్ఘో నత్థి అతివియ ఉళారసముజ్జలరతనత్తా, అచ్ఛరియబ్భుతధమ్మతాయ చ. యదగ్గేన చ మహగ్ఘం, తదగ్గేన అతులం. సత్తానం పాపజిగుచ్ఛనేన విగతకాళకో పుఞ్ఞపసుతతాయ మణ్డభూతో యాదిసో కాలో బుద్ధుప్పాదారహో, తాదిసే ఏవ చక్కవత్తీనమ్పి సమ్భవోతి ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. కదాచి కరహచీతి పరియాయవచనం, ‘‘కదాచీ’’తి వా యథావుత్తకాలం సన్ధాయ వుత్తం, ‘‘కరహచీ’’తి జమ్బుసిరిదీపసఙ్ఖాతం దేసం. తేనాహ –

‘‘కాలం దీపఞ్చ దేసఞ్చ, కులం మాతరమేవ చ;

ఇమే పఞ్చ విలోకేత్వా, ఉప్పజ్జతి మహాయసో’’తి. (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౧.౧౦);

ఉపమావసేన చేతం వుత్తం. ఉపమోపమేయ్యానఞ్చ న అచ్చన్తమేవ సదిసతా, తస్మా యథా బుద్ధా కదాచి కరహచి ఉప్పజ్జన్తి, న తథా చక్కవత్తినో, చక్కవత్తినో పన అనేకదాపి బుద్ధుప్పాదకప్పే ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో గహేతబ్బో. ఏవం సన్తేపి చక్కవత్తివత్తపూరణస్స దుక్కరభావతో దుల్లభుప్పాదోయేవాతి ఇమినా దుల్లభుప్పాదతాసామఞ్ఞేన తేసం దుల్లభదస్సనతా వుత్తాతి వేదితబ్బం. కామం చక్కరతనానుభావేన సమిజ్ఝమానో గుణో చక్కవత్తిపరివారజనసాధారణో, తథాపి చక్కవత్తీ ఏవ నం సామిభావేన విసవితాయ పరిభుఞ్జతీతి వత్తబ్బతం అరహతి తదత్థమేవ ఉప్పజ్జనతోతి దస్సేన్తో ‘‘తదేత’’న్తిఆదిమాహ. యథావుత్తానం పఞ్చన్నం, ఛన్నమ్పి వా అత్థానం సేసరతనేసుపి లబ్భనతో ‘‘ఏవం సేసానిపీ’’తి వుత్తం.

ఇమేహి పన రతనేహి రాజా చక్కవత్తీ కిమత్థం పచ్చనుభోతి, నను వినాపి తేసు కేనచి రఞ్ఞా చక్కవత్తినా భవితబ్బన్తి చోదనాయ తస్స తేహి హథారహమత్థపచ్చనుభవనదస్సనేన కేనచిపి అవినాభావితం విభావేతుం ‘‘ఇమేసు పనా’’తిఆది ఆరద్ధం. అజితం పురత్థిమాదిదిసాయ ఖత్తియమణ్డలం జినాతి మహేసక్ఖతాసంవత్తనియకమ్మనిస్సన్దభావతో. యథాసుఖం అనువిచరతి హత్థిరతనం, అస్సరతనఞ్చ అభిరుహిత్వా తేసం ఆనుభావేన అన్తోపాతరాసంయేవ సముద్దపరియన్తం పథవిం అనుపరియాయిత్వా రాజధానియా ఏవ పచ్చాగమనతో. పరిణాయకరతనేన విజితమనురక్ఖతి తత్థ తత్థ కత్తబ్బకిచ్చసంవిదహనతో. అవసేసేహి మణిరతనఇత్థిరతనగహపతిరతనేహి ఉపభుఞ్జనేన పవత్తం ఉపభోగసుఖం అనుభవతి యథారహం తేహి తథానుభవనసిద్ధితో. సో హి మణిరతనేన యోజనప్పమాణే పదేసే అన్ధకారం విధమేత్వా ఆలోకదస్సనాదినా సుఖమనుభవతి, ఇత్థిరతనేన అతిక్కన్తమానుసకరూపదస్సనాదివసేన, గహపతిరతనేన ఇచ్ఛితిచ్ఛితమణికనకరజతాదిధనపటిలాభవసేన సుఖమనుభవతి.

ఇదాని సత్తియా, సత్తిఫలేన చ యథావుత్తమత్థం విభావేతుం ‘‘పఠమేనా’’తిఆది వుత్తం. తివిధా హి సత్తియో ‘‘సక్కోన్తి సమత్థేన్తి రాజానో ఏతాయా’’తి కత్వా. యథాహు –

‘‘పభావుస్సాహమన్తానం, వసా తిస్సో హి సత్తియో;

పభావో దణ్డజో తేజో, పతాపో తు చ కోసజో.

మన్తో చ మన్తనం సో తు, చతుక్కణ్ణో ద్విగోచరో;

తిగోచరో తు ఛక్కణ్ణో, రహస్సం గుయ్హముచ్చతే’’తి.

తత్థ వీరియబలం ఉస్సాహసత్తి. పఠమేన చస్స చక్కరతనేన తదనుయోగో పరిపుణ్ణో హోతి. కస్మాతి చే? తేన ఉస్సాహసత్తియా పవత్తేతబ్బస్స అప్పటిహతాణాచక్కభావస్స సిద్ధితో. పఞ్ఞాబలం మన్తసత్తి. పచ్ఛిమేన చస్స పరిణాయకరతనేన తదనుయోగో. కస్మాతి చే? తస్స సబ్బరాజకిచ్చేసు కుసలభావేన మన్తసత్తియా వియ అవిరజ్ఝనపయోగత్తా. దమనేన, ధనేన చ పభుత్తం పభూసత్తి. హత్థిఅస్సగహపతిరతనేహి చస్స తదనుయోగో పరిపుణ్ణో హోతి. కస్మాతి చే? హత్థిఅస్సరతనానం మహానుభావతాయ, గహపతిరతనతో పటిలద్ధకోససమ్పత్తియా చ పభావసత్తియా వియ పభావసమిద్ధిసిద్ధితో. ఇత్థిమణిరతనేహి తివిధసత్తియోగఫలం పరిపుణ్ణం హోతీతి సమ్బన్ధో, యథావుత్తాహి తివిధాహి సత్తీహి పయుజ్జనతో యం ఫలం లద్ధబ్బం. తం సబ్బం తేహి పరిపుణ్ణం హోతీతి అత్థో. కస్మాతి చే? తేహేవ ఉపభోగసుఖస్స సిజ్ఝనతో.

దువిధసుఖవసేనపి యథావుత్తమత్థం విభావేతుం ‘‘సో ఇత్థిమణిరతనేహీ’’తిఆది కథితం. భోగసుఖన్తి సమీపే కత్వా పరిభోగవసేన పవత్తసుఖం. సేసేహీతి తదవసేసేహి చక్కాదిపఞ్చరతనేహి. అపచ్చత్థికతావసేన పవత్తసుఖం ఇస్సరియసుఖం. ఇదాని తేసం సమ్పన్నహేతువసేనపి కేనచి అవినాభావితమేవ విభావేతుం ‘‘విసేసతో’’తిఆదిమాహ. అదోసకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేనాతి అదోససఙ్ఖాతేన కుసలమూలేన సహజాతాదిపచ్చయవసేన ఉప్పాదితకమ్మస్స ఆనుభావేన సమ్పజ్జన్తి సోమ్మతరరతనజాతికత్తా. కమ్మఫలఞ్హి యేభుయ్యేన కమ్మసరిక్ఖకం. మజ్ఝిమాని మణిఇత్థిగహపతిరతనాని అలోభకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేన సమ్పజ్జన్తి ఉళారధనస్స, ఉళారధనపటిలాభకారణస్స చ పరిచ్చాగసమ్పదాహేతుకత్తా. పచ్ఛిమం పరిణాయకరతనం అమోహకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేన సమ్పజ్జతి మహాపఞ్ఞేనేవ చక్కవత్తిరాజకిచ్చస్స పరినేతబ్బత్తా, మహాపఞ్ఞభావస్స చ అమోహకుసలమూలజనితకమ్మనిస్సన్దభావతో. బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తేతి మహావగ్గే దుతియే బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తే (సం. ని. ౫.౨౨౩). రతనసుత్తస్సాతి తత్థ పఞ్చమవగ్గే సఙ్గీతస్స దుతియస్స రతనసుత్తస్స (సం. ని. ౫.౨౨౩). ఉపదేసో నామ సవిసేసం సత్తన్నం రతనానం విచారణవసేన పవత్తో నయో.

సరణతో పటిపక్ఖవిధమనతో సూరా సత్తివన్తో, నిబ్భయావహాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అభీరుకజాతికా’’తి. అసురే విజినిత్వా ఠితత్తా సక్కో దేవానమిన్దో ధీరో నామ, తస్స సేనఙ్గభావతో దేవపుత్తో ‘‘అఙ్గ’’న్తి వుచ్చతి, ధీరస్స అఙ్గం, తస్స రూపమివ రూపం యేసం తే ధీరఙ్గరూపా, తేన వుత్తం ‘‘దేవపుత్తసదిసకాయా’’తి. ఏకేతి సారసమాసనామకా ఆచరియా, తదక్ఖమన్తో ఆహ ‘‘అయం పనేత్థా’’తిఆది. సభావోతి సభావభూతో అత్థో. ఉత్తమసూరాతి ఉత్తమయోధా. సూరసద్దో హి ఇధ యోధత్థో. ఏవఞ్హి పురిమనయతో ఇమస్స విసేసతా హోతి, ‘‘ఉత్తమత్థో సూరసద్దో’’తిపి వదన్తి, ‘‘ఉత్తమా సూరా వుచ్చన్తీ’’తిపి హి పాఠో దిస్సతి. వీరానన్తి వీరియవన్తానం. అఙ్గన్తి కారణం ‘‘అఙ్గీయతి ఞాయతి ఫలమేతేనా’’తి కత్వా. యేన వీరియేన ‘‘ధీరా’’తి వుచ్చన్తి, తదేవ ధీరఙ్గం నామాతి ఆహ ‘‘వీరియన్తి వుత్తం హోతీ’’తి. రూపన్తి సరీరం. తేన వుత్తం ‘‘వీరియమయసరీరా వియా’’తి. వీరియమేవ వీరియమయం యథా ‘‘దానమయ’’న్తి, (దీ. ని. ౩.౩౦౫; ఇతివు. ౬౦; నేత్తి. ౩౪) తస్మా వీరియసఙ్ఖాతసరీరా వియాతి అత్థో. వీరియం పన న ఏకన్తరూపన్తి వియ-సద్దగ్గహణం కతం. అపిచ ధీరఙ్గేన నిబ్బత్తం ధీరఙ్గన్తి అత్థం దస్సేతుం ‘‘వీరియమయసరీరా వియా’’తి వుత్తం, ఏవమ్పి వీరియతో రూపం న ఏకన్తం నిబ్బత్తన్తి వియ-సద్దేన దస్సేతి. అథ వా రూపం సరీరభూతం ధీరఙ్గం వీరియమేతేసన్తి యోజేతబ్బం, తథాపి వీరియం నామ కిఞ్చి సవిగ్గహం న హోతీతి దీపేతి ‘‘వీరియమయసరీరా వియా’’తి ఇమినా, ఇధాపి మయసద్దో సకత్థేయేవ దట్ఠబ్బో, తస్మా సవిగ్గహవీరియసదిసాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – సవిగ్గహం చే వీరియం నామ సియా, తే చస్స పుత్తా తంసదిసాయేవ భవేయ్యున్తి అయమేవ చత్థో ఆచరియేన (దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౮) అనుమతో. మహాపదానట్ఠకథాయం పన ఏవం వుత్తం ‘‘ధీరఙ్గం రూపమేతేసన్తి ధీరఙ్గరూపా, వీరియజాతికా వీరియసభావా వీరియమయా అకిలాసునో అహేసుం, దివసమ్పి యుజ్ఝన్తా న కిలమన్తీతి వుత్తం హోతీ’’తి, (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౪) తదేతం రూపసద్దస్స సభావత్థతం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఇధ చేవ అఞ్ఞత్థ కత్థచి ‘‘ధితఙ్గరూపా’’తి పాఠో దిస్సతి. వీరియత్థోపి హి ధితిసద్దో హోతి ‘‘సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో, దిట్ఠం సో అతివత్తతీ’’తిఆదీసు (జా. ౧.౧.౫౭) ధితిసద్దో వియ. కత్థచి పన ‘‘వీరఙ్గ’’న్తి పాఠోవ దిట్ఠో. యథా రుచ్చతి, తథా గహేతబ్బం.

నను చ రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స పటిసేనా నామ నత్థి, య’మస్స పుత్తా పమద్దేయ్యుం, అథ కస్మా ‘‘పరసేనప్పమద్దనా’’తి వుత్తన్తి చోదనం సోధేన్తో ‘‘సచే’’తిఆదిమాహ, పరసేనా హోతు వా, మా వా, ‘‘సచే పన భవేయ్యా’’తి పరికప్పనామత్తేన తేసం ఏవమానుభావతం దస్సేతుం తథా వుత్తన్తి అధిప్పాయో, ‘‘పరసేనప్పమద్దనా’’తి వుత్తేపి పరసేనం పమద్దితుం సమత్థాతి అత్థో గహేతబ్బో పకరణతోపి అత్థన్తరస్స విఞ్ఞాయమానత్తా, యథా ‘‘సిక్ఖమానేన భిక్ఖవే భిక్ఖునా అఞ్ఞాతబ్బం పరిపుచ్ఛితబ్బం పరిపఞ్హితబ్బ’’న్తి (పాచి. ౪౩౪) ఏతస్స పదభాజనీయే (పాచి. ౪౩౬) ‘‘సిక్ఖితుకామేనా’’తి అత్థగ్గహణన్తి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘తం పరిమద్దితుం సమత్థా’’తి వుత్తం. న హి తే పరసేనం పమద్దన్తా తిట్ఠన్తి, అథ ఖో పమద్దనసమత్థా ఏవ హోన్తి. ఏవమఞ్ఞత్రపి యథారహం. పరసేనం పమద్దనాయ సమత్థేన్తీతి పరసేనప్పమద్దనాతి అత్థం దస్సేతీతిపి వదన్తి.

పుబ్బే కతూపచితస్స ఏతరహి విపచ్చమానకస్స పుఞ్ఞధమ్మస్స చిరతరం విపచ్చితుం పచ్చయభూతం చక్కవత్తివత్తసముదాగతం పయోగసమ్పత్తిసఙ్ఖాతం ధమ్మం దస్సేతుం ‘‘ధమ్మేనా’’తి పదస్స ‘‘పాణో న హన్తబ్బోతిఆదినా పఞ్చసీలధమ్మేనా’’తి అత్థమాహ. అయఞ్హి అత్థో ‘‘యే ఖో పనానన్ద పురత్థిమాయ దిసాయ పటిరాజానో, తే రాజానం మహాసుదస్సనం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహంసు ‘ఏహి ఖో మహారాజ, స్వాగతం తే మహారాజ, సకం తే మహారాజ, అనుసాస మహారాజా’తి. రాజా మహాసుదస్సనో ఏవమాహ ‘పాణో న హన్తబ్బో, అదిన్నం న ఆదాతబ్బం, కామేసు మిచ్ఛా న చరితబ్బా, ముసా న భణితబ్బా, మజ్జం న పాతబ్బం, యథాభుత్తఞ్చ భుఞ్జథా’తి. యే ఖో పనానన్ద పురత్థిమాయ దిసాయ పటిరాజానో, తే రఞ్ఞో మహాసుదస్సనస్స అనుయన్తా అహేసు’’న్తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౨౪౪) ఆగతం రఞ్ఞో ఓవాదధమ్మం సన్ధాయ వుత్తో. ఏవఞ్హి ‘‘అదణ్డేన అసత్థేనా’’తి ఇదమ్పి విసేసనవచనం సుసమత్థితం హోతి. అఞ్ఞాసుపి సుత్తనిపాతట్ఠకథాదీసు (సు. ని. అట్ఠ. ౨౨౬; ఖు. పా. అట్ఠ. ౬.౩; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౨౨౩) అయమేవత్థో వుత్తో.

మహాపదానట్ఠకథాయం పన ‘‘అదణ్డేనాతి యే కతాపరాధే సత్తే సతమ్పి సహస్సమ్పి గణ్హన్తి, తే ధనదణ్డేన రజ్జం కారేన్తి నామ, యే ఛేజ్జభేజ్జం అనుసాసన్తి, తే సత్థదణ్డేన. అయం పన దువిధమ్పి దణ్డం పహాయ అదణ్డేన అజ్ఝావసతి. అసత్థేనాతి యే ఏకతోధారాదినా సత్థేన పరం విహేసన్తి, తే సత్థేన రజ్జం కారేన్తి నామ. అయం పన సత్థేన ఖుద్దకమక్ఖికాయపి పివనమత్తం లోహితం కస్సచి అనుప్పాదేత్వా ధమ్మేనేవ, ‘ఏహి ఖో మహారాజా’తి ఏవం పటిరాజూహి సమ్పటిచ్ఛితాగమనో వుత్తప్పకారం పథవిం అభివిజినిత్వా అజ్ఝావసతి అభిభవిత్వా సామీ హుత్వా వసతీతి అత్థో’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౪) వుత్తం, తదేతం ‘‘ధమ్మేనా’’తి పదస్స ‘‘పుబ్బే కతూపచితేన ఏతరహి విపచ్చమానకేన యేన కేనచి పుఞ్ఞధమ్మేనా’’తి అత్థం సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవ హి ‘‘ధమ్మేన పటిరాజూహి సమ్పటిచ్ఛితాగమనో వుత్తప్పకారం పథవిం అభివిజినిత్వా అజ్ఝావసతీ’’తి. ఆచరియేనపి (దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౮) వుత్తం ధమ్మేనాతి కతూపచితేన అత్తనో పుఞ్ఞధమ్మేన. తేన హి సఞ్చోదితా పథవియం సబ్బరాజానో పచ్చుగ్గన్త్వా ‘‘స్వాగతం తే మహారాజా’’తిఆదీని వత్వా అత్తనో రజ్జం రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స నియ్యాతేన్తి. తేన వుత్తం ‘‘సో ఇమం పథవిం సాగరపరియన్తం అదణ్డేన అసత్థేన ధమ్మేన అభివిజియ అజ్ఝావసతీ’’తి, తేనపి యథావుత్తమేవత్థం దస్సేతి, తస్మా ఉభయథాపి ఏత్థ అత్థో యుత్తో ఏవాతి దట్ఠబ్బం. చక్కవత్తివత్తపూరణాదిపయోగసమ్పత్తిమన్తరేన హి పుబ్బే కతూపచితకమ్మేనేవ ఏవమజ్ఝావసనం న సమ్భవతి, తథా పుబ్బే కతూపచితకమ్మమన్తరేన చక్కవత్తివత్తపూరణాదిపయోగసమ్పత్తియా ఏవాతి.

ఏవం ఏకం నిప్ఫత్తిం కథేత్వా దుతియం నిప్ఫత్తిం కథేతుం యదేతం ‘‘సచే ఖో పనా’’తిఆదివచనం వుత్తం, తత్థ అనుత్తానమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అరహం…పే… వివట్టచ్ఛదోతి ఏత్థా’’తిఆదిమాహ. యస్మా రాగాదయో సత్త పాపధమ్మా లోకే ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పజ్జమానా చ తే సత్తసన్తానం ఛాదేత్వా పరియోనన్ధిత్వా కుసలప్పవత్తిం నివారేన్తి, తస్మా తే ఇధ ఛదసద్దేన వుత్తాతి దస్సేతి ‘‘రాగదోసా’’తిఆదినా. దుచ్చరితన్తి మిచ్ఛాదిట్ఠితో అఞ్ఞేన మనోదుచ్చరితేన సహ తీణి దుచ్చరితాని, మిచ్ఛాదిట్ఠి పన విసేసేన సత్తానం ఛదనతో, పరమసావజ్జత్తా చ విసుం గహితా. వుత్తఞ్చ ‘‘సబ్బే తే ఇమేహేవ ద్వాసట్ఠియా వత్థూహి అన్తోజాలీకతా, ఏత్థ సితావ ఉమ్ముజ్జమానా ఉమ్ముజ్జన్తీ’’తిఆది (దీ. ని. ౧.౧౪౬). తథా ముయ్హనట్ఠేన మోహో, అవిదితకరణట్ఠేన అవిజ్జాతి పవత్తిఆకారభేదేన అఞ్ఞాణమేవ ద్విధా వుత్తం. తథా హిస్స ద్విధాపి ఛదనత్థో కథితో ‘‘అన్ధతమం తదా హోతి, యం మోహో సహతే నర’’న్తి, (మహాని. ౫, ౧౫౬, ౧౯౫) ‘‘అవిజ్జాయ నివుతో లోకో, వేవిచ్ఛా పమాదా నప్పకాసతీ’’తి (సు. ని. ౧౦౩౯; చూళని. పారాయనవగ్గ.౨) చ. ఏవం రాగదోసాదీనమ్పి ఛదనత్థో వత్తబ్బో. మహాపదానట్ఠకథాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩) పన రాగదోసమోహమానదిట్ఠికిలేసతణ్హావసేన సత్త పాపధమ్మా గహితా. తత్ర రఞ్జనట్ఠేన రాగో, తణ్హాయనట్ఠేన తణ్హాతి పవత్తిఆకారభేదేన లోభో ఏవ ద్విధా వుత్తో. తథా హిస్స ద్విధాపి ఛదనత్థో ఏకన్తికోవ. యథాహ ‘‘అన్ధతమం తదా హోతి, యం రాగో సహతే నర’’న్తి, ‘‘కామన్ధా జాలసఞ్ఛన్నా, తణ్హాఛదనఛాదితా’’తి (ఉదా. ౯౪) చ, కిలేసగ్గహణేన చ వుత్తావసిట్ఠా విచికిచ్ఛాదయో వుత్తా.

సత్తహి పటిచ్ఛన్నేతి హేతుగబ్భవచనం, సత్తహి పాపధమ్మేహి పటిచ్ఛన్నత్తా కిలేసవసేన అన్ధకారే లోకేతి అత్థో. తం ఛదనన్తి సత్తపాపధమ్మసఙ్ఖాతం ఛదనం. వివట్టేత్వాతి వివట్టం కత్వా విగమేత్వా. తదేవ పరియాయన్తరేన వుత్తం ‘‘సమన్తతో సఞ్జాతాలోకో హుత్వా’’తి. కిలేసఛదనవిగమో ఏవ హి ఆలోకో, ఏతేన వివట్టయితబ్బో విగమేతబ్బోతి వివట్టో, ఛాదేతి పటిచ్ఛాదేతీతి ఛదో, వివట్టో ఛదో అనేనాతి వివట్టచ్ఛదా,వివట్టచ్ఛదో వాతి అత్థం దస్సేతి. అయఞ్హి వివట్టచ్ఛదసద్దో దళ్హధమ్మపచ్చక్ఖధమ్మసద్దాదయో వియ పుల్లిఙ్గవసేన ఆకారన్తో, ఓకారన్తో చ హోతి. తథా హి మహాపదానట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘రాగదోసమోహమానదిట్ఠికిలేసతణ్హాసఙ్ఖాతం ఛదనం ఆవరణం వివటం విద్ధంసితం వివటకం ఏతేనాతి వివటచ్ఛదో, ‘వివట్టచ్ఛదా’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో’’తి, (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩) తస్సా లీనత్థప్పకాసనియమ్పి వుత్తం ‘‘వివట్టచ్ఛదాతి ఓకారస్స ఆకారం కత్వా నిద్దేసో’’తి. సద్దవిదూ పన ‘‘ఆధన్వాదితోతి లక్ఖణేన సమాసన్తగతేహి ధనుసద్దాదీహి క్వచి ఆపచ్చయో’’తి వత్వా ‘‘కణ్డివధన్వా, పచ్చక్ఖధమ్మా, వివట్టచ్ఛదా’’తి పయోగముదాహరన్తి.

కస్మా పదత్తయమేతం వుత్తన్తి అనుయోగం హేతాలఙ్కారనయేన పరిహరన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ, తత్థాతి చ తీసు పదేసూతి అత్థో. పూజావిసేసం పటిగ్గణ్హితుం అరహతీతి అరహన్తి అత్థేన పూజారహతా వుత్తా. యస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధో, తస్మా పూజారహతాతి తస్సా పూజారహతాయ హేతు వుత్తో. సవాసనసబ్బకిలేసప్పహానపుబ్బకత్తా బుద్ధభావస్స బుద్ధత్తహేతుభూతా వివట్టచ్ఛదతా వుత్తా. కమ్మాదివసేన తివిధం వట్టఞ్చ రాగాదివసేన సత్తవిధో ఛదో చ వట్టచ్ఛదా, వట్టచ్ఛదేహి విగతో, విగతా వా వట్టచ్ఛదా యస్సాతి వివట్టచ్ఛదో,వివట్టచ్ఛదా వా, ద్వన్దపుబ్బగో పన వి-సద్దో ఉభయత్థ యోజేతబ్బోతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘వివట్టో చ విచ్ఛదో చా’’తి వుత్తం. ఏవమ్పి వదన్తి ‘‘వివట్టో చ సో విచ్ఛదో చాతి వివట్టచ్ఛదో, ఉత్తరపదే పుబ్బపదలోపోతి అత్థం దస్సేతీ’’తి. ‘‘అరహం వట్టాభావేనా’’తి ఇదం కిలేసేహి ఆరకత్తా, కిలేసారీనం సంసారచక్కస్సారానఞ్చ హతత్తా, పాపకరణే చ రహాభావాతి అత్థం సన్ధాయ వుత్తం. ఇదఞ్హి ఫలేన హేతానుమానదస్సనం – యథా తం ధూమేన అగ్గిస్స, ఉదకోఘేన ఉపరి వుట్ఠియా, ఏతేన చ అత్థేన అరహభావో హేతు, వట్టాభావో ఫలన్తి అయం ఆచరియమతి. ‘‘పచ్చయాదీనం, పూజావిసేసస్స చ అరహత్తా’’తి పన హేతునా ఫలానుమానదస్సనమ్పి సియా యథా తం అగ్గినా ధూమస్స, ఉపరి వుట్ఠియా ఉదకోఘస్స. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో ఛదనాభావేనా’’తి ఇదం పన హేతునా ఫలానుమానదస్సనం సవాసనసబ్బకిలేసచ్ఛదనాభావపుబ్బకత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధభావస్స. అరహత్తమగ్గేన హి విచ్ఛదతా, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన సమ్మాసమ్బుద్ధభావో. ‘‘వివట్టో చ విచ్ఛదో చా’’తి ఇదం హేతుద్వయం. కామఞ్చ ఆచరియమతియా ఫలేన హేతుఅనుమానదస్సనే వివట్టతా ఫలమేవ హోతి, హేతుఅనుమానదస్సనస్స, పన తథాఞాణస్స చ హేతుభావతో హేతుయేవ నామాతి వేదితబ్బం.

ఏవం పదత్తయవచనే హేతాలఙ్కారనయేన పయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని చతువేసారజ్జవసేనపి దస్సేన్తో ‘‘దుతియేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ దుతియేన వేసారజ్జేనాతి ‘‘చత్తారిమాని భిక్ఖవే తథాగతస్స వేసారజ్జాని, యేహి వేసారజ్జేహి సమన్నాగతో తథాగతో ఆసభం ఠానం పటిజానాతి, పరిసాసు సీహనాదం నదతి, బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౪.౮; మ. ని. ౧.౧౫౦) భగవతా వుత్తక్కమేన దుతియభూతేన ‘‘ఖీణాసవస్స తే పటిజానతో ‘ఇమే ఆసవా అపరిక్ఖీణా’తి, తత్ర వత మం సమణో వా బ్రాహ్మణో వా దేవో వా మారో వా బ్రహ్మా వా కోచి వా లోకస్మిం సహ ధమ్మేన పటిచోదేస్సతీతి నిమిత్తమేతం భిక్ఖవే న సమనుపస్సామి, ఏతమహం భిక్ఖవే నిమిత్తం అసమనుపస్సన్తో ఖేమప్పత్తో అభయప్పత్తో వేసారజ్జప్పత్తో విహరామీ’’తి పరిదీపితేన వేసారజ్జేన. పురిమసిద్ధీతి పురిమస్స ‘‘అరహ’’న్తి పదస్స అత్థసిద్ధి అరహత్తసిద్ధి, దుతియవేసారజ్జస్స తదత్థభావతో తేన వేసారజ్జేన తదత్థసిద్ధీతి వుత్తం హోతి. ‘‘ఖీణాసవస్స తే పటిజానతో ‘ఇమే ఆసవా అపరిక్ఖీణా’ తి’’ఆదినా వుత్తమేవ హి దుతియవేసారజ్జం ‘‘కిలేసేహి ఆరకత్తా’’తిఆదినా వుత్తో ‘‘అరహ’’న్తి పదస్స అత్థోతి. తతో చ విఞ్ఞాయతి ‘‘యథా దుతియేన వేసారజ్జేన పురిమసిద్ధి, ఏవం పురిమేనపి అత్థేన దుతియవేసారజ్జసిద్ధీ’’తి. ఏవఞ్చ కత్వా ఇమినా నయేన చతువేసారజ్జవసేన పదత్తయవచనే పయోజనదస్సనం ఉపపన్నం హోతి. ఇతరథా హి కిఞ్చిపయోజనాభావతో ఇదంయేవ వచనం ఇధ అవత్తబ్బం సియాతి. ఏస నయో సేసేసుపి.

పఠమేనాతి వుత్తనయేన పఠమభూతేన ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతో ‘ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధా’తి, తత్ర…పే… విహరామీ’’తి పరిదీపితేన వేసారజ్జేన. దుతియసిద్ధీతి దుతియస్స ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి పదస్స అత్థసిద్ధి బుద్ధత్తసిద్ధి తస్స తదత్థభావతో. తతియచతుత్థేహీతి వుత్తనయేనేవ తతియచతుత్థభూతేహి ‘‘యే ఖో పన తే అన్తరాయికా ధమ్మా వుత్తా, తే పటిసేవతో నాలం అన్తరాయాయాతి, తత్ర…పే… విహరామీ’’తి చ ‘‘యస్స ఖో పన తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితో, సో న నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయాతి, తత్ర…పే… విహరామీ’’తి (అ. ని. ౪.౮; మ. ని. ౧.౧౫౦) చ పరిదీపితేహి వేసారజ్జేహి. తతియసిద్ధీతి తతియస్స ‘‘వివట్టచ్ఛదా’’తి పదస్స అత్థసిద్ధి వివట్టచ్ఛదత్థసిద్ధి తేహి తస్స పాకటభావతోతి అత్థో. ‘‘యాథావతో అన్తరాయికనియ్యానికధమ్మాపదేసేన హి సత్థు వివట్టచ్ఛదభావో లోకే పాకటో అహోసీ’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౮) ఆచరియేన వుత్తం, వివట్టచ్ఛదభావేనేవ అన్తరాయికనియ్యానికధమ్మదేసనాసిద్ధితో ‘‘తతియేన తతియచతుత్థసిద్ధీ’’తిపి వత్తుం యుజ్జతి.

ఏవం పదత్తయవచనే చతువేసారజ్జవసేన పయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని చక్ఖుత్తయవసేనపి దస్సేన్తో ‘‘పురిమఞ్చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చ-సద్దో ఉపన్యాసత్థో. పురిమం ‘‘అరహ’’న్తి పదం భగవతో హేట్ఠిమమగ్గఫలత్తయఞాణసఙ్ఖాతం ధమ్మచక్ఖుం సాధేతి కిలేసారీనం, సంసారచక్కస్స అరానఞ్చ హతభావదీపనతో. దుతియం ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి పదం ఆసయానుసయఇన్ద్రియపరోపరియత్తఞాణసఙ్ఖాతం బుద్ధచక్ఖుం సాధేతి సమ్మాసమ్బుద్ధస్సేవ తంసమ్భవతో. తదేతఞ్హి ఞాణద్వయం సావకపచ్చేకబుద్ధానం న సమ్భవతి. తతియం ‘‘వివట్టచ్ఛదా’’తి పదం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసఙ్ఖాతం సమన్తచక్ఖుం సాధేతి సవాసనసబ్బకిలేసప్పహానదీపనతో. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి హి వత్వా ‘‘వివట్టచ్ఛదా’’తి వచనం సమ్మాసమ్బుద్ధభావాయ సవాసనసబ్బకిలేసప్పహానం విభావేతీతి. ‘‘అహం ఖో పన తాత అమ్బట్ఠ మన్తానం దాతా’’తి ఇదం అప్పధానం, ‘‘త్వం మన్తానం పటిగ్గహేతా’’తి ఇదమేవ పధానం సముత్తేజనావచనన్తి సన్ధాయ ‘‘త్వం మన్తానం పటిగ్గహేతాతి ఇమినా’స్స మన్తేసు సూరభావం జనేతీ’’తి వుత్తం, లక్ఖణవిభావనే విసదఞాణతాసఙ్ఖాతం సూరభావం జనేతీతి అత్థో.

౨౫౯. ఏవం భోతి ఏత్థ ఏవం-సద్దో వచనసమ్పటిచ్ఛనే నిపాతో, వచనసమ్పటిచ్ఛనఞ్చేత్థ తథా మయం తం భవన్తం గోతమం వేదిస్సామ, త్వం మన్తానం పటిగ్గహేతాతి చ ఏవం పవత్తస్స పోక్ఖరసాతినో వచనస్స సమ్పటిగ్గహో. ‘‘తస్సత్థో’’తిఆదినాపి హి తదేవత్థం దస్సేతి. తథా చ వుత్తం ‘‘బ్రాహ్మణస్స పోక్ఖరసాతిస్స పటిస్సుత్వా’’తి, తం పనేస ఆచరియస్స సముత్తేజనాయ లక్ఖణేసు విగతసమ్మోహభావేన బుద్ధమన్తే సమ్పస్సమానత్తా వదతీతి దస్సేన్తో ‘‘సోపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘తాయాతి తాయ యథావుత్తాయ సముత్తేజనాయా’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౨౫౯) ఆచరియేన వుత్తం, అధునా పన పోత్థకేసు ‘‘తాయ ఆచరియకథాయా’’తి పాఠో దిస్సతి. అత్థతో చేస అవిరుద్ధోయేవ. మన్తేసు సతిసముప్పాదికా హి కథా సముత్తేజనాతి.

అయానభూమిన్తి యానస్స అభూమిం, యానేన యాతుమసక్కుణేయ్యట్ఠానభూతం, ద్వారకోట్ఠకసమీపం గన్త్వాతి అత్థో.