౧౧. కేవట్టసుత్తవణ్ణనా

కేవట్టగహపతిపుత్తవత్థువణ్ణనా

౪౮౧. ఏవం సుభసుత్తం సంవణ్ణేత్వా ఇదాని కేవట్టసుత్తం సంవణ్ణేన్తో యథానుపుబ్బం సంవణ్ణనోకాసస్స పత్తభావం విభావేతుం, సుభసుత్తస్సానన్తరం సఙ్గీతస్స సుత్తస్స కేవట్టసుత్తభావం వా పకాసేతుం ‘‘ఏవం మే సుతం…పే… నాళన్దాయన్తి కేవట్టసుత్త’’న్తి ఆహ. పావారికస్సాతి ఏవంనామకస్స సేట్ఠినో. అమ్బవనేతి అమ్బరుక్ఖబహులే ఉపవనే. తం కిర సో సేట్ఠి భగవతో అనుచ్ఛవికం గన్ధకుటిం, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానకుటిమణ్డపాదీని సమ్పాదేత్వా పాకారపరిక్ఖిత్తం ద్వారకోట్ఠకసమ్పన్నం కత్వా బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స నియ్యాతేసి, పురిమవోహారేన పనేస విహారో ‘‘పావారికమ్బవన’’న్త్వేవ వుచ్చతి. ‘‘కేవట్టో’’ తిదం నామమత్తం. ‘‘కేవట్టేహి సంరక్ఖితత్తా, తేసం వా సన్తికే సమ్బుద్ధత్తా’’తి కేచి. గహపతిపుత్తస్సాతి ఏత్థ కామఞ్చేస తదా గహపతిట్ఠానే ఠితో, పితు పనస్స అచిరకాలకతతాయ పురిమసమఞ్ఞాయ ‘‘గహపతిపుత్తో’’త్వేవ వోహరీయతి. తేనాహ ‘‘గహపతిమహాసాలో’’తి, మహావిభవతాయ మహాసారో గహపతీతి అత్థో, ర-కారస్స పన ల-కారం కత్వా ‘‘మహాసాలో’’తి వుత్తం యథా ‘‘పలిబుద్ధో’’తి (చూళని. ౧౫; మి. ప. ౬.౩.౭; జా. అట్ఠ. ౨.౩.౧౦౨) సద్ధో పసన్నోతి పోథుజ్జనికసద్ధావసేన రతనత్తయసద్ధాయ సమన్నాగతో, తతోయేవ రతనత్తయప్పసన్నో. కమ్మకమ్మఫలసద్ధాయ వా సద్ధో, రతనత్తయప్పసాదబహులతాయ పసన్నో. సద్ధాధికత్తాయేవాతి తథాచిన్తాయ హేతువచనం, సద్ధాధికో హి ఉమ్మాదప్పత్తో వియ హోతి.

సమిద్ధాతి సమ్మదేవ ఇద్ధా, విభవసమ్పత్తియా వేపుల్లప్పత్తా సమ్పుణ్ణా, ఆకిణ్ణా బహూ మనుస్సా ఏత్థాతి అత్థం సన్ధాయ ‘‘అంసకూటేనా’’తిఆది వుత్తం. ‘‘ఏహి త్వం భిక్ఖు అన్వద్ధమాసం, అనుమాసం, అనుసంవచ్ఛరం వా మనుస్సానం పసాదాయ ఇద్ధిపాటిహారియం కరోహీ’’తి ఏకస్స భిక్ఖునో ఆణాపనమేవ సమాదిసనం, తం పన తస్మిం ఠానే ఠపనం నామాతి ఆహ ‘‘ఠానన్తరే ఠపేతూ’’తి. ఉత్తరిమనుస్సానన్తి పకతిమనుస్సేహి ఉత్తరితరానం ఉత్తమపురిసానం బుద్ధాదీనం ఝాయీనం, అరియానఞ్చ. ధమ్మతోతి అధిగమధమ్మతో, ఝానాభిఞ్ఞామగ్గఫలధమ్మతోతి అత్థో, నిద్ధారణే చేతం నిస్సక్కవచనం. తతో హి ఇద్ధిపాటిహారియం నిద్ధారేతి. ఏవం ఉత్తరిసద్దం మనుస్ససద్దేన ఏకపదం కత్వా ఇదాని పాటిహారియసద్దేన సమ్బజ్ఝితబ్బం విసుమేవ పదం కరోన్తో ‘‘దసకుసలసఙ్ఖాతతో వా’’తిఆదిమాహ. మనుస్సధమ్మతోతి పకతిమనుస్సధమ్మతో. పజ్జలితపదీపోతి పజ్జలన్తపదీపో. తేలస్నేహన్తి తేలసేచనం. రాజగహసేట్ఠివత్థుస్మిన్తి రాజగహసేట్ఠినో చన్దనపత్తదానవత్థుమ్హి (చూళవ. ౨౫౨). సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేసీతి ‘‘న భిక్ఖవే గిహీనం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఇద్ధిపాటిహారియం దస్సేతబ్బం. యో దస్సేయ్య, ఆపత్తి దుక్కటస్సా’’తి (చూళవ. ౨౫౨) వికుబ్బనిద్ధిపటిక్ఖేపకం ఇదం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసి.

౪౮౨. గుణసమ్పత్తితో అచావనం సన్ధాయ ఏతం వుత్తన్తి దస్సేతి ‘‘న గుణవినాసనేనా’’తి ఇమినా. తేనాహ ‘‘సీలభేద’’న్తిఆది. విసహన్తో నామ నత్థీతి నివారితట్ఠానే ఉస్సహన్తో నామ నత్థి. ఏవమ్పి ఇమినా కారణన్తరేనాయం ఉస్సహన్తోతి దస్సేతుం ‘‘అయం పనా’’తిఆది వుత్తం. యస్మా విస్సాసికో, తస్మా విస్సాసం వడ్ఢేత్వాతి యోజనా. వడ్ఢేత్వాతి చ బ్రూహేత్వా, విభూతం పాకటం కత్వాతి అత్థో.

ఇద్ధిపాటిహారియవణ్ణనా

౪౮౩-౪. ఆదీనవన్తి దోసం. కథం తేన కతా, కత్థ వా ఉప్పన్నాతి ఆహ ‘‘తత్థ కిరా’’తిఆది. ఏకేనాతి గన్ధారేన నామ ఇసినావ. ఏవఞ్హి పుబ్బేనాపరం సంసన్దతీతి. గన్ధారీ నామేసా విజ్జా చూళగన్ధారీ, మహాగన్ధారీతి దువిధా హోతి. తత్థ చూళగన్ధారీ నామ తివస్సతో ఓరం మతసత్తానం ఉపపన్నట్ఠానజాననా విజ్జా. వఙ్గీసవత్థు (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౨౦; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౧౨) చేత్థ సాధకం. మహాగన్ధారీ నామ తస్స చేవ జాననా, తదుత్తరి చ ఇద్ధివిధఞాణకమ్మస్స సాధికా విజ్జా. యేభుయ్యేన హేసా ఇద్ధివిధఞాణకిచ్చం సాధేతి. తస్సా కిర విజ్జాయ సాధకో పుగ్గలో తాదిసే దేసే, కాలే చ మన్తం పరిజప్పేత్వా బహుధాపి అత్తానం దస్సేతి, హత్థిఆదీనిపి దస్సేతి, అదస్సనీయోపి హోతి, అగ్గిథమ్భమ్పి కరోతి, జలథమ్భమ్పి కరోతి, ఆకాసేపి అత్తానం దస్సేతి, సబ్బం ఇన్దజాలసదిసం దట్ఠబ్బం. అట్టోతి దుక్ఖితో బాధితో. తేనాహ ‘‘పీళితో’’తి.

ఆదేసనాపాటిహారియవణ్ణనా

౪౮౫. కామం ‘‘చేతసిక’’న్తి ఇదం యే చేతసి నియుత్తా చిత్తేన సమ్పయుత్తా, తేసం సాధారణవచనం, సాధారణే పన గహితే చిత్తవిసేసో దస్సితో నామ హోతి. సామఞ్ఞజోతనా చ విసేసే అవతిట్ఠతి, తస్మా చేతసికపదస్స యథాధిప్పేతమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సోమనస్సదోమనస్సం అధిప్పేత’’న్తి ఆహ. సోమనస్సగ్గహణేన చేత్థ తదేకట్ఠా రాగాదయో, సద్ధాదయో చ ధమ్మా దస్సితా హోన్తి, దోమనస్సగ్గహణేన దోసాదయో. వితక్కవిచారా పన సరూపేనేవ దస్సితా. పి-సద్దస్స వత్తబ్బసమ్పిణ్డనత్థో సువిఞ్ఞేయ్యోతి ఆహ ‘‘ఏవం తవ మనో’’తి, ఇమినా పకారేన తవ మనో పవత్తోతి అత్థో. కేన పకారేనాతి వుత్తం ‘‘సోమనస్సితో వా’’తిఆది. ‘‘ఏవమ్పి తే మనో’’తి ఇదం సోమనస్సితతాదిమత్తదస్సనం, న పన యేన సోమనస్సితో వా దోమనస్సితో వా, తం దస్సనన్తి తం చిత్తం దస్సేతుం పాళియం ‘‘ఇతిపి తే చిత్త’’న్తి వుత్తం. ఇతిసద్దో చేత్థ నిదస్సనత్థో ‘‘అత్థీతి ఖో కచ్చాన అయమేకో అన్తో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౫; ౩.౯౦) వియ. తేనాహ ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ అత్థ’’న్తి. పి-సద్దో ఇధాపి వుత్తసమ్పిణ్డనత్థో. పరస్స చిన్తం మనతి జానాతి ఏతాయాతి చిన్తామణి న-కారస్స ణ-కారం కత్వా, సా ఏవ పుబ్బపదమన్తరేన మణికా. చిన్తా నామ న చిత్తేన వినా భవతీతి ఆహ ‘‘పరేసం చిత్తం జానాతీ’’తి. ‘‘తస్సా కిర విజ్జాయ సాధకో పుగ్గలో తాదిసే దేసే, కాలే చ మన్తం పరిజప్పిత్వా యస్స చిత్తం జానితుకామో, తస్స దిట్ఠసుతాదివిసేససఞ్జాననముఖేన చిత్తాచారం అనుమినన్తో కథేతీ’’తి కేచి. ‘‘వాచం నిచ్ఛరాపేత్వా తత్థ అక్ఖరసల్లక్ఖణవసేన కథేతీ’’తి అపరే. సా పన విజ్జా పదకుసలజాతకేన (జా. ౧.౯.౪౯ ఆదయో) దీపేతబ్బా.

అనుసాసనీపాటిహారియవణ్ణనా

౪౮౬. పవత్తేన్తాతి పవత్తనకా హుత్వా, పవత్తనవసేన వితక్కేథాతి వుత్తం హోతి. ఏవన్తి హి యథానుసిట్ఠాయ అనుసాసనియా విధివసేన, పటిసేధవసేన చ పవత్తిఆకారపరామసనం, సా చ అనుసాసనీ సమ్మావితక్కానం, మిచ్ఛావితక్కానఞ్చ పవత్తిఆకారదస్సనవసేన తత్థ ఆనిసంసస్స, ఆదీనవస్స చ విభావనత్థం పవత్తతి. అనిచ్చసఞ్ఞమేవ, న నిచ్చసఞ్ఞం. పటియోగీనివత్తనత్థఞ్హి ఏవ-కారగ్గహణం. ఇధాపి ఏవం-సద్దస్స అత్థో, పయోజనఞ్చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇదం-గహణేపి ఏసేవ నయో. పఞ్చకామగుణికరాగన్తి నిదస్సనమత్తం తదఞ్ఞరాగస్స చేవ దోసాదీనఞ్చ పహానస్స ఇచ్ఛితత్తా, తప్పహానస్స చ తదఞ్ఞరాగాదిఖేపనస్స ఉపాయభావతో దుట్ఠలోహితవిమోచనస్స పుబ్బదుట్ఠమంసఖేపనూపాయతా వియ. లోకుత్తరధమ్మమేవాతి అవధారణం పటిపక్ఖభావతో సావజ్జధమ్మనివత్తనపరం దట్ఠబ్బం తస్సాధిగమూపాయానిసంసభూతానం తదఞ్ఞేసం అనవజ్జధమ్మానం నానన్తరికభావతో. ఇద్ధివిధం ఇద్ధిపాటిహారియన్తి దస్సేతి ఇద్ధియేవ పాటిహారియన్తి కత్వా. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో.

పాటిహారియపదస్స పన వచనత్థం (ఉదా. అట్ఠ. పఠమబోధిసుత్తవణ్ణనా; ఇతివు. అట్ఠ. నిదానవణ్ణనా) ‘‘పటిపక్ఖహరణతో, రాగాదికిలేసాపనయనతో పాటిహారియ’’న్తి వదన్తి, భగవతో పన పటిపక్ఖా రాగాదయో న సన్తి యే హరితబ్బా. పుథుజ్జనానమ్పి విగతుపక్కిలేసే అట్ఠఙ్గగుణసమన్నాగతే చిత్తే హతపటిపక్ఖే ఇద్ధివిధం పవత్తతి, తస్మా తత్థ పవత్తవోహారేన చ న సక్కా ఇధ ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వత్తుం. సచే పన మహాకారుణికస్స భగవతో వేనేయ్యగతా చ కిలేసా పటిపక్ఖా, తేసం హరణతో ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వుత్తం, ఏవం సతి యుత్తమేతం. అథ వా భగవతో చేవ సాసనస్స చ పటిపక్ఖా తిత్థియా, తేసం హరణతో పాటిహారియం. తే హి దిట్ఠిహరణవసేన, దిట్ఠిప్పకాసనే అసమత్థభావేన చ ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీహి హరితా అపనీతా హోన్తీతి. ‘‘పటీ’’తి వా అయం సద్దో ‘‘పచ్ఛా’’తి ఏతస్స అత్థం బోధేతి ‘‘తస్మిం పటిపవిట్ఠమ్హి, అఞ్ఞో ఆగఞ్ఛి బ్రాహ్మణో’’తి (సు. ని. ౯౮౫; చూళని. ౪) పారాయనసుత్తపదే వియ, తస్మా సమాహితే చిత్తే విగతుపక్కిలేసే చ కతకిచ్చేన పచ్ఛా హరితబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి పటిహారియం, అత్తనో వా ఉపక్కిలేసేసు చతుత్థజ్ఝానమగ్గేహి హరితేసు పచ్ఛా హరణం పటిహారియం, ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనియో చ విగతుపక్కిలేసేన కతకిచ్చేన చ సత్తహితత్థం పున పవత్తేతబ్బా, హరితేసు చ అత్తనో ఉపక్కిలేసేసు పరసత్తానం ఉపక్కిలేసహరణాని హోన్తీతి పటిహారియాని నామ భవన్తి, పటిహారియమేవ పాటిహారియం. పటిహారియే వా ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనిసముదాయే భవం ఏకేకం ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వుచ్చతి. పటిహారియం వా చతుత్థజ్ఝానం, మగ్గో చ పటిపక్ఖహరణతో, తత్థ జాతం, తస్మిం వా నిమిత్తభూతే, తతో వా ఆగతన్తి పాటిహారియం, ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీహి వా పరసన్తానే పసాదాదీనం పటిపక్ఖస్స కిలేసస్స హరణతో వుత్తనయేన పాటిహారియం. సతతం ధమ్మదేసనాతి సబ్బకాలం దేసేతబ్బధమ్మదేసనా.

ఇద్ధిపాటిహారియేనాతి సహాదియోగే కరణవచనం, తేన సద్ధిం ఆచిణ్ణన్తి అత్థో. ఇతరత్థాపి ఏస నయో. ధమ్మసేనాపతిస్స ఆచిణ్ణన్తి యోజేతబ్బం. తమత్థం ఖన్ధకవత్థునా సాధేన్తో ‘‘దేవదత్తే’’తిఆదిమాహ. గయాసీసేతి గయాగామస్స అవిదూరే గయాసీసనామకో హత్థికుమ్భసదిసో పిట్ఠిపాసాణో అత్థి, యత్థ భిక్ఖుసహస్సస్సపి ఓకాసో హోతి, తస్మిం పిట్ఠిపాసాణే. ‘‘చిత్తాచారం ఞత్వా’’తి ఇమినా ఆదేసనాపాటిహారియం దస్సేతి, ‘‘ధమ్మం దేసేసీ’’తి ఇమినా అనుసాసనీపాటిహారియం, ‘‘వికుబ్బనం దస్సేత్వా’’తి ఇమినా ఇద్ధిపాటిహారియం. మహానాగాతి మహాఖీణాసవా అరహన్తో. ‘‘నాగో’’తి హి అరహతో అధివచనం నత్థి ఆగు పాపమేతస్సాతి కత్వా. యథాహ సభియసుత్తే –

‘‘ఆగుం న కరోతి కిఞ్చి లోకే,

సబ్బసంయోగే విసజ్జ బన్ధనాని;

సబ్బత్థ న సజ్జతీ విముత్తో,

నాగో తాది పవుచ్చతే తథత్తా’’తి. (సు. ని. ౫౨౭; మహాని. ౮౦; చూళని. ౨౭, ౧౩౯);

అట్ఠకథాయం పనేత్థ ‘‘ధమ్మసేనాపతిస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా పఞ్చసతా భిక్ఖూ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు. మహామోగ్గల్లానస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా అరహత్తఫలే’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౮౬) వుత్తం. సఙ్ఘభేదకక్ఖన్ధకపాళియం పన ‘‘అథ ఖో తేసం భిక్ఖూనం ఆయస్మతా సారిపుత్తేన ఆదేసనాపాటిహారియానుసాసనియా, ఆయస్మతా చ మహామోగ్గల్లానేన ఇద్ధిపాటిహారియానుసాసనియా ఓవదియమానానం అనుసాసియమానానం విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాది ‘యం కిఞ్చి సముదయధమ్మం, సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’న్తి’’ (చూళవ. ౩౪౫) ఉభిన్నమ్పి థేరానం ధమ్మదేసనాయ తేసం ధమ్మచక్ఖుపటిలాభోవ దస్సితో, తయిదం విసదిసవచనం దీఘభాణకానం, ఖన్ధకభాణకానఞ్చ మతిభేదేనాతి దట్ఠబ్బం. సఙ్గాహకభాసితా హి అయం పాళి, అట్ఠకథా చ తేహేవ సఙ్గహమారోపితా, అపిచ పాళియం ఉపరిమగ్గఫలమ్పి సఙ్గహేత్వా ‘‘ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాదీ’’తి వుత్తం యథా తం బ్రహ్మాయుసుత్తే, (మ. ని. ౨.౩౪౩) చూళరాహులోవాదసుత్తే (మ. ని. ౩.౪౧౬) చాతి వేదితబ్బం.

‘‘అనుసాసనీపాటిహారియం పన బుద్ధానం సతతం ధమ్మదేసనా’’తి సాతిసయతాయ వుత్తం. సఉపారమ్భాని యథావుత్తేన పతిరూపకేన ఉపారమ్భితబ్బతో. సదోసాని పరారోపితదోససముచ్ఛిన్దనస్స అనుపాయభావతో. సదోసత్తా ఏవ అద్ధానం న తిట్ఠన్తి చిరకాలట్ఠాయీని న హోన్తి. అద్ధానం అతిట్ఠనతో న నియ్యన్తీతి ఫలేన హేతునో అనుమానం. అనియ్యానికతాయ హి తాని అనద్ధనియాని. అనుసాసనీపాటిహారియం అనుపారమ్భం విసుద్ధిప్పభవతో, విసుద్ధినిస్సయతో చ. తతోయేవ నిద్దోసం. న హి తత్థ పుబ్బాపరవిరోధాదిదోససమ్భవో అత్థి. నిద్దోసత్తా ఏవ అద్ధానం తిట్ఠతి పరప్పవాదవాతేహి, కిలేసవాతేహి చ అనుపహన్తబ్బతో. అద్ధానం తిట్ఠనతో నియ్యాతీతి ఇధాపి ఫలేన హేతునో అనుమానం. నియ్యానికతాయ హి తం అద్ధనియం. తస్మాతి యథావుత్తకారణతో, తేన చ ఉపారమ్భాదిం, అనుపారమ్భాదిఞ్చాతి ఉభయం యథాక్కమం ఉభయత్థ గారయ్హపాసంసభావానం హేతుభావేన పచ్చామసతి.

భూతనిరోధేసకవత్థువణ్ణనా

౪౮౭. అనియ్యానికభావదస్సనత్థన్తి యస్మా మహాభూతపరియేసకో భిక్ఖు పురిమేసు ద్వీసు పాటిహారియేసు వసిప్పత్తో సుకుసలోపి సమానో మహాభూతానం అపరిసేసనిరోధసఙ్ఖాతం నిబ్బానం నావబుజ్ఝి, తస్మా తదుభయాని నియ్యానావహత్తాభావతో అనియ్యానికానీతి తేసం అనియ్యానికభావదస్సనత్థం. నియ్యానికభావదస్సనత్థన్తి అనుసాసనీపాటిహారియం తక్కరస్స ఏకన్తతో నియ్యానావహన్తి తస్సేవ నియ్యానికభావదస్సనత్థం.

ఏవం ఏతిస్సా దేసనాయ ముఖ్యపయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని అనుసఙ్గికపయోజనం దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. నియ్యానమేవ హి ఏతిస్సా దేసనాయ ముఖ్యపయోజనం తస్స తదత్థభావతో. బుద్ధానం పన మహన్తభావో అనుసఙ్గికపయోజనం అత్థాపత్తియావ గన్తబ్బతో. కీదిసో నామేస భిక్ఖూతి ఆహ ‘‘యో మహాభూతే’’తిఆది. పరియేసన్తోతి అపరియేసం నిరుజ్ఝనవసేన మహాభూతే గవేసన్తో, తేసం అనవసేసనిరోధం వీమంసన్తోతి వుత్తం హోతి. విచరిత్వాతి ధమ్మతాయ చోదియమానో పరిచరిత్వా. ధమ్మతాసిద్ధం కిరేతం, యదిదం తస్స భిక్ఖునో తథా విచరణం యథా అభిజాతియం మహాపథవికమ్పాది. విస్సజ్జోకాసన్తి విస్సజ్జట్ఠానం, ‘‘విస్సజ్జకర’’న్తిపి పాఠో, విస్సజ్జకన్తి అత్థో. తస్మాతి బుద్ధమేవ పుచ్ఛిత్వా నిక్కఙ్ఖత్తా, తస్సేవ విస్సజ్జితుం సమత్థతాయాతి వుత్తం హోతి. మహన్తభావప్పకాసనత్థన్తి సదేవకే లోకే అనఞ్ఞసాధారణస్స బుద్ధానం మహన్తభావస్స మహానుభావతాయ దీపనత్థం. ఇదఞ్చ కారణన్తి ‘‘సబ్బేసమ్పి బుద్ధానం సాసనే ఏదిసో ఏకో భిక్ఖు తదానుభావప్పకాసకో హోతీ’’తి ఇమమ్పి కారణం.

కత్థాతి నిమిత్తే భుమ్మం, కస్మిం ఠానే కారణభూతేతి అత్థం దస్సేతుం ‘‘కిం ఆగమ్మా’’తి వుత్తం, కిం ఆరమ్మణం పచ్చయభూతం అధిగన్త్వా అధిగమనహేతూతి అత్థో. తేనాహ ‘‘కిం పత్తస్సా’’తి. కిమారమ్మణం పత్తస్స పుగ్గలస్స నిరుజ్ఝన్తీతి సమ్బన్ధో, హేతుగబ్భవిసేసనమేతం. తేతి మహాభూతా. అప్పవత్తివసేనాతి పున అనుప్పజ్జనవసేన. సబ్బాకారేనాతి వచనత్థలక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠాన-సముట్ఠానకలాపచుణ్ణనానత్తేకత్తవినిబ్భోగా- వినిబ్భోగసభాగ-విసభాగఅజ్ఝత్తికబాహిరసఙ్గహపచ్చయసమన్నాహారపచ్చయవిభాగాకారతో, ససమ్భారసఙ్ఖేపససమ్భారవిభత్తిసలక్ఖణసఙ్ఖేపసలక్ఖణవిభత్తిఆకారతో చాతి సబ్బేన ఆకారేన.

౪౮౮. దిబ్బన్తి ఏత్థ పఞ్చహి కామగుణేహి సమఙ్గీభూతా హుత్వా విచరన్తి, కీళన్తి, జోతేన్తి చాతి దేవా, దేవలోకా. తే యన్తి ఉపగచ్ఛన్తి ఏతేనాతి దేవయానియో యథా ‘‘నియ్యానికా’’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౯౭) ఏత్థ అనీయసద్దో కత్వత్థే, తథా ఇధ కరణత్థేతి దట్ఠబ్బం. తథా హి వుత్తం ‘‘తేన హేసా’’తిఆది. వసం వత్తేన్తోతి ఏత్థ వసవత్తనం నామ యథిచ్ఛితట్ఠానగమనం. తన్తి ఇద్ధివిధఞాణం. చత్తారో మహారాజానో ఏతేసం ఇస్సరాతి చాతుమహారాజికా. కస్మా పనేస సమీపే ఠితం సదేవకలోకపజ్జోతం భగవన్తం అపుచ్ఛిత్వా దూరే దేవే ఉపసఙ్కమీతి చోదనమపనేతి ‘‘సమీపే ఠిత’’న్తిఆదినా. ‘‘యే దేవా మగ్గఫలలాభినో, తేపి తమత్థం ఏకదేసేన జానేయ్యుం, బుద్ధవిసయో పనాయం పఞ్హో పుచ్ఛితో’’తి చిన్తేత్వా ‘‘న జానామా’’తి ఆహంసు. తేనాహ ‘‘బుద్ధవిసయే’’తిఆది. న లబ్భాతి న సక్కా, అజ్ఝోత్థరణం నామేత్థ పుచ్ఛాయ నిబ్బాధనన్తి వుత్తం ‘‘పునప్పునం పుచ్ఛతీ’’తి. ‘‘హత్థతో మోచేస్సామా’’తి వోహారవసేన వుత్తం, హన్ద నం దూరమపనేస్సామాతి వుత్తం హోతి. అభిక్కన్తతరాతి ఏత్థ అభిసద్దో అతిసద్దత్థోతి ఆహ ‘‘అతిక్కన్తతరా’’తి, రూపసమ్పత్తియా చేవ పఞ్ఞాపటిభానాదిగుణేహి చ అమ్హే అభిభుయ్య పరేసం కామనీయతరాతి అత్థో. పణీతతరాతి ఉళారతరా. తేన వుత్తం ‘‘ఉత్తమతరా’’తి.

౪౯౧-౪౯౩. సహస్సక్ఖో పన సక్కో అభిసమేతావీ ఆగతఫలో విఞ్ఞాతసాసనో, సో కస్మా తం భిక్ఖుం ఉపాయేన నియ్యోజేసీతి అనుయోగమపనేతి ‘‘అయం పన విసేసో’’తిఆదినా.

ఖజ్జోపనకన్తి రత్తిం జలన్తం ఖుద్దకకిమిం. ధమన్తో వియాతి ముఖవాతం దేన్తో వియ. అత్థి చేవాతి ఏదిసో మహాభూతపరియేసకో పుగ్గలో నామ విజ్జమానో ఏవ భవేయ్య, మయా అపేసితోయేవ పచ్ఛా జానిస్సతీతి అధిప్పాయో. తతోతి తథా చిన్తనతో పరం. ఇద్ధివిధఞాణస్సేవ అధిప్పేతత్తా దేవయానియసదిసోవ. ‘‘దేవయానియమగ్గోతి వా…పే… అభిఞ్ఞాఞాణన్తి వా సబ్బమేతం ఇద్ధివిధఞాణస్సేవ నామ’’న్తి ఇదం పాళియం, అట్ఠకథాసు చ తత్థ తత్థ ఆగతరుళ్హినామవసేన వుత్తం. సబ్బాసుపి హి అభిఞ్ఞాసు దేవయానియమగ్గాదిఏకచిత్తక్ఖణికఅప్పనాదినామం యథారహం సమ్భవతి.

౪౯౪. ఆగమనపుబ్బభాగే నిమిత్తన్తి బ్రహ్మునో ఆగమనస్స పుబ్బభాగే ఉప్పజ్జనకనిమిత్తం. ఉదయతో పుబ్బభాగేతి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ఇమేతి బ్రహ్మకాయికా. వేయ్యాకరణేనాతి బ్యాకరణేన. అనారద్ధచిత్తోతి అనారాధితచిత్తో అతుట్ఠచిత్తో. వాదన్తి దోసం. విక్ఖేపన్తి వాచాయ వివిధా ఖేపనం.

౪౯౫. కుహకత్తాతి వుత్తనయేన అభూతతో అఞ్ఞేసం విమ్హాపేతుకామత్తా. ‘‘గుహకత్తా’’తి పఠిత్వా గుయ్హితుకామత్తాతి అత్థమ్పి వదన్తి కేచి.

తీరదస్సీసకుణూపమావణ్ణనా

౪౯౭. పదేసేనాతి ఏకదేసేన, ఉపాదిన్నకేన సత్తసన్తానపరియాపన్నేనాతి అత్థో. అనుపాదిన్నకేపీతి అనిన్ద్రియబద్ధేపి. నిప్పదేసతోతి అనవసేసతో. తస్మాతి తథా పుచ్ఛితత్తా, పుచ్ఛాయ అయుత్తభావతోతి అధిప్పాయో. పుచ్ఛామూళ్హస్సాతి పుచ్ఛితుమజాననతో పుచ్ఛాయ సమ్మూళ్హస్స. వితథపఞ్హో హి ‘‘పుచ్ఛామూళ్హో’’తి వుచ్చతి యథా ‘‘మగ్గమూళ్హో’’తి. పుచ్ఛాయ దోసం దస్సేత్వాతి తేన కతపుచ్ఛాయ పుచ్ఛితాకారే దోసం విభావేత్వా. పుచ్ఛావిస్సజ్జనన్తి తథా సిక్ఖాపితాయ అవితథపుచ్ఛాయ విస్సజ్జనం. యస్మా విస్సజ్జనం నామ పుచ్ఛానురూపం, పుచ్ఛాసభాగేన విస్సజ్జేతబ్బతో, న చ తథాగతా విరజ్ఝిత్వా కతపుచ్ఛానురూపం విరజ్ఝిత్వావ విస్సజ్జేన్తి, అత్థసభాగతాయ చ విస్సజ్జనస్స పుచ్ఛకా తదత్థం అనవబుజ్ఝన్తా సమ్ముయ్హన్తి, తస్మా పుచ్ఛం సిక్ఖాపేత్వా అవితథపుచ్ఛాయ విస్సజ్జనం బుద్ధానమాచిణ్ణన్తి వేదితబ్బం. తేనాహ ‘‘కస్మా’’తిఆది. దువిఞ్ఞాపయోతి యథావుత్తకారణేన దువిఞ్ఞాపేతబ్బో.

౪౯౮. న పతిట్ఠాతీతి పచ్చయం కత్వా న పతిట్ఠహతి. ‘‘కత్థా’’తి ఇదం నిమిత్తే భుమ్మన్తి ఆహ ‘‘కిం ఆగమ్మా’’తి. అప్పతిట్ఠాతి అప్పచ్చయా, సబ్బేన సబ్బం సముచ్ఛిన్నకారణాతి అత్థో. ఉపాదిన్నంయేవాతి ఇన్ద్రియబద్ధమేవ. యస్మా ఏకదిసాభిముఖం సన్తానవసేన బహుధా సణ్ఠితే రూపప్పబన్ధే దీఘసఞ్ఞా, తముపాదాయ తతో అప్పకం సణ్ఠితే రస్ససఞ్ఞా, తదుభయఞ్చ విసేసతో రూపగ్గహణముఖేన గయ్హతి, తస్మా ‘‘సణ్ఠానవసేనా’’తిఆది వుత్తం. అప్పపరిమాణే రూపసఙ్ఘాతే అణుసఞ్ఞా, తదుపాదాయ తతో మహతి థూలసఞ్ఞా, ఇదమ్పి ద్వయం విసేసతో రూపగ్గహణముఖేన గయ్హతీతి ఆహ ‘‘ఇమినాపీ’’తిఆది. ‘‘పి-సద్దేన చేత్థ ‘సణ్ఠానవసేన ఉపాదారూపం వుత్త’’న్తి ఏత్థాపి వణ్ణమత్తమేవ కథితన్తి ఇమమత్థం సముచ్చినాతీ’’తి వదన్తి. వణ్ణసద్దో హేత్థ రూపాయతనపరియాయోవ. సుభన్తి సున్దరం, ఇట్ఠన్తి అత్థో. అసుభన్తి అసున్దరం, అనిట్ఠన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణం పనేవం కథిత’’న్తి. దీఘం రస్సం అణుం థూలం సుభాసుభన్తి తీసుపి ఠానేసు రూపాయతనముఖేన ఉపాదారూపస్సేవ గహణం భూతరూపానం విసుం గహితత్తాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘కత్థ ఆపో చ పథవీ, తేజో వాయో న గాధతీ’’తి హి భూతరూపాని విసుం గయ్హన్తి. నామన్తి వేదనాదిక్ఖన్ధచతుక్కం. తఞ్హి ఆరమ్మణాభిముఖం నమనతో, నామకరణతో చ ‘‘నామ’’న్తి వుచ్చతి. హేట్ఠా ‘‘దీఘం రస్స’’న్తిఆదినా వుత్తమేవ ఇధ రుప్పనట్ఠేన రూపసఞ్ఞాయ గహితన్తి దస్సేతి ‘‘దీఘాదిభేద’’న్తి ఇమినా. ఆదిసద్దేన ఆపాదీనఞ్చ సఙ్గహో. యస్మా వా దీఘాదిసమఞ్ఞా న రూపాయతనవత్థుకావ, అథ ఖో భూతరూపవత్థుకాపి. తథా హి సణ్ఠానం ఫుసనముఖేనపి గయ్హతి, తస్మా దీఘరస్సాదిగ్గహణేన భూతరూపమ్పి గయ్హతేవాతి ఇమమత్థం విఞ్ఞాపేతుం ‘‘దీఘాదిభేదం రూప’’ మిచ్చేవ వుత్తం. కిం ఆగమ్మాతి కిం అధిగన్త్వా కిస్స అధిగమనహేతు. ‘‘ఉపరుజ్ఝతీ’’తి ఇదం అనుప్పాదనిరోధం సన్ధాయ వుత్తం, న ఖణనిరోధన్తి ఆహ ‘‘అసేసమేతం నప్పవత్తతీ’’తి.

౪౯౯. తత్ర వేయ్యాకరణం భవతీతి అనుసన్ధివచనమత్తం చుణ్ణియపాఠం వత్వా వేయ్యాకరణవచనభూతం విఞ్ఞాణన్తిఆదిం సిలోకమాహాతి అధిప్పాయో. విఞ్ఞాతబ్బన్తి విసిట్ఠేన ఞాణేన ఞాతబ్బం, సబ్బఞాణుత్తమేన అరియమగ్గఞాణేన పచ్చక్ఖతో జానితబ్బన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘నిబ్బానస్సేతం నామ’’న్తి. నిదస్సీయతేతి నిదస్సనం, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం, న నిదస్సనం అనిదస్సనం, అచక్ఖువిఞ్ఞేయ్యన్తి అత్థం వదన్తి. నిదస్సనం వా ఉపమా, తదేతస్స నత్థీతి అనిదస్సనం. న హి నిబ్బానస్స నిచ్చస్స ఏకభూతస్స అచ్చన్తపణీతసభావస్స సదిసం నిదస్సనం కుతోచి లబ్భతీతి. యం అహుత్వా సమ్భోతి, హుత్వా పటివేతి, తం సఙ్ఖతం ఉదయవయన్తేహి సఅన్తం, అసఙ్ఖతస్స పన నిబ్బానస్స నిచ్చస్స తే ఉభోపి అన్తా న సన్తి, తతో ఏవ నవభావాపగమసఙ్ఖాతా జరతాపి తస్స నత్థీతి వుత్తం ‘‘ఉప్పాదన్తో వా’’తిఆది. తత్థ ఉప్పాదన్తోతి ఉప్పాదావత్థా. వయన్తోతి భఙ్గావత్థా. ఠితస్స అఞ్ఞథత్తన్తోతి జరతా వుత్తా. అవసేసగ్గహణేన ఠితావత్థా అనుఞ్ఞాతా హోతి. తిత్థస్సాతి పానతిత్థస్స. తత్థ నిబ్బచనం దస్సేతి ‘‘తఞ్హీ’’తిఆదినా. పపన్తీతి పకారేన పివన్తి. తథా హి ఆచరియేన వుత్తం ‘‘పపన్తి ఏత్థాతి పపన్తి వుత్తం. ఏత్థ హి పపన్తి పానతిత్థ’’న్తి (దీ. ని. టీ. ౧.౪౯౯) నిరుత్తినయేన, యథారుతలక్ఖణేన వా ప-కారస్స భ-కారో కతో.సబ్బతోతి సబ్బకమ్మట్ఠానముఖతో. తేనాహ ‘‘అట్ఠతింసాయ కమ్మట్ఠానేసు యేన యేన ముఖేనా’’తి. అయం అట్ఠకథాతో అపరో నయో – పకారేన భాసనం జోతనం పభా, సబ్బతో పభా అస్సాతి సబ్బతోపభం, కేనచి అనుపక్కిలిట్ఠతాయ సమన్తతో పభస్సరం విసుద్ధన్తి అత్థో. ఏత్థ నిబ్బానేతి నిమిత్తే భుమ్మం దస్సేతి ‘‘ఇదం నిబ్బానం ఆగమ్మా’’తి ఇమినా. యేన నిబ్బానమధిగతం, తం సన్తతిపరియాపన్నానంయేవ ఇధ అనుప్పాదనిరోధో అధిప్పేతోతి వుత్తం ‘‘ఉపాదిన్నకధమ్మజాతం నిరుజ్ఝతి, అప్పవత్తం హోతీ’’తి.

తత్థాతి యదేతం ‘‘విఞ్ఞాణస్స నిరోధేనా’’తి పదం వుత్తం, తస్మిం. విఞ్ఞాణం ఉద్ధరతి తస్స విభజ్జితబ్బత్తా. చరిమకవిఞ్ఞాణన్తి అరహతో చుతిచిత్తసఙ్ఖాతం పరినిబ్బానచిత్తం. అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణన్తి పుఞ్ఞాదిఅభిసఙ్ఖారచిత్తం. ఏత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీతి ఏతస్మిం నిబ్బానే ఏతం నామరూపం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా నిరుజ్ఝతి. తేనాహ ‘‘విజ్ఝాత…పే… భావం యాతీ’’తి. విజ్ఝాతదీపసిఖా వియాతి నిబ్బుతదీపసిఖా వియ. ‘‘అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్సాపీ’’తిఆదినా సఉపాదిసేసనిబ్బానధాతుముఖేన అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతుమేవ వదతి నామరూపస్స అనవసేసతో ఉపరుజ్ఝనస్స అధిప్పేతత్తా. తేన వుత్తం ‘‘అనుప్పాదవసేన ఉపరుజ్ఝతీ’’తి. సోతాపత్తిమగ్గఞాణేనాతి కత్తరి, కరణే వా కరణవచనం, నిరోధేనాతి పన హేతుమ్హి. ఏత్థాతి నిబ్బానే. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవ.

ఇతి సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ పరమసుఖుమగమ్భీరదురనుబోధత్థపరిదీపనాయ సువిమలవిపులపఞ్ఞావేయ్యత్తియజననాయ సాధువిలాసినియా నామ లీనత్థపకాసనియా కేవట్టసుత్తవణ్ణనాయ లీనత్థపకాసనా.

కేవట్టసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.