౨. సామఞ్ఞఫలసుత్తవణ్ణనా

రాజామచ్చకథావణ్ణనా

౧౫౦. ఇదాని సామఞ్ఞఫలసుత్తస్స సంవణ్ణనాక్కమో అనుప్పత్తోతి దస్సేతుం ‘‘ఏవం…పే… సుత్త’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అనుపుబ్బపదవణ్ణనాతి అనుక్కమేన పదవణ్ణనా, పదం పదం పతి అనుక్కమేన వణ్ణనాతి వుత్తం హోతి. పుబ్బే వుత్తఞ్హి, ఉత్తానం వా పదమఞ్ఞత్ర వణ్ణనాపి ‘‘అనుపుబ్బపదవణ్ణనా’’ త్వేవ వుచ్చతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘అపుబ్బపదవణ్ణనా’’తిపి పఠన్తి, పుబ్బే అవణ్ణితపదవణ్ణనాతి అత్థో. దుగ్గజనపదట్ఠానవిసేససమ్పదాదియోగతో పధానభావేన రాజూహి గహితట్ఠేన ఏవంనామకం, న పన నామమత్తేనాతి ఆహ ‘‘తఞ్హీ’’తిఆది. నను మహావగ్గే మహాగోవిన్దసుత్తే ఆగతో ఏస పురోహితో ఏవ, న రాజా, కస్మా సో రాజసద్దవచనీయభావేన గహితోతి? మహాగోవిన్దేన పురోహితేన పరిగ్గహితమ్పి చేతం రేణునా నామ మగధరాజేన పరిగ్గహితమేవాతి అత్థసమ్భవతో ఏవం వుత్తం, న పన సో రాజసద్దవచనీయభావేన గహితో తస్స రాజాభావతో. మహాగోవిన్దపరిగ్గహితభావకిత్తనఞ్హి తదా రేణురఞ్ఞా పరిగ్గహితభావూపలక్ఖణం. సో హి తస్స సబ్బకిచ్చకారకో పురోహితో, ఇదమ్పి చ లోకే సముదాచిణ్ణం ‘‘రాజకమ్మపసుతేన కతమ్పి రఞ్ఞా కత’’న్తి. ఇదం వుత్తం హోతి – మన్ధాతురఞ్ఞా చేవ మహాగోవిన్దం బోధిసత్తం పురోహితమాణాపేత్వా రేణురఞ్ఞా చ అఞ్ఞేహి చ రాజూహి పరిగ్గహితత్తా రాజగహన్తి. కేచి పన ‘‘మహాగోవిన్దో’’తి మహానుభావో ఏకో పురాతనో రాజాతి వదన్తి. పరిగ్గహితత్తాతి రాజధానీభావేన పరిగ్గహితత్తా. గయ్హతీతి హి గహం, రాజూనం, రాజూహి వా గహన్తి రాజగహం. నగరసద్దాపేక్ఖాయ నపుంసకనిద్దేసో.

అఞ్ఞేపేత్థ పకారేతి నగరమాపనేన రఞ్ఞా కారితసబ్బగేహత్తా రాజగహం, గిజ్ఝకూటాదీహి పఞ్చహి పబ్బతేహి పరిక్ఖిత్తత్తా పబ్బతరాజేహి పరిక్ఖిత్తగేహసదిసన్తిపి రాజగహం, సమ్పన్నభవనతాయ రాజమానం గేహన్తిపి రాజగహం, సుసంవిహితారక్ఖతాయ అనత్థావహితుకామేన ఉపగతానం పటిరాజూనం గహం గహణభూతన్తిపి రాజగహం, రాజూహి దిస్వా సమ్మా పతిట్ఠాపితత్తా తేసం గహం గేహభూతన్తిపి రాజగహం, ఆరామరామణేయ్యతాదీహి రాజతి, నివాససుఖతాదినా చ సత్తేహి మమత్తవసేన గయ్హతి పరిగ్గయ్హతీతిపి రాజగహన్తి ఏదిసే పకారే. నామమత్తమేవ పుబ్బే వుత్తనయేనాతి అత్థో. సో పన పదేసో విసేసట్ఠానభావేన ఉళారసత్తపరిభోగోతి ఆహ ‘‘తం పనేత’’న్తిఆది. తత్థ ‘‘బుద్ధకాలే, చక్కవత్తికాలే చా’’తి ఇదం యేభుయ్యవసేన వుత్తం అఞ్ఞదాపి కదాచి సమ్భవతో, ‘‘నగరం హోతీ’’తి చ ఇదం ఉపలక్ఖణమేవ మనుస్సావాసస్సేవ అసమ్భవతో. తథా హి వుత్తం ‘‘సేసకాలే సుఞ్ఞం హోతీ’’తిఆది. తేసన్తి యక్ఖానం. వసనవనన్తి ఆపానభూమిభూతం ఉపవనం.

అవిసేసేనాతి విహారభావసామఞ్ఞేన, సద్దన్తరసన్నిధానసిద్ధం విసేసపరామసనమన్తరేనాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి, (అ. ని. ౫.౧౦౧; పాచి. ౧౪౭; పరి. ౪౪౧) పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, (ధ. స. ౧౬౦) మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతి, (దీ. ని. ౩.౭౧, ౩౦౮; మ. ని. ౧.౭౭, ౪౫౯, ౫౦౯; ౨.౩౦౯, ౩౧౫; ౩.౨౩౦; విభ. ౬౪౨) సబ్బనిమిత్తానం అమనసికారా అనిమిత్తం చేతోసమాధిం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౫౯) సద్దన్తరసన్నిధానసిద్ధేన విసేసపరామసనేన యథాక్కమం ఇరియాపథవిహారాదివిసేసవిహారసమఙ్గీపరిదీపనం, న ఏవమిదం, ఇదం పన తథా విసేసపరామసనమన్తరేన అఞ్ఞతరవిహారసమఙ్గీపరిదీపనన్తి.

సతిపి చ వుత్తనయేన అఞ్ఞతరవిహారసమఙ్గీపరిదీపనే ఇధ ఇరియాపథసఙ్ఖాతవిసేసవిహారసమఙ్గీపరిదీపనమేవ సమ్భవతీతి దస్సేతి ‘‘ఇధ పనా’’తిఆదినా. కస్మా పన సద్దన్తరసన్నిధానసిద్ధస్స విసేసపరామసనస్సాభావేపి ఇధ విసేసవిహారసమఙ్గీపరిదీపనం సమ్భవతీతి? విసేసవిహారసమఙ్గీపరిదీపనస్స సద్దన్తరసఙ్ఖాతవిసేసవచనస్స అభావతో ఏవ. విసేసవచనే హి అసతి విసేసమిచ్ఛతా విసేసో పయోజితబ్బోతి. అపిచ ఇరియాపథసమాయోగపరిదీపనస్స అత్థతో సిద్ధత్తా తథాదీపనమేవ సమ్భవతీతి. కస్మా చాయమత్థో సిద్ధోతి? దిబ్బవిహారాదీనమ్పి సాధారణతో. కదాచిపి హి ఇరియాపథవిహారేన వినా న భవతి తమన్తరేన అత్తభావపరిహరణాభావతోతి.

ఇరియనం పవత్తనం ఇరియా, కాయికకిరియా, తస్సా పవత్తనుపాయభావతో పథోతి ఇరియాపథో, ఠాననిసజ్జాదయో. న హి ఠాననిసజ్జాదిఅవత్థాహి వినా కఞ్చి కాయికం కిరియం పవత్తేతుం సక్కా, తస్మా సో తాయ పవత్తనుపాయోతి వుచ్చతి. విహరతి పవత్తతి ఏతేన, విహరణమత్తం వా తన్తి విహారో, సో ఏవ విహారో తథా, అత్థతో పనేస ఠాననిసజ్జాదిఆకారప్పవత్తో చతుసన్తతిరూపప్పబన్ధోవ. దివి భవో దిబ్బో, తత్థ బహులం పవత్తియా బ్రహ్మపారిసజ్జాదిదేవలోకే భవోతి అత్థో, యో వా తత్థ దిబ్బానుభావో, తదత్థాయ సంవత్తతీతి దిబ్బో, అభిఞ్ఞాభినీహారాదివసేన వా మహాగతికత్తా దిబ్బో, సోవ విహారో, దిబ్బభావావహో వా విహారో దిబ్బవిహారో, మహగ్గతజ్ఝానాని. నేత్తియం [నేత్తి. ౮౬ (అత్థతో సమానం)] పన చతస్సో ఆరుప్పసమాపత్తియో ఆనేఞ్జవిహారాతి విసుం వుత్తం, తం పన మేత్తాజ్ఝానాదీనం బ్రహ్మవిహారతా వియ తాసం భావనావిసేసభావం సన్ధాయ వుత్తం. అట్ఠకథాసు పన దిబ్బభావావహసామఞ్ఞతో తాపి ‘‘దిబ్బవిహారా’’ త్వేవ వుత్తా. బ్రహ్మానం, బ్రహ్మభూతా వా హితూపసంహారాదివసేన పవత్తియా సేట్ఠభూతా విహారాతి బ్రహ్మవిహారా, మేత్తాజ్ఝానాదివసేన పవత్తా చతస్సో అప్పమఞ్ఞాయో. అరియా ఉత్తమా, అనఞ్ఞసాధారణత్తా వా అరియానం విహారాతి అరియవిహారా, చతస్సోపి ఫలసమాపత్తియో. ఇధ పన రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం, తబ్బసేన పవత్తా అప్పమఞ్ఞాయో, చతుత్థజ్ఝానికఅగ్గఫలసమాపత్తి చ భగవతో దిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారా.

అఞ్ఞతరవిహారసమఙ్గీపరిదీపనన్తి తాసమేకతో అప్పవత్తత్తా ఏకేన వా ద్వీహి వా సమఙ్గీభావపరిదీపనం, భావలోపేనాయం భావప్పధానేన వా నిద్దేసో. భగవా హి లోభదోసమోహుస్సన్నే లోకే సకపటిపత్తియా వేనేయ్యానం వినయనత్థం తం తం విహారే ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తథా హి యదా సత్తా కామేసు విప్పటిపజ్జన్తి, తదా కిర భగవా దిబ్బేన విహారేన విహరతి తేసం అలోభకుసలమూలుప్పాదనత్థం ‘‘అప్పేవ నామ ఇమం పటిపత్తిం దిస్వా ఏత్థ రుచిముప్పాదేత్వా కామేసు విరజ్జేయ్యు’’న్తి. యదా పన ఇస్సరియత్థం సత్తేసు విప్పటిపజ్జన్తి, తదా బ్రహ్మవిహారేన విహరతి తేసం అదోసకుసలమూలుప్పాదనత్థం ‘‘అప్పేవ నామ ఇమం పటిపత్తిం దిస్వా ఏత్థ రుచిముప్పాదేత్వా అదోసేన దోసం వూపసమేయ్యు’’న్తి. యదా పన పబ్బజితా ధమ్మాధికరణం వివదన్తి, తదా అరియవిహారేన విహరతి తేసం అమోహకుసలమూలుప్పాదనత్థం ‘‘అప్పేవ నామ ఇమం పటిపత్తిం దిస్వా ఏత్థ రుచిముప్పాదేత్వా అమోహేన మోహం వూపసమేయ్యు’’న్తి. ఏవఞ్చ కత్వా ఇమేహి దిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారేహి సత్తానం వివిధం హితసుఖం హరతి, ఇరియాపథవిహారేన చ ఏకం ఇరియాపథబాధనం అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా అపరిపతన్తం అత్తభావం హరతీతి వుత్తం ‘‘అఞ్ఞతరవిహారసమఙ్గీపరిదీపన’’న్తి.

‘‘తేనా’’తిఆది యథావుత్తసంవణ్ణనాయ గుణదస్సనం, తస్మాతి అత్థో, యథావుత్తత్థసమత్థనం వా. తేన ఇరియాపథవిహారేన విహరతీతి సమ్బన్ధో. తథా వదమానో పన విహరతీతి ఏత్థ వి-సద్దో విచ్ఛేదనత్థజోతకో, ‘‘హరతీ’’తి ఏతస్స చ నేతి పవత్తేతీతి అత్థోతి ఞాపేతి ‘‘ఠితోపీ’’తిఆదినా విచ్ఛేదనయనాకారేన వుత్తత్తా. ఏవఞ్హి సతి తత్థ కస్స కేన విచ్ఛిన్దనం, కథం కస్స నయనన్తి అన్తోలీనచోదనం సన్ధాయాహ. ‘‘సో హీ’’తిఆదీతి అయమ్పి సమ్బన్ధో ఉపపన్నో హోతి. యదిపి భగవా ఏకేనేవ ఇరియాపథేన చిరతరం కాలం పవత్తేతుం సక్కోతి, తథాపి ఉపాదిన్నకస్స నామ సరీరస్స అయం సభావోతి దస్సేతుం ‘‘ఏకం ఇరియాపథబాధన’’న్తిఆది వుత్తం. అపరిపతన్తన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, అపతమానం కత్వాతి అత్థో. యస్మా పన భగవా యత్థ కత్థచి వసన్తో వేనేయ్యానం ధమ్మం దేసేన్తో, నానాసమాపత్తీహి చ కాలం వీతినామేన్తో వసతి, సత్తానం, అత్తనో చ వివిధం సుఖం హరతి, తస్మా వివిధం హరతీతి విహరతీతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

గోచరగామనిదస్సనత్థం ‘‘రాజగహే’’తి వత్వా బుద్ధానమనురూపనివాసట్ఠానదస్సనత్థం పున ‘‘అమ్బవనే’’తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఇదమస్సా’’తిఆదిమాహ. అస్సాతి భగవతో. తస్సాతి రాజగహసఙ్ఖాతస్స గోచరగామస్స. యస్స సమీపవసేన ‘‘రాజగహే’’తి భుమ్మవచనం పవత్తతి, సోపి తస్స సమీపవసేన వత్తబ్బోతి దస్సేతి ‘‘రాజగహసమీపే అమ్బవనే’’తి ఇమినా. సమీపత్థేతి అమ్బవనస్స సమీపత్థే. ఏతన్తి ‘‘రాజగహే’’తి వచనం. భుమ్మవచనన్తి ఆధారవచనం. భవన్తి ఏత్థాతి హి భుమ్మం, ఆధారో, తదేవ వచనం తథా, భుమ్మే పవత్తం వా వచనం విభత్తి భుమ్మవచనం, తేన యుత్తం తథా, సత్తమీవిభత్తియుత్తపదన్తి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – కామం భగవా అమ్బవనేయేవ విహరతి. తస్సమీపత్తా పన గోచరగామదస్సనత్థం భుమ్మవచనవసేన ‘‘రాజగహే’’తిపి వుత్తం యథా తం ‘‘గఙ్గాయం గావో చరన్తి, కూపే గగ్గకుల’’న్తి చాతి. అనేనేవ యది భగవా రాజగహే విహరతి, అథ న వత్తబ్బం ‘‘అమ్బవనే’’తి. యది చ అమ్బవనే, ఏవమ్పి న వత్తబ్బం ‘‘రాజగహే’’తి. న హి ‘‘పాటలిపుత్తే పాసాదే వసతీ’’తిఆదీసు వియ ఇధ అధికరణాధికరణస్స అభావతో అధికరణస్స ద్వయనిద్దేసో యుత్తో సియాతి చోదనా అనవకాసా కతాతి దట్ఠబ్బం. కుమారభతో ఏవ కోమారభచ్చో సకత్థవుత్తిపచ్చయేన, నిరుత్తినయేన వా యథా ‘‘భిసగ్గమేవ భేసజ్జ’’న్తి. ‘‘యథాహా’’తిఆదినా ఖన్ధకపాళివసేన తదత్థం సాధేతి. కస్మా చ అమ్బవనం జీవకసమ్బన్ధం కత్వా వుత్తన్తి అనుయోగేన మూలతో పట్ఠాయ తమత్థం దస్సేన్తో ‘‘అయం పనా’’తిఆదిమాహ.

దోసాభిసన్నన్తి వాతపిత్తాదివసేన ఉస్సన్నదోసం. విరేచేత్వాతి దోసప్పకోపతో వివేచేత్వా. సివేయ్యకం దుస్సయుగన్తి సివిరట్ఠే జాతం మహగ్ఘం దుస్సయుగం. దివసస్స ద్వత్తిక్ఖత్తున్తి ఏకస్సేవ దివసస్స ద్వివారే వా తివారే వా భాగే, భుమ్మత్థే వా ఏతం సామివచనం, ఏకస్మింయేవ దివసే ద్వివారం వా తివారం వాతి అత్థో. తమ్బపట్టవణ్ణేనాతి తమ్బలోహపట్టవణ్ణేన. సచీవరభత్తేనాతి చీవరేన, భత్తేన చ. ‘‘తం సన్ధాయా’’తి ఇమినా న భగవా అమ్బవనమత్తేయేవ విహరతి, అథ ఖో ఏవం కతే విహారే. సో పన తదధికరణతాయ విసుం అధికరణభావేన న వుత్తోతి సన్ధాయభాసితమత్థం దస్సేతి. సామఞ్ఞే హి సతి సన్ధాయభాసితనిద్ధారణం.

అడ్ఢేన తేళస అడ్ఢతేళస. తాదిసేహి భిక్ఖుసతేహి. అడ్ఢో పనేత్థ సతస్సేవ. యేన హి పయుత్తో తబ్భాగవాచకో అడ్ఢసద్దో, సో చ ఖో పణ్ణాసావ, తస్మా పఞ్ఞాసాయ ఊనాని తేళస భిక్ఖుసతానీతి అత్థం విఞ్ఞాపేతుం ‘‘అడ్ఢసతేనా’’తిఆది వుత్తం. అడ్ఢమేవ సతం సతస్స వా అడ్ఢం తథా.

రాజతీతి అత్తనో ఇస్సరియసమ్పత్తియా దిబ్బతి సోభతి చ. రఞ్జేతీతి దానాదినా, సస్సమేధాదినా చ చతూహి సఙ్గహవత్థూహి రమేతి, అత్తని వా రాగం కరోతీతి అత్థో. చ-సద్దో చేత్థ వికప్పనత్థో. జనపదవాచినో పుథువచనపరత్తా ‘‘మగధాన’’న్తి వుత్తం, జనప్పదాపదేసేన వా తబ్బాసికానం గహితత్తా. రఞ్ఞోతి పితు బిమ్బిసారరఞ్ఞో. ససతి హింసతీతి సత్తు, వేరీ, అజాతోయేవ సత్తు అజాతసత్తు. ‘‘నేమిత్తకేహి నిద్దిట్ఠో’’తి వచనేన చ అజాతస్స తస్స సత్తుభావో న తావ హోతి, సత్తుభావస్స పన తథా నిద్దిట్ఠత్తా ఏవం వోహరీయతీతి దస్సేతి. అజాతస్సేవ పన తస్స ‘‘రఞ్ఞో లోహితం పివేయ్య’’న్తి దేవియా దోహళస్స పవత్తత్తా అజాతోయేవేస రఞ్ఞో సత్తూతిపి వదన్తి.

‘‘తస్మి’’న్తిఆదినా తదత్థం వివరతి, సమత్థేతి చ. దోహళోతి అభిలాసో. భారియేతి గరుకే, అఞ్ఞేసం అసక్కుణేయ్యే వా. అసక్కోన్తీతి అసక్కుణమానా. అకథేన్తీతి అకథయమానా సమానా. నిబన్ధిత్వాతి వచసా బన్ధిత్వా. సువణ్ణసత్థకేనాతి సువణ్ణమయేన సత్థకేన, ఘనసువణ్ణకతేనాతి అత్థో. అయోమయఞ్హి రఞ్ఞో సరీరం ఉపనేతుం అయుత్తన్తి వదన్తి. సువణ్ణపరిక్ఖతేన వా అయోమయసత్థేనాతి అత్థేపి అయమేవాధిప్పాయో. బాహుం ఫాలాపేత్వాతి లోహితసిరావేధవసేన బాహుం ఫాలాపేత్వా. కేవలస్స లోహితస్స గబ్భినియా దుజ్జీరభావతో ఉదకేన సమ్భిన్దిత్వా పాయేసి. హఞ్ఞిస్సతీతి హఞ్ఞిస్సతే, ఆయతిం హనీయతేతి అత్థో. నేమిత్తకానం వచనం తథం వా సియా, వితథం వాతి అధిప్పాయేన ‘‘పుత్తోతి వా ధీతాతి వా న పఞ్ఞాయతీ’’తి వుత్తం. ‘‘అత్తనో’’తిఆదినా అఞ్ఞమ్పి కారణం దస్సేత్వా నివారేసి. రఞ్ఞో భావో రజ్జం, రజ్జస్స సమీపే పవత్తతీతి ఓపరజ్జం, ఠానన్తరం.

మహాతి మహతీ. సమాసే వియ హి వాక్యేపి మహన్తసద్దస్స మహాదేసో. ధురాతి గణస్స ధురభూతా, ధోరయ్హా జేట్ఠకాతి అత్థో. ధురం నీహరామీతి గణధురమావహామి, గణబన్ధియం నిబ్బత్తేస్సామీతి వుత్తం హోతి. ‘‘సో న సక్కా’’తిఆదినా పున చిన్తనాకారం దస్సేతి. ఇద్ధిపాటిహారియేనాతి అహిమేఖలికకుమారవణ్ణవికుబ్బనిద్ధినా. తేనాతి అప్పాయుకభావేన. హీతి నిపాతమత్తం. తేన హీతి వా ఉయ్యోజనత్థే నిపాతో. తేన వుత్తం ‘‘కుమారం…పే… ఉయ్యోజేసీ’’తి. బుద్ధో భవిస్సామీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో ఇదమత్థో, ఇమినా ఖన్ధకే ఆగతనయేనాతి అత్థో. పుబ్బే ఖోతిఆదీహిపి ఖన్ధకపాళియేవ (చూళవ. ౩౩౯).

పోత్థనియన్తి ఛురికం. యం ‘‘నఖర’’న్తిపి వుచ్చతి, దివా దివసేతి (దీ. ని. టీ. ౧.౧౫౦) దివసస్సపి దివా. సామ్యత్థే హేతం భుమ్మవచనం ‘‘దివా దివసస్సా’’తి అఞ్ఞత్థ దస్సనతో. దివస్స దివసేతిపి వట్టతి అకారన్తస్సపి దివసద్దస్స విజ్జమానత్తా. నేపాతికమ్పి దివాసద్దమిచ్ఛన్తి సద్దవిదూ, మజ్ఝన్హికవేలాయన్తి అత్థో. సా హి దివసస్స విసేసో దివసోతి. ‘‘భీతో’’తిఆది పరియాయో, కాయథమ్భనేన వా భీతో. హదయమంసచలనేన ఉబ్బిగ్గో. ‘‘జానేయ్యుం వా, మా వా’’తి పరిసఙ్కాయ ఉస్సఙ్కీ. ఞాతే సతి అత్తనో ఆగచ్ఛమానభయవసేన ఉత్రస్తో. వుత్తప్పకారన్తి దేవదత్తేన వుత్తాకారం విప్పకారన్తి అపకారం అనుపకారం, విపరీతకిచ్చం వా. సబ్బే భిక్ఖూతి దేవదత్తపరిసం సన్ధాయాహ.

అచ్ఛిన్దిత్వాతి అపనయనవసేన విలుమ్పిత్వా. రజ్జేనాతి విజితేన. ఏకస్స రఞ్ఞో ఆణాపవత్తిట్ఠానం ‘‘రజ్జ’’న్తి హి వుత్తం, రాజభావేన వా.

మనసో అత్థో ఇచ్ఛా మనోరథో ర-కారాగమం, త-కారలోపఞ్చ కత్వా, చిత్తస్స వా నానారమ్మణేసు విబ్భమకరణతో మనసో రథో ఇవ మనోరథో, మనో ఏవ రథో వియాతి వా మనోరథోతిపి నేరుత్తికా వదన్తి. సుకిచ్చకారిమ్హీతి సుకిచ్చకారీ అమ్హి. అవమానన్తి అవమఞ్ఞనం అనాదరం. మూలఘచ్చన్తి జీవితా వోరోపనం సన్ధాయాహ, భావనపుంసకమేతం. రాజకులానం కిర సత్థేన ఘాతనం రాజూనమనాచిణ్ణం, తస్మా సో ‘‘నను భన్తే’’తిఆదిమాహ. తాపనగేహం నామ ఉణ్హగహాపనగేహం, తం పన ధూమేనేవ అచ్ఛిన్నా. తేన వుత్తం ‘‘ధూమఘర’’న్తి. కమ్మకరణత్థాయాతి తాపన కమ్మకరణత్థమేవ. కేనచి ఛాదితత్తా ఉచ్చో అఙ్గోతి ఉచ్చఙ్గో, యస్స కస్సచి గహణత్థం పటిచ్ఛన్నో ఉన్నతఙ్గోతి ఇధ అధిప్పేతో. తేన వుత్తం ‘‘ఉచ్చఙ్గం కత్వా పవిసితుం మా దేథా’’తి. ‘‘ఉచ్ఛఙ్గే కత్వా’’తిపి పాఠో, ఏవం సతి మజ్ఝిమఙ్గోవ, ఉచ్ఛఙ్గే కిఞ్చి గహేతబ్బం కత్వాతి అత్థో. మోళియన్తి చూళాయం ‘‘ఛేత్వాన మోళిం వరగన్ధవాసిత’’న్తిఆదీసు (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౧; సం. ని. అట్ఠ. ౨.౨.౫౫; అప. అట్ఠ. ౧.అవిదూరేనిదానకథా; బు. వం. అట్ఠ. ౨౭.అవిదూరేనిదానకథా; జా. అట్ఠ. ౧.అవిదూరేనిదానకథా) వియ. తేనాహ ‘‘మోళిం బన్ధిత్వా’’తి. చతుమధురేనాతి సప్పిసక్కరమధునాళికేరస్నేహసఙ్ఖాతేహి చతూహి మధురేహి అభిసఙ్ఖతపానవిసేసేనాతి వదన్తి, తం మహాధమ్మసమాదానసుత్తపాళియా (మ. ని. ౧.౪౭౩) న సమేతి. వుత్తఞ్హి తత్థ ‘‘దధి చ మధు చ సప్పి చ ఫాణితఞ్చ ఏకజ్ఝం సంసట్ఠ’’న్తి, (మ. ని. ౧.౪౮౫) తదట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తం ‘‘దధి చ మధు చాతి సుపరిసుద్ధం దధి చ సుమధురం మధు చ. ఏకజ్ఝం సంసట్ఠన్తి ఏకతో కత్వా మిస్సితం ఆలుళితం. తస్స తన్తి తస్స తం చతుమధురభేసజ్జం పివతో’’తి ‘‘అత్తుపక్కమేన మరణం న యుత్త’’న్తి మనసి కత్వా రాజా తస్సా సరీరం లేహిత్వా యాపేతి. న హి అరియా అత్తానం వినిపాతేన్తి.

మగ్గఫలసుఖేనాతి మగ్గఫలసుఖవతా, సోతాపత్తిమగ్గఫలసుఖూపసఞ్హితేన చఙ్కమేన యాపేతీతి అత్థో. హారేస్సామీతి అపనేస్సామి. వీతచ్చితేహీతి విగతఅచ్చితేహి జాలవిగతేహి సుద్ధఙ్గారేహి. కేనచి సఞ్ఞత్తోతి కేనచి సమ్మా ఞాపితో, ఓవదితోతి వుత్తం హోతి. మస్సుకరణత్థాయాతి మస్సువిసోధనత్థాయ. మనం కరోథాతి యథా రఞ్ఞో మనం హోతి, తథా కరోథ. పుబ్బేతి పురిమభవే. చేతియఙ్గణేతి గన్ధపుప్ఫాదీహి పూజనట్ఠానభూతే చేతియస్స భూమితలే. నిసజ్జనత్థాయాతి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స నిసీదనత్థాయ. పఞ్ఞత్తకటసారకన్తి పఞ్ఞపేతబ్బఉత్తమకిలఞ్జం. తథావిధో కిలఞ్జో హి ‘‘కటసారకో’’తి వుచ్చతి. తస్సాతి యథావుత్తస్స కమ్మద్వయస్స. తం పన మనోపదోసవసేనేవ తేన కతన్తి దట్ఠబ్బం. యథాహ –

‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయా;

మనసా చే పదుట్ఠేన, భాసతి వా కరోతి వా;

తతో నం దుక్ఖమన్వేతి, చక్కంవ వహతో పద’’న్తి. (ధ. ప. ౧; నేత్తి. ౯౦);

పరిచారకోతి సహాయకో. అభేదేపి భేదమివ వోహారో లోకే పాకటోతి వుత్తం ‘‘యక్ఖో హుత్వా నిబ్బత్తీ’’తి. ఏకాయపి హి ఉప్పాదకిరియాయ ఇధ భేదవోహారో, పటిసన్ధివసేన హుత్వా, పవత్తివసేన నిబ్బత్తీతి వా పచ్చేకం యోజేతబ్బం, పటిసన్ధివసేన వా పవత్తనసఙ్ఖాతం సాతిసయనిబ్బత్తనం ఞాపేతుం ఏకాయేవ కిరియా పదద్వయేన వుత్తా. తథావచనఞ్హి పటిసన్ధివసేన నిబ్బత్తనేయేవ దిస్సతి ‘‘మక్కటకో నామ దేవపుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౫) కణ్టకో నామ…పే… నిబ్బత్తి, (జా. అట్ఠ. ౧.అవిదూరేనిదానకథా) మణ్డూకో నామ…పే… నిబ్బత్తీ’’తిఆదీసు వియ. ద్విన్నం వా పదానం భావత్థమపేక్ఖిత్వా ‘‘యక్ఖో’’తిఆదీసు సామిఅత్థే పచ్చత్తవచనం కతం పురిమాయ పచ్ఛిమవిసేసనతో, పరిచారకస్స…పే… యక్ఖస్స భావేన నిబ్బత్తీతి అత్థో, హేత్వత్థే వా ఏత్థ త్వా-సద్దో యక్ఖస్స భావతో పవత్తనహేతూతి. అస్స పన రఞ్ఞో మహాపుఞ్ఞస్సపి సమానస్స తత్థ బహులం నిబ్బత్తపుబ్బతాయ చిరపరిచితనికన్తి వసేన తత్థేవ నిబ్బత్తి వేదితబ్బా.

తం దివసమేవాతి రఞ్ఞో మరణదివసేయేవ. ఖోభేత్వాతి పుత్తస్నేహస్స బలవభావతో, తంసహజాతపీతి వేగస్స చ సవిప్ఫారతాయ తం సముట్ఠానరూపధమ్మేహి ఫరణవసేన సకలసరీరం ఆలోళేత్వా. తేనాహ ‘‘అట్ఠిమిఞ్జం ఆహచ్చ అట్ఠాసీ’’తి. పితుగుణన్తి పితునో అత్తని సినేహగుణం. తేన వుత్తం ‘‘మయి జాతేపీ’’తిఆది. విస్సజ్జేథ విస్సజ్జేథాతి తురితవసేన, సోకవసేన చ వుత్తం.

అనుట్ఠుభిత్వాతి అఛడ్డేత్వా.

నాళాగిరిహత్థిం ముఞ్చాపేత్వాతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో పకారత్థో, తేన ‘‘అభిమారకపురిసపేసేనాదిప్పకారేనా’’తి పుబ్బే వుత్తప్పకారత్తయం పచ్చామసతి, కత్థచి పన సో న దిట్ఠో. పఞ్చ వత్థూనీతి ‘‘సాధు భన్తే భిక్ఖూ యావజీవం ఆరఞ్ఞికా అస్సూ’’తిఆదినా (పారా. ౪౦౯; చూళవ. ౩౪౩) వినయే వుత్తాని పఞ్చ వత్థూని. యాచిత్వాతి ఏత్థ యాచనం వియ కత్వాతి అత్థో. న హి సో పటిపజ్జితుకామో యాచతీతి అయమత్థో వినయే (పారా. అట్ఠ. ౨.౪౧౦) వుత్తోయేవ. సఞ్ఞాపేస్సామీతి చిన్తేత్వా సఙ్ఘభేదం కత్వాతి సమ్బన్ధో. ఇదఞ్చ తస్స అనిక్ఖిత్తధురతాదస్సనవసేన వుత్తం, సో పన అకతేపి సఙ్ఘభేదే తేహి సఞ్ఞాపేతియేవ. ఉణ్హలోహితన్తి బలవసోకసముట్ఠితం ఉణ్హభూతం లోహితం. మహానిరయేతి అవీచినిరయే. విత్థారకథానయోతి అజాతసత్తుపసాదనాదివసేన విత్థారతో వత్తబ్బాయ కథాయ నయమత్తం. కస్మా పనేత్థ సా న వుత్తా, నను సఙ్గీతికథా వియ ఖన్ధకే (చూళవ. ౩౪౩) ఆగతాపి సా వత్తబ్బాతి చోదనాయ ఆహ ‘‘ఆగతత్తా పన సబ్బం న వుత్త’’న్తి, ఖన్ధకే ఆగతత్తా, కిఞ్చిమత్తస్స చ వచనక్కమస్స వుత్తత్తా న ఏత్థ కోచి విరోధోతి అధిప్పాయో. ‘‘ఏవ’’న్తిఆది యథానుసన్ధినా నిగమనం.

కోసలరఞ్ఞోతి పసేనదికోసలస్స పితు మహాకోసలరఞ్ఞో. నను విదేహస్స రఞ్ఞో ధీతా వేదేహీతి అత్థో సమ్భవతీతి చోదనమపనేతి ‘‘న విదేహరఞ్ఞో’’తి ఇమినా. అథ కేనట్ఠేనాతి ఆహ ‘‘పణ్డితాధివచనమేత’’న్తి, పణ్డితవేవచనం, పణ్డితనామన్తి వా అత్థో. అయం పన పదత్థో కేన నిబ్బచనేనాతి వుత్తం ‘‘తత్రాయ’’న్తిఆది. విదన్తీతి జానన్తి. వేదేనాతి కరణభూతేన ఞాణేన. ‘‘ఈహతీ’’తి ఏతస్స పవత్తతీతిపి అత్థో టీకాయం వుత్తో. వేదేహీతి ఇధ నదాదిగణోతి ఆహ ‘‘వేదేహియా’’తి.

సోయేవ అహో తదహో, సత్తమీవచనేన పన ‘‘తదహూ’’తి పదసిద్ధి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం దివసే. ఉపసద్దేన విసిట్ఠో వససద్దో ఉపవసనేయేవ, న వసనమత్తే, ఉపవసనఞ్చ సమాదానమేవాతి దస్సేతుం ‘‘సీలేనా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ సీలేనాతి సాసనే అరియుపోసథం సన్ధాయ వుత్తం. అనసనేనాతి అభుఞ్జనమత్తసఙ్ఖాతం బాహిరుపోసథం. వా-సద్దో చేత్థ అనియమత్థో, తేన ఏకచ్చం మనోదుచ్చరితం, దుస్సీల్యాదిఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. తథా హి గోపాలకుపోసథో అభిజ్ఝాసహగతస్స చిత్తస్స వసేన వుత్తో, నిగణ్ఠుపోసథో మోసవజ్జాదివసేన. యథాహ విసాఖుపోసథే ‘‘సో తేన అభిజ్ఝాసహగతేన చేతసా దివసం అతినామేతీ’’తి, (అ. ని. ౩.౭౧) ‘‘ఇతి యస్మిం సమయే సచ్చే సమాదపేతబ్బా, ముసావాదే తస్మిం సమయే సమాదపేతీ’’తి (అ. ని. ౩.౭౧) చ ఆది.

ఏవం అధిప్పేతత్థానురూపం నిబ్బచనం దస్సేత్వా ఇదాని అత్థుద్ధారవసేన నిబ్బచనానురూపం అధిప్పేతత్థం దస్సేతుం ‘‘అయం పనా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థాతి ఉపోసథసద్దే. సమానసద్దవచనీయానం అనేకప్పభేదానం అత్థానముద్ధరణం అత్థుద్ధారో సమానసద్దవచనీయేసు వా అత్థేసు అధిప్పేతస్సేవ అత్థస్స ఉద్ధరణం అత్థుద్ధారోతిపి వట్టతి. అనేకత్థదస్సనఞ్హి అధిప్పేతత్థస్స ఉద్ధరణత్థమేవ. నను చ ‘‘అత్థమత్తం పతి సద్దా అభినివిసన్తీ’’తిఆదినా అత్థుద్ధారే చోదనా, సోధనా చ హేట్ఠా వుత్తాయేవ. అపిచ విసేససద్దస్స అవాచకభావతో పాతిమోక్ఖుద్దేసాదివిసయోపి ఉపోసథసద్దో సామఞ్ఞరూపో ఏవ, అథ కస్మా పాతిమోక్ఖుద్దేసాదివిసేసవిసయో వుత్తోతి? సచ్చమేతం, అయం పనత్థో తాదిసం సద్దసామఞ్ఞమనాదియిత్వా తత్థ తత్థ సమ్భవత్థదస్సనవసేనేవ వుత్తోతి, ఏవం సబ్బత్థ. సీలదిట్ఠివసేన (సీలసుద్ధివసేన దీ. ని. టీ. ౧.౧౫౦) ఉపేతేహి సమగ్గేహి వసీయతి న ఉట్ఠీయతీతి ఉపోసథో, పాతిమోక్ఖుద్దేసో. సమాదానవసేన, అధిట్ఠానవసేన వా ఉపేచ్చ అరియవాసాదిఅత్థాయ వసితబ్బో ఆవసితబ్బోతి ఉపోసథో, సీలం. అనసనాదివసేన ఉపేచ్చ వసితబ్బో అనువసితబ్బోతి ఉపోసథో, వతసమాదానసఙ్ఖాతో ఉపవాసో. నవమహత్థికులపరియాపన్నే హత్థినాగే కిఞ్చి కిరియమనపేక్ఖిత్వా తంకులసమ్భూతతామత్తం పతి రుళ్హివసేనేవ ఉపోసథోతి సమఞ్ఞా, తస్మా తత్థ నామపఞ్ఞత్తి వేదితబ్బా. అరయో ఉపగన్త్వా ఉసేతి దాహేతీతి ఉపోసథో, ఉససద్దో దాహేతిపి సద్దవిదూ వదన్తి. దివసే పన ఉపోసథ సద్దపవత్తి అట్ఠకథాయం వుత్తాయేవ. ‘‘సుద్ధస్స వే సదాఫగ్గూ’’తిఆదీసు సుద్ధస్సాతి సబ్బసో కిలేసమలాభావేన పరిసుద్ధస్స. వేతి నిపాతమత్తం, బ్యత్తన్తి వా అత్థో. సదాతి నిచ్చకాలమ్పి. ఫగ్గూతి ఫగ్గుణీనక్ఖత్తమేవ యుత్తం భవతి, నిరుత్తినయేన చేతస్స సిద్ధి. యస్స హి సున్దరికభారద్వాజస్స నామ బ్రాహ్మణస్స ఫగ్గుణమాసే ఉత్తరఫగ్గుణీయుత్తదివసే తిత్థన్హానం కరోన్తస్స సంవచ్ఛరమ్పి కతపాపపవాహనం హోతీతి లద్ధి. తతో తం వివేచేతుం ఇదం మజ్ఝిమాగమావరే మూలపణ్ణాసకే వత్థసుత్తే భగవతా వుత్తం. సుద్ధస్సుపోసథో సదాతి యథావుత్తకిలేసమలసుద్ధియా పరిసుద్ధస్స ఉపోసథఙ్గాని, వతసమాదానాని చ అసమాదియతోపి నిచ్చకాలం ఉపోసథవాసో ఏవ భవతీతి అత్థో. ‘‘న భిక్ఖవే’’తిఆదీసు ‘‘అభిక్ఖుకో ఆవాసో న గన్తబ్బో’’తి నీహరిత్వా సమ్బన్ధో. ఉపవసితబ్బదివసోతి ఉపవసనకరణదివసో, అధికరణే వా తబ్బసద్దో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి అట్ఠకథాయం వుత్తనిబ్బచనేన సమేతి. అన్తోగధావధారణేన, అఞ్ఞత్థాపోహనేన చ నివారణం సన్ధాయ ‘‘సేసద్వయనివారణత్థ’’న్తి వుత్తం. ‘‘పన్నరసే’’తి పదమారబ్భ దివసవసేన యథావుత్తనిబ్బచనం కతన్తి దస్సేన్తో ‘‘తేనేవ వుత్త’’న్తిఆదిమాహ. పఞ్చదసన్నం తిథీనం పూరణవసేన ‘‘పన్నరసో’’తి హి దివసో వుత్తో.

‘‘తాని ఏత్థ సన్తీ’’తి ఏత్తకేయేవ వుత్తే నన్వేతాని అఞ్ఞత్థాపి సన్తీతి చోదనా సియాతి తం నివారేతుం ‘‘తదా కిరా’’తిఆది వుత్తం. అనేన బహుసో, అతిసయతో వా ఏత్థ తద్ధితవిసయో పయుత్తోతి దస్సేతి. చాతుమాసీ, చాతుమాసినీతి చ పచ్చయవిసేసేన ఇత్థిలిఙ్గేయేవ పరియాయవచనం. పరియోసానభూతాతి చ పూరణభావమేవ సన్ధాయ వదతి తాయ సహేవ చతుమాసపరిపుణ్ణభావతో. ఇధాతి పాళియం. తీహి ఆకారేహి పూరేతీతి పుణ్ణాతి అత్థం దస్సేతి ‘‘మాసపుణ్ణతాయా’’తిఆదినా. తత్థ తదా కత్తికమాసస్స పుణ్ణతాయ మాసపుణ్ణతా. పురిమపుణ్ణమితో హి పట్ఠాయ యావ అపరా పుణ్ణమీ, తావ ఏకో మాసోతి తత్థ వోహారో. వస్సానస్స ఉతునో పుణ్ణతాయ ఉతుపుణ్ణతా. కత్తికమాసలక్ఖితస్స సంవచ్ఛరస్స పుణ్ణతాయ సంవచ్ఛరపుణ్ణతా. పురిమకత్తికమాసతో పభుతి యావ అపరకత్తికమాసో, తావ ఏకో కత్తికసంవచ్ఛరోతి ఏవం సంవచ్ఛరపుణ్ణతాయాతి వుత్తం హోతి. లోకికానం మతేన పన మాసవసేన సంవచ్ఛరసమఞ్ఞా లక్ఖితా. తథా చ లక్ఖణం గరుసఙ్కన్తివసేన. వుత్తఞ్హి జోతిసత్థే –

‘‘నక్ఖత్తేన సహోదయ-మత్థం యాతి సూరమన్తి;

తస్స సఙ్కం తత్ర వత్తబ్బం, వస్సం మాసకమేనేవా’’తి.

మినీయతి దివసో ఏతేనాతి మా. తస్స హి గతియా దివసో మినితబ్బో ‘‘పాటిపదో దుతియా, తతియా’’తిఆదినా. ఏత్థ పుణ్ణోతి ఏతిస్సా రత్తియా సబ్బకలాపారిపూరియా పుణ్ణో. చన్దస్స హి సోళసమో భాగో ‘‘కలా’’తి వుచ్చతి, తదా చ చన్దో సబ్బాసమ్పి సోళసన్నం కలానం వసేన పరిపుణ్ణో హుత్వా దిస్సతి. ఏత్థ చ ‘‘తదహుపోసథే పన్నరసే’’తి పదాని దివసవసేన వుత్తాని, ‘‘కోముదియా’’తిఆదీని తదేకదేసరత్తివసేన.

కస్మా పన రాజా అమచ్చపరివుతో నిసిన్నో, న ఏకకోవాతి చోదనాయ సోధనాలేసం దస్సేతుం పాళిపదత్థమేవ అవత్వా ‘‘ఏవరూపాయా’’తిఆదీనిపి వదతి. ఏతేహి చాయం సోధనాలేసో దస్సితో ‘‘ఏవం రుచియమానాయ రత్తియా తదా పవత్తత్తా తథా పరివుతో నిసిన్నో’’తి. ధోవియమానదిసాభాగాయాతి ఏత్థాపి వియసద్దో యోజేతబ్బో. రజతవిమాననిచ్ఛరితేహీతి రజతవిమానతో నిక్ఖన్తేహి, రజతవిమానప్పభాయ వా విప్ఫురితేహి. ‘‘విసరో’’తి ఇదం ముత్తావళిఆదీనమ్పి విసేసనపదం. అబ్భం ధూమో రజో రాహూతి ఇమే చత్తారో ఉపక్కిలేసా పాళినయేన (అ. ని. ౪.౫౦; పాచి. ౪౪౭). రాజామచ్చేహీతి రాజకులసముదాగతేహి అమచ్చేహి. అథ వా అనుయుత్తకరాజూహి చేవ అమచ్చేహి చాతి అత్థో. కఞ్చనాసనేతి సీహాసనే. ‘‘రఞ్ఞం తు హేమమాసనం, సీహాసనమథో వాళబీజనిత్థీ చ చామర’’న్తి హి వుత్తం. కస్మా నిసిన్నోతి నిసీదనమత్తే చోదనా. ఏత న్తి కన్దనం, పబోధనం వా. ఇతీతి ఇమినా హేతునా. నక్ఖత్త న్తి కత్తికానక్ఖత్తఛణం. సమ్మా ఘోసితబ్బం ఏతరహి నక్ఖత్తన్తి సఙ్ఘుట్ఠం. పఞ్చవణ్ణకుసుమేహి లాజేన, పుణ్ణఘటేహి చ పటిమణ్డితం ఘరేసు ద్వారం యస్స తదేతం నగరం పఞ్చ…పే… ద్వారం.ధజో వటో. పటాకో పట్టోతి సీహళియా వదన్తి. తదా కిర పదీపుజ్జలనసీసేన కతనక్ఖత్తం. తథా హి ఉమ్మాదన్తిజాతకాదీసుపి (జా. ౨.౧౮.౫౭) కత్తికమాసే ఏవమేవ వుత్తం. తేనాహ ‘‘సముజ్జలితదీపమాలాలఙ్కతసబ్బదిసాభాగ’’న్తి. వీథి నామ రథికా మహామగ్గో. రచ్ఛా నామ అనిబ్బిద్ధా ఖుద్దకమగ్గో. తత్థ తత్థ నిసిన్నవసేన సమానభాగేన పాటియేక్కం నక్ఖత్తకీళం అనుభవమానేన సమభికిణ్ణన్తి వుత్తం హోతి. మహాఅట్ఠకథాయం ఏవం వత్వాపి తత్థేవ ఇతి సన్నిట్ఠానం కతన్తి అత్థో.

ఉదానం ఉదాహారోతి అత్థతో ఏకం. మానన్తి మానపత్తం కత్తుభూతం. ఛడ్డనవసేన అవసేకో. సోతవసేన ఓఘో. పీతివచనన్తి పీతిసముట్ఠానవచనం కమ్మభూతం. హదయన్తి చిత్తం కత్తుభూతం. గహేతున్తి బహి అనిచ్ఛరణవసేన గణ్హితుం, హదయన్తోయేవ ఠపేతుం న సక్కోతీతి అధిప్పాయో. తేన వుత్తం ‘‘అధికం హుత్వా’’తిఆది. ఇదం వుత్తం హోతి – యం వచనం పటిగ్గాహక నిరపేక్ఖం కేవలం ఉళారాయ పీతియా వసేన సరసతో సహసావ ముఖతో నిచ్ఛరతి, తదేవిధ ‘‘ఉదాన’’న్తి అధిప్పేతన్తి.

దోసేహి ఇతా గతా అపగతాతి దోసినా త-కారస్స న-కారం కత్వా యథా ‘‘కిలేసే జితో విజితావీతి జినో’’తి ఆహ ‘‘దోసాపగతా’’తి. యదిపి సుత్తే వుత్తం ‘‘చత్తారోమే భిక్ఖవే చన్దిమసూరియానం ఉపక్కిలేసా, యేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠా చన్దిమసూరియా న తపన్తి న భాసన్తి న విరోచన్తి. కతమే చత్తారో? అబ్భా భిక్ఖవే…పే… మహికా. ధూమో రజో. రాహు భిక్ఖవే చన్దిమసూరియానం ఉపక్కిలేసో’’తి, (చూళవ. ౪౪౭) తథాపి తతియుపక్కిలేసస్స పభేదదస్సన వసేన అట్ఠకథానయేన దస్సేతుం ‘‘పఞ్చహి ఉపక్కిలేసేహీ’’తి వుత్తం. అయమత్థో చ రమణీయాదిసద్దయోగతో ఞాయతీతి ఆహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. అనీయ-సద్దోపి బహులా కత్వత్థాభిధాయకో యథా ‘‘నియ్యానికా ధమ్మా’’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౯౬) దస్సేతి ‘‘రమయతీ’’తి ఇమినా. జుణ్హావసేన రత్తియా సురూపత్తమాహ ‘‘వుత్తదోసవిముత్తాయా’’తిఆదినా. అబ్భాదయో చేత్థ వుత్తదోసా. అయఞ్చ హేతు ‘‘దస్సితుం యుత్తా’’తి ఏత్థాపి సమ్బజ్ఝితబ్బో. తేన కారణేన, ఉతుసమ్పత్తియా చ పాసాదికతా దట్ఠబ్బా. ఈదిసాయ రత్తియా యుత్తో దివసో మాసో ఉతు సంవచ్ఛరోతి ఏవం దివసమాసాదీనం లక్ఖణా సల్లక్ఖణుపాయా భవితుం యుత్తా, తస్మా లక్ఖితబ్బాతి లక్ఖణియా, సా ఏవ లక్ఖఞ్ఞా య-వతో ణ-కారస్స ఞ-కారాదేసవసేన యథా ‘‘పోక్ఖరఞ్ఞో సుమాపితా’’తి ఆహ ‘‘దివసమాసాదీన’’న్తిఆది.

‘‘యం నో పయిరుపాసతో చిత్తం పసీదేయ్యా’’తి వచనతో సమణం వా బ్రాహ్మణం వాతి ఏత్థ పరమత్థసమణో, పరమత్థబ్రాహ్మణో చ అధిప్పేతో, న పన పబ్బజ్జామత్తసమణో, న చ జాతిమత్తబ్రాహ్మణోతి వుత్తం ‘‘సమితపాపతాయా’’తిఆది. బహతి పాపే బహి కరోతీతి బ్రాహ్మణో నిరుత్తినయేన. బహువచనే వత్తబ్బే ఏకవచనం, ఏకవచనే వా వత్తబ్బే బహువచనం వచనబ్యత్తయో వచనవిపల్లాసోతి అత్థో. ఇధ పన ‘‘పయిరుపాసత’’న్తి వత్తబ్బే ‘‘పయిరుపాసతో’’తి వుత్తత్తా బహువచనే వత్తబ్బే ఏకవచనవసేన వచనబ్యత్తయో దస్సితో. అత్తని, గరుట్ఠానియే చ హి ఏకస్మిమ్పి బహువచనప్పయోగో నిరుళ్హో. పయిరుపాసతోతి చ వణ్ణవిపరియాయనిద్దేసో ఏస యథా ‘‘పయిరుదాహాసీ’’తి. అయఞ్హి బహులం దిట్ఠపయోగో, యదిదం పరిసద్దే య-కారపరే వణ్ణవిపరియాయో. తథా హి అక్ఖరచిన్తకా వదన్తి ‘‘పరియాదీనం రయాదివణ్ణస్స యరాదీహి విపరియాయో’’తి. యన్తి సమణం వా బ్రాహ్మణం వా. ఇమినా సబ్బేనపి వచనేనాతి ‘‘రమణీయా వతా’’తిఆదివచనేన. ఓభాసనిమిత్తకమ్మన్తి ఓభాసభూతం నిమిత్తకమ్మం, పరిబ్యత్తం నిమిత్తకరణన్తి అత్థో. మహాపరాధతాయాతి మహాదోసతాయ.

‘‘తేన హీ’’తిఆది తదత్థవివరణం. దేవదత్తో చాతి ఏత్థ చ-సద్దో సముచ్చయవసేన అత్థుపనయనే, తేన యథా రాజా అజాతసత్తు అత్తనో పితు అరియసావకస్స సత్థు ఉపట్ఠాకస్స ఘాతనేన మహాపరాధో, ఏవం భగవతో మహానత్థకరస్స దేవదత్తస్స అపస్సయభావేనాపీతి ఇమమత్థం ఉపనేతి. తస్స పిట్ఠిఛాయాయాతి వోహారమత్తం, తస్స జీవకస్స పిట్ఠిఅపస్సయేన, తం పముఖం కత్వా అపస్సాయాతి వుత్తం హోతి. విక్ఖేపపచ్ఛేదనత్థన్తి వక్ఖమానాయ అత్తనో కథాయ ఉప్పజ్జనకవిక్ఖేపస్స పచ్ఛిన్దనత్థం, అనుప్పజ్జనత్థన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తస్సం హీ’’తిఆది. అసిక్ఖితానన్తి కాయవచీసంయమనే విగతసిక్ఖానం. కులూపకేతి కులముపగతే సత్థారే. గహితాసారతాయాతి గహేతబ్బగుణసారవిగతతాయ. నిబ్బిక్ఖేపన్తి అఞ్ఞేసమపనయనవిరహితం.

భద్దన్తి అవస్సయసమ్పన్నతాయ సున్దరం.

౧౫౧. అయఞ్చత్థో ఇమాయ పాళిచ్ఛాయాయ అధిగతో, ఇమమత్థమేవ వా అన్తోగధం కత్వా పాళియమేవం వుత్తన్తి దస్సేతి ‘‘తేనాహా’’తిఆదినా. అసత్థాపి సమానో సత్థా పటిఞ్ఞాతో యేనాతి సత్థుపటిఞ్ఞాతో, తస్స అబుద్ధస్సాపి సమానస్స బుద్ధపటిఞ్ఞాతస్స ‘‘అహమేకో లోకే అత్థధమ్మానుసాసకో’’తి ఆచరియపటిఞ్ఞాతభావం వా సన్ధాయ ఏవం వుత్తం. ‘‘సో కిరా’’తిఆదినా అనుస్సుతిమత్తం పతి పోరాణట్ఠకథానయోవ కిరసద్దేన వుత్తో. ఏస నయో పరతో మక్ఖలిపదనిబ్బచనేపి. ఏకూనదాససతం పూరయమానోతి ఏకేనూనదాససతం అత్తనా సద్ధిం అనూనదాససతం కత్వా పూరయమానో. ఏవం జాయమానో చేస మఙ్గలదాసో జాతో. జాతరూపేనేవాతి మాతుకుచ్ఛితో విజాతవేసేనేవ, యథా వా సత్తా అనివత్థా అపారుతా జాయన్తి, తథా జాతరూపేనేవ. ఉపసఙ్కమన్తీతి ఉపగతా భజన్తా హోన్తి. తదేవ పబ్బజ్జం అగ్గహేసీతి తదేవ నగ్గరూపం ‘‘అయమేవ పబ్బజ్జా నామ సియా’’తి పబ్బజ్జం కత్వా అగ్గహేసి. పబ్బజింసూతి తం పబ్బజితమనుపబ్బజింసు.

‘‘పబ్బజితసమూహసఙ్ఖాతో’’తి ఏతేన పబ్బజితసమూహతామత్తేన సఙ్ఘో, న నియ్యానికదిట్ఠివిసుద్ధసీలసామఞ్ఞవసేన సంహతత్తాతి దస్సేతి. అస్స అత్థీతి అస్స సత్థుపటిఞ్ఞాతస్స పరివారభావేన అత్థి. ‘‘సఙ్ఘీ గణీ’’తి చేదం పరియాయవచనం, సఙ్కేతమత్తతో నానన్తి ఆహ ‘‘స్వేవా’’తిఆది. స్వేవాతి చ పబ్బజితసమూహసఙ్ఖాతో ఏవ. కేచి పన ‘‘పబ్బజితసమూహవసేన సఙ్ఘీ, గహట్ఠసమూహవసేన గణీ’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం గణే ఏవ లోకే సఙ్ఘ-సద్దస్స నిరుళ్హత్తా. అచేలకవతచరియాది అత్తనా పరికప్పితమత్తం ఆచారో.పఞ్ఞాతో పాకటో సఙ్ఘీఆదిభావేన. అప్పిచ్ఛో సన్తుట్ఠోతి అత్థతో ఏకం. తత్థ లబ్భమానాప్పిచ్ఛతం దస్సేతుం ‘‘అప్పిచ్ఛతాయ వత్థమ్పి న నివాసేతీ’’తి వుత్తం. న హి తస్మిం సాసనికే వియ సన్తగుణనిగ్గూహణలక్ఖణా అప్పిచ్ఛతా లబ్భతి. యసోతి కిత్తిసద్దో. తరన్తి ఏతేన సంసారోఘన్తి ఏవం సమ్మతతాయ లద్ధి తిత్థం నామ ‘‘సాధూ’’తి సమ్మతో, న చ సాధూహి సమ్మతోతి అత్థమాహ ‘‘అయ’’న్తిఆదినా. న హి తస్స సాధూహి సమ్మతతా లబ్భతి. సున్దరో సప్పురిసోతి ద్విధా అత్థో. అస్సుతవతోతి అస్సుతారియధమ్మస్స, కత్తుత్థే చేతం సామివచనం. ‘‘ఇమాని మే వతసమాదానాని ఏత్తకం కాలం సుచిణ్ణానీ’’తి బహూ రత్తియో జానాతి. తా పనస్స రత్తియో చిరకాలభూతాతి కత్వా ‘‘చిరం పబ్బజితస్సా’’తిఆది వుత్తం, అన్తత్థఅఞ్ఞపదత్థసమాసో చేస యథా ‘‘మాసజాతో’’తి. అథ తస్స పదద్వయస్స కో విసేసోతి చే? చిరపబ్బజితగ్గహణేనస్స బుద్ధిసీలతా, రత్తఞ్ఞూగహణేన తత్థ సమ్పజానతా దస్సితా, అయమేతస్స విసేసోతి. కిం పన అత్థం సన్ధాయ సో అమచ్చో ఆహాతి వుత్తం ‘‘అచిరపబ్బజితస్సా’’తిఆది. ఓకప్పనీయాతి సద్దహనీయా. అద్ధానన్తి దీఘకాలం. కిత్తకో పన సోతి ఆహ ‘‘ద్వే తయో రాజపరివట్టే’’తి, ద్విన్నం, తిణ్ణం వా రాజూనం రజ్జానుసాసనపటిపాటియోతి అత్థో. ‘‘అద్ధగతో’’తి వత్వాపి పున కతం వయగ్గహణం ఓసానవయాపేక్ఖం పదద్వయస్స అత్థవిసేససమ్భవతోతి దస్సేతి ‘‘పచ్ఛిమవయ’’న్తి ఇమినా. ఉభయన్తి ‘‘అద్ధగతో, వయోఅనుప్పత్తో’’తి పదద్వయం.

కాజరో నామ ఏకో రుక్ఖవిసేసో, యో ‘‘పణ్ణకరుక్ఖో’’తిపి వుచ్చతి. దిస్వా వియ అనత్తమనోతి సమ్బన్ధో. పుబ్బే పితరా సద్ధిం సత్థు సన్తికం గన్త్వా దేసనాయ సుతపుబ్బతం సన్ధాయాహ ‘‘ఝానా…పే… కామో’’తి. తిలక్ఖణబ్భాహతన్తి తీహి లక్ఖణేహి అభిఘటితం. దస్సనేనాతి నిదస్సనమత్తం. సో హి దిస్వా తేన సద్ధిం అల్లాపసల్లాపం కత్వా, తతో అకిరియవాదం సుత్వా చ అనత్తమనో అహోసి. గుణకథాయాతి అభూతగుణకథాయ. తేనాహ ‘‘సుట్ఠుతరం అనత్తమనో’’తి. యది అనత్తమనో, కస్మా తుణ్హీ అహోసీతి చోదనం విసోధేతి ‘‘అనత్తమనో సమానోపీ’’తిఆదినా.

౧౫౨. గోసాలాయాతి ఏవంనామకే గామేతి వుత్తం. వస్సానకాలే గున్నం పతిట్ఠితసాలాయాతి పన అత్థే తబ్బసేన తస్స నామం సాతిసయముపపన్నం హోతి బహులమనఞ్ఞసాధారణత్తా, తథాపి సో పోరాణేహి అననుస్సుతోతి ఏకచ్చవాదో నామ కతో. ‘‘మా ఖలీతి సామికో ఆహా’’తి ఇమినా తథావచనముపాదాయ తస్స ఆఖ్యాతపదేన సమఞ్ఞాతి దస్సేతి. సఞ్ఞాయ హి వత్తుమిచ్ఛాయ ఆఖ్యాతపదమ్పి నామికం భవతి యథా ‘‘అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞో’’తి (మహావ. ౧౭). సేసన్తి ‘‘సో పణ్ణేన వా’’తిఆదివచనం.

౧౫౩. దాసాదీసు సిరివడ్ఢకాదినామమివ అజితోతి తస్స నామమత్తం. కేసేహి వాయితో కమ్బలో యస్సాతిపి యుజ్జతి. పటికిట్ఠతరన్తి నిహీనతరం. ‘‘యథాహా’’తిఆదినా అఙ్గుత్తరాగమే తికనిపాతే మక్ఖలిసుత్త (అ. ని. ౩.౧౩౮) మాహరి. తన్తావుతానీతి తన్తే వీతాని. ‘‘సీతే సీతో’’తిఆదినా ఛహాకారేహి తస్స పటికిట్ఠతరం దస్సేతి.

౧౫౪. పకుజ్ఝతి సమ్మాదిట్ఠికేసు బ్యాపజ్జతీతి పకుధో. వచ్చం కత్వాపీతి ఏత్థ పి-సద్దేన భోజనం భుఞ్జిత్వాపి కేనచి అసుచినా మక్ఖిత్వాపీతి ఇమమత్థం సమ్పిణ్డేతి. వాలికాథూపం కత్వాతి వతసమాదానసీసేన వాలికాసఞ్చయం కత్వా, తథారూపే అనుపగమనీయట్ఠానే పున వతం సమాదాయ గచ్ఛతీతి వుత్తం హోతి.

౧౫౬. ‘‘గణ్ఠనకిలేసో’’తి ఏతస్స ‘‘పలిబున్ధనకిలేసో’’తి అత్థవచనం, సంసారే పరిబున్ధనకిచ్చో ఖేత్తవత్థుపుత్తదారాదివిసయో రాగాదికిలేసోతి అత్థో. ‘‘ఏవంవాదితాయా’’తి ఇమినా లద్ధివసేనస్స నామం, న పనత్థతోతి దస్సేతి. యావ హి సో మగ్గేన సముగ్ఘాటితో, తావ అత్థియేవ. అయం పన వచనత్థో – ‘‘నత్థి మయ్హం గణ్ఠో’’తి గణ్హాతీతి నిగణ్ఠోతి. నాటస్సాతి ఏవంనామకస్స.

కోమారభచ్చజీవకకథావణ్ణనా

౧౫౭. సబ్బథా తుణ్హీభూతభావం సన్ధాయ ‘‘ఏస నాగ…పే… వియా’’తి వుత్తం. సుపణ్ణోతి గరుళో, గరుడో వా సక్కటమతేన. ‘‘డ-ళాన’మవిసేసో’’తి హి తత్థ వదన్తి. యథాధిప్పాయం న వత్తతీతి కత్వా ‘‘అనత్థో వత మే’’తి వుత్తం. ఉపసన్తస్సాతి సబ్బథా సఞ్ఞమేన ఉపసమం గతస్స. జీవకస్స తుణ్హీభావో మమ అధిప్పాయస్స మద్దనసదిసో, తస్మా తదేవ తుణ్హీభావం పుచ్ఛిత్వా కథాపనేన మమ అధిప్పాయో సమ్పాదేతబ్బోతి అయమేత్థ రఞ్ఞో అధిప్పాయోతి దస్సేన్తో ‘‘హత్థిమ్హి ఖో పనా’’తిఆదిమాహ. కిన్తి కారణపుచ్ఛాయం నిపాతోతి దస్సేతి ‘‘కేన కారణేనా’’తి ఇమినా, యేన తువం తుణ్హీ, కిం తం కారణన్తి వా అత్థం దస్సేతి. తత్థ యథాసమ్భవం కారణం ఉద్ధరిత్వా అధిప్పాయం దస్సేతుం ‘‘ఇమేస’’న్తిఆది వుత్తం. యథా ఏతేసన్తి ఏతేసం కులూపకో అత్థి యథా, ఇమేసం ను ఖో తిణ్ణం కారణానం అఞ్ఞతరేన కారణేన తుణ్హీ భవసీతి పుచ్ఛతీతి అధిప్పాయో.

కథాపేతీతి కథాపేతుకామో హోతి. పఞ్చపతిట్ఠితేనాతి ఏత్థ పఞ్చహి అఙ్గేహి అభిముఖం ఠితేనాతి అత్థో, పాదజాణు కప్పర హత్థ సీససఙ్ఖాతాని పఞ్చ అఙ్గాని సమం కత్వా ఓనామేత్వా అభిముఖం ఠితేన పఠమం వన్దిత్వాతి వుత్తం హోతి. యమ్పి వదన్తి ‘‘నవకతరేనుపాలి భిక్ఖునా వుడ్ఢతరస్స భిక్ఖునో పాదే వన్దన్తేన ఇమే పఞ్చ ధమ్మే అజ్ఝత్తం ఉపట్ఠాపేత్వా పాదా వన్దితబ్బా’తిఆదికం (పరి. ౪౬౯) వినయపాళిమాహరిత్వా ఏకంసకరణఅఞ్జలిపగ్గహణపాదసమ్బాహనపేమగారవుపట్ఠాపనవసేన పఞ్చపతిట్ఠితవన్దనా’’తి, తమేత్థానధిప్పేతం దూరతో వన్దనే యథావుత్తపఞ్చఙ్గస్స అపరిపుణ్ణత్తా. వన్దనా చేత్థ పణమనా అఞ్జలిపగ్గహణకరపుటసమాయోగో. ‘‘పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా’’తి చ కాయపణామో వుత్తో, ‘‘మమ సత్థునో’’తిఆదినా పన వచీపణామో, తదుభయపురేచరానుచరవసేన మనోపణామోతి. కామం సబ్బాపి తథాగతస్స పటిపత్తి అనఞ్ఞసాధారణా అచ్ఛరియబ్భుతరూపావ, తథాపి గబ్భోక్కన్తి అభిజాతి అభినిక్ఖమన అభిసమ్బోధి ధమ్మచక్కప్పవత్తన (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; పటి. మ. ౩.౩౦) యమకపాటిహారియదేవోరోహనాని సదేవకే లోకే అతివియ సుపాకటాని, న సక్కా కేనచి పటిబాహితున్తి తానియేవేత్థ ఉద్ధటాని.

ఇత్థం ఇమం పకారం భూతో పత్తోతి ఇత్థమ్భూతో, తస్స ఆఖ్యానం ఇత్థమ్భూతాఖ్యానం, సోయేవత్థో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థో. అథ వా ఇత్థం ఏవంపకారో భూతో జాతోతి ఇత్థమ్భూతో, తాదిసోతి ఆఖ్యానం ఇత్థమ్భూతాఖ్యానం, తదేవత్థో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థో, తస్మిం ఉపయోగవచనన్తి అత్థో. అబ్భుగ్గతోతి ఏత్థ హి అభిసద్దో పధానవసేన ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థజోతకో కమ్మప్పవచనీయో అభిభవిత్వా ఉగ్గమనకిరియాపకారస్స దీపనతో, తేన పయోగతో ‘‘తం ఖో పన భగవన్త’’న్తి ఇదం ఉపయోగవచనం సామిఅత్థే సమానమ్పి అప్పధానవసేన ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థదీపనతో ‘‘ఇత్థమ్భూతాఖ్యానత్థే’’తి వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘తస్స ఖో పన భగవతోతి అత్థో’’తి. నను చ ‘‘సాధు దేవదత్తో మాతరమభీ’’తి ఏత్థ వియ ‘‘తం ఖో పన భగవన్త’’న్తి ఏత్థ అభిసద్దో అప్పయుత్తో, కథమేత్థ తంపయోగతో ఉపయోగవచనం సియాతి? అత్థతో పయుత్తత్తా. అత్థసద్దపయోగేసు హి అత్థపయోగోయేవ పధానోతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ‘‘సాధు దేవదత్తో మాతరమభీ’’తి ఏత్థ అభిసద్దపయోగతో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానే ఉపయోగవచనం కతం, ఏవమిధాపి ‘‘తం ఖో పన భగవన్తం అభి ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో ఉగ్గతో’’తి అభిసద్దపయోగతో ఇత్థమ్భూతాఖ్యానే ఉపయోగవచనం కతన్తి. యథా హి ‘‘సాధు దేవదత్తో మాతరమభీ’’తి ఏత్థ ‘‘దేవదత్తో మాతరమభి మాతువిసయే, మాతుయా వా సాధూ’’తి ఏవం అధికరణత్థే, సామిఅత్థే వా భుమ్మవచనస్స, సామివచనస్స వా పసఙ్గే ఇత్థమ్భూతాఖ్యానజోతకేన కమ్మప్పవచనీయేన అభిసద్దేన పయోగతో ఉపయోగవచనం కతం, ఏవమిధాపి సామిఅత్థే సామివచనప్పసఙ్గే యథా చ తత్థ ‘‘దేవదత్తో మాతువిసయే, మాతు సమ్బన్ధీ వా సాధుత్తప్పకారప్పత్తో’’తి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి, ఏవమిధాపి ‘‘భగవతో సమ్బన్ధీ కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో అభిభవిత్వా ఉగ్గమనప్పకారప్పత్తో’’తి అయమత్థో విఞ్ఞాయతి. తత్థ హి దేవదత్తగ్గహణం వియ ఇధ కిత్తిసద్దగ్గహణం, ‘‘మాతర’’న్తి వచనం వియ ‘‘భగవన్త’’న్తి వచనం, సాధుసద్దో వియ ఉగ్గతసద్దో వేదితబ్బో.

కల్యాణోతి భద్దకో. కల్యాణభావో చస్స కల్యాణగుణవిసయతాయాతి ఆహ ‘‘కల్యాణగుణసమన్నాగతో’’తి, కల్యాణేహి గుణేహి సమన్నాగతో తబ్బిసయతాయ యుత్తోతి అత్థో. తం విసయతా హేత్థ సమన్నాగమో, కల్యాణగుణవిసయతాయ తన్నిస్సితోతి అధిప్పాయో. సేట్ఠోతి పరియాయవచనేపి ఏసేవ నయో. సేట్ఠగుణవిసయతా ఏవ హి కిత్తిసద్దస్స సేట్ఠతా ‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠం, భగవాతి వచనముత్తమ’’న్తిఆదీసు (విసుద్ధి. ౧.౧౪౨; పారా. అట్ఠ. ౧.వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా; ఉదా. అట్ఠ. ౧; ఇతివు. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా; మహాని. అట్ఠ. ౪౯) వియ. ‘‘అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తిఆదినా గుణానం సంకిత్తనతో, సద్దనీయతో చ వణ్ణోయేవ కిత్తిసద్దో నామాతి ఆహ ‘‘కిత్తియేవా’’తి. వణ్ణో ఏవ హి కిత్తేతబ్బతో కిత్తి, సద్దనీయతో సద్దోతి చ వుచ్చతి. కిత్తిపరియాయో హి సద్దసద్దో యథా ‘‘ఉళారసద్దా ఇసయో, గుణవన్తో తపస్సినో’’తి. కిత్తివసేన పవత్తో సద్దో కిత్తిసద్దోతి భిన్నాధికరణతం దస్సేతి ‘‘థుతిఘోసో’’తి ఇమినా. కిత్తిసద్దో హేత్థ థుతిపరియాయో కిత్తనమభిత్థవనం కిత్తీతి. థుతివసేన పవత్తో ఘోసో థుతిఘోసో, అభిత్థవుదాహారోతి అత్థో. అభిసద్దో అభిభవనే, అభిభవనఞ్చేత్థ అజ్ఝోత్థరణమేవాతి వుత్తం ‘‘అజ్ఝోత్థరిత్వా’’తి, అనఞ్ఞసాధారణే గుణే ఆరబ్భ పవత్తత్తా అభిబ్యాపేత్వాతి అత్థో. కిన్తి-సద్దో అబ్భుగ్గతోతి చోదనాయ ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదిమాహాతి అనుసన్ధిం దస్సేతుం ‘‘కిన్తీ’’తి వుత్తం.

పదానం సమ్బజ్ఝనం పదసమ్బన్ధో. సో భగవాతి యో సో సమతింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భఞ్జిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో దేవానమతిదేవో సక్కానమతిసక్కో బ్రహ్మానమతిబ్రహ్మా లోకనాథో భాగ్యవన్తతాదీహి కారణేహి సదేవకే లోకే ‘‘భగవా’’తి పత్థటకిత్తిసద్దో, సో భగవా. యం తం-సద్దా హి నిచ్చసమ్బన్ధా. ‘‘భగవా’’తి చ ఇదమాదిపదం సత్థు నామకిత్తనం. తేనాహ ఆయస్మా ధమ్మసేనాపతి ‘‘భగవాతి నేతం నామం మాతరా కతం, న పితరా కత’’న్తిఆది (మహాని. ౬; చూళని. ౨). పరతో పన ‘‘భగవా’’తి పదం గుణకిత్తనం. యథా కమ్మట్ఠానికేన‘‘అరహ’’న్తిఆదీసు నవసు ఠానేసు పచ్చేకం ఇతిపిసద్దం యోజేత్వా బుద్ధగుణా అనుస్సరీయన్తి, ఏవమిధ బుద్ధగుణసంకిత్తకేనాపీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇతిపి అరహం…పే… ఇతిపి భగవా’’తి ఆహ. ఏవఞ్హి సతి‘‘అరహ’’న్తిఆదీహి నవహి పదేహి యే సదేవకే లోకే అతివియ పాకటా పఞ్ఞాతా బుద్ధగుణా, తే నానప్పకారతో విభావితా హోన్తి ‘‘ఇతిపీ’’తి పదద్వయేన తేసం నానప్పకారతాదీపనతో. ‘‘ఇతిపేతం భూతం, ఇతిపేతం తచ్ఛ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౬) వియ హి ఇతి-సద్దో ఇధ ఆసన్నపచ్చక్ఖకరణత్థో, పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, తేన చ నేసం నానప్పకారభావో దీపితో, తాని చ గుణసల్లక్ఖణకారణాని సద్ధాసమ్పన్నానం విఞ్ఞుజాతికానం పచ్చక్ఖాని హోన్తి, తస్మా తాని సంకిత్తేన్తేన విఞ్ఞునా చిత్తస్స సమ్ముఖీభూతానేవ కత్వా సంకిత్తేతబ్బానీతి దస్సేన్తో ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనాతి వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ. ఏవఞ్హి నిరూపేత్వా కిత్తేన్తే యస్స సంకిత్తేతి, తస్స భగవతి అతివియ పసాదో హోతి.

ఆరకత్తాతి కిలేసేహి సువిదూరత్తా. అరీనన్తి కిలేసారీనం. అరానన్తి సంసారచక్కస్స అరానం. హతత్తాతి విద్ధంసితత్తా. పచ్చయాదీనన్తి చీవరాదిపచ్చయానఞ్చేవ పూజా విసేసానఞ్చ. రహాభావాతి చక్ఖురహాదీనమభావతో. రహోపాపకరణాభావో హి పదమనతిక్కమ్మ రహాభావోతి వుత్తం. ఏవమ్పి హి యథాధిప్పేతమత్థో లబ్భతీతి. తతోతి విసుద్ధిమగ్గతో (విసుద్ధి. ౧.౧౨౩). యథా చ విసుద్ధిమగ్గతో, ఏవం తంసంవణ్ణనాయ పరమత్థమఞ్జూసాయం (విసుద్ధి. టీ. ౧.౧౨౪) నేసం విత్థారో గహేతబ్బో.

యస్మా జీవకో బహుసో సత్థు సన్తికే బుద్ధగుణే సుత్వా ఠితో, దిట్ఠసచ్చతాయ చ సత్థుసాసనే విగతకథంకథో, సత్థుగుణకథనే చ వేసారజ్జప్పత్తో, తస్మా సో ఏవం విత్థారతో ఏవ ఆహాతి వుత్తం ‘‘జీవకో పనా’’తిఆది. ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదినా సామత్థియత్థమాహ. థామో దేసనాఞాణమేవ, బలం పన దసబలఞాణం. విస్సత్థన్తి భావనపుంసకపదం, అనాసఙ్కన్తి అత్థో.

పఞ్చవణ్ణాయాతి ఖుద్దికాదివసేన పఞ్చపకారాయ. నిరన్తరం ఫుటం అహోసి కతాధికారభావతో. కమ్మన్తరాయవసేన హిస్స రఞ్ఞో గుణసరీరం ఖతూపహతం హోతి. కస్మా పనేస జీవకమేవ గమనసజ్జాయ ఆణాపేతీతి ఆహ ‘‘ఇమాయా’’తిఆది.

౧౫౮. ‘‘ఉత్తమ’’న్తి వత్వా న కేవలం ఉత్తమభావోయేవేత్థ కారణం, అథ ఖో అప్పసద్దతాపీతి దస్సేతుం ‘‘అస్సయానరథయానానీ’’తిఆది వుత్తం. హత్థియానేసు చ నిబ్బిసేవనమేవ గణ్హన్తో హత్థినియోపి కప్పాపేసి. పదానుపదన్తి పదమనుగతం పదం పురతో గచ్ఛన్తస్స హత్థియానస్స పదే తేసం పదం కత్వా, పదసద్దో చేత్థ పదవళఞ్జే. నిబ్బుతస్సాతి సబ్బకిలేసదరథవూపసమస్స. నిబ్బుతేహేవాతి అప్పసద్దతాయ సద్దసఙ్ఖోభనవూపసమేహేవ.

కరేణూతి హత్థినిపరియాయవచనం. కణతి సద్దం కరోతీతి హి కరేణు, కరోవ యస్సా, న దీఘో దన్తోతి వా కరేణు,‘‘కరేణుకా’’తిపి పాఠో, నిరుత్తినయేన పదసిద్ధి. ఆరోహనసజ్జనం కుథాదీనం బన్ధనమేవ. ఓపవయ్హన్తి రాజానముపవహితుం సమత్థం. ‘‘ఓపగుయ్హ’’న్తిపి పఠన్తి, రాజానముపగూహితుం గోపితుం సమత్థన్తి అత్థో. ‘‘ఏవం కిరస్సా’’తిఆది పణ్డితభావవిభావనం. కథా వత్తతీతి లద్ధోకాసభావేన ధమ్మకథా పవత్తతి. ‘‘రఞ్ఞో ఆసఙ్కానివత్తనత్థం ఆసన్నచారీభావేన హత్థినీసు ఇత్థియో నిసజ్జాపితా’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౧౫౮) ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఇత్థియో నిస్సాయ పురిసానం భయం నామ నత్థి, సుఖం ఇత్థిపరివుతో గమిస్సామీ’’తి తత్థ కారణం వుత్తమేవ. ఇమినాపి కారణేన భవితబ్బన్తి పన ఆచరియేన ఏవం వుత్తం సియా. రఞ్ఞో పరేసం దూరుపసఙ్కమనభావదస్సనత్థం తా పురిసవేసం గాహాపేత్వా ఆవుధహత్థా కారితా. హత్థినికాసతానీతి ఏత్థ హత్థినియో ఏవ హత్థినికా. ‘‘పఞ్చ హత్థినియా సతానీ’’తిపి కత్థచి పాఠో, సో అయుత్తోవ ‘‘పఞ్చమత్తేహి భిక్ఖుసతేహీ’’తిఆదీసు (పారా. ౧) వియ ఈదిసేసు పచ్ఛిమపదస్స సమాసస్సేవ దస్సనతో. కస్సచిదేవాతి సన్నిపతితే మహాజనే యస్స కస్సచి ఏవ, తదఞ్ఞేసమ్పి ఆయతిం మగ్గఫలానముపనిస్సయోతి ఆహ ‘‘సా మహాజనస్స ఉపకారాయ భవిస్సతీ’’తి.

పటివేదేసీతి ఞాపేసి. ఉపచారవచనన్తి వోహారవచనమత్తం తేనేవ అధిప్పేతత్థస్స అపరియోసానతో. తేనాహ ‘‘తదేవ అత్తనో రుచియా కరోహీ’’తి. ఇమినాయేవ హి తదత్థపరియోసానం. మఞ్ఞసీతి పకతియావ జానాసి. తదేవాతి గమనాగమనమేవ. యది గన్తుకామో, గచ్ఛ, అథ న గన్తుకామో, మా గచ్ఛ, అత్తనో రుచియేవేత్థ పమాణన్తి వుత్తం హోతి.

౧౫౯. పాటిఏక్కాయేవ సన్ధివసేన పచ్చేకా. ‘‘మహఞ్చ’’న్తి పదే కరణత్థే పచ్చత్తవచనన్తి ఆహ ‘‘మహతా’’తి. మహన్తస్స భావో మహఞ్చం. న కేవలం నిగ్గహీతన్తవసేనేవ పాఠో, అథ ఖో ఆకారన్తవసేనాపీతి ఆహ ‘‘మహచ్చాతిపి పాళీ’’తి. యథా ‘‘ఖత్తియా’’తి వత్తబ్బే ‘‘ఖత్యా’’తి, ఏవం ‘‘మహతియా’’తి వత్తబ్బే మహత్యా. పున చ-కారం కత్వా మహచ్చాతి సన్ధివసేన పదసిద్ధి. పుల్లిఙ్గవసేన వత్తబ్బే ఇత్థిలిఙ్గవసేన విపల్లాసో లిఙ్గవిపరియాయో. విసేసనఞ్హి భియ్యో విసేస్యలిఙ్గాదిగాహకం. తియోజనసతానన్తి పచ్చేకం తియోజనసతపరిమణ్డలానం. ద్విన్నం మహారట్ఠానం ఇస్సరియసిరీతి అఙ్గమగధరట్ఠానమాధిపచ్చమాహ. తదత్థం వివరతి ‘‘తస్సా’’తిఆదినా. పటిముక్కవేఠనానీతి ఆబన్ధసిరోవేఠనాని. ఆసత్తఖగ్గానీతి అంసే ఓలమ్బనవసేన సన్నద్ధాసీని. మణిదణ్డతోమరేతి మణిదణ్డఙ్కుసే.

‘‘అపరాపీ’’తిఆదినా పదసా పరివారా వుత్తా. ఖుజ్జవామనకా వేసవసేన, కిరాతసవరఅన్ధకాదయో జాతివసేన తాసం పరిచారకినియో దస్సితా. విస్సాసికపురిసాతి వస్సవరే సన్ధాయాహ. కులభోగఇస్సరియాదివసేన మహతీ మత్తా పమాణమేతేసన్తి మహామత్తా, మహానుభావా రాజామచ్చా. విజ్జాధరతరుణా వియాతి మన్తానుభావేన విజ్జామయిద్ధిసమ్పన్నా విజ్జాధరకుమారకా వియ. రట్ఠియపుత్తాతి భోజపుత్తా. రట్ఠే పరిచరన్తీతి హి లుద్దకా రట్ఠియా, తేసం నానావుధపరిచయతాయ రాజభటభూతా పుత్తాతి అత్థో, అన్తరరట్ఠభోజకానం వా పుత్తా రట్ఠియపుత్తా, ఖత్తియా భోజరాజానో. ‘‘అనుయుత్తా భవన్తు తే’’తిఆదీసు వియ హి టీకాయం (దీ. ని. టీ. ౧.౧౫౯) వుత్తో భోజసద్దో భోజకవాచకోతి దట్ఠబ్బం. ఉస్సాపేత్వాతి ఉద్ధం పసారేత్వా. జయసద్దన్తి ‘‘జయతు మహారాజా’’తిఆదిజయపటిబద్ధం సద్దం. ధనుపన్తిపరిక్ఖేపోతి ధనుపన్తిపరివారో. సబ్బత్థ తంగాహకవసేన వేదితబ్బో. హత్థిఘటాతి హత్థిసమూహా. పహరమానాతి ఫుసమానా. అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్ఘట్టనాతి అవిచ్ఛేదగమనేన అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధా. సేణియోతి గన్ధికసేణీదుస్సికసేణీఆదయో ‘‘అనపలోకేత్వా రాజానం వా సఙ్ఘం వా గణం వా పూగం వా సేణిం వా అఞ్ఞత్ర కప్పా వుట్ఠాపేయ్యా’’తిఆదీసు (పాచి. ౬౮౨) వియ. ‘‘అట్ఠారస అక్ఖోభిణీ సేనియో’’తి కత్థచి లిఖన్తి, సో అనేకేసుపి పోత్థకేసు న దిట్ఠో. అనేకసఙ్ఖ్యా చ సేనా హేట్ఠా గణితాతి అయుత్తోయేవ. తదా సబ్బావుధతో సరోవ దూరగామీతి కత్వా సరపతనాతిక్కమప్పమాణేన రఞ్ఞో పరిసం సంవిదహతి. కిమత్థన్తి ఆహ ‘‘సచే’’తిఆది.

సయం భాయనట్ఠేన చిత్తుత్రాసో భయం యథా తథా భాయతీతి కత్వా. భాయితబ్బే ఏవ వత్థుస్మిం భయతో ఉపట్ఠితే ‘‘భాయితబ్బమిద’’న్తి భాయితబ్బాకారేన తీరణతో ఞాణం భయం భయతో తీరేతీతి కత్వా. తేనేవాహ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౭౫౧) ‘‘భయతుపట్ఠానఞాణం పన భాయతి, న భాయతీతి? న భాయతి. తఞ్హి ‘అతీతా సఙ్ఖారా నిరుద్ధా, పచ్చుప్పన్నా నిరుజ్ఝన్తి, అనాగతా నిరుజ్ఝిస్సన్తీ’తి తీరణమత్తమేవ హోతీ’’తి. భాయనట్ఠానట్ఠేన ఆరమ్మణం భయం భాయతి ఏతస్మాతి కత్వా. భాయనహేతుట్ఠేన ఓత్తప్పం భయం పాపతో భాయతి ఏతేనాతి కత్వా. భయానకన్తి భాయనాకారో. తేపీతి దీఘాయుకా దేవాపి. ధమ్మదేసనన్తి పఞ్చసు ఖన్ధేసు పన్నరసలక్ఖణపటిమణ్డితం ధమ్మదేసనం. యేభుయ్యేనాతి ఠపేత్వా ఖీణాసవదేవే తదఞ్ఞేసం వసేన బాహుల్లతో. ఖీణాసవత్తా హి తేసం చిత్తుత్రాసభయమ్పి న ఉప్పజ్జతి. కామం సీహోపమసుత్తట్ఠకథాయం (అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౩౩) చిత్తుత్రాసభయమ్పి తదత్థభావేన వుత్తం, ఇధ పన పకరణానురూపతో ఞాణభయమేవ గహితం. సంవేగన్తి సహోత్తప్పఞాణం. సన్తాసన్తి సబ్బసో ఉబ్బిజ్జనం. భాయితబ్బట్ఠేన భయమేవ భీమభావేన భేరవన్తి భయభేరవం, భీతబ్బవత్థు. తేనాహ ‘‘ఆగచ్ఛతీ’’తి, ఏతం నరం తం భయభేరవం ఆగచ్ఛతి నూనాతి అత్థో.

భీరుం పసంసన్తీతి పాపతో భాయనతో ఉత్రాసనతో భీరుం పసంసన్తి పణ్డితా. న హి తత్థ సూరన్తి తస్మిం పాపకరణే సూరం పగబ్భధంసినం న హి పసంసన్తి. తేనాహ ‘‘భయా హి సన్తో న కరోన్తి పాప’’న్తి. తత్థ భయాతి పాపుత్రాసతో, ఓత్తప్పహేతూతి అత్థో.

ఛమ్భితస్సాతి థమ్భితస్స, థ-కారస్స ఛ-కారాదేసో. తదత్థమాహ ‘‘సకలసరీరచలన’’న్తి, భయవసేన సకలకాయపకమ్పనన్తి అత్థో. ఉయ్యోధనం సమ్పహారో.

ఏకేతి ఉత్తరవిహారవాసినో. ‘‘రాజగహే’’తిఆది తేసమధిప్పాయవివరణం. ఏకేకస్మిం మహాద్వారే ద్వే ద్వే కత్వా చతుసట్ఠి ఖుద్దకద్వారాని. ‘‘తదా’’తిఆదినా అకారణభావే హేతుం దస్సేతి.

ఇదాని సకవాదం దస్సేతుం ‘‘అయం పనా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘జీవకో కిరా’’తిఆది ఆసఙ్కనాకారదస్సనం. అస్సాతి అజాతసత్తురఞ్ఞో. ఉక్కణ్ఠితోతి అనభిరతో. ఛత్తం ఉస్సాపేతుకామో మఞ్ఞేతి సమ్బన్ధో. భాయిత్వాతి భాయనహేతు. తస్సాతి జీవకస్స. సమ్మసద్దో సమానత్థో, సమానభావో చ వయేనాతి ఆహ ‘‘వయస్సాభిలాపో’’తి. వయేన సమానో వయస్సో యథా ‘‘ఏకరాజా హరిస్సవణ్ణో’’తి (జా. ౧.౨.౧౭). సమానసద్దస్స హి సాదేసమిచ్ఛన్తి సద్దవిదూ, తేన అభిలాపో ఆలపనం తథా, రుళ్హీనిద్దేసో ఏస, ‘‘మారిసా’’తి ఆలపనమివ. యథా హి మారిసాతి నిద్దుక్ఖతాభిలాపో సదుక్ఖేపి నేరయికే వుచ్చతి ‘‘యదా ఖో తే మారిస సఙ్కునా సఙ్కు హదయే సమాగచ్ఛేయ్యా’’తిఆదీసు, (మ. ని. ౧.౫౧౨) ఏవం యో కోచి సహాయో అసమానవయోపి ‘‘సమ్మా’’తి వుచ్చతీతి, తస్మా సహాయాభిలాపో ఇచ్చేవ అత్థో. కచ్చి న వఞ్చేసీతి పాళియా సమ్బన్ధో. ‘‘న పలమ్భేసీ’’తి వుత్తేపి ఇధ పరికప్పత్థోవ సమ్భవతీతి వుత్తం ‘‘న విప్పలమ్భేయ్యాసీ’’తి, న పలోభేయ్యాసీతి అత్థో. కథాయ సల్లాపో, సో ఏవ నిగ్ఘోసో తథా.

వినస్సేయ్యాతి చిత్తవిఘాతేన విహఞ్ఞేయ్య. ‘‘న తం దేవా’’తిఆదివచనం సన్ధాయ ‘‘దళ్హం కత్వా’’తి వుత్తం. తురితవసేనిదమామేడితన్తి దస్సేతి ‘‘తరమానోవా’’తి ఇమినా. ‘‘అభిక్కమ మహారాజా’’తి వత్వా తత్థ కారణం దస్సేతుం ‘‘ఏతే’’తిఆది వుత్తన్తి ససమ్బన్ధమత్థం దస్సేన్తో ‘‘మహారాజ చోరబలం నామా’’తిఆదిమాహ.

సామఞ్ఞఫలపుచ్ఛావణ్ణనా

౧౬౦. అయం బహిద్వారకోట్ఠకోకాసో నాగస్స భూమి నామ. తేనాహ ‘‘విహారస్సా’’తిఆది. భగవతో తేజోతి బుద్ధానుభావో. రఞ్ఞో సరీరం ఫరి యథా తం సోణదణ్డస్స బ్రాహ్మణస్స భగవతో సన్తికం ఆగచ్ఛన్తస్స అన్తోవనసణ్డగతస్స. ‘‘అత్తనో అపరాధం సరిత్వా మహాభయం ఉప్పజ్జీ’’తి ఇదం సేదముఞ్చనస్స కారణదస్సనం. న హి బుద్ధానుభావతో సేదముఞ్చనం సమ్భవతి కాయచిత్తపస్సద్ధిహేతుభావతో.

ఏకేతి ఉత్తరవిహారవాసినోయేవ. తదయుత్తమేవాతి దస్సేతి ‘‘ఇమినా’’తిఆదినా. అభిమారేతి ధనుగ్గహే. ధనపాలన్తి నాళాగిరిం. సో హి తదా నాగరేహి పూజితధనరాసినో లబ్భనతో ‘‘ధనపాలో’’తి వోహరీయతి. న కేవలం దిట్ఠపుబ్బతోయేవ, అథ ఖో పకతియాపి భగవా సఞ్ఞాతోతి దస్సేతుం ‘‘భగవా హీ’’తిఆదిమాహ. ఆకిణ్ణవరలక్ఖణోతి బత్తింస మహాపురిసలక్ఖణే సన్ధాయాహ. అనుబ్యఞ్జనపటిమణ్డితోతి అసీతానుబ్యఞ్జనే (జినాలఙ్కారటీకాయ విజాతమఙ్గలవణ్ణనాయం విత్థారో). ఛబ్బణ్ణాహి రస్మీహీతి తదా వత్తమానా రస్మియో. ఇస్సరియలీళాయాతి ఇస్సరియవిలాసేన. నను చ భగవతో సన్తికే ఇస్సరియలీలాయ పుచ్ఛా అగారవోయేవ సియాతి చోదనాయ ‘‘పకతి హేసా’’తిఆదిమాహ, పకతియా పుచ్ఛనతో న అగారవోతి అధిప్పాయో. పరివారేత్వా నిసిన్నేన భిక్ఖుసఙ్ఘేన పురే కతేపి అత్థతో తస్స పురతో నిసిన్నో నామ. తేనాహ ‘‘పరివారేత్వా’’తిఆది.

౧౬౧. యేన, తేనాతి చ భుమ్మత్థే కరణవచనన్తి దస్సేతి ‘‘యత్థ, తత్థా’’తి ఇమినా. యేన మణ్డలస్స ద్వారం, తేనూపసఙ్కమీతి సమ్పత్తభావస్స వుత్తత్తా ఇధ ఉపగమనమేవ యుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఉపగతో’’తి. అనుచ్ఛవికే ఏకస్మిం పదేసేతి యత్థ విఞ్ఞుజాతికా అట్ఠంసు, తస్మిం. కో పనేస అనుచ్ఛవికపదేసో నామ? అతిదూరతాదిఛనిసజ్జదోసవిరహితో పదేసో, నపచ్ఛతాదిఅట్ఠనిసజ్జదోసవిరహితో వా. యథాహు అట్ఠకథాచరియా –

‘‘న పచ్ఛతో న పురతో, నాపి ఆసన్నదూరతో;

న కచ్ఛే నో పటివాతే, న చాపి ఓనతున్నతే;

ఇమే దోసే విస్సజ్జేత్వా, ఏకమన్తం ఠితా అహూ’’తి. (ఖు. పా. అట్ఠ. ఏవమిచ్చాదిపాఠవణ్ణనా; సు. ని. అట్ఠ. ౨.౨౬౧);

తదా భిక్ఖుసఙ్ఘే తుణ్హీభావస్స అనవసేసతో బ్యాపితభావం దస్సేతుం ‘‘తుణ్హీభూతం తుణ్హీభూత’’న్తి విచ్ఛావచనం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘యతో…పే… మేవా’’తి, యతో యతో భిక్ఖుతోతి అత్థో. హత్థేన, హత్థస్స వా కుకతభావో హత్థకుక్కుచ్చం, అసఞ్ఞమో, అసమ్పజఞ్ఞకిరియా చ. తథా పాదకుక్కుచ్చన్తి ఏత్థాపి. వా-సద్దో అవుత్తవికప్పనే, తేన తదఞ్ఞోపి చక్ఖుసోతాదిఅసఞ్ఞమో నత్థీతి విభావితో. తత్థ పన చక్ఖుఅసంయమో సబ్బపఠమో దున్నివారితో చాతి తదభావం దస్సేతుం ‘‘సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డిత’’న్తిఆది వుత్తం.

విప్పసన్నరహదమివాతి అనావిలోదకసరమివ. యేనేతరహి…పే… ఇమినా మే…పే… హోతూతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞో హి అత్థక్కమో, అఞ్ఞో సద్దక్కమోతి ఆహ ‘‘యేనా’’తిఆది. తత్థ కాయిక-వాచసికేన ఉపసమేన లద్ధేన మానసికోపి ఉపసమో అనుమానతో లద్ధో ఏవాతి కత్వా ‘‘మానసికేన చా’’తి వుత్తం. సీలూపసమేనాతి సీలసఞ్ఞమేన. వుత్తమత్థం లోకపకతియా సాధేన్తో ‘‘దుల్లభఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. లద్ధాతి లభిత్వా.

ఉపసమన్తి ఆచారసమ్పత్తిసఙ్ఖాతం సంయమం. ‘‘ఏవ’’న్తిఆదినా తథా ఇచ్ఛాయ కారణం దస్సేతి. సోతి అయ్యకో, ఉదయభద్దో వా. ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది తదత్థ-సమత్థనం. ఘాతేస్సతియేవాతి తంకాలాపేక్ఖాయ వుత్తం. తేనాహ ‘‘ఘాతేసీ’’తి. ఇదఞ్హి సమ్పతిపేక్ఖవచనం. పఞ్చపరివట్టోతి పఞ్చరాజపరివట్టో.

కస్మా ఏవమాహ, నను భగవన్తముద్దిస్స రాజా న కిఞ్చి వదతీతి అధిప్పాయో. వచీభేదేతి యథావుత్తఉదానవచీభేదే. తుణ్హీ నిరవోతి పరియాయవచనమేతం. ‘‘అయ’’న్తిఆది చిత్తజాననాకారదస్సనం. అయం…పే… న సక్ఖిస్సతీతి ఞత్వాతి సమ్బన్ధో. వచనానన్తరన్తి ఉదానవచనానన్తరం. యేనాతి యత్థ పదేసే, యేన వా సోతపథేన. యేన పేమన్తి ఏత్థాపి యథారహమేస నయో.

కతాపరాధస్స ఆలపనం నామ దుక్కరన్తి సన్ధాయ ‘‘ముఖం నప్పహోతీ’’తి వుత్తం. ‘‘ఆగమా ఖో త్వం మహారాజ యథాపేమ’’న్తి వచననిద్దిట్ఠం వా తదా తదత్థదీపనాకారేన పవత్తం నానానయవిచిత్తం భగవతో మధురవచనమ్పి సన్ధాయ ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏకమ్పి హి అత్థం భగవా యథా సోతూనం ఞాణం పవత్తతి, తథా దేసేతి. యం సన్ధాయ అట్ఠకథాసు వుత్తం ‘‘భగవతా అబ్యాకతం తన్తిపదం నామ నత్థి, సబ్బేసఞ్ఞేవ అత్థోపి భాసితో’’తి. పఞ్చహాకారేహీతి ఇట్ఠానిట్ఠేసు సమభావాదిసఙ్ఖాతేహి పఞ్చహి కారణేహి. వుత్తఞ్హేతం మహానిద్దేసే (మహాని. ౩౮, ౧౬౨) –

‘‘పఞ్చహాకారేహి తాదీ ఇట్ఠానిట్ఠే తాదీ, చత్తావీతి తాదీ, తిణ్ణావీతి తాదీ, ముత్తావీతి తాదీ, తంనిద్దేసా తాదీ.

కథం అరహా ఇట్ఠానిట్ఠే తాదీ? అరహా లాభేపి తాదీ, అలాభేపి, యసేపి, అయసేపి, పసంసాయపి, నిన్దాయపి, సుఖేపి, దుక్ఖేపి తాదీ, ఏకం చే బాహం గన్ధేన లిమ్పేయ్యుం, ఏకం చే బాహం వాసియా తచ్ఛేయ్యుం, అముస్మిం నత్థి రాగో, అముస్మిం నత్థి పటిఘం, అనునయపటిఘవిప్పహీనో, ఉగ్ఘాతినిఘాతివీతివత్తో, అనురోధవిరోధసమతిక్కన్తో, ఏవం అరహా ఇట్ఠానిట్ఠే తాదీ.

కథం అరహా చత్తావీతి తాదీ? అరహతో…పే… థమ్భో, సారమ్భో, మానో, అతిమానో, మదో, పమాదో, సబ్బే కిలేసా, సబ్బే దుచ్చరితా, సబ్బే దరథా, సబ్బే పరిళాహా, సబ్బే సన్తాపా, సబ్బా కుసలాభిసఙ్ఖారా చత్తా వన్తా ముత్తా పహీనా పటినిస్సట్ఠా, ఏవం అరహా చత్తావీతి తాదీ.

కథం అరహా తిణ్ణావీతి తాదీ? అరహా కామోఘం తిణ్ణో, భవోఘం తిణ్ణో, దిట్ఠోఘం తిణ్ణో, అవిజ్జోఘం తిణ్ణో, సబ్బం సంసారపథం తిణ్ణో ఉత్తిణ్ణో నిత్తిణ్ణో అతిక్కన్తో సమతిక్కన్తో వీతివత్తో, సో వుట్ఠవాసో చిణ్ణచరణో జాతిమరణసఙ్ఖయో, జాతిమరణసంసారో (మహాని. ౩౮) నత్థి తస్స పునబ్భవోతి, ఏవం అరహా తిణ్ణావీతి తాదీ.

కథం అరహా ముత్తావీతి తాదీ? అరహతో రాగా చిత్తం ముత్తం విముత్తం సువిముత్తం, దోసా, మోహా, కోధా, ఉపనాహా, మక్ఖా, పళాసా, ఇస్సాయ, మచ్ఛరియా, మాయాయ, సాఠేయ్యా, థమ్భా, సారమ్భా, మానా, అతిమానా, మదా, పమాదా, సబ్బకిలేసేహి, సబ్బదుచ్చరితేహి, సబ్బదరథేహి, సబ్బపరిళాహేహి, సబ్బసన్తాపేహి, సబ్బాకుసలాభిసఙ్ఖారేహి చిత్తం ముత్తం విముత్తం సువిముత్తం; ఏవం అరహా ముత్తావీతి తాదీ.

కథం అరహా తంనిద్దేసా తాదీ? అరహా ‘సీలే సతి సీలవా’తి తంనిద్దేసా తాదీ, ‘సద్ధాయ సతి సద్ధో’తి, ‘వీరియే సతి వీరియవా’తి, ‘సతియా సతి సతిమా’తి, ‘సమాధిమ్హి సతి సమాహితో’తి, ‘పఞ్ఞాయ సతి పఞ్ఞవా’తి, ‘విజ్జాయ సతి తేవిజ్జో’తి, ‘అభిఞ్ఞాయ సతి ఛళభిఞ్ఞో’తి తంనిద్దేసా తాదీ, ఏవం అరహా తంనిద్దేసా తాదీ’’తి.

భగవా పన సబ్బేసమ్పి తాదీనమతిసయో తాదీ. తేనాహ ‘‘సుప్పతిట్ఠితో’’తి. వుత్తమ్పి చేతం భగవతా కాళకారామసుత్తన్తే ‘‘ఇతి ఖో భిక్ఖవే తథాగతో దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతబ్బేసు ధమ్మేసు తాదీయేవ తాదీ, తమ్హా చ పన తాదిమ్హా అఞ్ఞో తాదీ ఉత్తరితరో వా పణీతతరో వా నత్థీతి వదామీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪). అథ వా పఞ్చవిధారియిద్ధిసిద్ధేహి పఞ్చహాకారేహి తాదిలక్ఖణే సుప్పతిట్ఠితోతి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం ఆయస్మతా ధమ్మసేనాపతినా పటిసమ్భిదామగ్గే –

‘‘కతమా అరియా ఇద్ధి? ఇధ భిక్ఖు సచే ఆకఙ్ఖతి ‘పటికూలే అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, అప్పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి, సచే ఆకఙ్ఖతి ‘అప్పటికూలే పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి, సచే ఆకఙ్ఖతి ‘పటికూలే చ అప్పటికూలే చ అప్పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, అప్పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి, సచే ఆకఙ్ఖతి ‘అప్పటికూలే చ పటికూలే చ పటికూలసఞ్ఞీ విహరేయ్య’న్తి, పటికూలసఞ్ఞీ తత్థ విహరతి, సచే ఆకఙ్ఖతి ‘పటికూలే చ అప్పటికూలే చ తదుభయం అభినివజ్జేత్వా ఉపేక్ఖకో విహరేయ్యం సతో సమ్పజానో’తి, ఉపేక్ఖకో తత్థ విహరతి సతో సమ్పజానో’’తి (పటి. మ. ౩.౧౭).

బహిద్ధాతి సాసనతో బహిసమయే.

౧౬౨. ఏసాతి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స వన్దనాకారో. తమత్థం లోకసిద్ధాయ ఉపమాయ సాధేతుం ‘‘రాజాన’’న్తిఆది వుత్తం. ఓకాసన్తి పుచ్ఛితబ్బట్ఠానం.

న మే పఞ్హవిస్సజ్జనే భారో అత్థీతి సత్థు సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణచారతాయ అత్థతో ఆపన్నాయ దస్సనం. ‘‘యది ఆకఙ్ఖసీ’’తి వుత్తేయేవ హి ఏస అత్థో ఆపన్నో హోతి. సబ్బం తే విస్సజ్జేస్సామీతి ఏత్థాపి అయం నయో. ‘‘యం ఆకఙ్ఖసి, తం పుచ్ఛా’’తి వచనేనేవ హి అయమత్థో సిజ్ఝతి. అసాధారణం సబ్బఞ్ఞుపవారణన్తి సమ్బన్ధో. యది ‘‘యదాకఙ్ఖసీ’’తి న వదన్తి, అథ కథం వదన్తీతి ఆహ ‘‘సుత్వా’’తిఆది. పదేసఞాణేయేవ ఠితత్తా తథా వదన్తీతి వేదితబ్బం. బుద్ధా పన సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేన్తీతి సమ్బన్ధో.

‘‘పుచ్ఛావుసో యదాకఙ్ఖసీ’’తిఆదీని సుత్తపదాని యేసం పుగ్గలానం వసేన ఆగతాని, తం దస్సనత్థం ‘‘యక్ఖనరిన్దదేవసమణబ్రాహ్మణపరిబ్బాజకాన’’న్తి వుత్తం. తత్థ హి ‘‘పుచ్ఛావుసో యదాకఙ్ఖసీ’’తి ఆళవకస్స యక్ఖస్స ఓకాసకరణం, ‘‘పుచ్ఛ మహారాజా’’తి నరిన్దానం, ‘‘పుచ్ఛ వాసవా’’తిఆది దేవానమిన్దస్స, ‘‘తేన హీ’’తిఆది సమణానం, ‘‘బావరిస్స చా’’తిఆది బ్రాహ్మణానం, ‘‘పుచ్ఛ మం సభియా’’తిఆది పరిబ్బాజకానం ఓకాసకరణన్తి దట్ఠబ్బం. వాసవాతి దేవానమిన్దాలపనం. తదేతఞ్హి సక్కపఞ్హసుత్తే. మనసిచ్ఛసీతి మనసా ఇచ్ఛసి.

కతావకాసాతి యస్మా తుమ్హే మయా కతోకాసా, తస్మా బావరిస్స చ తుయ్హం అజితస్స చ సబ్బేసఞ్చ సేసానం యం కిఞ్చి సబ్బం సంసయం యథా మనసా ఇచ్ఛథ, తథా పుచ్ఛవ్హో పుచ్ఛథాతి యోజనా. ఏత్థ చ బావరిస్స సంసయం మనసా పుచ్ఛవ్హో, తుమ్హాకం పన సబ్బేసం సంసయం మనసా చ అఞ్ఞథా చ యథా ఇచ్ఛథ, తథా పుచ్ఛవ్హోతి అధిప్పాయో. బావరీ హి ‘‘అత్తనో సంసయం మనసావ పుచ్ఛథా’’తి అన్తేవాసికే ఆణాపేసి. వుత్తఞ్హి –

‘‘అనావరణదస్సావీ, యది బుద్ధో భవిస్సతి;

మనసా పుచ్ఛితే పఞ్హే, వాచాయ విస్సజేస్సతీ’’తి. (సు. ని. ౧౦౧౧);

తదేతం పారాయనవగ్గే. తథా ‘‘పుచ్ఛ మం సభియా’’తిఆదిపి.

బుద్ధభూమిన్తి బుద్ధట్ఠానం, ఆసవక్ఖయఞాణం, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చ. బోధిసత్తభూమి నామ బోధిసత్తట్ఠానం పారమీసమ్భరణఞాణం, భూమిసద్దో వా అవత్థావాచకో, బుద్ధావత్థం, బోధిసత్తావత్థాయన్తి చ అత్థో. ఏకత్తనయేన హి పవత్తేసు ఖన్ధేసు అవత్థాయేవ తం తదాకారనిస్సితా.

యో భగవా బోధిసత్తభూమియం పదేసఞాణే ఠితో సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేసి, తస్స తదేవ అచ్ఛరియన్తి సమ్బన్ధో. కథన్తి ఆహ ‘‘కోణ్డఞ్ఞ పఞ్హానీ’’తిఆది. తత్థ కోణ్డఞ్ఞాతి గోత్తవసేన సరభఙ్గమాలపన్తి. వియాకరోహీతి బ్యాకరోహి. సాధురూపాతి సాధుసభావా. ధమ్మోతి సనన్తనో పవేణీధమ్మో. యన్తి ఆగమనకిరియాపరామసనం, యేన వా కారణేన ఆగచ్ఛతి, తేన వియాకరోహీతి సమ్బన్ధో. వుద్ధన్తి సీలపఞ్ఞాదీహి వుద్ధిప్పత్తం, గరున్తి అత్థో. ఏస భారోతి సంసయుపచ్ఛేదనసఙ్ఖాతో ఏసో భారో, ఆగతో భారో తయా అవస్సం వహితబ్బోతి అధిప్పాయో.

మయా కతావకాసా భోన్తో పుచ్ఛన్తు. కస్మాతి చే? అహఞ్హి తం తం వో బ్యాకరిస్సం ఞత్వా సయం లోకమిమం, పరఞ్చాతి. సయన్తి చ సయమేవ పరూపదేసేన వినా. ఏవం సరభఙ్గకాలే సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేసీతి సమ్బన్ధో.

పఞ్హానన్తి ధమ్మయాగపఞ్హానం. అన్తకరన్తి నిట్ఠానకరం. సుచిరతేనాతి ఏవం నామకేన బ్రాహ్మణేన. పుట్ఠున్తి పుచ్ఛితుం. జాతియాతి పటిసన్ధియా, ‘‘విజాతియా’’తిపి వదన్తి. పంసుం కీళన్తో సమ్భవకుమారో నిసిన్నోవ హుత్వా పవారేసీతి యోజేతబ్బం.

తగ్ఘాతి ఏకంసత్థే నిపాతో. యథాపి కుసలో తథాతి యథా సబ్బధమ్మకుసలో సబ్బధమ్మవిదూ బుద్ధో జానాతి కథేతి, తథా తే అహమక్ఖిస్సన్తి అత్థో. జానాతి-సద్దో హి ఇధ సమ్బన్ధముపగచ్ఛతి. యథాహ ‘‘యేన యస్స హి సమ్బన్ధో, దూరట్ఠమ్పి చ తస్స త’’న్తి (సారత్థ. టీ. ౧.పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా). జాననా చేత్థ కథనా. యథా ‘‘ఇమినా ఇమం జానాతీ’’తి వుత్తోవాయమత్థో ఆచరియేన. రాజా చ ఖో తం యది కాహతి వా,న వాతి యో తం ఇధ పుచ్ఛితుం పేసేసి, సో కోరబ్యరాజా తం తయా పుచ్ఛితమత్థం, తయా వా పుట్ఠేన మయా అక్ఖాతమత్థం యది కరోతు వా, న వా కరోతు, అహం పన యథాధమ్మం తే అక్ఖిస్సం ఆచిక్ఖిస్సామీతి వుత్తం హోతి. జాతకట్ఠకథాయం పన –

‘‘రాజా చ ఖో తన్తి అహం తం పఞ్హం యథా తుమ్హాకం రాజా జానాతి జానితుం సక్కోతి, తథా అక్ఖిస్సం. తతో ఉత్తరి రాజా యథా జానాతి, తథా యది కరిస్సతి వా, న వా కరిస్సతి, కరోన్తస్స వా అకరోన్తస్స వా తస్సేవేతం భవిస్సతి, మయ్హం పన దోసో నత్థీతి దీపేతీ’’తి (జా. అట్ఠ. ౫.౧౬.౧౭౨) –

జానాతి-సద్దో వాక్యద్వయసాధారణవసేన వుత్తో.

౧౬౩. సిప్పమేవ సిప్పాయతనం ఆయతనసద్దస్స తబ్భావవుత్తిత్తా. అపిచ సిక్ఖితబ్బతాయ సిప్పఞ్చ తం సత్తానం జీవితవుత్తియా కారణభావతో, నిస్సయభావతో వా ఆయతనఞ్చాతి సిప్పాయతనం. సేయ్యథిదన్తి ఏకోవ నిపాతో, నిపాతసముదాయో వా. తస్స తే కతమేతి ఇధ అత్థోతి ఆహ ‘‘కతమే పన తే’’తి. ఇమే కతమేతిపి పచ్చేకమత్థో యుజ్జతి. ఏవం సబ్బత్థ. ఇదఞ్చ వత్తబ్బాపేక్ఖనవసేన వుత్తం, తస్మా తే సిప్పాయతనికా కతమేతి అత్థో. ‘‘పుథుసిప్పాయతనానీ’’తి హి సాధారణతో సిప్పాని ఉద్దిసిత్వా ఉపరి తంతంసిప్పూపజీవినోవ నిద్దిట్ఠా పుగ్గలాధిట్ఠానాయ కథాయ. కస్మాతి చే? పపఞ్చం పరిహరితుకామత్తా. అఞ్ఞథా హి యథాధిప్పేతాని తావ సిప్పాయతనాని దస్సేత్వా పున తంతంసిప్పూపజీవినోపి దస్సేతబ్బా సియుం తేసమేవేత్థ పధానతో అధిప్పేతత్తా. ఏవఞ్చ సతి కథాపపఞ్చో భవేయ్య, తస్మా తం పపఞ్చం పరిహరితుం సిప్పూపజీవీహి తంతంసిప్పాయతనాని సఙ్గహేత్వా ఏవమాహాతి తమత్థం దస్సేతుం ‘‘హత్థారోహాతిఆదీహి యే తం తం సిప్పం నిస్సాయ జీవన్తి, తే దస్సేతీ’’తి వుత్తం. కస్మాతి ఆహ ‘‘అయఞ్హీ’’తిఆది. సిప్పం ఉపనిస్సాయ జీవన్తీతి సిప్పూపజీవినో.

హత్థిమారోహన్తీతి హత్థారోహా, హత్థారుళ్హయోధా. హత్థిం ఆరోహాపయన్తీతి హత్థారోహా, హత్థాచరియ హత్థివేజ్జ హత్థిమేణ్డాదయో. యేన హి పయోగేన పురిసో హత్థినో ఆరోహనయోగ్గో హోతి, తం హత్థిస్స పయోగం విధాయన్తానం సబ్బేసమ్పేతేసం గహణం. తేనాహ ‘‘సబ్బేపీ’’తిఆది. తత్థ హత్థాచరియా నామ యే హత్థినో, హత్థారోహకానఞ్చ సిక్ఖాపకా. హత్థివేజ్జా నామ హత్థిభిసక్కా. హత్థిమేణ్డా నామ హత్థీనం పాదరక్ఖకా. హత్థిం మణ్డయన్తి రక్ఖన్తీతి హత్థిమణ్డా, తేయేవ హత్థిమేణ్డా, హత్థిం మినేన్తి సమ్మా విదహనేన హింసన్తీతి వా హత్థిమేణ్డా.ఆది-సద్దేన హత్థీనం యవపదాయకాదయో సఙ్గణ్హాతి. అస్సారోహాతి ఏత్థాపి సుద్ధహేతుకత్తువసేన యథావుత్తోవ అత్థో. రథే నియుత్తా రథికా. రథరక్ఖా నామ రథస్స ఆణిరక్ఖకా. ధనుం గణ్హన్తీతి ధనుగ్గహా, ఇస్సాసా, ధనుం గణ్హాపేన్తీతి ధనుగ్గహా, ధనుసిప్పసిక్ఖాపకా ధన్వాచరియా.

చేలేన చేలపటాకాయ యుద్ధే అకన్తి గచ్ఛన్తీతి చేలకా, జయద్ధజగాహకాతి ఆహ ‘‘యే యుద్ధే’’తిఆది. జయధజన్తి జయనత్థం, జయకాలే వా పగ్గహితధజం. పురతోతి సేనాయ పుబ్బే. యథా తథా ఠితే సేనికే బ్యూహవిచారణవసేన తతో తతో చలయన్తి ఉచ్చాలేన్తీతి చలకాతి వుత్తం ‘‘ఇధ రఞ్ఞో’’తిఆది. సకుణగ్ఘిఆదయో వియ మంసపిణ్డం పరసేనాసమూహసఙ్ఖాతం పిణ్డం సాహసికతాయ ఛేత్వా ఛేత్వా దయన్తి ఉప్పతిత్వా ఉప్పతిత్వా నిగ్గచ్ఛన్తీతి పిణ్డదాయకా. తేనాహ ‘‘తే కిరా’’తిఆది. సాహసం కరోన్తీతి సాహసికా, తేయేవ మహాయోధా. పిణ్డమివాతి తాలఫలపిణ్డమివాతి వదన్తి, ‘‘మంసపిణ్డమివా’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౧౬౩) ఆచరియేన వుత్తం. సబ్బత్థ ‘‘ఆచరియేనా’’తి వుత్తే ఆచరియధమ్మపాలత్థేరోవ గహేతబ్బో. దుతియవికప్పే పిణ్డే జనసమూహసఙ్ఖాతే సమ్మద్దే దయన్తి ఉప్పతన్తా వియ గచ్ఛన్తీతి పిణ్డదాయకా, దయ-సద్దో గతియం, అయ-సద్దస్స వా ద-కారాగమేన నిప్ఫత్తి.

ఉగ్గతుగ్గతాతి సఙ్గామం పత్వా జవపరక్కమాదివసేన అతివియ ఉగ్గతా. తదేవాతి పరేహి వుత్తం తమేవ సీసం వా ఆవుధం వా. పక్ఖన్దన్తీతి వీరసూరభావేన అసజ్జమానా పరసేనమనుపవిసన్తి. థామజవబలపరక్కమాదిసమ్పత్తియా మహానాగసదిసతా. తేనాహ ‘‘హత్థిఆదీసుపీ’’తిఆది. ఏకన్తసూరాతి ఏకచరసూరా అన్తసద్దస్స తబ్భావవుత్తితో, సూరభావేన ఏకాకినో హుత్వా యుజ్ఝనకాతి అత్థో. సజాలికాతి సవమ్మికా. సన్నాహో కఙ్కటో వమ్మం కవచో ఉరచ్ఛదో జాలికాతి హి అత్థతో ఏకం. సచమ్మికాతి జాలికా వియ సరీరపరిత్తాణేన చమ్మేన సచమ్మికా. చమ్మకఞ్చుకన్తి చమ్మమయకఞ్చుకం. పవిసిత్వాతి తస్స అన్తో హుత్వా, పటిముఞ్చిత్వాతి వుత్తం హోతి. సరపరిత్తాణం చమ్మన్తి చమ్మపటిసిబ్బితం చేలకం, చమ్మమయం వా ఫలకం. బలవసినేహాతి సామిని అతిసయపేమా. ఘరదాసయోధాతి అన్తోజాతదాసపరియాపన్నా యోధా, ‘‘ఘరదాసికపుత్తా’’తిపి పాఠో, అన్తోజాతదాసీనం పుత్తాతి అత్థో.

ఆళారం వుచ్చతి మహానసం, తత్థ నియుత్తా ఆళారికా.పూవికాతి పూవసమ్పాదకా, యే పూవమేవ నానప్పకారతో సమ్పాదేత్వా విక్కిణన్తా జీవన్తి. కేసనఖసణ్ఠపనాదివసేన మనుస్సానం అలఙ్కారవిధిం కప్పేన్తి సంవిదహన్తీతి కప్పకా. చుణ్ణవిలేపనాదీహి మలహరణవణ్ణసమ్పాదనవిధినా న్హాపేన్తి నహానం కరోన్తీతి న్హాపికా. నవన్తాదివిధినా పవత్తో గణనగన్థో అన్తరా ఛిద్దాభావేన అచ్ఛిద్దకోతి వుచ్చతి, తదేవ పఠేన్తీతి అచ్ఛిద్దకపాఠకా. హత్థేన అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనం, గణనం వా హత్థముద్దా. అఙ్గులిసఙ్కోచనఞ్హి ముద్దాతి వుచ్చతి, తేన చ విఞ్ఞాపనం, గణనం వా హోతి. హత్థసద్దో చేత్థ తదేకదేసేసు అఙ్గులీసు దట్ఠబ్బో ‘‘న భుఞ్జమానో సబ్బం హత్థం ముఖే పక్ఖిపిస్సామీ’’తిఆదీసు (పాచి. ౬౧౮) వియ, తముపనిస్సాయ జీవన్తీతి ముద్దికా. తేనాహ ‘‘హత్థముద్దాయా’’తిఆది.

అయకారో కమ్మారకారకో. దన్తకారో భమకారో. చిత్తకారో లేపచిత్తకారో. ఆది-సద్దేన కోట్టకలేఖకవిలీవకారఇట్ఠకకారదారుకారాదీనం సఙ్గహో. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. కరణనిప్ఫాదనవసేన దస్సేత్వా. సన్దిట్ఠికమేవాతి అసమ్పరాయికతాయ సామం దట్ఠబ్బం, సయమనుభవితబ్బం అత్తపచ్చక్ఖన్తి అత్థో. ఉపజీవన్తీతి ఉపనిస్సాయ జీవన్తి. సుఖితన్తి సుఖప్పత్తం. థామబలూపేతభావోవ పీణనన్తి ఆహ ‘‘పీణితం థామబలూపేత’’న్తి. ఉపరీతి దేవలోకే. తథా ఉద్ధన్తిపి. సో హి మనుస్సలోకతో ఉపరిమో. అగ్గం వియాతి అగ్గం, ఫలం. ‘‘కమ్మస్స కతత్తా ఫలస్స నిబ్బత్తనతో తం కమ్మస్స అగ్గిసిఖా వియ హోతీ’’తి ఆచరియేన వుత్తం. అపిచ సగ్గన్తి ఉత్తమం, ఫలం. సగ్గన్తి సుట్ఠు అగ్గం, రూపసద్దాదిదసవిధం అత్తనో ఫలం నిప్ఫాదేతుం అరహతీతి అత్థో. సుఅగ్గికావ నిరుత్తినయేన సోవగ్గికా, దక్ఖిణాసద్దాపేక్ఖాయ చ సబ్బత్థ ఇత్థిలిఙ్గనిద్దేసో. సుఖోతి సుఖూపాయో ఇట్ఠో కన్తో. అగ్గేతి ఉళారే. అత్తనా పరిభుఞ్జితబ్బం బాహిరం రూపం, అత్తనో వణ్ణపోక్ఖరతా వణ్ణోతి అయమేతేసం విసేసో. దక్ఖన్తి వడ్ఢన్తి ఏతాయాతి దక్ఖిణా, పరిచ్చాగమయం పుఞ్ఞన్తి ఆహ ‘‘దక్ఖిణం దాన’’న్తి.

మగ్గో సామఞ్ఞం సమితపాపసఙ్ఖాతస్స సమణస్స భావోతి కత్వా, తస్స విపాకత్తా అరియఫలం సామఞ్ఞఫలం.‘‘యథాహా’’తిఆదినా మహావగ్గసంయుత్తపాళివసేన తదత్థం సాధేతి. తం ఏస రాజా న జానాతి అరియధమ్మస్స అకోవిదతాయ. యస్మా పనేస ‘‘దాసకస్సకాదిభూతానం పబ్బజితానం లోకతో అభివాదనాదిలాభో సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం నామా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘అత్థి ను ఖో కోచి సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఈదిసమత్థం జానన్తో’’తి వీమంసన్తో పూరణాదికే పుచ్ఛిత్వా తేసం కథాయ అనధిగతవిత్తో భగవన్తమ్పి ఏతమత్థం పుచ్ఛి. తస్మా వుత్తం ‘‘దాసకస్సకోపమం సన్ధాయ పుచ్ఛతీ’’తి.

రాజామచ్చాతి రాజకులసముదాగతా అమచ్చా, అనుయుత్తకరాజానో చేవ అమచ్చా చాతిపి అత్థో. కణ్హపక్ఖన్తి యథాపుచ్ఛితే అత్థే లబ్భమానదిట్ఠిగతూపసంహితం సంకిలేసపక్ఖం. సుక్కపక్ఖన్తి తబ్బిధురం ఉపరి సుత్తాగతం వోదానపక్ఖం. సమణకోలాహలన్తి సమణకోతూహలం తం తం సమణవాదానం అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధం. సమణభణ్డనన్తి తేనేవ విరోధేన ‘‘ఏవంవాదీనం తేసం సమణబ్రాహ్మణానం అయం దోసో, ఏవంవాదీనం తేసం అయం దోసో’’తి ఏవం తం తం వాదస్స పరిభాసనం. ఇస్సరానువత్తకో హి లోకోతి ధమ్మతాదస్సనేన తదత్థసమత్థనం. అత్తనో దేసనాకోసల్లేన రఞ్ఞో భారం కరోన్తో, న తదఞ్ఞేన పరవమ్భనాదికారణేన.

౧౬౪. ను-సద్దో వియ నో-సద్దోపి పుచ్ఛాయం నిపాతోతి ఆహ ‘‘అభిజానాసి నూ’’తి. అయఞ్చాతి ఏత్థ చ-సద్దో న కేవలం అభిజానాసిపదేనేవ, అథ ఖో ‘‘పుచ్ఛితా’’తి పదేన చాతి సముచ్చయత్థో. కథం యోజేతబ్బోతి అనుయోగమపనేతి ‘‘ఇదఞ్హీ’’తిఆదినా. పుచ్ఛితా నూతి పుబ్బే పుచ్ఛం కత్తా ను. నం పుట్ఠభావన్తి తాదిసం పుచ్ఛితభావం అభిజానాసి ను. న తే సమ్ముట్ఠన్తి తవ న పముట్ఠం వతాతి అత్థో. అఫాసుకభావోతి తథా భాసనేన అసుఖభావో. పణ్డితపతిరూపకానన్తి (సామం వియ అత్తనో సక్కారానం పణ్డితభాసానం) ఆమం వియ పక్కానం పణ్డితా భాసానం. (దీ. ని. టీ. ౧.౧౬౩) పాళిపదఅత్థబ్యఞ్జనేసూతి పాళిసఙ్ఖాతే పదే, తదత్థే తప్పరియాపన్నక్ఖరే చ, వాక్యపరియాయో వా బ్యఞ్జనసద్దో ‘‘అక్ఖరం పదం బ్యఞ్జన’’న్తిఆదీసు (నేత్తి. ౨౮) వియ. భగవతో రూపం సభావో వియ రూపమస్సాతి భగవన్తరూపో, భగవా వియ ఏకన్తపణ్డితోతి అత్థో.

పూరణకస్సపవాదవణ్ణనా

౧౬౫. ఏకమిదాహన్తి ఏత్థ ఇదన్తి నిపాతమత్తం, ఏకం సమయమిచ్చేవ అత్థో. సమ్మోదేతి సమ్మోదనం కరోతీతి సమ్మోదనీయం. అనీయసద్దో హి బహులా కత్వత్థాభిధాయకో యథా ‘‘నియ్యానికా’’తి, (ధ. స. సుత్తన్తదుకమాతికా ౯౭) సమ్మోదనం వా జనేతీతి సమ్మోదనియం తద్ధితవసేన. సరితబ్బన్తి సారణీయం, సరణస్స అనుచ్ఛవికన్తి వా సారణియం, ఏతమత్థం దస్సేతుం ‘‘సమ్మోదజనకం సరితబ్బయుత్తక’’న్తి వుత్తం, సరితబ్బయుత్తకన్తి చ సరణానుచ్ఛవికన్తి అత్థో.

౧౬౬. సహత్థాతి సహత్థేనేవ, తేన సుద్ధకత్తారం దస్సేతి, ఆణత్తియాతి పన హేతుకత్తారం, నిస్సగ్గియథావరాదయోపి ఇధ సహత్థ కరణేనేవ సఙ్గహితా. హత్థాదీనీతి హత్థపాదకణ్ణనాసాదీని. పచనం దహనం విబాధనన్తి ఆహ ‘‘దణ్డేన ఉప్పీళేన్తస్సా’’తి. పపఞ్చసూదనియం నామ మజ్ఝిమాగమట్ఠకథాయం పన ‘‘పచతో’’తి ఏతస్స ‘‘తజ్జేన్తస్స వా’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౩.౯౭) దుతియోపి అత్థో వుత్తో, ఇధ పన తజ్జనం, పరిభాసనఞ్చ దణ్డేన సఙ్గహేత్వా ‘‘దణ్డేన ఉప్పీళేన్తస్స ఇచ్చేవ వుత్త’’న్తి (దీ. ని. టీ. ౧.౧౬౬) ఆచరియేన వుత్తం, అధునా పన పోత్థకేసు ‘‘తజ్జేన్తస్స వా’’తి పాఠోపి బహుసో దిస్సతి. సోకన్తి సోకకారణం, సోచనన్తిపి యుజ్జతి కారణసమ్పాదనేన ఫలస్సపి కత్తబ్బతో. పరేహీతి అత్తనో వచనకరేహి కమ్మభూతేహి. ఫన్దతోతి ఏత్థ పరస్స ఫన్దనవసేన సుద్ధకత్తుత్థో న లబ్భతి, అథ ఖో అత్తనో ఫన్దనవసేనేవాతి ఆహ ‘‘పరం ఫన్దన్తం ఫన్దనకాలే సయమ్పి ఫన్దతో’’తి, అత్తనా కతేన పరస్స విబాధనపయోగేన సయమ్పి ఫన్దతోతి అత్థో. ‘‘అతిపాతాపయతో’’తి పదం సుద్ధకత్తరి, హేతుకత్తరి చ పవత్తతీతి దస్సేతి ‘‘హనన్తస్సాపి హనాపేన్తస్సాపీ’’తి ఇమినా. సబ్బత్థాతి ‘‘ఆదియతో’’తిఆదీసు. కరణకారణవసేనాతి సయంకారపరంకారవసేన.

ఘరభిత్తియా అన్తో చ బహి చ సన్ధి ఘరసన్ధి. కిఞ్చిపి అసేసేత్వా నిరవసేసో లోపో విలుమ్పనం నిల్లోపోతి ఆహ ‘‘మహావిలోప’’న్తి. ఏకాగారే నియుత్తో విలోపో ఏకాగారికో. తేనాహ ‘‘ఏకమేవా’’తిఆది. ‘‘పరిపన్థే తిట్ఠతో’’తి ఏత్థ అచ్ఛిన్దనత్థమేవ తిట్ఠతీతి అయమత్థో పకరణతో సిద్ధోతి దస్సేతి ‘‘ఆగతాగతాన’’న్తిఆదినా. ‘‘పరితో సబ్బసో పన్థే హననం పరిపన్థో’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౧౬౬) అయమత్థోపి ఆచరియేన వుత్తో. కరోమీతి సఞ్ఞాయాతి సఞ్చేతనికభావమాహ, తేనేతం దస్సేతి ‘‘సఞ్చిచ్చ కరోతోపి న కరీయతి నామ, పగేవ అసఞ్చిచ్చా’’తి. పాపం న కరీయతీతి పుబ్బే అసతో ఉప్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా పాపం అకతమేవ నామ. తేనాహ ‘‘నత్థి పాప’’న్తి.

యది ఏవం కథం సత్తా పాపే పవత్తన్తీతి అత్తనో వాదే పరేహి ఆరోపితం దోసమపనేతుకామో పూరణో ఇమమత్థమ్పి దస్సేతీతి ఆహ ‘‘సత్తా పనా’’తిఆది. సఞ్ఞామత్తమేతం ‘‘పాపం కరోన్తీ’’తి, పాపం పన నత్థేవాతి వుత్తం హోతి. ఏవం కిరస్స హోతి – ఇమేసం సత్తానం హింసాదికిరియా అత్తానం న పాపుణాతి తస్స నిచ్చతాయ నిబ్బికారత్తా, సరీరం పన అచేతనం కట్ఠకలిఙ్గరూపమం, తస్మిం వికోపితేపి న కిఞ్చి పాపన్తి. పరియన్తో వుచ్చతి నేమి పరియోసానే ఠితత్తా. తేన వుత్తం ఆచరియేన ‘‘నిసితఖురమయనేమినా’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౧౬౬). దుతియవికప్పే చక్కపరియోసానమేవ పరియన్తో, ఖురేన సదిసో పరియన్తో యస్సాతి ఖురపరియన్తో. ఖురగ్గహణేన చేత్థ ఖురధారా గహితా తదవరోధతో. పాళియం చక్కేనాతి చక్కాకారకతేన ఆవుధవిసేసేన. తం మంసఖలకరణసఙ్ఖాతం నిదానం కారణం యస్సాతి తతోనిదానం, ‘‘పచ్చత్తవచనస్స తోఆదేసో, సమాసే చస్స లోపాభావో’’తి (పారా. అట్ఠ. ౧.౨౧) అట్ఠకథాసు వుత్తో. ‘‘పచ్చత్తత్థే నిస్సక్కవచనమ్పి యుజ్జతీ’’తి (సారత్థ. టీ. పఠమమహాసఙ్గీతికథావణ్ణనా) ఆచరియసారిపుత్తత్థేరో. ‘‘కారణత్థే నిపాతసముదాయో’’తిపి అక్ఖరచిన్తకా.

గఙ్గాయ దక్ఖిణదిసా అప్పతిరూపదేసో, ఉత్తరదిసా పన పతిరూపదేసోతి అధిప్పాయేన ‘‘దక్ఖిణఞ్చే’’తిఆది వుత్తం, తఞ్చ దేసదిసాపదేసేన తన్నివాసినో సన్ధాయాతి దస్సేతుం ‘‘దక్ఖిణతీరే’’తిఆదిమాహ. హననదానకిరియా హి తదాయత్తా. మహాయాగన్తి మహావిజితరఞ్ఞో యఞ్ఞసదిసమ్పి మహాయాగం. దమసద్దో ఇన్ద్రియసంవరస్స, ఉపోసథసీలస్స చ వాచకోతి ఆహ ‘‘ఇన్ద్రియదమేన ఉపోసథకమ్మేనా’’తి. కేచి పన ఉపోసథకమ్మేనా’తి ఇదం ఇన్ద్రియదమస్స విసేసనం, తస్మా ‘ఉపోసథకమ్మభూతేన ఇన్ద్రియదమేనా’తి’’ అత్థం వదన్తి, తదయుత్తమేవ తదుభయత్థవాచకత్తా దమసద్దస్స, అత్థద్వయస్స చ విసేసవుత్తితో. అధునా హి కత్థచి పోత్థకే వా-సద్దో, చ-సద్దోపి దిస్సతి. సీలసంయమేనాతి తదఞ్ఞేన కాయికవాచసికసంవరేన. సచ్చవచనేనాతి అమోసవజ్జేన. తస్స విసుం వచనం లోకే గరుతరపుఞ్ఞసమ్మతభావతో. యథా హి పాపధమ్మేసు ముసావాదో గరుతరో, ఏవం పుఞ్ఞధమ్మేసు అమోసవజ్జో. తేనాహ భగవా ఇతివుత్తకే –

‘‘ఏకధమ్మం అతీతస్స, ముసావాదిస్స జన్తునో;

వితిణ్ణపరలోకస్స, నత్థి పాపం అకారియ’’న్తి. (ఇతివు. ౨౭);

పవత్తీతి యో కరోతి, తస్స సన్తానే ఫలుప్పాదపచ్చయభావేన ఉప్పత్తి. ఏవఞ్హి ‘‘నత్థి కమ్మం, నత్థి కమ్మఫల’’న్తి అకిరియవాదస్స పరిపుణ్ణతా. సతి హి కమ్మఫలే కమ్మానమకిరియభావో కథం భవిస్సతి. సబ్బథాపీతి ‘‘కరోతో’’తిఆదినా వుత్తేన సబ్బప్పకారేనపి.

లబుజన్తి లికుచం. పాపపుఞ్ఞానం కిరియమేవ పటిక్ఖిపతి, న రఞ్ఞా పుట్ఠం సన్దిట్ఠికం సామఞ్ఞఫలం బ్యాకరోతీతి అధిప్పాయో. ఇదఞ్హి అవధారణం విపాకపటిక్ఖేపనివత్తనత్థం. యో హి కమ్మం పటిక్ఖిపతి, తేన అత్థతో విపాకోపి పటిక్ఖిత్తోయేవ నామ హోతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘కమ్మం పటిబాహన్తేనాపీ’’తిఆది (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౭౦-౧౭౨).

పటిరాజూహి అనభిభవనీయభావేన విసేసతో జితన్తి విజితం, ఏకస్స రఞ్ఞో ఆణాపవత్తిదేసో. ‘‘మా మయ్హం విజితే వసథా’’తి అపసాదనా పబ్బజితస్స పబ్బాజనసఙ్ఖాతా విహేఠనాయేవాతి వుత్తం ‘‘విహేఠేతబ్బ’’న్తి. తేన వుత్తస్స అత్థస్స ‘‘ఏవమేత’’న్తి ఉపధారణం సల్లక్ఖణం ఉగ్గణ్హనం, తదమినా పటిక్ఖిపతీతి ఆహ ‘‘సారతో అగ్గణ్హన్తో’’తి. తస్స పన అత్థస్స అద్ధనియభావాపాదనవసేన చిత్తేన సన్ధారణం నిక్కుజ్జనం, తదమినా పటిక్ఖిపతీతి దస్సేతి ‘‘సారవసేనేవ…పే… అట్ఠపేన్తో’’తి ఇమినా. సారవసేనేవాతి ఉత్తమవసేనేవ, అవితథత్తా వా పరేహి అనుచ్చాలితో థిరభూతో అత్థో అఫేగ్గుభావేన సారోతి వుచ్చతి, తంవసేనేవాతి అత్థో. నిస్సరణన్తి వట్టతో నియ్యానం. పరమత్థోతి అవిపరీతత్థో, ఉత్తమస్స వా ఞాణస్సారమ్మణభూతో అత్థో. బ్యఞ్జనం పన తేన ఉగ్గహితఞ్చేవ నిక్కుజ్జితఞ్చ తథాయేవ భగవతో సన్తికే భాసితత్తా.

మక్ఖలిగోసాలవాదవణ్ణనా

౧౬౮. ఉభయేనాతి హేతుపచ్చయపటిసేధవచనేన. ‘‘విజ్జమానమేవా’’తి ఇమినా సభావతో విజ్జమానస్సేవ పటిక్ఖిపనే తస్స అఞ్ఞాణమేవ కారణన్తి దస్సేతి. సంకిలేసపచ్చయన్తి సంకిలిస్సనస్స మలీనస్స కారణం. విసుద్ధిపచ్చయన్తి సంకిలేసతో విసుద్ధియా వోదానస్స పచ్చయం. అత్తకారేతి పచ్చత్తవచనస్స ఏ-కారవసేన పదసిద్ధి యథా ‘‘వనప్పగుమ్బే యథా ఫుసితగ్గే’’తి, (ఖు. పా. ౧౩; సు. ని. ౨౩౬) పచ్చత్తత్థే వా భుమ్మవచనం యథా ‘‘ఇదమ్పిస్స హోతి సీలస్మి’’న్తి (దీ. ని. ౧.౧౯౪), తదేవత్థం దస్సేతి ‘‘అత్తకారో’’తి ఇమినా. సో చ తేన తేన సత్తేన అత్తనా కాతబ్బకమ్మం, అత్తనా నిప్ఫాదేతబ్బపయోగో వా. తేనాహ ‘‘యేనా’’తిఆది. సబ్బఞ్ఞుతన్తి సమ్మాసమ్బోధిం. తన్తి అత్తనా కతకమ్మం. దుతియపదేనాతి ‘‘నత్థి పరకారే’’తి పదేన. పరకారో చ నామ పరస్స వాహసా ఇజ్ఝనకపయోగో. తేన వుత్తం ‘‘యం పరకార’’న్తిఆది. ఓవాదానుసాసనిన్తి ఓవాదభూతమనుసాసనిం, పఠమం వా ఓవాదో, పచ్ఛా అనుసాసనీ. ‘‘పరకార’’న్తి పదస్స ఉపలక్ఖణవసేన అత్థదస్సనఞ్చేతం, లోకుత్తరధమ్మే పరకారావస్సయో నత్థీతి ఆహ ‘‘ఠపేత్వా మహాసత్త’’న్తి. అత్థేవేస లోకియధమ్మే యథా తం అమ్హాకం బోధిసత్తస్స ఆళారుదకే నిస్సాయ పఞ్చాభిఞ్ఞాలోకియసమాపత్తిలాభో, తఞ్చ పచ్ఛిమభవికమహాసత్తం సన్ధాయ వుత్తం, పచ్చేకబోధిసత్తస్సపి ఏత్థేవ సఙ్గహో తేసమ్పి తదభావతో. మనుస్ససోభగ్యతన్తి మనుస్సేసు సుభగభావం. ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన కమ్మవాదస్స, కిరియవాదస్స చ పటిక్ఖిపనేన. జినచక్కేతి ‘‘అత్థి భిక్ఖవే కమ్మం కణ్హం కణ్హవిపాక’’న్తిఆది (అ. ని. ౪.౨౩౨) నయప్పవత్తే కమ్మానం, కమ్మఫలానఞ్చ అత్థితాపరిదీపనే బుద్ధసాసనే. పచ్చనీకకథనం పహారదానసదిసన్తి ‘‘పహారం దేతి నామా’’తి.

యథావుత్తఅత్తకారపరకారాభావతో ఏవ సత్తానం పచ్చత్తపురిసకారో నామ కోచి నత్థీతి సన్ధాయ ‘‘నత్థిపురిసకారే’’తి తస్స పటిక్ఖిపనం దస్సేతుం ‘‘యేనా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘దేవత్తమ్పీ’’తిఆదినా, ‘‘మనుస్ససోభగ్యత’’న్తిఆదినా చ వుత్తప్పకారా. ‘‘బలే పతిట్ఠితా’’తి వత్వా వీరియమేవిధ బలన్తి దస్సేతుం ‘‘వీరియం కత్వా’’తి వుత్తం. సత్తానఞ్హి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయిక నిబ్బానసమ్పత్తిఆవహం వీరియబలం నత్థీతి సో పటిక్ఖిపతి, నిదస్సనమత్తఞ్చేతం వోదానియబలస్స పటిక్ఖిపనం సంకిలేసికస్సాపి బలస్స తేన పటిక్ఖిపనతో. యది వీరియాదీని పురిసకారవేవచనాని, అథ కస్మా తేసం విసుం గహణన్తి ఆహ ‘‘ఇదం నో వీరియేనా’’తిఆది. ఇదం నో వీరియేనాతి ఇదం ఫలం అమ్హాకం వీరియేన పవత్తం. పవత్తవచనపటిక్ఖేపకరణవసేనాతి అఞ్ఞేసం పవత్తవోహారవచనస్స పటిక్ఖేపకరణవసేన. వీరియథామపరక్కమసమ్బన్ధనేన పవత్తబలవాదీనం వాదస్స పటిక్ఖేపకరణవసేన ‘‘నత్థి బల’’న్తి పదమివ సబ్బానిపేతాని తేన ఆదీయన్తీతి అధిప్పాయో. తఞ్చ వచనీయత్థతో వుత్తం, వచనత్థతో పన తస్సా తస్సా కిరియాయ ఉస్సన్నట్ఠేన బలం. సూరవీరభావావహట్ఠేన వీరియం. తదేవ దళ్హభావతో, పోరిసధురం వహన్తేన పవత్తేతబ్బతో చ పురిసథామో. పరం పరం ఠానం అక్కమనవసేన పవత్తియా పురిసపరక్కమోతి వేదితబ్బం.

రూపాదీసు సత్తవిసత్తతాయ సత్తా. అస్ససనపస్ససనవసేన పవత్తియా పాణనతో పాణాతి ఇమినా అత్థేన సమానేపి పదద్వయే ఏకిన్ద్రియాదివసేన పాణే విభజిత్వా సత్తతో విసేసం కత్వా ఏస వదతీతి ఆహ ‘‘ఏకిన్ద్రియో’’తిఆది. భవన్తీతి భూతాతి సత్తపాణపరియాయేపి సతి అణ్డకోసాదీసు సమ్భవనట్ఠేన తతో విసేసావ, తేన వుత్తాతి దస్సేతి ‘‘అణ్డ…పే… వదతీ’’తి ఇమినా. వత్థికోసో గబ్భాసయో. జీవనతో పాణం ధారేన్తో వియ వడ్ఢనతో జీవా. తేనాహ ‘‘సాలియవా’’తిఆది. ఆదిసద్దేన విరుళ్హధమ్మా తిణరుక్ఖా గహితా. నత్థి ఏతేసం సంకిలేసవిసుద్ధీసు వసో సామత్థియన్తి అవసా. తథా అబలా అవీరియా. తేనాహ ‘‘తేస’’న్తిఆది. నియతాతి నియమనా, అఛేజ్జసుత్తావుతస్స అభేజ్జమణినో వియ నియతప్పవత్తితాయ గతిజాతిబన్ధాపవగ్గవసేన నియామోతి అత్థో. తత్థ తత్థాతి తాసు తాసు జాతీసు. ఛన్నం అభిజాతీనం సమ్బన్ధీభూతానం గమనం సమవాయేన సమాగమో. సమ్బన్ధీనిరపేక్ఖోపి భావసద్దో సమ్బన్ధీసహితో వియ పకతియత్థవాచకోతి ఆహ ‘‘సభావోయేవా’’తి, యథా కణ్టకస్స తిక్ఖతా, కపిత్థఫలాదీనం పరిమణ్డలతా, మిగపక్ఖీనం విచిత్తాకారతా చ, ఏవం సబ్బస్సాపి లోకస్స హేతుపచ్చయమన్తరేన తథా తథా పరిణామో అకుత్తిమో సభావోయేవాతి అత్థో. తేన వుత్తం ‘‘యేనా’’తిఆది. పరిణమనం నానప్పకారతాపత్తి. యేనాతి సత్తపాణాదినా. యథా భవితబ్బం, తథేవాతి సమ్బన్ధో.

ఛళభిజాతియో పరతో విత్థారీయిస్సన్తి. ‘‘సుఖఞ్చ దుక్ఖఞ్చ పటిసంవేదేన్తీ’’తి వదన్తో మక్ఖలి అదుక్ఖమసుఖభూమిం సబ్బేన సబ్బం న జానాతీతి వుత్తం ‘‘అఞ్ఞా అదుక్ఖమసుఖభూమి నత్థీతి దస్సేతీ’’తి. అయం ‘‘సుఖఞ్చ దుక్ఖఞ్చ పటిసంవేదేన్తీ’’తి వచనం కరణభావేన గహేత్వా వుత్తా ఆచరియస్స మతి. పోత్థకేసు పన ‘‘అఞ్ఞా సుఖదుక్ఖభూమి నత్థీతి దస్సేతీ’’తి అయమేవ పాఠో దిట్ఠో, న ‘‘అదుక్ఖమసుఖభూమీ’’తి. ఏవం సతి ‘‘ఛస్వేవాభిజాతీసూ’’తి వచనం అధికరణభావేన గహేత్వా ఛసు ఏవ అభిజాతీసు సుఖదుక్ఖపటిసంవేదనం, న తేహి అఞ్ఞత్థ, తాయేవ సుఖదుక్ఖభూమి, న తదఞ్ఞాతి దస్సేతీతి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అయమేవ చ యుత్తతరో పటిక్ఖేపితబ్బస్స అత్థస్స భూమివసేన వుత్తత్తా. యది హి ‘‘సుఖఞ్చ దుక్ఖఞ్చ పటిసంవేదేన్తీ’’తి వచనేన పటిక్ఖేపితబ్బస్స దస్సనం సియా, అథ ‘‘అఞ్ఞా అదుక్ఖమసుఖా నత్థీ’’తి దస్సేయ్య, న ‘‘అదుక్ఖమసుఖభూమీ’’తి దస్సనహేతువచనస్స భూమిఅత్థాభావతో. దస్సేతి చేతం తాసం భూమియా అభావమేవ, తేన విఞ్ఞాయతి అయం పాఠో, అయఞ్చత్థో యుత్తతరోతి.

పముఖయోనీనన్తి మనుస్సేసు ఖత్తియబ్రాహ్మణాదివసేన, తిరచ్ఛానాదీసు సీహబ్యగ్ఘాదివసేన పధానయోనీనం, పధానతా చేత్థ ఉత్తమతా. తేనాహ ‘‘ఉత్తమయోనీన’’న్తి. సట్ఠి సతానీతి ఛ సహస్సాని. ‘‘పఞ్చ చ కమ్మునో సతానీ’’తి పదస్స అత్థదస్సనం ‘‘పఞ్చ కమ్మసతాని చా’’తి. ‘‘ఏసేవ నయో’’తి ఇమినా ‘‘కేవలం తక్కమత్తకేన నిరత్థకం దిట్ఠిం దీపేతీ’’తి ఇమమేవత్థమతిదిసతి. ఏత్థ చ ‘‘తక్కమత్తకేనా’’తి వదన్తో యస్మా తక్కికా అవస్సయభూతతథత్థగ్గహణఅఙ్కుసనయమన్తరేన నిరఙ్కుసతాయ పరికప్పనస్స యం కిఞ్చి అత్తనా పరికప్పితం సారతో మఞ్ఞమానా తథేవ అభినివిస్స తత్థ చ దిట్ఠిగాహం గణ్హన్తి, తస్మా న తేసం దిట్ఠివత్థుస్మిం విఞ్ఞూహి విచారణా కాతబ్బాతి ఇమమధిప్పాయం విభావేతి. కేచీతి ఉత్తరవిహారవాసినో. పఞ్చిన్ద్రియవసేనాతి చక్ఖాదిపఞ్చిన్ద్రియవసేన. తే హి ‘‘చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయసఙ్ఖాతాని ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని ‘పఞ్చ కమ్మానీ’తి తిత్థియా పఞ్ఞపేన్తీ’’తి వదన్తి ‘‘కాయవచీమనోకమ్మాని చ ‘తీణి కమ్మానీ’తి’’. కమ్మన్తి లద్ధీతి తదుభయం ఓళారికత్తా పరిపుణ్ణకమ్మన్తి లద్ధి. మనోకమ్మం అనోళారికత్తా ఉపడ్ఢకమ్మన్తి లద్ధీతి యోజనా. ‘‘ద్వాసట్ఠి పటిపదా’’తి వత్తబ్బే సభావనిరుత్తిం అజానన్తో ‘‘ద్వట్ఠిపటిపదా’’తి వదతీతి ఆహ ‘‘ద్వాసట్ఠి పటిపదా’’తి. సద్దరచకా పన ‘‘ద్వాసట్ఠియా సలోపో, అత్తమా’’తి వదన్తి, తదయుత్తమేవ సభావనిరుత్తియా యోగతో అసిద్ధత్తా. యది హి సా యోగేన సిద్ధా అస్స, ఏవం సభావనిరుత్తియేవ సియా, తథా చ సతి ఆచరియానం మతేన విరుజ్ఝతీతి వదన్తి. ‘‘చుల్లాసీతి సహస్సానీ’’తిఆదికా పన అఞ్ఞత్ర దిట్ఠపయోగా సభావనిరుత్తియేవ. దిస్సతి హి విసుద్ధిమగ్గాదీసు –

‘‘చుల్లాసీతి సహస్సాని, కప్పా తిట్ఠన్తి యే మరూ;

న త్వేవ తేపి తిట్ఠన్తి, ద్వీహి చిత్తేహి సమోహితా’’తి. (విసుద్ధి. ౨.౭౧౫; మహాని. ౧౦, ౩౯);

ఏకస్మిం కప్పేతి చతున్నమసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పానం అఞ్ఞతరభూతే ఏకస్మిం అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పే. తత్థాపి చ వివట్టట్ఠాయీసఞ్ఞితం ఏకమేవ సన్ధాయ ‘‘ద్వట్ఠన్తరకప్పా’’తి వుత్తం. న హి సో అస్సుతసాసనధమ్మో ఇతరే జానాతి బాహిరకానమవిసయత్తా, అజానన్తో ఏవమాహాతి అత్థో.

ఉరబ్భే హనన్తి, హన్త్వా వా జీవితం కప్పేన్తీతి ఓరబ్భికా. ఏస నయో సాకుణికాదీసుపి. లుద్దాతి వుత్తావసేసకా యే కేచి చాతుప్పదజీవికా నేసాదా. మాగవికపదస్మిఞ్హి రోహితాదిమిగజాతియేవ గహితా. బన్ధనాగారే నియోజేన్తీతి బన్ధనాగారికా. కురూరకమ్మన్తాతి దారుణకమ్మన్తా. అయం సబ్బోపి కణ్హకమ్మపసుతతాయ కణ్హాభిజాతీతి వదతి కణ్హస్స ధమ్మస్స అభిజాతి అబ్భుప్పత్తి యస్సాతి కత్వా. భిక్ఖూతి బుద్ధసాసనే భిక్ఖూ. కణ్టకేతి ఛన్దరాగే. సఞ్ఞోగవసేన తేసం పక్ఖిపనం. కణ్టకసదిసఛన్దరాగేన సఞ్ఞుత్తా భుఞ్జన్తీతి హి అధిప్పాయేన ‘‘కణ్టకే పక్ఖిపిత్వా’’తి వుత్తం. కస్మాతి చే? యస్మా ‘‘తే పణీతపణీతే పచ్చయే పటిసేవన్తీ’’తి తస్స మిచ్ఛాగాహో, తస్మా ఞాయలద్ధేపి పచ్చయే భుఞ్జమానా ఆజీవకసమయస్స విలోమగాహితాయ పచ్చయేసు కణ్టకే పక్ఖిపిత్వా ఖాదన్తి నామాతి వదతి కణ్టకవుత్తికాతి కణ్టకేన యథావుత్తేన సహ జీవికా. అయఞ్హిస్స పాళియేవాతి అయం మక్ఖలిస్స వాదదీపనా అత్తనా రచితా పాళియేవాతి యథావుత్తమత్థం సమత్థేతి. కణ్టకవుత్తికా ఏవ నామ ఏకే అపరే పబ్బజితా బాహిరకా సన్తి, తే నీలాభిజాతీతి వదతీతి అత్థో. తే హి సవిసేసం అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా. తథా హి తే కణ్టకే వత్తన్తా వియ భవన్తీతి కణ్టకవుత్తికాతి వుత్తా. నీలస్స ధమ్మస్స అభిజాతి యస్సాతి నీలాభిజాతి. ఏవమితరేసుపి.

అమ్హాకం సఞ్ఞోజనగణ్ఠో నత్థీతి వాదినో బాహిరకపబ్బజితా నిగణ్ఠా. ఏకమేవ సాటకం పరిదహన్తా ఏకసాటకా. కణ్హతో పరిసుద్ధో నీలో, తతో పన లోహితోతిఆదినా యథాక్కమం తస్స పరిసుద్ధం వాదం దస్సేతుం ‘‘ఇమే కిరా’’తిఆది వుత్తం. పణ్డరతరాతి భుఞ్జననహానపటిక్ఖేపాదివతసమాయోగేన పరిసుద్ధతరా కణ్హనీలముపాదాయ లోహితస్సాపి పరిసుద్ధభావేన వత్తబ్బతో. ఓదాతవసనాతి ఓదాతవత్థపరిదహనా. అచేలకసావకాతి ఆజీవకసావకభూతా. తే కిర ఆజీవకలద్ధియా విసుద్ధచిత్తతాయ నిగణ్ఠేహిపి పణ్డరతరా హలిద్దాభానమ్పి పురిమే ఉపాదాయ పరిసుద్ధభావప్పత్తితో. ‘‘ఏవ’’న్తిఆదినా తస్స ఛన్దాగమనం దస్సేతి. నన్దాదీనం సావకభూతా పబ్బజితా ఆజీవకా. తథా ఆజీవకినియో. నన్దాదయో కిర తథారూపం ఆజీవకపటిపత్తిం ఉక్కంసం పాపేత్వా ఠితా, తస్మా నిగణ్ఠేహి ఆజీవకసావకేహి పబ్బజితేహి పణ్డరతరా వుత్తా పరమసుక్కాభిజాతీతి అయం తస్స లద్ధి.

పురిసభూమియోతి పధాననిద్దేసో. ఇత్థీనమ్పి హేతా భూమియో ఏస ఇచ్ఛతేవ. సత్త దివసేతి అచ్చన్తసఞ్ఞోగవచనం, ఏత్తకమ్పి మన్దా మోమూహాతి. సమ్బాధట్ఠానతోతి మాతుకుచ్ఛిం సన్ధాయాహ. రోదన్తి చేవ విరవన్తి చ తమనుస్సరిత్వా. ఖేదనం, కీళనఞ్చ ఖిడ్డాసద్దేనేవ సఙ్గహేత్వా ఖిడ్డాభూమి వుత్తా. పదస్స నిక్ఖిపనం పదనిక్ఖిపనం. యదా తథా పదం నిక్ఖిపితుం సమత్థో, తదా పదవీమంసభూమి నామాతి భావో. వతావతస్స జాననకాలే. భిక్ఖు చ పన్నకోతిఆదిపి తేసం బాహిరకానం పాళియేవ. తత్థ పన్నకోతి భిక్ఖాయ విచరణకో, తేసం వా పటిపత్తియా పటిపన్నకో. జినోతి జిణ్ణో జరావసేన హీనధాతుకో, అత్తనో వా పటిపత్తియా పటిపక్ఖం జినిత్వా ఠితో. సో కిర తథాభూతో ధమ్మమ్పి కస్సచి న కథేసి. తేనాహ ‘‘న కిఞ్చి ఆహా’’తి. ఓట్ఠవదనాదివిప్పకారే కతేపి ఖమనవసేన న కిఞ్చి కథేతీతిపి వదన్తి. అలాభిన్తి ‘‘సో న కుమ్భిముఖా పటిగ్గణ్హాతీ’’తిఆదినా నయేన మహాసీహనాదసుత్తే (దీ. ని. ౧.౩౯౪; మ. ని. ౧.౧౫౫) వుత్తఅలాభహేతుసమాయోగేన అలాభిం. తతోయేవ జిఘచ్ఛాదుబ్బలపరేతతాయ సయనపరాయనట్ఠేన సమణం పన్నభూమీతి వదతి.

ఆజీవవుత్తిసతానీతి సత్తానమాజీవభూతాని జీవికావుత్తిసతాని. ‘‘పరిబ్బాజకసతానీ’’తి వుచ్చమానేపి చేస సభావలిఙ్గమజానన్తో ‘‘పరిబ్బాజకసతే’’తి వదతి. ఏవమఞ్ఞేసుపి. తేనాహ ‘‘పరిబ్బాజకపబ్బజ్జాసతానీ’’తి. నాగభవనం నాగమణ్డలం యథా ‘‘మహింసకమణ్డల’’న్తి. పరమాణుఆది రజో. పసుగ్గహణేన ఏళకజాతి గహితా. మిగగ్గహణేన రురుగవయాది మిగజాతి. గణ్ఠిమ్హీతి ఫళుమ్హి, పబ్బేతి అత్థో. చాతుమహారాజికాదిబ్రహ్మకాయికాదివసేన, తేసఞ్చ అన్తరభేదవసేన బహూ దేవా. తత్థ చాతుమహారాజికానం ఏకచ్చఅన్తరభేదో మహాసమయసుత్తేన (దీ. ని. ౨.౩౩౧) దీపేతబ్బో. ‘‘సో పనా’’తిఆదినా అజానన్తో పనేస బహూ దేవేపి సత్త ఏవ వదతీతి తస్స అప్పమాణతం దస్సేతి. మనుస్సాపి అనన్తాతి దీపదేసకులవంసాజీవాదివిభాగవసేన. పిసాచా ఏవ పేసాచా, తే అపరపేతాదివసేన మహన్తమహన్తా, బహుతరాతి అత్థో. బాహిరకసమయే పన ‘‘ఛద్దన్తదహమన్దాకినియో కువాళియముచలిన్దనామేన వోహరితా’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౧౬౮) ఆచరియేన వుత్తం.

గణ్ఠికాతి పబ్బగణ్ఠికా. పబ్బగణ్ఠిమ్హి హి పవుటసద్దో. మహాపపాతాతి మహాతటా. పారిసేసనయేన ఖుద్దకపపాతసతాని. ఏవం సుపినేసుపి. ‘‘మహాకప్పినో’’తి ఇదం ‘‘మహాకప్పాన’’న్తి అత్థతో వేదితబ్బం. సద్దతో పనేస అజానన్తో ఏవం వదతీతి న విచారణక్ఖమం. తథా ‘‘చుల్లాసీతి సతసహస్సానీ’’తి ఇదమ్పి. సో హి ‘‘చతురాసీతి సతసహస్సానీ’’తి వత్తుమసక్కోన్తో ఏవం వదతి. సద్దరచకా పన ‘‘చతురాసీతియా తులోపో, చస్స చు, రస్స లో, ద్విత్తఞ్చా’’తి వదన్తి. ఏత్తకా మహాసరాతి ఏతప్పమాణవతా మహాసరతో, సత్తమహాసరతోతి వుత్తం హోతి. కిరాతి తస్స వాదానుస్సవనే నిపాతో. పణ్డితోపి…పే… న గచ్ఛతి, కస్మా? సత్తానం సంసరణకాలస్స నియతభావతో.

‘‘అచేలకవతేన వా అఞ్ఞేన వా యేన కేనచీ’’తి వుత్తమతిదిసతి ‘‘తాదిసేనేవా’’తి ఇమినా. తపోకమ్మేనాతి తపకరణేన. ఏత్థాపి ‘‘తాదిసేనేవా’’తి అధికారో. యో…పే… విసుజ్ఝతి, సో అపరిపక్కం కమ్మం పరిపాచేతి నామాతి యోజనా. అన్తరాతి చతురాసీతిమహాకప్పసతసహస్సానమబ్భన్తరే. ఫుస్స ఫుస్సాతి పత్వా పత్వా. వుత్తపరిమాణం కాలన్తి చతురాసీతిమహాకప్పసతసహస్సపమాణం కాలం. ఇదం వుత్తం హోతి – అపరిపక్కం సంసరణనిమిత్తం కమ్మం సీలాదినా సీఘంయేవ విసుద్ధప్పత్తియా పరిపాచేతి నామ. పరిపక్కం కమ్మం ఫుస్స ఫుస్స కాలేన పరిపక్కభావానాపాదనేన బ్యన్తిం విగమనం కరోతి నామాతి. దోణేనాతి పరిమిననదోణతుమ్బేన. రూపకవసేనత్థో లబ్భతీతి వుత్తం ‘‘మితం వియా’’తి. న హాపనవడ్ఢనం పణ్డితబాలవసేనాతి దస్సేతి ‘‘న సంసారో’’తిఆదినా. వడ్ఢనం ఉక్కంసో. హాపనం అవకంసో.

కతసుత్తగుళేతి కతసుత్తవట్టియం. పలేతీతి పరేతి యథా ‘‘అభిసమ్పరాయో’’తి, (మహాని. ౬౯; చూళని. ౮౫; పటి. మ. ౩.౪) ర-కారస్స పన ల-కారం కత్వా ఏవం వుత్తం యథా ‘‘పలిబుద్ధో’’తి (చూళని. ౧౫; మి. ప. ౩.౬). సో చ చురాదిగణవసేన గతియన్తి వుత్తం ‘‘గచ్ఛతీ’’తి. ఇమాయ ఉపమాయ చేస సత్తానం సంసారో అనుక్కమేన ఖీయతేవ, న వడ్ఢతి పరిచ్ఛిన్నరూపత్తాతి ఇమమత్థం విభావేతీతి ఆహ ‘‘సుత్తే ఖీణే’’తిఆది. తత్థేవాతి ఖీయనట్ఠానేయేవ.

అజితకేసకమ్బలవాదవణ్ణనా

౧౭౧. దిన్నన్తి దేయ్యధమ్మసీసేన దానచేతనాయేవ వుత్తా. తంముఖేన చ ఫలన్తి దస్సేతి ‘‘దిన్నస్స ఫలాభావ’’న్తి ఇమినా. దిన్నఞ్హి ముఖ్యతో అన్నాదివత్థు, తం కథమేస పటిక్ఖిపిస్సతి. ఏస నయో యిట్ఠం హుతన్తి ఏత్థాపి. సబ్బసాధారణం మహాదానం మహాయాగో. పాహునభావేన కత్తబ్బసక్కారో పాహునకసక్కారో. ఫలన్తి ఆనిసంసఫలం, నిస్సన్దఫలఞ్చ. విపాకోతి సదిసఫలం. చతురఙ్గసమన్నాగతే దానే ఠానన్తరాదిపత్తి వియ హి ఆనిసంసో, సఙ్ఖబ్రాహ్మణస్స దానే (జా. ౧.౧౦.౩౯) తాణలాభమత్తం వియ నిస్సన్దో, పటిసన్ధిసఙ్ఖాతం సదిసఫలం విపాకో. అయం లోకో, పరలోకోతి చ కమ్మునా లద్ధబ్బో వుత్తో ఫలాభావమేవ సన్ధాయ పటిక్ఖిపనతో. పచ్చక్ఖదిట్ఠో హి లోకో కథం తేన పటిక్ఖిత్తో సియా. ‘‘సబ్బే తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జన్తీ’’తి ఇమినా కారణమాహ, యత్థ యత్థ భవయోనిఆదీసు ఠితా ఇమే సత్తా, తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జన్తి, నిరుదయవినాసవసేన వినస్సన్తీతి అత్థో. తేసూతి మాతాపితూసు. ఫలాభావవసేనేవ వదతి, న మాతాపితూనం, నాపి తేసు ఇదాని కరియమానసక్కారాసక్కారానమభావవసేన తేసం లోకే పచ్చక్ఖత్తా. పుబ్బుళస్స వియ ఇమేసం సత్తానం ఉప్పాదో నామ కేవలో, న చవిత్వా ఆగమనపుబ్బకో అత్థీతి దస్సనత్థం ‘‘నత్థి సత్తా ఓపపాతికా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘చవిత్వా ఉపపజ్జనకా సత్తా నామ నత్థీ’’తి. సమణేన నామ యాథావతో జానన్తేన కస్సచి అకథేత్వా సఞ్ఞతేన భవితబ్బం, అఞ్ఞథా అహోపురిసికా నామ సియా. కిఞ్హి పరో పరస్స కరిస్సతి, తథా చ అత్తనో సమ్పాదనస్స కస్సచి అవస్సయో ఏవ న సియా తత్థ తత్థేవ ఉచ్ఛిజ్జనతోతి ఇమమత్థం సన్ధాయ ‘‘యే ఇమఞ్చ…పే… పవేదేన్తీ’’తి ఆహ. అయం అట్ఠకథావసేసకో అత్థో.

చతూసు మహాభూతేసు నియుత్తో చాతుమహాభూతికో, అత్థమత్తతో పన దస్సేతుం ‘‘చతుమహాభూతమయో’’తి వుత్తం. యథా హి మత్తికాయ నిబ్బత్తం భాజనం మత్తికామయం, ఏవమయమ్పి చతూహి మహాభూతేహి నిబ్బత్తో చతుమహాభూతమయోతి వుచ్చతి. అజ్ఝత్తికపథవీధాతూతి సత్తసన్తానగతా పథవీధాతు. బాహిరపథవీధాతున్తి బహిద్ధా మహాపథవిం, తేన పథవీయేవ కాయోతి దస్సేతి. అనుగచ్ఛతీతి అనుబన్ధతి. ఉభయేనాపీతి పదద్వయేనపి. ఉపేతి ఉపగచ్ఛతీతి బాహిరపథవికాయతో తదేకదేసభూతా పథవీ ఆగన్త్వా అజ్ఝత్తికభావప్పత్తి హుత్వా సత్తభావేన సణ్ఠితా, సా చ మహాపథవీ ఘటాదిగతపథవీ వియ ఇదాని తమేవ బాహిరం పథవికాయం సముదాయభూతం పున ఉపేతి ఉపగచ్ఛతి, సబ్బసో తేన బాహిరపథవికాయేన నిబ్బిసేసతం ఏకీభావమేవ గచ్ఛతీతి అత్థో. ఆపాదీసుపి ఏసేవ నయోతి ఏత్థ పజ్జున్నేన మహాసముద్దతో గహితఆపో వియ వస్సోదకభావేన పునపి మహాసముద్దం, సూరియరంసితో గహితఇన్దగ్గిసఙ్ఖాతతేజో వియ పునపి సూరియరంసిం, మహావాయుక్ఖన్ధతో నిగ్గతమహావాతో వియ పునపి మహావాయుక్ఖన్ధం ఉపేతి ఉపగచ్ఛతీతి పరికప్పనామత్తేన దిట్ఠిగతికస్స అధిప్పాయో.

మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియానీతి మనమేవ ఛట్ఠం యేసం చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయానం, తాని ఇన్ద్రియాని. ఆకాసం పక్ఖన్దన్తి తేసం విసయభావాతి వదన్తి. విసయీగహణేన హి విసయాపి గహితా ఏవ హోన్తి. కథం గణితా మఞ్చపఞ్చమాతి ఆహ ‘‘మఞ్చో చేవ…పే… అత్థో’’తి. ఆళాహనం సుసానన్తి అత్థతో ఏకం. గుణాగుణపదానీతి గుణదోసకోట్ఠాసాని. సరీరమేవ వా పదాని తంతంకిరియాయ పజ్జితబ్బతో. పారావతపక్ఖివణ్ణానీతి పారావతస్స నామ పక్ఖినో వణ్ణాని. ‘‘పారావతపక్ఖవణ్ణానీ’’తి పాఠో, పారావతసకుణస్స పత్తవణ్ణానీతి అత్థో. భస్మన్తాతి ఛారికాపరియన్తా. తేనాహ ‘‘ఛారికావసానమేవా’’తి. ఆహుతిసద్దేనేత్థ ‘‘దిన్నం యిట్ఠం హుత’’న్తి వుత్తప్పకారం దానం సబ్బమ్పి గహితన్తి దస్సేతి ‘‘పాహునకసక్కారాదిభేదం దిన్నదాన’’న్తి ఇమినా, విరూపేకసేసనిద్దేసో వా ఏస. అత్థోతి అధిప్పాయతో అత్థో సద్దతో తస్స అనధిగమితత్తా. ఏవమీదిసేసు. దబ్బన్తి ముయ్హన్తీతి దత్తూ, బాలపుగ్గలా, తేహి దత్తూహి. కిం వుత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘బాలా దేన్తీ’’తిఆది. పాళియం ‘‘లోకో అత్థీ’’తి మతి యేసం తే అత్థికా, ‘‘అత్థీ’’తి చేదం నేపాతికపదం, తేసం వాదో అత్థికవాదో, తం అత్థికవాదం.

తత్థాతి తేసు యథావుత్తేసు తీసు మిచ్ఛావాదీసు. కమ్మం పటిబాహతి అకిరియవాదిభావతో. విపాకం పటిబాహతి సబ్బేన సబ్బం ఆయతిం ఉపపత్తియా పటిక్ఖిపనతో. విపాకన్తి చ ఆనిసంసనిస్సన్దసదిసఫలవసేన తివిధమ్పి విపాకం. ఉభయం పటిబాహతి సబ్బసో హేతుపటిసేధనేనేవ ఫలస్సాపి పటిసేధితత్తా. ఉభయన్తి చ కమ్మం విపాకమ్పి. సో హి ‘‘అహేతూ అప్పచ్చయా సత్తా సంకిలిస్సన్తి, విసుజ్ఝన్తి చా’’తి వదన్తో కమ్మస్స వియ విపాకస్సాపి సంకిలేసవిసుద్ధీనం పచ్చయత్తాభావజోతనతో తదుభయం పటిబాహతి నామ. విపాకో పటిబాహితో హోతి అసతి కమ్మస్మిం విపాకాభావతో. కమ్మం పటిబాహితం హోతి అసతి విపాకే కమ్మస్స నిరత్థకతాపత్తితో. ఇతీతి వుత్తత్థనిదస్సనం. అత్థతోతి సరూపతో, విసుం విసుం తంతందిట్ఠిదీపకభావేన పాళియం ఆగతాపి తదుభయపటిబాహకావాతి అత్థో. పచ్చేకం తివిధదిట్ఠికా ఏవ తే ఉభయపటిబాహకత్తా. ‘‘ఉభయప్పటిబాహకా’’తి హి హేతువచనం హేతుగబ్భత్తా తస్స విసేసనస్స. అహేతుకవాదా చేవాతిఆది పటిఞ్ఞావచనం తప్ఫలభావేన నిచ్ఛితత్తా. తస్మా విపాకపటిబాహకత్తా నత్థికవాదా, కమ్మపటిబాహకత్తా అకిరియవాదా, తదుభయపటిబాహకత్తా అహేతుకవాదాతి యథాలాభం హేతుఫలతాసమ్బన్ధో వేదితబ్బో. యో హి విపాకపటిబాహనేన నత్థికదిట్ఠికో ఉచ్ఛేదవాదీ, సో అత్థతో కమ్మపటిబాహనేన అకిరియదిట్ఠికో, ఉభయపటిబాహనేన అహేతుకదిట్ఠికో చ హోతి. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో.

‘‘యే వా పనా’’తిఆదినా తేసమనుదిట్ఠికానం నియామోక్కన్తివినిచ్ఛయో వుత్తో. తత్థ తేసన్తి పూరణాదీనం. సజ్ఝాయన్తీతి తం దిట్ఠిదీపకం గన్థం యథా తథా తేహి కతం ఉగ్గహేత్వా పఠన్తి. వీమంసన్తీతి తస్స అత్థం విచారేన్తి. ‘‘తేస’’న్తిఆది వీమంసనాకారదస్సనం. ‘‘కరోతో…పే… ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి ఏవం వీమంసన్తానం తేసన్తి సమ్బన్ధో. తస్మిం ఆరమ్మణేతి యథాపరికప్పితే కమ్మఫలాభావాదికే ‘‘కరోతో న కరీయతి పాప’’న్తిఆది నయప్పవత్తాయ మిచ్ఛాదస్సనసఙ్ఖాతాయ లద్ధియా ఆరమ్మణే. మిచ్ఛాసతి సన్తిట్ఠతీతి మిచ్ఛాసతిసఙ్ఖాతా లద్ధిసహగతా తణ్హా సన్తిట్ఠతి. ‘‘కరోతో న కరీయతి పాప’’న్తిఆదివసేన హి అనుస్సవూపలద్ధే అత్థే తదాకారపరివితక్కనేహి సవిగ్గహే వియ సరూపతో చిత్తస్స పచ్చుపట్ఠితే చిరకాలపరిచయేన ‘‘ఏవమేత’’న్తి నిజ్ఝానక్ఖమభావూపగమనే, నిజ్ఝానక్ఖన్తియా చ తథా తథా గహితే పునప్పునం తథేవ ఆసేవన్తస్స బహులీకరోన్తస్స మిచ్ఛావితక్కేన సమానీయమానా మిచ్ఛావాయాముపత్థమ్భితా అతంసభావమ్పి ‘‘తంసభావ’’న్తి గణ్హన్తీ మిచ్ఛాలద్ధిసహగతా తణ్హా ముసా వితథం సరణతో పవత్తనతో మిచ్ఛాసతీతి వుచ్చతి. చతురఙ్గుత్తరటీకాయమ్పి (అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౩౦) చేస అత్థో వుత్తోయేవ. మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదయో వియ హి మిచ్ఛాసతి నామ పాటియేక్కో కోచి ధమ్మో నత్థి, తణ్హాసీసేన గహితానం చతున్నమ్పి అకుసలక్ఖన్ధానమేతం అధివచనన్తి మజ్ఝిమాగమట్ఠకథాయమ్పి సల్లేఖసుత్తవణ్ణనాయం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౮౩) వుత్తం.

చిత్తం ఏకగ్గం హోతీతి యథాసకం వితక్కాదిపచ్చయలాభేన తస్మిం ఆరమ్మణే అవట్ఠితతాయ అనేకగ్గతం పహాయ ఏకగ్గం అప్పితం వియ హోతి, చిత్తసీసేన చేత్థ మిచ్ఛాసమాధి ఏవ వుత్తో. సో హి పచ్చయవిసేసేహి లద్ధభావనాబలో ఈదిసే ఠానే సమాధానపతిరూపకకిచ్చకరోయేవ హోతి వాలవిజ్ఝనాదీసు వియాతి దట్ఠబ్బం. జవనాని జవన్తీతి అనేకక్ఖత్తుం తేనాకారేన పుబ్బభాగియేసు జవనవారేసు పవత్తేసు సన్నిట్ఠానభూతే సబ్బపచ్ఛిమే జవనవారే సత్త జవనాని జవన్తి. ‘‘పఠమజవనే సతేకిచ్ఛా హోన్తి, తథా దుతియాదీసూ’’తి ఇదం ధమ్మసభావదస్సనమేవ, న పన తస్మిం ఖణే తేసం తికిచ్ఛా కేనచి సక్కా కాతున్తి దస్సనం తేస్వేవ ఠత్వా సత్తమజవనస్స అవస్సముప్పజ్జమానస్స నివత్తితుం అసక్కుణేయ్యత్తా, ఏవం లహుపరివత్తే చ చిత్తవారే ఓవాదానుసాసన వసేన తికిచ్ఛాయ అసమ్భవతో. తేనాహ ‘‘బుద్ధానమ్పి అతేకిచ్ఛా అనివత్తినో’’తి. అరిట్ఠకణ్టకసదిసాతి అరిట్ఠభిక్ఖుకణ్టకసామణేరసదిసా, తే వియ అతేకిచ్ఛా అనివత్తినో మిచ్ఛాదిట్ఠిగతికాయేవ జాతాతి వుత్తం హోతి.

తత్థాతి తేసు తీసు మిచ్ఛాదస్సనేసు. కోచి ఏకం దస్సనం ఓక్కమతీతి యస్స ఏకస్మింయేవ అభినివేసో, ఆసేవనా చ పవత్తా, సో ఏకమేవ దస్సనం ఓక్కమతి. కోచి ద్వే, కోచి తీణిపీతి యస్స ద్వీసు, తీసుపి వా అభినివేసో, ఆసేవనా చ పవత్తా, సో ద్వే, తీణిపి ఓక్కమతి, ఏతేన పన వచనేన యా పుబ్బే ‘‘ఇతి సబ్బేపేతే అత్థతో ఉభయప్పటిబాహకా’’తిఆదినా ఉభయప్పటిబాహకతాముఖేన దీపితా అత్థతో సిద్ధా సబ్బదిట్ఠికతా, సా పుబ్బభాగియా. యా పన మిచ్ఛత్తనియామోక్కన్తిభూతా, సా యథాసకం పచ్చయసముదాగమసిద్ధితో భిన్నారమ్మణానం వియ విసేసాధిగమానం ఏకజ్ఝం అనుప్పత్తియా అఞ్ఞమఞ్ఞం అబ్బోకిణ్ణా ఏవాతి దస్సేతి. ‘‘ఏకస్మిం ఓక్కన్తేపీ’’తిఆదినా తిస్సన్నమ్పి దిట్ఠీనం సమానసామత్థియతం, సమానఫలతఞ్చ విభావేతి. సగ్గావరణాదినా హేతా సమానసామత్థియా చేవ సమానఫలా చ, తస్మా తిస్సోపి చేతా ఏకస్స ఉప్పన్నాపి అబ్బోకిణ్ణా ఏవ, ఏకాయ విపాకే దిన్నే ఇతరా తస్సా అనుబలప్పదాయికాయోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘పత్తో సగ్గమగ్గావరణఞ్చేవా’’తిఆదిం వత్వా ‘‘అభబ్బో’’తిఆదినా తదేవత్థం ఆవికరోతి. మోక్ఖమగ్గావరణన్తి నిబ్బానపథభూతస్స అరియమగ్గస్స నివారణం. పగేవాతి పటిక్ఖేపత్థే నిపాతో, మోక్ఖసఙ్ఖాతం పన నిబ్బానం గన్తుం కా నామ కథాతి అత్థో. అపిచ పగేవాతి పా ఏవ, పఠమతరమేవ మోక్ఖం గన్తుమభబ్బో, మోక్ఖగమనతోపి దూరతరమేవాతి వుత్తం హోతి. ఏవమఞ్ఞత్థాపి యథారహం.

‘‘వట్టఖాణు నామేస సత్తో’’తి ఇదం వచనం నేయ్యత్థమేవ, న నీతత్థం. తథా హి వుత్తం పపఞ్చసూదనియం నామ మజ్ఝిమాగమట్ఠకథాయం ‘‘కిం పనేస ఏకస్మింయేవ అత్తభావే నియతో హోతి, ఉదాహు అఞ్ఞస్మిమ్పీతి? ఏకస్మింయేవ నియతో, ఆసేవనవసేన పన భవన్తరేపి తం తం దిట్ఠిం రోచేతియేవా’’తి (మ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౦౩). అకుసలఞ్హి నామేతం అబలం దుబ్బలం, న కుసలం వియ సబలం మహాబలం, తస్మా ‘‘ఏకస్మింయేవ అత్తభావే నియతో’’తి తత్థ వుత్తం. అఞ్ఞథా సమ్మత్తనియామో వియ మిచ్ఛత్తనియామోపి అచ్చన్తికో సియా, న చ అచ్చన్తికో. యదేవం వట్టఖాణుజోతనా కథం యుజ్జేయ్యాతి ఆహ ‘‘ఆసేవనవసేనా’’తిఆది, తస్మా యథా సత్తఙ్గుత్తరపాళియం ‘‘సకిం నిముగ్గోపి నిముగ్గో ఏవ బాలో’’తి [అ. ని. ౭.౧౫ (అత్థతో సమానం)] వుత్తం, ఏవం వట్టఖాణుజోతనాపి వుత్తా. యాదిసే హి పచ్చయే పటిచ్చ అయం తం తం దస్సనం ఓక్కన్తో, పున కదాచి తప్పటిపక్ఖే పచ్చయే పటిచ్చ తతో సీసుక్ఖిపనమస్స న హోతీతి న వత్తబ్బం. తస్మా తత్థ, (మ. ని. అట్ఠ. ౩.౧౦౨) ఇధ చ అట్ఠకథాయం ‘‘ఏవరూపస్స హి యేభుయ్యేన భవతో వుట్ఠానం నామ నత్థీ’’తి యేభుయ్యగ్గహణం కతం, ఇతి ఆసేవనవసేన భవన్తరేపి తంతందిట్ఠియా రోచనతో యేభుయ్యేనస్స భవతో వుట్ఠానం నత్థీతి కత్వా వట్టఖాణుకో నామేస జాతో, న పన మిచ్ఛత్తనియామస్స అచ్చన్తికతాయాతి నీహరిత్వా ఞాతబ్బత్థతాయ నేయ్యత్థమిదం, న నీతత్థన్తి వేదితబ్బం. యం సన్ధాయ అభిధమ్మేపి ‘‘అరహా, యే చ పుథుజ్జనా మగ్గం న పటిలభిస్సన్తి, తే రూపక్ఖన్ధఞ్చ న పరిజానన్తి, వేదనాక్ఖన్ధఞ్చ న పరిజానిస్సన్తీ’’తిఆది (యమ. ౧.ఖన్ధయమక ౨౧౦) వుత్తం. పథవిగోపకోతి యథావుత్తకారణేన పథవిపాలకో. తదత్థం సమత్థేతుం ‘‘యేభుయ్యేనా’’తిఆది వుత్తం.

ఏవం మిచ్ఛాదిట్ఠియా పరమసావజ్జానుసారేన సోతూనం సతిముప్పాదేన్తో ‘‘తస్మా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తస్మాతి యస్మా ఏవం సంసారఖాణుభావస్సాపి పచ్చయో అపణ్ణకజాతో, తస్మా పరివజ్జేయ్యాతి సమ్బన్ధో. అకల్యాణజనన్తి కల్యాణధమ్మవిరహితజనం అసాధుజనం. ఆసీవిసన్తి ఆసుమాగతహలాహలం. భూతికామోతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థానం వసేన అత్తనో గుణేహి వుడ్ఢికామో. విచక్ఖణోతి పఞ్ఞాచక్ఖునా వివిధత్థస్స పస్సకో, ధీరోతి అత్థో.

పకుధకచ్చాయనవాదవణ్ణనా

౧౭౪. ‘‘అకటా’’తి ఏత్థ త-కారస్స ట-కారాదేసోతి ఆహ ‘‘అకతా’’తి, సమేన, విసమేన వా కేనచిపి హేతునా అకతా, న విహితాతి అత్థో. తథా అకటవిధాతి ఏత్థాపి. నత్థి కతవిధో కరణవిధి ఏతేసన్తి అకటవిధా. పదద్వయేనాపి లోకే కేనచి హేతుపచ్చయేన నేసం అనిబ్బత్తభావం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘ఏవం కరోహీ’’తిఆది. ఇద్ధియాపి న నిమ్మితాతి కస్సచి ఇద్ధిమతో చేతోవసిప్పత్తస్స పుగ్గలస్స, దేవస్స, ఇస్సరాదినో చ ఇద్ధియాపి న నిమ్మితా. అనిమ్మాపితాతి కస్సచి అనిమ్మాపితా. కామం సద్దతో యుత్తం, అత్థతో చ పురిమేన సమానం, తథాపి పాళియమట్ఠకథాయఞ్చ అనాగతమేవ అగహేతబ్బభావే కారణన్తి దస్సేతి ‘‘తం నేవ పాళియ’’న్తిఆదినా.

బ్రహ్మజాలసుత్తసంవణ్ణనాయం (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౦) వుత్తత్థమేవ. ఇదమేత్థ యోజనామత్తం – వఞ్ఝాతి హి వఞ్ఝపసువఞ్ఝతాలాదయో వియ అఫలా కస్సచి అజనకా, తేన పథవికాయాదీనం రూపాదిజనకభావం పటిక్ఖిపతి. రూపసద్దాదయో హి పథవికాయాదీహి అప్పటిబద్ధవుత్తికాతి తస్స లద్ధి. పబ్బతస్స కూటమివ ఠితాతి కూటట్ఠా, యథా పబ్బతకూటం కేనచి అనిబ్బత్తితం కస్సచి చ అనిబ్బత్తకం, ఏవమేతేపి సత్తకాయాతి అధిప్పాయో. యమిదం ‘‘బీజతో అఙ్కురాది జాయతీ’’తి వుచ్చతి, తం విజ్జమానమేవ తతో నిక్ఖమతి, న అవిజ్జమానం, ఇతరథా అఞ్ఞతోపి అఞ్ఞస్స ఉపలద్ధి సియా, ఏవమేతేపి సత్తకాయా, తస్మా ఏసికట్ఠాయిట్ఠితాతి. ఠితత్తాతి నిబ్బికారభావేన సుప్పతిట్ఠితత్తా. న చలన్తీతి న వికారమాపజ్జన్తి. వికారాభావతో హి తేసం సత్తన్నం కాయానం ఏసికట్ఠాయిట్ఠితతా, అనిఞ్జనఞ్చ అత్తనో పకతియా అవట్ఠానమేవ. తేనాహ ‘‘న విపరిణమన్తీ’’తి. పకతిన్తి సభావం. అవిపరిణామధమ్మత్తా ఏవ న అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపహనన్తి. సతి హి వికారమాపాదేతబ్బభావే ఉపఘాతకతా సియా, తథా అనుగ్గహేతబ్బభావే సతి అనుగ్గాహకతాపీతి తదభావం దస్సేతుం పాళియం ‘‘నాల’’న్తిఆది వుత్తం. పథవీయేవ కాయేకదేసత్తా పథవికాయో యథా ‘‘సముద్దో దిట్ఠో’’తి, పథవిసమూహో వా కాయసద్దస్స సమూహవాచకత్తా యథా ‘‘హత్థికాయో’’తి. జీవసత్తమానం కాయానం నిచ్చతాయ నిబ్బికారభావతో న హన్తబ్బతా, న ఘాతేతబ్బతా చ, తస్మా నేవ కోచి హన్తా, ఘాతేతా వా అత్థీతి దస్సేతుం పాళియం ‘‘సత్తన్నం త్వేవ కాయాన’’న్తిఆది వుత్తం. యది కోచి హన్తా నత్థి, కథం తేసం సత్థప్పహారోతి తత్థ చోదనాయాహ ‘‘యథా’’తిఆది. తత్థ సత్తన్నం త్వేవాతి సత్తన్నమేవ. ఇతిసద్దో హేత్థ నిపాతమత్తం. పహతన్తి పహరితం. ఏకతోధారాదికం సత్థం. అన్తరేనేవ పవిసతి, న తేసు. ఇదం వుత్తం హోతి – కేవలం ‘‘అహం ఇమం జీవితా వోరోపేమీ’’తి తేసం తథా సఞ్ఞామత్తమేవ, హననఘాతనాది పన పరమత్థతో నత్థేవ కాయానం అవికోపనీయభావతోతి.