౧. బ్రహ్మజాలసుత్తం

పరిబ్బాజకకథావణ్ణనా

౧. ఏత్తావతా చ పరమసణ్హసుఖుమగమ్భీరదుద్దసానేకవిధనయసమలఙ్కతం బ్రహ్మజాలస్స సాధారణతో బాహిరనిదానం దస్సేత్వా ఇదాని అబ్భన్తరనిదానం సంవణ్ణేన్తో అత్థాధిగమస్స సునిక్ఖిత్తపదమూలకత్తా, సునిక్ఖిత్తపదభావస్స చ ‘‘ఇదమేవ’’న్తి సభావవిభావనేన పదవిభాగేన సాధేతబ్బత్తా పఠమం తావ పదవిభాగం దస్సేతుం ‘‘తత్థ ఏవ’’న్తిఆదిమాహ. పదవిభాగేన హి ‘‘ఇదం నామ ఏతం పద’’న్తి విజాననేన తంతంపదానురూపం లిఙ్గవిభత్తి వచన కాలపయోగాదికం సమ్మాపతిట్ఠాపనతో యథావుత్తస్స పదస్స సునిక్ఖిత్తతా హోతి, తాయ చ అత్థస్స సమధిగమియతా. యథాహ ‘‘సునిక్ఖిత్తస్స భిక్ఖవే – పదబ్యఞ్జనస్స అత్థోపి సునయోహోతీ’’తిఆది. అపిచ సమ్బన్ధతో, పదతో, పదవిభాగతో, పదత్థతో అనుయోగతో, పరిహారతో చాతి ఛహాకారేహి అత్థవణ్ణనా కాతబ్బా. తత్థ సమ్బన్ధో నామ దేసనాసమ్బన్ధో, యం లోకియా ‘‘ఉమ్ముగ్ఘాతో’’తిపి వదన్తి, సో పన పాళియా నిదానపాళివసేన, నిదానపాళియా చ సఙ్గీతివసేన వేదితబ్బో. పఠమమహాసఙ్గీతిం దస్సేన్తేన హి నిదానపాళియా సమ్బన్ధో దస్సితో, తస్మా పదాదివసేనేవ సంవణ్ణనం కరోన్తో ‘‘ఏవ’’న్తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ ‘‘ఏవన్తి నిపాతపదన్తిఆదినా పదతో, పదవిభాగతో చ సంవణ్ణనం కరోతి పదానం తబ్బిసేసానఞ్చ దస్సితత్తా. పదవిభాగోతి హి పదానం విసేసోయేవ అధిప్పేతో, న పదవిగ్గహో. పదాని చ పదవిభాగో చ పదవిభాగో. అథ వా పదవిభాగో చ పదవిగ్గహో చ పదవిభాగోతి ఏకసేసవసేన పదపదవిగ్గహాపి పదవిభాగసద్దేన వుత్తాతి దట్ఠబ్బం. పదవిగ్గహతో పన ‘‘భిక్ఖూనం సఙ్ఘో’’తిఆదినా ఉపరి సంవణ్ణనం కరిస్సతి, తథా పదత్థానుయోగపరిహారేహిపి. ఏవన్తి ఏత్థ లుత్తనిద్దిట్ఠఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో అన్తరాసద్ద చ సద్దాదీనమ్పి సఙ్గహితత్తా, నయగ్గహణేన వా తే గహితా. తేనాహ ‘‘మేతిఆదీని నామపదానీ’’తి. ఇతరథా హి అన్తరాసద్దం చ సద్దాదీనమ్పి నిపాతభావో వత్తబ్బో సియా. మేతిఆదీనీతి ఏత్థ పన ఆది-సద్దేన యావ పటిసద్దో, తావ తదవసిట్ఠాయేవ సద్దా సఙ్గహితా. పటీతి ఉపసగ్గపదం పతిసద్దస్స కారియభావతో.

ఇదాని అత్థుద్ధారక్కమేన పదత్థతో సంవణ్ణనం కరోన్తో ‘‘అత్థతో పనా’’తిఆదిమాహ. ఇమస్మిం పన ఠానే సోతూనం సంవణ్ణనానయకోసల్లత్థం సంవణ్ణనాప్పకారా వత్తబ్బా. కథం?

ఏకనాళికా కథా చ, చతురస్సా తథాపి చ;

నిసిన్నవత్తికా చేవ, తిధా సంవణ్ణనం వదే.

తత్థ పాళిం వత్వా ఏకేకపదస్స అత్థకథనం ఏకాయ నాళియా మినితసదిసత్తా, ఏకేకం వా పదం నాళం మూలం, ఏకమేకం పదం వా నాళికా అత్థనిగ్గమనమగ్గో ఏతిస్సాతి కత్వా ఏకనాళికా నామ. పటిపక్ఖం దస్సేత్వా, పటిపక్ఖస్స చ ఉపమం దస్సేత్వా, సపక్ఖం దస్సేత్వా, సపక్ఖస్స చ ఉపమం దస్సేత్వా, కథనం చతూహి భాగేహి వుత్తత్తా, చత్తారో వా రస్సా సల్లక్ఖణూపాయా ఏతిస్సాతి కత్వా చతురస్సా నామ, విసభాగధమ్మవసేనేవ పరియోసానం గన్త్వా పున సభాగధమ్మవసేనేవ పరియోసానగమనం నిసీదాపేత్వా పతిట్ఠాపేత్వా ఆవత్తనయుత్తత్తా, నియమతో వా నిసిన్నస్స ఆరద్ధస్స వత్తో సంవత్తో ఏతిస్సాతి కత్వా నిసిన్నవత్తికా నామ, యథారద్ధస్స అత్థస్స విసుం విసుం పరియోసానాపి నియుత్తాతి వుత్తం హోతి, సోదాహరణా పన కథా అఙ్గుత్తరట్ఠకథాయ తట్టీకాయం ఏకాదసనిపాతే గోపాలకసుత్తవణ్ణనాతో గహేతబ్బా.

భేదకథా తత్వకథా, పరియాయకథాపి చ;

ఇతి అత్థక్కమే విద్వా, తిధా సంవణ్ణనం వదే.

తత్థ పకతిఆదివిచారణా భేదకథా యథా ‘‘బుజ్ఝతీతి బుద్ధో’’తిఆది. సరూపవిచారణా తత్వకథా యథా ‘‘బుద్ధోతి యో సో భగవా సయమ్భూ అనాచరియకో’’తిఆది (మహాని. ౧౯౨; చూళని. ౯౭; పటి. మ. ౧.౧౬౧). వేవచనవిచారణా పరియాయకథా యథా ‘‘బుద్ధో భగవా సబ్బఞ్ఞూ లోకనాయకో’’తిఆది (నేత్తి. ౩౮ వేవచనాహారవిభఙ్గనిస్సితో పాళి).

పయోజనఞ్చ పిణ్డత్థో, అనుసన్ధి చ చోదనా;

పరిహారో చ సబ్బత్థ, పఞ్చధా వణ్ణనం వదే.

తత్థ పయోజనం నామ దేసనాఫలం, తం పన సుతమయఞాణాది. పిణ్డత్థో నామ విప్పకిణ్ణస్స అత్థస్స సువిజాననత్థం సమ్పిణ్డేత్వా కథనం. అనుసన్ధి నామ పుచ్ఛానుసన్ధాది. చోదనా నామ యథావుత్తస్స వచనస్స విరోధికథనం. పరిహారో నామ తస్స అవిరోధికథనం.

ఉమ్ముగ్ఘాతో పదఞ్చేవ, పదత్థో పదవిగ్గహో;

చాలనా పచ్చుపట్ఠానం, ఛధా సంవణ్ణనం వదే. (వజిర. టీ. పఠమమహాసఙ్గీతివణ్ణనా);

తత్థ అజ్ఝత్తికాదినిదానం ఉమ్ముగ్ఘాతో. ‘‘ఏవమిద’’న్తి నానావిధేన పదవిసేసతాకథనం పదం, సద్దత్థాధిప్పాయత్థాది పదత్థో. అనేకధా నిబ్బచనం పదవిగ్గహో.చాలనా నామ చోదనా. పచ్చుపట్ఠానం పరిహారో.

సముట్ఠానం పదత్థో చ, భావానువాదవిధయో;

విరోధో పరిహారో చ, నిగమనన్తి అట్ఠధా.

తత్థ సముట్ఠానన్తి అజ్ఝత్తికాదినిదానం. పదత్థోతి అధిప్పేతానధిప్పేతాదివసేన అనేకధా పదస్స అత్థో. భావోతి అధిప్పాయో. అనువాదవిధయోతి పఠమవచనం విధి, తదావికరణవసేన పచ్ఛా వచనం అనువాదో, విసేసనవిసేస్యానం వా విధానువాద సమఞ్ఞా. విరోధోతి అత్థనిచ్ఛయనత్థం చోదనా. పరిహారోతి తస్సా సోధనా. నిగమనన్తి అనుసన్ధియా అనురూపం అప్పనా.

ఆదితో తస్స నిదానం, వత్తబ్బం తప్పయోజనం;

పిణ్డత్థో చేవ పదత్థో, సమ్బన్ధో అధిప్పాయకో;

చోదనా సోధనా చేతి, అట్ఠధా వణ్ణనం వదే.

తత్థ సమ్బన్ధో నామ పుబ్బాపరసమ్బన్ధో, యో ‘‘అనుసన్ధీ’’తి వుచ్చతి. సేసా వుత్తత్థావ, ఏవమాదినా తత్థ తత్థాగతే సంవణ్ణనాప్పకారే ఞత్వా సబ్బత్థ యథారహం విచేతబ్బాతి.

ఏవమనేకత్థప్పభేదతా పయోగతోవ ఞాతబ్బాతి తబ్బసేన తం సమత్థేతుం ‘‘తథా హేసా’’తిఆది వుత్తం. అథ వా అయం సద్దో ఇమస్సత్థస్స వాచకోతి సఙ్కేతవవత్థితాయేవ సద్దా తం తదత్థస్స వాచకా, సఙ్కేతో చ నామ పయోగవసేన సిద్ధోతి దస్సేతుమ్పి ఇదం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏవమీదిసేసు. నను చ –

‘‘యథాపి పుప్ఫరాసిమ్హా, కయిరా మాలాగుణే బహూ;

ఏవం జాతేన మచ్చేన, కత్తబ్బం కుసలం బహు’’న్తి. (ధ. ప. ౫౩);

ఏత్థ ఏవం-సద్దేన ఉపమాకారస్సేవ వుత్తత్తా ఆకారత్థోయేవ ఏవం-సద్దో సియాతి? న, విసేససబ్భావతో. ‘‘ఏవం బ్యా ఖో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨౩౪, ౩౯౬) హి ఆకారమత్తవాచకోయేవ ఆకారత్థోతి అధిప్పేతో, న పన ఆకారవిసేసవాచకో. ఏత్థ హి కిఞ్చాపి పుప్ఫరాసిసదిసతో మనుస్సూపపత్తి సప్పురిసూపనిస్సయ సద్ధమ్మసవన యోనిసోమనసికారభోగసమ్పత్తిఆదిదానాదిపుఞ్ఞకిరియాహేతుసముదాయతో సోభాసుగన్ధతాదిగుణయోగేన మాలాగుణసదిసియో బహుకా పుఞ్ఞకిరియా మరితబ్బసభావతాయ మచ్చేన సత్తేన కత్తబ్బాతి అత్థస్స జోతితత్తా పుప్ఫరాసిమాలాగుణావ ఉపమా నామ ఉపమీయతి ఏతాయాతి కత్వా, తేసం ఉపమాకారో చ యథాసద్దేన అనియమతో జోతితో, తస్మా ‘‘ఏవం-సద్దో నియమతో ఉపమాకారనిగమనత్థో’’తి వత్తుం యుత్తం, తథాపి సో ఉపమాకారో నియమియమానో అత్థతో ఉపమావ హోతి నిస్సయభూతం తమన్తరేన నిస్సితభూతస్స ఉపమాకారస్స అలబ్భమానత్తాతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఉపమాయం ఆగతో’’తి. అథ వా ఉపమీయనం సదిసీకరణన్తి కత్వా పుప్ఫరాసిమాలాగుణేహి సదిసభావసఙ్ఖాతో ఉపమాకారోయేవ ఉపమా నామ. ‘‘సద్ధమ్మత్తం సియోపమా’’తి హి వుత్తం, తస్మా ఆకారమత్తవాచకోవ ఆకారత్థో ఏవం-సద్దో. ఉపమాసఙ్ఖాతఆకారవిసేసవాచకో పన ఉపమాత్థోయేవాతి వుత్తం ‘‘ఉపమాయం ఆగతో’’తి.

తథా ‘‘ఏవం ఇమినా ఆకారేన అభిక్కమితబ్బ’’న్తిఆదినా ఉపదిసియమానాయ సమణసారుప్పాయ ఆకప్పసమ్పత్తియా ఉపదిసనాకారోపి అత్థతో ఉపదేసోయేవాతి ఆహ ‘‘ఏవం…పే… ఉపదేసే’’తి. ఏవమేతన్తి ఏత్థ పన భగవతా యథావుత్తమత్థం అవిపరీతతో జానన్తేహి కతం తత్థ సంవిజ్జమానగుణానం పకారేహి హంసనం ఉదగ్గతాకరణం సమ్పహంసనం. తత్థ సమ్పహంసనాకారోపి అత్థతో సమ్పహంసనమేవాతి వుత్తం ‘‘సమ్పహంసనేతి. ఏవమేవ పనాయన్తి ఏత్థ చ దోసవిభావనేన గారయ్హవచనం గరహణం, తదాకారోపి అత్థతో గరహణం నామ, తస్మా ‘‘గరహణే’’తి వుత్తం. సో చేత్థ గరహణాకారో ‘‘వసలీ’’తిఆదిఖుంసనసద్దసన్నిధానతో ఏవం-సద్దేన పకాసితోతి విఞ్ఞాయతి, యథా చేత్థ ఏవం ఉపమాకారాదయోపి ఉపమాదివసేన వుత్తానం పుప్ఫరాసిఆదిసద్దానం సన్నిధానతోతి దట్ఠబ్బం. జోతకమత్తా హి నిపాతాతి. ఏవమేవాతి చ అధునా భాసితాకారేనేవ. అయం వసలగుణయోగతో వసలీ కాళకణ్ణీ యస్మిం వా తస్మిం వా ఠానే భాసతీతి సమ్బన్ధో. ఏవం భన్తేతి సాధు భన్తే, సుట్ఠు భన్తేతి వుత్తం హోతి. ఏత్థ పన ధమ్మస్స సాధుకం సవనమనసికారే సన్నియోజితేహి భిక్ఖూహి తత్థ అత్తనో ఠితభావస్స పటిజాననమేవ వచనసమ్పటిగ్గహో, తదాకారోపి అత్థతో వచనసమ్పటిగ్గహోయేవ నామ, తేనాహ ‘‘వచనసమ్పటిగ్గహే’’తి.

ఏవం బ్యా ఖోతి ఏవం వియ ఖో. ఏవం ఖోతి హి ఇమేసం పదానమన్తరే వియసద్దస్స బ్యాపదేసోతి నేరుత్తికా ‘‘వ-కారస్స, బ-కారం, య-కారసంయోగఞ్చ కత్వా దీఘవసేన పదసిద్ధీ’’తిపి వదన్తి. ఆకారేతి ఆకారమత్తే. అప్పాబాధన్తి విసభాగవేదనాభావం. అప్పాతఙ్కన్తికిచ్ఛజీవితకరరోగాభావం. లహుట్ఠానన్తి నిగ్గేలఞ్ఞతాయ లహుతాయుత్తం ఉట్ఠానం. బలన్తి కాయబలం. ఫాసువిహారన్తి చతూసు ఇరియాపథేసు సుఖవిహారం. విత్థారో దసమ సుభసుత్తట్ఠకథాయ మేవ (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౪౫) ఆవి భవిస్సతి. ఏవఞ్చ వదేహీతి యథాహం వదామి, ఏవమ్పి సమణం ఆనన్దం వదేహి. ‘‘సాధు కిర భవ’’న్తిఆదికం ఇదాని వత్తబ్బవచనం, సో చ వదనాకారో ఇధ ఏవం-సద్దేన నిదస్సీయతీతి వుత్తం ‘‘నిదస్సనే’’తి. కాలామాతి కాలామగోత్తసమ్బన్ధే జనే ఆలపతి. ‘‘ఇమే…పే… వా’’తి యం మయా వుత్తం, తం కిం మఞ్ఞథాతి అత్థో. సమత్తాతి పరిపూరితా. సమాదిన్నాతి సమాదియితా. సంవత్తన్తి వా నో వా సంవత్తన్తి ఏత్థ వచనద్వయే కథం వో తుమ్హాకం మతి హోతీతి యోజేతబ్బం. ఏవం నోతి ఏవమేవ అమ్హాకం మతి ఏత్థ హోతి, అమ్హాకమేత్థ మతి హోతి యేవాతిపి అత్థో. ఏత్థ చ తేసం యథావుత్తధమ్మానం అహితదుక్ఖావహభావే సన్నిట్ఠానజననత్థం అనుమతిగ్గహణవసేన ‘‘సంవత్తన్తి నో వా, కథం వో ఏత్థ హోతీ’’తి పుచ్ఛాయ కతాయ ‘‘ఏవం నో ఏత్థ హోతీ’’తి వుత్తత్తా తదాకారసన్నిట్ఠానం ఏవం-సద్దేన విభావితం, సో చ తేసం ధమ్మానం అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తనాకారో నియమియమానో అత్థతో అవధారణమేవాతి వుత్తం ‘‘అవధారణే’’తి. ఆకారత్థమఞ్ఞత్ర సబ్బత్థ వుత్తనయేన చోదనా, సోధనా చ వేదితబ్బా.

ఆదిసద్దేన చేత్థ ఇదమత్థపుచ్ఛాపరిమాణాదిఅత్థానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తథా హి ‘‘ఏవంగతాని, ఏవంవిధో, ఏవమాకారో’’తి చ ఆదీసు ఇదమత్థే, గతవిధాకారసద్దా పన పకారపరియాయా. గతవిధయుత్తాకారసద్దే హి లోకియా పకారత్థే వదన్తి. ‘‘ఏవం సు తే సున్హాతా సువిలిత్తా కప్పితకేసమస్సూ ఆముత్తమణికుణ్డలాభరణా ఓదాతవత్థవసనా పఞ్చహి కామగుణేహి సమప్పితా సమఙ్గీభూతా పరిచారేన్తి, సేయ్యథాపి త్వం ఏతరహి సాచరియకోతి? నో హిదం భో గోతమా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౮౬) పుచ్ఛాయం. ‘‘ఏవం లహుపరివత్తం (అ. ని. ౧.౪౮), ఏవమాయుపరియన్తో’’తి (పారా. ౧౨) చ ఆదీసు పరిమాణే. ఏత్థాపి ‘‘సున్హాతా సువిలిత్తా’’తిఆదివచనం పుచ్ఛా, లహుపరివత్తం, ఆయూనం పమాణఞ్చ పరిమాణం, తదాకారోపి అత్థతో పుచ్ఛా చ పరిమాణఞ్చ నామ, తస్మా ఏతేసు పుచ్ఛత్థో, పరిమాణత్థో చ ఏవంసద్దో వేదితబ్బోతి. ఇధ పన సో కతమేసు భవతి, సబ్బత్థ వా, అనియమతో పదేసే వాతి చోదనాయ ‘‘స్వాయమిధా’’తిఆది వుత్తం.

నను ఏకస్మింయేవ అత్థే సియా, కస్మా తీసుపీతి చ, హోతు తిబ్బిధేసు అత్థేసు, కేన కిమత్థం దీపేతీతి చ అనుయోగం పరిహరన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థాతి తేసు తీసు అత్థేసు. ఏకత్తనానత్తఅబ్యాపారఏవంధమ్మతాసఙ్ఖాతా, నన్దియావత్తతిపుక్ఖలసీహవిక్కీళితఅఙ్కుసదిసాలోచనసఙ్ఖాతా వా ఆధారాదిభేదవసేన నానావిధా నయా నానానయా, పాళిగతియో వా నయా, తా చ పఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తి ఆదివసేన, సఙ్ఖేపవిత్థారాదివసేన, సంకిలేసభాగియాదిలోకియాదితదుభయవోమిస్సకాదివసేన, కుసలాదివసేన, ఖన్ధాదివసేన, సఙ్గహాదివసేన, సమయవిముత్తాదివసేన, ఠపనాదివసేన, కుసలమూలాదివసేన, తికపట్ఠానాదివసేన చ పిటకత్తయానురూపం నానాప్పకారాతి నానానయా. తేహి నిపుణం సణ్హం సుఖుమం తథా. ఆసయోవ అజ్ఝాసయో, తే చ సస్సతాదిభేదేన, తత్థ చ అప్పరజక్ఖతాదివసేన అనేకా, అత్తజ్ఝాసయాదయో ఏవ వా సముట్ఠానముప్పత్తిహేతు ఏతస్సాతి తథా, ఉపనేతబ్బాభావతో అత్థబ్యఞ్జనే హి సమ్పన్నం పరిపుణ్ణం తథా. అపిచ సఙ్కాసనపకాసనవివరణవిభజనఉత్తానీకరణపఞ్ఞత్తివసేన ఛహి అత్థపదేహి, అక్ఖరపదబ్యఞ్జనఆకారనిరుత్తినిద్దేసవసేన ఛహి బ్యఞ్జనపదేహి చ సమ్పన్నం సమన్నాగతం తథా. అథ వా విఞ్ఞూనం హదయఙ్గమతో, సవనే అతిత్తిజననతో, బ్యఞ్జనరసవసేన పరమగమ్భీరభావతో, విచారణే అతిత్తిజననతో, అత్థరసవసేన చ సమ్పన్నం సాదురసం తథా.

పాటిహారియపదస్స వచనత్థం ‘‘పటిపక్ఖహరణతో రాగాదికిలేసాపనయనతో పాటిహారియ’’న్తి వదన్తి. భగవతో పన పటిపక్ఖా రాగాదయో న సన్తి, యే హరితబ్బా బోధిమూలేయేవ సవాసనసకలసంకిలేసానం పహీనత్తా. పుథుజ్జనానమ్పి చ విగతూపక్కిలేసే అట్ఠగుణసమన్నాగతే చిత్తే హతపటిపక్ఖే సతియేవ ఇద్ధివిధం పవత్తతి, తస్మా పుథుజ్జనేసు పవత్తవోహారేనపి న సక్కా ఇధ ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వత్తుం, సచే పన మహాకారుణికస్స భగవతో వేనేయ్యగతావ కిలేసా పటిపక్ఖా సంసారపఙ్కనిముగ్గస్స సత్తనికాయస్స సముద్ధరితుకామతో, తస్మా తేసం వేనేయ్యగతకిలేససఙ్ఖాతానం పటిపక్ఖానం హరణతో పాటిహారియన్తి వుత్తం అస్స, ఏవం సతి యుత్తమేతం.

అథ వా భగవతో సాసనస్స పటిపక్ఖా తిత్థియా, తేసం తిత్థియభూతానం పటిపక్ఖానం హరణతో పాటిహారియన్తిపి యుజ్జతి. కామఞ్చేత్థ తిత్థియా హరితబ్బా నాస్సు, తేసం పన సన్తానగతదిట్ఠిహరణవసేన దిట్ఠిప్పకాసనే అసమత్థతాకారణేన చ ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీసఙ్ఖాతేహి తీహిపి పాటిహారియేహి తే హరితా అపనీతా నామ హోన్తి. పటీతి వా అయం సద్దో ‘‘పచ్ఛా’’తి ఏతస్స అత్థం బోధేతి ‘‘తస్మిం పటిపవిట్ఠమ్హి, అఞ్ఞో ఆగఞ్ఛి బ్రాహ్మణో’’తిఆదీసు (సు. ని. ౯౮౫; చూళని. ౪) వియ, తస్మా సమాహితే చిత్తే విగతూపక్లేసే కతకిచ్చేన పచ్ఛా హరితబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి పటిహారియం, తదేవ దీఘవసేన, సకత్థవుత్తిపచ్చయవసేన వా పాటిహారియం, అత్తనో వా ఉపక్లేసేసు చతుత్థజ్ఝానమగ్గేహి హరితేసు పచ్ఛా తదఞ్ఞేసం హరణం పాటిహారియం వుత్తనయేన. ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనియో హి విగతూపక్లేసేన, కతకిచ్చేన చ సత్తహితత్థం పున పవత్తేతబ్బా, హతేసు చ అత్తనో ఉపక్లేసేసు పరసత్తానం ఉపక్లేసహరణాని చ హోన్తీతి తదుభయమ్పి నిబ్బచనం యుజ్జతి.

అపిచ యథావుత్తేహి నిబ్బచనేహి ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీసఙ్ఖాతో సముదాయో పటిహారియం నామ. ఏకేకం పన తస్మిం భవం ‘‘పాటిహారియ’’న్తి వుచ్చతి విసేసత్థజోతకపచ్చయన్తరేన సద్దరచనావిసేససమ్భవతో, పటిహారియం వా చతుత్థజ్ఝానం, మగ్గో చ పటిపక్ఖహరణతో, తత్థ జాతం, తస్మిం వా నిమిత్తభూతే, తతో వా ఆగతన్తి పాటిహారియం. విచిత్రా హి తద్ధితవుత్తి. తస్స పన ఇద్ధిఆదేసనానుసాసనీభేదేన, విసయభేదేన చ బహువిధస్స భగవతో దేసనాయ లబ్భమానత్తా ‘‘వివిధపాటిహారియన్తి వుత్తం. భగవా హి కదాచి ఇద్ధివసేనాపి దేసనం కరోతి నిమ్మితబుద్ధేన సహ పుచ్ఛావిస్సజ్జనాదీసు, కదాచి ఆదేసనావసేనాపి ఆమగన్ధబ్రాహ్మణస్స ధమ్మదేసనాదీసు (సు. ని. అట్ఠ. ౧.౨౪౧), యేభుయ్యేన పన అనుసాసనియా. అనుసాసనీపాటిహారియఞ్హి బుద్ధానం సతతం ధమ్మదేసనా. ఇతి తంతందేసనాకారేన అనేకవిధపాటిహారియతా దేసనాయ లబ్భతి. అయమత్థో ఉపరి ఏకాదసమస్స కేవట్టసుత్తస్స వణ్ణనాయ (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౪౮౧) ఆవి భవిస్సతి. అథ వా తస్స వివిధస్సాపి పాటిహారియస్స భగవతో దేసనాయ సంసూచనతో ‘‘వివిధపాటిహారియ’’న్తి వుత్తం, అనేకవిధపాటిహారియదస్సనన్తి అత్థో.

ధమ్మనిరుత్తియావ భగవతి ధమ్మం దేసేన్తే సబ్బేసం సుణన్తానం నానాభాసితానం తంతంభాసానురూపతో దేసనా సోతపథమాగచ్ఛతీతి ఆహ ‘‘సబ్బ…పే… మాగచ్ఛన్త’’న్తి. సోతమేవ సోతపథో, సవనం వా సోతం, తస్స పథో తథా, సోతద్వారన్తి అత్థో. సబ్బాకారేనాతి యథాదేసితాకారేన. కో సమత్థో విఞ్ఞాతుం, అసమత్థోయేవ, తస్మాతి పాఠసేసో. పనాతి ఏకంసత్థే, తేన సద్ధాసతిధితివీరియాదిబలసఙ్ఖాతేన సబ్బథామేన ఏకంసేనేవ సోతుకామతాసఙ్ఖాతకుసలచ్ఛన్దస్స జననం దస్సేతి. జనేత్వాపీతి ఏత్థ పి-సద్దో, అపి-సద్దో వా సమ్భావనత్థో ‘‘బుద్ధోపి బుద్ధభావం భావేత్వా’’తిఆదీసు (దీ. ని. అట్ఠ ౧; మ. ని. అట్ఠ. ౧; సం. ని. అట్ఠ. ౧; అ. ని. అట్ఠ ౧.పఠమగన్థారమ్భకథా) వియ, తేన ‘‘సబ్బథామేన ఏకంసేనేవ సోతుకామతం జనేత్వాపి నామ ఏకేనాకారేన సుతం, కిమఙ్గం పన అఞ్ఞథా’’తి తథాసుతే ధమ్మే సమ్భావనం కరోతి. కేచి పన ‘‘ఏదిసేసు గరహత్థో’’తి వదన్తి, తదయుత్తమేవ గరహత్థస్స అవిజ్జమానత్తా, విజ్జమానత్థస్సేవ చ ఉపసగ్గనిపాతానం జోతకత్తా. ‘‘నానానయనిపుణ’’న్తిఆదినా హి సబ్బప్పకారేన సోతుమసక్కుణేయ్యభావేన ధమ్మస్స ఇధ సమ్భావనమేవ కరోతి, తస్మా ‘‘అపి దిబ్బేసు కామేసు, రతిం సో నాధిగచ్ఛతీ’’తిఆదీసుయేవ (ధ. ప. ౧౮౭) గరహత్థసమ్భవేసు గరహత్థో వేదితబ్బోతి. అపి-సద్దో చ ఈదిసేసు ఠానేసు నిపాతోయేవ, న ఉపసగ్గో. తథా హి ‘‘అపి-సద్దో చ నిపాతపక్ఖికో కాతబ్బో, యత్థ కిరియావాచకతో పుబ్బో న హోతీ’’తి అక్ఖరచిన్తకా వదన్తి. మయాపీతి ఏత్థ పన న కేవలం మయావ, అథ ఖో అఞ్ఞేహిపి తథారూపేహీతి సమ్పిణ్డనత్థో గహేతబ్బో.

సామం భవతీతి సయమ్భూ, అనాచరియకో. న మయం ఇదం సచ్ఛికతన్తి ఏత్థ పన ‘‘న అత్తనో ఞాణేనేవ అత్తనా సచ్ఛికత’’న్తి పకరణతో అత్థో విఞ్ఞాయతి. సామఞ్ఞవచనస్సాపి హి సమ్పయోగవిప్పయోగసహచరణవిరోధసద్దన్తరసన్నిధానలిఙ్గఓచిత్యకాలదేసపకరణాదివసేన విసేసత్థగ్గహణం సమ్భవతి. ఏవం సబ్బత్థ. పరిమోచేన్తోతి ‘‘పున చపరం భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో పాపభిక్ఖు తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం పరియాపుణిత్వా అత్తనో దహతీ’’తి (పారా. ౧౯౫) వుత్తదోసతో పరిమోచాపనహేతు. హేత్వత్థే హి అన్త-సద్దో ‘‘అసమ్బుధం బుద్ధనిసేవిత’’న్తిఆదీసు (వి. అట్ఠ. ౧.గన్థారమ్భకథా) వియ. ఇమస్స సుత్తస్స సంవణ్ణనాప్పకారవిచారణేన అత్తనో ఞాణస్స పచ్చక్ఖతం సన్ధాయ ‘‘ఇదాని వత్తబ్బ’’న్తి వుత్తం. ఏసా హి సంవణ్ణనాకారానం పకతి, యదిదం సంవణ్ణేతబ్బధమ్మే సబ్బత్థ ‘‘అయమిమస్స అత్థో, ఏవమిధ సంవణ్ణయిస్సామీ’’తి పురేతరమేవ సంవణ్ణనాప్పకారవిచారణా.

ఏతదగ్గపదస్సత్థో వుత్తోవ. ‘‘బహుస్సుతాన’’న్తిఆదీసు పన అఞ్ఞేపి థేరా బహుస్సుతా, సతిమన్తో, గతిమన్తో, ధితిమన్తో, ఉపట్ఠాకా చ అత్థి, అయం పనాయస్మా బుద్ధవచనం గణ్హన్తో దసబలస్స సాసనే భణ్డాగారికపరియత్తియం ఠత్వా గణ్హి, తస్మా బహుస్సుతానం అగ్గో నామ జాతో. ఇమస్స చ థేరస్స బుద్ధవచనం ఉగ్గహేత్వా ధారణసతి అఞ్ఞేహి థేరేహి బలవతరా అహోసి, తస్మా సతిమన్తానం అగ్గో నామ జాతో. అయమేవాయస్మా ఏకపదే ఠత్వా సట్ఠిపదసహస్సాని గణ్హన్తో సత్థారా కథితనియామేన సబ్బపదాని జానాతి, తస్మా గతిమన్తానం అగ్గో నామ జాతో. తస్సేవ చాయస్మతో బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హనవీరియం, సజ్ఝాయనవీరియఞ్చ అఞ్ఞేహి అసదిసం అహోసి, తస్మా ధితిమన్తానం అగ్గో నామ జాతో. తథాగతం ఉపట్ఠహన్తో చేస న అఞ్ఞేసం ఉపట్ఠాకభిక్ఖూనం ఉపట్ఠహనాకారేన ఉపట్ఠహతి. అఞ్ఞేపి హి తథాగతం ఉపట్ఠహింసు, న చ పన బుద్ధానం మనం గహేత్వా ఉపట్ఠహితుం సక్కోన్తి, అయం పన థేరో ఉపట్ఠాకట్ఠానం లద్ధదివసతో పట్ఠాయ ఆరద్ధవీరియో హుత్వా తథాగతస్స మనం గహేత్వా ఉపట్ఠహి, తస్మా ఉపట్ఠాకానం అగ్గో నామ జాతో. అత్థకుసలోతి భాసితత్థే, పయోజనత్థే చ ఛేకో. ధమ్మోతి పాళిధమ్మో, నానావిధో వా హేతు. బ్యఞ్జనన్తి అక్ఖరం అత్థస్స బ్యఞ్జనతో. పదేన హి బ్యఞ్జితోపి అత్థో అక్ఖరమూలకత్తా పదస్స ‘‘అక్ఖరేన బ్యఞ్జితో’’తి వుచ్చతి. అత్థస్స వియఞ్జనతో వా వాక్యమ్పి ఇధ బ్యఞ్జనం నామ. వాక్యేన హి అత్థో పరిపుణ్ణం బ్యఞ్జీయతి, యతో ‘‘బ్యఞ్జనేహి వివరతీ’’తి ఆయస్మతా మహాకచ్చాయనత్థేరేన వుత్తం. నిరుత్తీతి నిబ్బచనం, పఞ్చవిధా వా నిరుత్తినయా. తేసమ్పి హి సద్దరచనావిసేసేన అత్థాధిగమహేతుతో ఇధ గహణం యుజ్జతి. పుబ్బాపరం నామ పుబ్బాపరానుసన్ధి, సుత్తస్స వా పుబ్బభాగేన అపరభాగస్స సంసన్దనం. భగవతా చ పఞ్చవిధఏతదగ్గట్ఠానేన ధమ్మసేనాపతినా చ పఞ్చవిధకోసల్లేన పసట్ఠభావానురూపన్తి సమ్బన్ధో. ధారణబలన్తి ధారణసఙ్ఖాతం బలం, ధారణే వా బలం, ఉభయత్థాపి ధారేతుం సామత్థియన్తి వుత్తం హోతి. దస్సేన్తో హుత్వా, దస్సనహేతూతిపి అత్థో. తఞ్చ ఖో అత్థతో వా బ్యఞ్జనతో వా అనూనమనధికన్తి అవధారణఫలమాహ. న అఞ్ఞథా దట్ఠబ్బన్తి పన నివత్తేతబ్బత్థం. న అఞ్ఞథాతి చ భగవతో సమ్ముఖా సుతాకారతో న అఞ్ఞథా, న పన భగవతా దేసితాకారతో. అచిన్తేయ్యానుభావా హి భగవతో దేసనా, ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సబ్బప్పకారేన కో సమత్థో విఞ్ఞాతు’’న్తి హేట్ఠా వుత్తవచనం సమత్థితం హోతి, ఇతరథా భగవతా దేసితాకారేనేవ సోతుం సమత్థత్తా తదేతం న వత్తబ్బం సియా. యథావుత్తేన పన అత్థేన ధారణబలదస్సనఞ్చ న విరుజ్ఝతి సుతాకారావిరుజ్ఝనవసేన ధారణస్స అధిప్పేతత్తా, అఞ్ఞథా భగవతా దేసితాకారేనేవ ధారితుం సమత్థనతో హేట్ఠా వుత్తవచనేన విరుజ్ఝేయ్య. న హేత్థ ద్విన్నం అత్థానం అత్థన్తరతాపరిహారో యుత్తో తేసం ద్విన్నమ్పి అత్థానం సుతభావదీపనేన ఏకవిసయత్తా, ఇతరథా థేరో భగవతో దేసనాయ సబ్బథా పటిగ్గహణే పచ్ఛిమత్థవసేన సమత్థో, పురిమత్థవసేన చ అసమత్థోతి ఆపజ్జేయ్యాతి.

‘‘యో పరో న హోతి, సో అత్తా’’తి వుత్తాయ నియకజ్ఝత్తసఙ్ఖాతాయ సన్తతియా పవత్తనకో తివిధోపి మే-సద్దో, తస్మా కిఞ్చాపి నియకజ్ఝత్తసన్తతివసేన ఏకస్మిం యేవత్థే మే-సద్దో దిస్సతి, తథాపి కరణసమ్పదానసామినిద్దేసవసేన విజ్జమానవిభత్తిభేదం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘తీసు అత్థేసు దిస్సతీ’’తి, తీసు విభత్తియత్థేసు అత్తనా సఞ్ఞుత్తవిభత్తితో దిస్సతీతి అత్థో. గాథాభిగీతన్తి గాథాయ అభిగీతం అభిముఖం గాయితం. అభోజనేయ్యన్తి భోజనం కాతుమనరహరూపం. అభిగీతపదస్స కత్తుపేక్ఖత్తా మయాతి అత్థో. ఏవం సేసేసుపి యథారహం. సుతసద్దస్స కమ్మభావసాధనవసేన ద్వాధిప్పాయికపదత్తా యథాయోగం ‘‘మయా సుత’’న్తి చ ‘‘మమ సుత’’న్తి చ అత్థద్వయే యుజ్జతి.

కిఞ్చాపి ఉపసగ్గో కిరియం విసేసేతి, జోతకమత్తభావతో పన సతిపి తస్మిం సుతసద్దోయేవ తం తం అత్థం వదతీతి అనుపసగ్గస్స సుతసద్దస్స అత్థుద్ధారే సఉపసగ్గస్స గహణం న విరుజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘సఉపసగ్గో చ అనుపసగ్గో చా’’తి. అస్సాతి సుతసద్దస్స. ఉపసగ్గవసేనపి ధాతుసద్దో విసేసత్థవాచకో యథా ‘‘అనుభవతి పరాభవతీ’’తి వుత్తం ‘‘గచ్ఛన్తోతి అత్థో’’తి. తథా అనుపసగ్గోపి ధాతుసద్దో సఉపసగ్గో వియ విసేసత్థవాచకోతి ఆహ ‘‘విస్సుతధమ్మస్సాతి అత్థో’’తి. ఏవమీదిసేసు. సోతవిఞ్ఞేయ్యన్తి సోతద్వారనిస్సితేన విఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాతబ్బం, ససమ్భారకథా వా ఏసా, సోతద్వారేన విఞ్ఞాతబ్బన్తి అత్థో. సోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాతధరోతి సోతద్వారానుసారేన మనోవిఞ్ఞాణేన విఞ్ఞాతధమ్మధరో. న హి సోతద్వారనిస్సితవిఞ్ఞాణమత్తేన ధమ్మో విఞ్ఞాయతి, అథ ఖో తదనుసారమనోవిఞ్ఞాణేనేవ, సుతధరోతి చ తథా విఞ్ఞాతధమ్మధరో వుత్తో, తస్మా తదత్థోయేవ సమ్భవతీతి ఏవం వుత్తం. కమ్మభావసాధనాని సుతసద్దే సమ్భవన్తీతి దస్సేతుం ‘‘ఇధ పనా’’తిఆదిమాహ. పుబ్బాపరపదసమ్బన్ధవసేన అత్థస్స ఉపపన్నతా, అనుపపన్నతా చ విఞ్ఞాయతి, తస్మా సుతసద్దస్సేవ వసేన అయమత్థో ‘‘ఉపపన్నో, అనుపపన్నో’’తి వా న విఞ్ఞాతబ్బోతి చోదనాయ పుబ్బాపరపదసమ్బన్ధవసేన ఏతదత్థస్స ఉపపన్నతం దస్సేతుం ‘‘మే-సద్దస్స హీ’’తిఆది వుత్తం. మయాతి అత్థే సతీతి కత్తుత్థే కరణనిద్దేసవసేన మయాతి అత్థే వత్తబ్బే సతి, యదా మే-సద్దస్స కత్తువసేన కరణనిద్దేసో, తదాతి వుత్తం హోతి. మమాతి అత్థే సతీతి సమ్బన్ధీయత్థే సామినిద్దేసవసేన మమాతి అత్థే వత్తబ్బే సతి, యదా సమ్బన్ధవసేన సామి నిద్దేసో, తదాతి వుత్తం హోతి.

ఏవం సద్దతో ఞాతబ్బమత్థం విఞ్ఞాపేత్వా ఇదాని తేహి దస్సేతబ్బమత్థం నిదస్సేన్తో ‘‘ఏవమేతేసూ’’తిఆదిమాహ. సుతసద్దసన్నిధానే పయుత్తేన ఏవం-సద్దేన సవనకిరియాజోతకేనేవ భవితబ్బం విజ్జమానత్థస్స జోతకమత్తత్తా నిపాతానన్తి వుత్తం ‘‘ఏవన్తి సోతవిఞ్ఞాణాదివిఞ్ఞాణకిచ్చనిదస్సన’’న్తి. సవనాయ ఏవ హి ఆకారో, నిదస్సనం, అవధారణమ్పి, తస్మా యథావుత్తో ఏవం-సద్దస్స తివిధోపి అత్థో సవనకిరియాజోతకభావేన ఇధాధిప్పేతోతి. ఆది-సద్దేన చేత్థ సమ్పటిచ్ఛనాదీనం సోతద్వారికవిఞ్ఞాణానం, తదభినిపాతానఞ్చ మనోద్వారిక విఞ్ఞాణానం గహణం వేదితబ్బం, యతో సోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాతత్థే ఇధ సుతసద్దోతి వుత్తో. అవధారణఫలత్తా సద్దపయోగస్స సబ్బమ్పి వాక్యం అన్తోగధావధారణం, తస్మా ‘‘సుత’’న్తి ఏతస్స సుతమేవాతి అయమత్థో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో’’తి. ఏతేన హి వచనేన అవధారణేన నిరాకతం దస్సేతి. యథా పన యం సుతం సుతమేవాతి నియమేతబ్బం, తథా చ తం సుతం సమ్మా సుతం హోతీతి అవధారణఫలం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘అనూనాధికావిపరీతగ్గహణనిదస్సన’’న్తి. అథ వా సద్దన్తరత్థాపోహనవసేన సద్దో అత్థం వదతి, తస్మా ‘‘సుత’’న్తి ఏతస్స అసుతం న హోతీతి అయమత్థో లబ్భతీతి సన్ధాయ ‘‘అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో’’తి వుత్తం, ఇమినా దిట్ఠాదినివత్తనం కరోతి దిట్ఠాదీనం ‘‘అసుత’’న్తి సద్దన్తరత్థభావేన నివత్తేతబ్బత్తా. ఇదం వుత్తం హోతి – న ఇదం మయా అత్తనో ఞాణేన దిట్ఠం, న చ సయమ్భుఞాణేన సచ్ఛికతం, అథ ఖో సుతం, తఞ్చ ఖో సుతం సమ్మదేవాతి. తదేవ సమ్మా సుతభావం సన్ధాయాహ ‘‘అనూనా…పే… దస్సన’’న్తి. హోతి చేత్థ –

‘‘ఏవాదిసత్తియా చేవ, అఞ్ఞత్థాపోహనేన చ;

ద్విధా సద్దో అత్థన్తరం, నివత్తేతి యథారహ’’న్తి.

అపిచ అవధారణత్థే ఏవం-సద్దే అయమత్థయోజనా కరీయతీతి తదపేక్ఖస్స సుతసద్దస్స సావధారణత్థో వుత్తో ‘‘అస్సవనభావపటిక్ఖేపతో’’తి, తదవధారణఫలం దస్సేతి ‘‘అనూ…పే… దస్సన’’న్తి ఇమినా. సవన-సద్దో చేత్థ భావసద్దేన యోగతో కమ్మసాధనో వేదితబ్బో ‘‘సుయ్యతీ’’తి. అనూనాధికతాయ భగవతో సమ్ముఖా సుతాకారతో అవిపరీతం, అవిపరీతస్స వా సుత్తస్స గహణం, తస్స నిదస్సనం తథా, ఇతి సవనహేతు సుణన్తపుగ్గలసవనవిసేసవసేన అయం యోజనా కతా.

ఏవం పదత్తయస్స ఏకేన పకారేన అత్థయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని పకారన్తరేనాపి తం దస్సేతుం ‘‘తథా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తస్సాతి యా భగవతో సమ్ముఖా ధమ్మస్సవనాకారేన పవత్తా మనోద్వారికవిఞ్ఞాణవీథి, తస్సా. సా హి నానాప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తితుం సమత్థా, న సోతద్వారిక విఞ్ఞాణవీథి ఏకారమ్మణేయేవ పవత్తనతో, తథా చేవ వుత్తం ‘‘సోతద్వారానుసారేనా’’తి. తేన హి సోతద్వారికవిఞ్ఞాణవీథి నివత్తతి. నానప్పకారేనాతి వక్ఖమానేన అనేకవిహితేన బ్యఞ్జనత్థగ్గహణాకారసఙ్ఖాతేన నానావిధేన ఆకారేన, ఏతేన ఇమిస్సా యోజనాయ ఆకారత్థో ఏవం-సద్దో గహితోతి దస్సేతి. పవత్తిభావప్పకాసనన్తి పవత్తియా అత్థిభావప్పకాసనం. యస్మిం పకారే వుత్తప్పకారా విఞ్ఞాణవీథి నానప్పకారేన పవత్తా, తదేవ ఆరమ్మణం సన్ధాయ ‘‘ధమ్మప్పకాసన’’న్తి వుత్తం, న పన సుతసద్దస్స ధమ్మత్థం, తేన వుత్తం ‘‘అయం ధమ్మో సుతో’’తి. తస్సా హి విఞ్ఞాణవీథియా ఆరమ్మణమేవ ‘‘అయం ధమ్మో సుతో’’తి వుచ్చతి. తఞ్చ నియమియమానం యథావుత్తాయ విఞ్ఞాణవీథియా ఆరమ్మణభూతం సుత్తమేవ. అయఞ్హేత్థాతిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స పాకటీకరణం. తప్పాకటీకరణత్థో హేత్థ హి-సద్దో. విఞ్ఞాణవీథియా కరణభూతాయ మయా న అఞ్ఞం కతం, ఇదం పన ఆరమ్మణం కతం. కిం పన తన్తి చే? అయం ధమ్మో సుతోతి. అయం పనేత్థాధిప్పాయో – ఆకారత్థే ఏవం-సద్దే ‘‘ఏకేనాకారేనా’’తి యో ఆకారో వుత్తో, సో అత్థతో సోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాణవీథియా నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తిభావోయేవ, తేన చ తదారమ్మణభూతస్స ధమ్మస్సేవ సవనం కతం, న అఞ్ఞన్తి. ఏవం సవనకిరియాయ కరణకత్తుకమ్మవిసేసో ఇమిస్సా యోజనాయ దస్సితో.

అఞ్ఞమ్పి యోజనమాహ ‘‘తథా’’తిఆదినా. నిదస్సనత్థం ఏవం-సద్దం గహేత్వా నిదస్సనేన చ నిదస్సితబ్బస్సావినాభావతో ‘‘ఏవన్తి నిదస్సితబ్బప్పకాసన’’న్తి వుత్తం. ఇమినా హి తదవినాభావతో ఏవంసద్దేన సకలమ్పి సుత్తం పచ్చామట్ఠన్తి దస్సేతి, సుతసద్దస్స కిరియాపరత్తా, సవనకిరియాయ చ సాధారణవిఞ్ఞాణప్పబన్ధపటిబద్ధత్తా తస్మిఞ్చ విఞ్ఞాణప్పబన్ధే పుగ్గలవోహారోతి వుత్తం ‘‘పుగ్గలకిచ్చప్పకాసన’’న్తి. సాధారణవిఞ్ఞాణప్పబన్ధో హి పణ్ణత్తియా ఇధ పుగ్గలో నామ, సవనకిరియా పన తస్స కిచ్చం నామ. న హి పుగ్గలవోహారరహితే ధమ్మప్పబన్ధే సవనకిరియా లబ్భతి వోహారవిసయత్తా తస్సా కిరియాయాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘ఇద’’న్తిఆది పిణ్డత్థదస్సనం మయాతి యథావుత్తవిఞ్ఞాణప్పబన్ధసఙ్ఖాతపుగ్గలభూతేన మయా. సుతన్తి సవనకిరియాసఙ్ఖాతేన పుగ్గలకిచ్చేన యోజితం, ఇమిస్సా పన యోజనాయ పుగ్గలబ్యాపారవిసయస్స పుగ్గలస్స, పుగ్గలబ్యాపారస్స చ నిదస్సనం కతన్తి దట్ఠబ్బం.

ఆకారత్థమేవ ఏవం-సద్దం గహేత్వా పురిమయోజనాయ అఞ్ఞథాపి అత్థయోజనం దస్సేతుం ‘‘తథా’’తిఆది వుత్తం. చిత్తసన్తానస్సాతి యథావుత్తవిఞ్ఞాణప్పబన్ధస్స. నానాకారప్పవత్తియాతి నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తియా. నానప్పకారం అత్థబ్యఞ్జనస్స గహణం, నానప్పకారస్స వా అత్థబ్యఞ్జనస్స గహణం తథా, తతోయేవ సా ‘‘ఆకారపఞ్ఞత్తీ’’తి వుత్తాతి తదేవత్థం సమత్థేతి ‘‘ఏవన్తి హీ’’తిఆదినా. ఆకారపఞ్ఞత్తీతి చ ఉపాదాపఞ్ఞత్తియేవ, ధమ్మానం పన పవత్తిఆకారముపాదాయ పఞ్ఞత్తత్తా తదఞ్ఞాయ ఉపాదాపఞ్ఞత్తియా విసేసనత్థం ‘‘ఆకారపఞ్ఞత్తీ’’తి వుత్తా విసయనిద్దేసోతి ఉప్పత్తిట్ఠాననిద్దేసో. సోతబ్బభూతో హి ధమ్మో సవనకిరియాకత్తుభూతస్స పుగ్గలస్స సవనకిరియావసేన పవత్తిట్ఠానం కిరియాయ కత్తుకమ్మట్ఠత్తా తబ్బసేన చ తదాధారస్సాపి దబ్బస్స ఆధారభావస్స ఇచ్ఛితత్తా, ఇధ పన కిరియాయ కత్తుపవత్తిట్ఠానభావో ఇచ్ఛితోతి కమ్మమేవ ఆధారవసేన వుత్తం, తేనాహ ‘‘కత్తు విసయగ్గహణసన్నిట్ఠాన’’న్తి, ఆరమ్మణమేవ వా విసయో. ఆరమ్మణఞ్హి తదారమ్మణికస్స పవత్తిట్ఠానం. ఏవమ్పి హి అత్థో సువిఞ్ఞేయ్యతరో హోతి. యథావుత్తవచనే పిణ్డత్థం దస్సేతుం ‘‘ఏత్తావతా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్తావతా ఏత్తకేన యథావుత్తత్థేన పదత్తయేన, కతం హోతీతి సమ్బన్ధో. నానాకారప్పవత్తేనాతి నానప్పకారేన ఆరమ్మణే పవత్తేన. చిత్తసన్తానేనాతి యథావుత్తవిఞ్ఞాణవీథిసఙ్ఖాతేన చిత్తప్పబన్ధేన. గహణసద్దే చేతం కరణం. చిత్తసన్తానవినిముత్తస్స కస్సచి కత్తు పరమత్థతో అభావేపి సద్దవోహారేన బుద్ధిపరికప్పితభేదవచనిచ్ఛాయ చిత్తసన్తానతో అఞ్ఞమివ తంసమఙ్గిం కత్వా అభేదేపి భేదవోహారేన ‘‘చిత్తసన్తానేన తంసమఙ్గినో’’తి వుత్తం. వోహారవిసయో హి సద్దో నేకన్తపరమత్థికోతి (కారకరూపసిద్ధియం యో కారేతి సహేతుసుత్తం పస్సితబ్బం) సవనకిరియావిసయోపి సోతబ్బధమ్మో సవనకిరియావసేన పవత్తచిత్తసన్తానస్స ఇధ పరమత్థతో కత్తుభావతో తస్స విసయోయేవాతి వుత్తం ‘‘కత్తు విసయగ్గహణసన్నిట్ఠాన’’న్తి.

అపిచ సవనవసేన చిత్తప్పవత్తియా ఏవ సవనకిరియాభావతో తంవసేన తదఞ్ఞనామరూపధమ్మసముదాయభూతస్స తంకిరియాకత్తు చ విసయో హోతీతి కత్వా తథా వుత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – పురిమనయే సవనకిరియా, తక్కత్తా చ పరమత్థతో తథాపవత్తచిత్తసన్తానమేవ, తస్మా కిరియావిసయోపి ‘‘కత్తు విసయో’’తి వుత్తో. పచ్ఛిమనయే పన తథాపవత్తచిత్తసన్తానం కిరియా, తదఞ్ఞధమ్మసముదాయో పన కత్తా, తస్మా కామం ఏకన్తతో కిరియావిసయోయేవేస ధమ్మో, తథాపి కిరియావసేన ‘‘తబ్బన్తకత్తు విసయో’’తి వుత్తోతి. తంసమఙ్గినోతి తేన చిత్తసన్తానేన సమఙ్గినో. కత్తూతి కత్తారస్స. విసయోతి ఆరమ్మణవసేన పవత్తిట్ఠానం, ఆరమ్మణమేవ వా. సుతాకారస్స చ థేరస్స సమ్మా నిచ్ఛితభావతో ‘‘గహణసన్నిట్ఠాన’’న్తి వుత్తం.

అపరో నయో – యస్స…పే… ఆకారపఞ్ఞత్తీతి ఆకారత్థేన ఏవం-సద్దేన యోజనం కత్వా తదేవ అవధారణత్థమ్పి గహేత్వా ఇమస్మింయేవ నయే యోజేతుం ‘‘గహణం కతం’’ ఇచ్చేవ అవత్వా ‘‘గహణసన్నిట్ఠానం కత’’న్తి వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అవధారణేన హి సన్నిట్ఠానమిధాధిప్పేతం, తస్మా ‘‘ఏత్తావతా’’తిఆదినా అవధారణత్థమ్పి ఏవం-సద్దం గహేత్వా అయమేవ యోజనా కతాతి దస్సేతీతి వేదితబ్బం, ఇమిస్సా పన యోజనాయ గహణాకారగాహకతబ్బిసయవిసేసనిదస్సనం కతన్తి దట్ఠబ్బం.

అఞ్ఞమ్పి యోజనమాహ ‘‘అథ వా’’తిఆదినా. పుబ్బే అత్తనా సుతానం నానావిహితానం సుత్తసఙ్ఖాతానం అత్థబ్యఞ్జనానం ఉపధారితరూపస్స ఆకారస్స నిదస్సనస్స, అవధారణస్స వా పకాసనసభావో ఏవం-సద్దోతి తదాకారాదిభూతస్స ఉపధారణస్స పుగ్గలపఞ్ఞత్తియా ఉపాదానభూతధమ్మప్పబన్ధబ్యాపారతాయ ‘‘పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో’’తి వుత్తం అత్తనా సుతానఞ్హి అత్థబ్యఞ్జనానం పున ఉపధారణం ఆకారాదిత్తయం, తఞ్చ ఏవం-సద్దస్స అత్థో. సో పన యం ధమ్మప్పబన్ధం ఉపాదాయ పుగ్గలపఞ్ఞత్తి పవత్తా, తస్స బ్యాపారభూతం కిచ్చమేవ, తస్మా ఏవం-సద్దేన పుగ్గలకిచ్చం నిద్దిసీయతీతి. కామం సవనకిరియా పుగ్గలబ్యాపారోపి అవిసేసేన, తథాపి విసేసతో విఞ్ఞాణబ్యాపారోవాతి వుత్తం ‘‘విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో’’తి. తథా హి పుగ్గలవాదీనమ్పి సవనకిరియా విఞ్ఞాణనిరపేక్ఖా నత్థి సవనాదీనం విసేసతో విఞ్ఞాణబ్యాపారభావేన ఇచ్ఛితత్తా. మేతి సద్దప్పవత్తియా ఏకన్తేనేవ సత్తవిసయత్తా, విఞ్ఞాణకిచ్చస్స చ సత్తవిఞ్ఞాణానమభేదకరణవసేన తత్థేవ సమోదహితబ్బతో ‘‘ఉభయకిచ్చయుత్తపుగ్గలనిద్దేసో’’తి వుత్తం. ‘‘అయ’’న్తిఆది తప్పాకటీకరణం. ఏత్థ హి సవనకిచ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గినాతి ఏవం-సద్దేన నిద్దిట్ఠం పుగ్గలకిచ్చం సన్ధాయ వుత్తం, తం పన పుగ్గలస్స సవనకిచ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గీభావేన పుగ్గలకిచ్చం నామాతి దస్సేతుం ‘‘పుగ్గలకిచ్చసమఙ్గినా’’తి అవత్వా ‘‘సవనకిచ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గినా’’తి ఆహ, తస్మా ‘‘పుగ్గలకిచ్చ’’న్తి నిద్దిట్ఠసవనకిచ్చవతా విఞ్ఞాణేన సమఙ్గినాతి అత్థో. విఞ్ఞాణవసేన, లద్ధసవనకిచ్చవోహారేనాతి చ సుతసద్దేన నిద్దిట్ఠం విఞ్ఞాణకిచ్చం సన్ధాయ వుత్తం. సవనమేవ కిచ్చం యస్సాతి తథా. సవనకిచ్చన్తి వోహారో సవనకిచ్చవోహారో, లద్ధో సో యేనాతి తథా. లద్ధసవనకిచ్చవోహారేన విఞ్ఞాణసఙ్ఖాతేన వసేన సామత్థియేనాతి అత్థో. అయం పన సమ్బన్ధో – సవనకిచ్చవిఞ్ఞాణసమఙ్గినా పుగ్గలేన మయా లద్ధసవనకిచ్చవోహారేన విఞ్ఞాణవసేన కరణభూతేన సుతన్తి.

అపిచ ‘‘ఏవ’’న్తి సద్దస్సత్థో అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి, ‘‘సుత’’న్తి సద్దస్సత్థో విజ్జమానపఞ్ఞత్తి, తస్మా తే తథారూపపఞ్ఞత్తి ఉపాదానభూతపుగ్గలబ్యాపారభావేనేవ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏవన్తి పుగ్గలకిచ్చనిద్దేసో. సుతన్తి విఞ్ఞాణకిచ్చనిద్దేసో’’తి. న హి పరమత్థతోయేవ నియమియమానే సతి పుగ్గలకిచ్చవిఞ్ఞాణకిచ్చవసేన అయం విభాగో లబ్భతీతి. ఇమిస్సా పన యోజనాయ కత్తుబ్యాపారకరణబ్యాపారకత్తునిద్దేసో కతోతి వేదితబ్బో.

సబ్బస్సాపి సద్దాధిగమనీయస్స అత్థస్స పఞ్ఞత్తిముఖేనేవ పటిపజ్జితబ్బత్తా, సబ్బాసఞ్చ పఞ్ఞత్తీనం విజ్జమానాదివసేన ఛసు పఞ్ఞత్తిభేదేసు అన్తోగధత్తా తాసు ‘‘ఏవ’’న్తిఆదీనం పఞ్ఞత్తీనం సరూపం నిద్ధారేత్వా దస్సేన్తో ‘‘ఏవన్తి చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘ఏవ’’న్తి చ ‘‘మే’’తి చ వుచ్చమానస్స అత్థస్స ఆకారాదిభూతస్స ధమ్మానం అసల్లక్ఖణభావతో అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావోతి ఆహ ‘‘సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి. సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేనాతి చ భూతత్థఉత్తమత్థవసేనాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యో మాయామరీచిఆదయో వియ అభూతత్థో, అనుస్సవాదీహి గహేతబ్బో వియ అనుత్తమత్థో చ న హోతి, సో రూపసద్దాదిసభావో, రుప్పనానుభవనాదిసభావో వా అత్థో ‘‘సచ్చికట్ఠో, పరమత్థో’’తి చ వుచ్చతి, ‘‘ఏవం మే’’తి పదానం పన అత్థో అభూతత్తా, అనుత్తమత్తా చ న తథా వుచ్చతి, తస్మా భూతత్థఉత్తమత్థసఙ్ఖాతేన సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన విసేసనభూతేన అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తియేవాతి. ఏతేన చ విసేసనేన బాలజనేహి ‘‘అత్థీ’’తి పరికప్పితం పఞ్ఞత్తిమత్తం నివత్తేతి. తదేవత్థం పాకటం కరోతి, హేతునా వా సాధేతి ‘‘కిఞ్హేత్థ త’’న్తిఆదినా. యం ధమ్మజాతం, అత్థజాతం వా ‘‘ఏవ’’న్తి వా ‘‘మే’’తి వా నిద్దేసం లభేథ, తం ఏత్థ రూపఫస్సాదిధమ్మసముదాయే, ‘‘ఏవం మే’’తి పదానం వా అత్థే. పరమత్థతో న అత్థీతి యోజనా. రూపఫస్సాదిభావేన నిద్దిట్ఠో పరమత్థతో ఏత్థ అత్థేవ, ‘‘ఏవం మే’’తి పన నిద్దిట్ఠో నత్థీతి అధిప్పాయో. సుతన్తి పన సద్దాయతనం సన్ధాయాహ ‘‘విజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి. ‘‘సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేనా’’తి చేత్థ అధికారో. ‘‘యఞ్హీ’’తిఆది తప్పాకటీకరణం, హేతుదస్సనం వా. యం తం సద్దాయతనం సోతేన సోతద్వారేన, తన్నిస్సితవిఞ్ఞాణేన వా ఉపలద్ధం అధిగమితబ్బన్తి అత్థో. తేన హి సద్దాయతనమిధ గహితం కమ్మసాధనేనాతి దస్సేతి.

ఏవం అట్ఠకథానయేన పఞ్ఞత్తిసరూపం నిద్ధారేత్వా ఇదాని అట్ఠకథాముత్తకేనాపి నయేన వుత్తేసు ఛసు పఞ్ఞత్తిభేదేసు ‘‘ఏవ’’న్తిఆదీనం పఞ్ఞత్తీనం సరూపం నిద్ధారేన్తో ‘‘తథా’’తిఆదిమాహ. ఉపాదాపఞ్ఞత్తి ఆదయో హి పోరాణట్ఠకథాతో ముత్తా సఙ్గహకారేనేవ ఆచరియేన వుత్తా. విత్థారో అభిధమ్మట్ఠకథాయ గహేతబ్బో. తం తన్తి తం తం ధమ్మజాతం, సోతపథమాగతే ధమ్మే ఉపాదాయ తేసం ఉపధారితాకారనిదస్సనావధారణస్స పచ్చామసనవసేన ఏవన్తి చ ససన్తతిపరియాపన్నే ఖన్ధే ఉపాదాయ మేతి చ వత్తబ్బత్తాతి అత్థో. రూపవేదనాదిభేదేహి ధమ్మే ఉపాదాయ నిస్సాయ కారణం కత్వా పఞ్ఞత్తి ఉపాదాపఞ్ఞత్తి యథా ‘‘తాని తాని అఙ్గాని ఉపాదాయ రథో గేహం, తే తే రూపరసాదయో ఉపాదాయ ఘటో పటో, చన్దిమసూరియపరివత్తాదయో ఉపాదాయ కాలో దిసా’’తిఆది. పఞ్ఞపేతబ్బట్ఠేన చేసా పఞ్ఞత్తి నామ, న పఞ్ఞాపనట్ఠేన. యా పన తస్స అత్థస్స పఞ్ఞాపనా, అయం అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తియేవ. దిట్ఠాదీనిఉపనిధాయ వత్తబ్బతోతి దిట్ఠముతవిఞ్ఞాతే ఉపనిధాయ ఉపత్థమ్భం కత్వా అపేక్ఖిత్వా వత్తబ్బత్తా. దిట్ఠాదిసభావవిరహితే సద్దాయతనే వత్తమానోపి హి సుతవోహారో ‘‘దుతియం తతియ’’న్తిఆదికో వియ పఠమాదీని దిట్ఠముతవిఞ్ఞాతే అపేక్ఖిత్వా పవత్తో ‘‘ఉపనిధాపఞ్ఞతీ’’తి వుచ్చతే. సా పనేసా అనేకవిధా తదఞ్ఞపేక్ఖూపనిధా హత్థగతూపనిధా సమ్పయుత్తూపనిధాసమారోపితూపనిధా అవిదూరగతూపనిధా పటిభాగూపనిధా తబ్బహులూపనిధాతబ్బిసిట్ఠూపనిధా’’తిఆదినా. తాసు అయం ‘‘దుతియం తతియ’’న్తిఆదికా వియ పఠమాదీనం దిట్ఠాదీనం అఞ్ఞమఞ్ఞమపేక్ఖిత్వా వుత్తత్తా తదఞ్ఞపేక్ఖూపనిధాపఞ్ఞత్తి నామ.

ఏవం పఞ్ఞత్తియాపి అత్థాధిగమనీయతాసఙ్ఖాతం దస్సేతబ్బత్థం దస్సేత్వా ఇదాని సద్దసామత్థియేన దీపేతబ్బమత్థం నిద్ధారేత్వా దీపేన్తో ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థాతి ఏతస్మిం వచనత్తయే. చ-సద్దో ఉపన్యాసో అత్థన్తరం ఆరభితుకామేన యోజితత్తా. ‘‘సుత’’న్తి వుత్తే అసుతం న హోతీతి పకాసితోయమత్థో, తస్మా తథా సుత-సద్దేన పకాసితా అత్తనా పటివిద్ధసుత్తస్స పకారవిసేసా ‘‘ఏవ’’న్తి థేరేన పచ్చామట్ఠాతి తేన ఏవం-సద్దేన అసమ్మోహో దీపితో నామ, తేనాహ ‘‘ఏవన్తి వచనేన అసమ్మోహం దీపేతీ’’తి. అసమ్మోహన్తి చ యథాసుతే సుత్తే అసమ్మోహం. తదేవ యుత్తియా, బ్యతిరేకేన చ సమత్థేహి ‘‘న హీ’’తిఆదినా వక్ఖమానఞ్చ సుత్తం నానప్పకారం దుప్పటివిద్ధఞ్చ. ఏవం నానప్పకారే దుప్పటివిద్ధే సుత్తే కథం సమ్మూళ్హో నానప్పకారపటివేధసమత్థో భవిస్సతి. ఇమాయ యుత్తియా, ఇమినా చ బ్యతిరేకేన థేరస్స తత్థ అసమ్మూళ్హభావసఙ్ఖాతో దీపేతబ్బో అత్థో విఞ్ఞాయతీతి వుత్తం హోతి. ఏవమీదిసేసు యథారహం. భగవతో సమ్ముఖా సుతాకారస్స యాథావతో ఉపరి థేరేన దస్సియమానత్తా ‘‘సుత్తస్స అసమ్మోసం దీపేతీ’’తి వుత్తం. కాలన్తరేనాతి సుతకాలతో అపరేన కాలేన. యస్స…పే… పటిజానాతి, థేరస్స పన సువణ్ణభాజనే పక్ఖిత్తసీహవసా వియ అనస్సమానం అసమ్ముట్ఠం తిట్ఠతి, తస్మా సో ఏవం పటిజానాతీతి వుత్తం హోతి. ఏవం దీపితేన పన అత్థేన కిం పకాసితన్తి ఆహ ‘‘ఇచ్చస్సా’’తిఆది. తత్థ ఇచ్చస్సాతి ఇతి అస్స, తస్మా అసమ్మోహస్స, అసమ్మోసస్స చ దీపితత్తా అస్స థేరస్సపఞ్ఞాసిద్ధీతిఆదినా సమ్బన్ధో. అసమ్మోహేనాతి సమ్మోహాభావేన. పఞ్ఞావజ్జితసమాధిఆదిధమ్మజాతేన తంసమ్పయుత్తాయ పఞ్ఞాయ సిద్ధి సహజాతాదిసత్తియా సిజ్ఝనతో. సమ్మోహపటిపక్ఖేన వా పఞ్ఞాసఙ్ఖాతేన ధమ్మజాతేన. సవనకాలసమ్భూతాయ హి పఞ్ఞాయ తదుత్తరికాలపఞ్ఞాసిద్ధి ఉపనిస్సయాదికోటియా సిజ్ఝనతో. ఇతరత్థాపి యథారహం నయో నేతబ్బో.

ఏవం పకాసితేన పన అత్థేన కిం విభావితన్తి ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థాతి తేసు దుబ్బిధేసు ధమ్మేసు. బ్యఞ్జనానం పటివిజ్ఝితబ్బో ఆకారో నాతిగమ్భీరో, యథాసుతధారణమేవ తత్థ కరణీయం, తస్మా తత్థ సతియా బ్యాపారో అధికో, పఞ్ఞా పన గుణీభూతాతి వుత్తం ‘‘పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయా’’తిఆది. పఞ్ఞాయ పుబ్బఙ్గమా పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాతి హి నిబ్బచనం, పుబ్బఙ్గమతా చేత్థ పధానభావో ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧) వియ. అపిచ యథా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు ఆవజ్జనాదయో పుబ్బఙ్గమా సమానాపి తదారమ్మణస్స అవిజాననతో అప్పధానభూతా, ఏవం పుబ్బఙ్గమాయపి అప్పధానత్తే సతి పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమా ఏతిస్సాతి నిబ్బచనమ్పి యుజ్జతి. పుబ్బఙ్గమతా చేత్థ పురేచారిభావో. ఇతి సహజాతపుబ్బఙ్గమో పురేజాతపుబ్బఙ్గమోతి దువిధోపి పుబ్బఙ్గమో ఇధ సమ్భవతి, యథా చేత్థ, ఏవం సతి ‘‘పుబ్బఙ్గమాయా’’తి ఏత్థాపి యథాసమ్భవమేస నయో వేదితబ్బో. ఏవం విభావితేన సమత్థతావచనేన కిమనుభావితన్తి ఆహ ‘‘తదుభయసమత్థతాయోగేనా’’తిఆది. తత్థ అత్థబ్యఞ్జనసమ్పన్నస్సాతి అత్థబ్యఞ్జనేన పరిపుణ్ణస్స, సఙ్కాసనాదీహి వా ఛహి అత్థపదేహి, అక్ఖరాదీహి చ ఛహి బ్యఞ్జనపదేహి సమన్నాగతస్స, అత్థబ్యఞ్జనసఙ్ఖాతేన వా రసేన సాదురసస్స. పరియత్తిధమ్మోయేవ నవలోకుత్తరరతనసన్నిధానతో సత్తవిధస్స, దసవిధస్స వా రతనస్స సన్నిధానో కోసో వియాతి ధమ్మకోసో, తథా ధమ్మభణ్డాగారో, తత్థ నియుత్తోతి ధమ్మభణ్డాగారికో. అథ వా నానారాజభణ్డరక్ఖకో భణ్డాగారికో వియాతి భణ్డాగారికో, ధమ్మస్స అనురక్ఖకో భణ్డాగారికోతి తమేవ సదిసతాకారణదస్సనేన విసేసేత్వా ‘‘ధమ్మభణ్డాగారికో’’తి వుత్తో. యథాహ –

‘‘బహుస్సుతో ధమ్మధరో, సబ్బపాఠీ చ సాసనే;

ఆనన్దో నామ నామేన, ధమ్మారక్ఖో తవం మునే’’తి. (అప. ౧.౫౪౨);

అఞ్ఞథాపి దీపేతబ్బమత్థం దీపేతి ‘‘అపరో నయో’’తిఆదినా, ఏవం సద్దేన వుచ్చమానానం ఆకారనిదస్సనావధారణత్థానం అవిపరీతసద్ధమ్మవిసయత్తా తబ్బిసయేహి తేహి అత్థేహి యోనిసో మనసికారస్స దీపనం యుత్తన్తి వుత్తం ‘‘యోని…పే… దీపేతీ’’తి. ‘‘అయోనిసో’’తిఆదినా బ్యతిరేకేన ఞాపకహేతుదస్సనం. తత్థ కత్థచి హి-సద్దో దిస్సతి, సో కారణే, కస్మాతి అత్థో, ఇమినా వచనేనేవ యోనిసో మనసికరోతో నానప్పకారపటివేధసమ్భవతో అగ్గి వియ ధూమేన కారియేన కారణభూతో సో విఞ్ఞాయతీతి తదన్వయమ్పి అత్థాపత్తియా దస్సేతి. ఏస నయో సబ్బత్థ యథారహం. ‘‘బ్రహ్మజాలం ఆవుసో కత్థ భాసిత’’న్తిఆది పుచ్ఛావసేన అధునా పకరణప్పత్తస్స వక్ఖమానస్స సుత్తస్స ‘‘సుత’’న్తి పదేన వుచ్చమానం భగవతో సమ్ముఖా సవనం సమాధానమన్తరేన న సమ్భవతీతి కత్వా వుత్తం ‘‘అవిక్ఖేపం దీపేతీ’’తి. ‘‘విక్ఖిత్తచిత్తస్సా’’తిఆదినా బ్యతిరేకకారణేన ఞాపకహేతుం దస్సేత్వా తదేవ సమత్థేతి ‘‘తథా హీ’’తిఆదినా. సబ్బసమ్పత్తియాతి సబ్బేన అత్థబ్యఞ్జనదేసకపయోజనాదినా సమ్పత్తియా. కిం ఇమినా పకాసితన్తి ఆహ ‘‘యోనిసో మనసికారేన చేత్థా’’తిఆది. ఏత్థాతి ఏతస్మిం ధమ్మద్వయే. ‘‘న హి విక్ఖిత్తచిత్తో’’తిఆదినా కారణభూతేన అవిక్ఖేపేన, సప్పురిసూపనిస్సయేన చ ఫలభూతస్స సద్ధమ్మస్సవనస్స సిద్ధియా ఏవ సమత్థనం వుత్తం, అవిక్ఖేపేన పన సప్పురిసూపనిస్సయస్స సిద్ధియా సమత్థనం న వుత్తం. కస్మాతి చే? విక్ఖిత్తచిత్తానం సప్పురిసే పయిరుపాసనాభావస్స అత్థతో సిద్ధత్తా. అత్థవసేనేవ హి సో పాకటోతి న వుత్తో.

ఏత్థాహ – యథా యోనిసో మనసికారేన ఫలభూతేన అత్తసమ్మాపణిధిపుబ్బేకతపుఞ్ఞతానం కారణభూతానం సిద్ధి వుత్తా తదవినాభావతో, ఏవం అవిక్ఖేపేన ఫలభూతేన సద్ధమ్మస్సవనసప్పురిసూపనిస్సయానం కారణభూతానం సిద్ధి వత్తబ్బా సియా అస్సుతవతో, సప్పురిసూపనిస్సయవిరహితస్స చ తదభావతో. ఏవం సన్తేపి ‘‘న హి విక్ఖిత్తచిత్తో’’తిఆదిసమత్థనవచనేన అవిక్ఖేపేన, సప్పురిసూపనిస్సయేన చ కారణభూతేన సద్ధమ్మస్సవనస్సేవ ఫలభూతస్స సిద్ధి వుత్తా, కస్మా పనేవం వుత్తాతి? వుచ్చతే – అధిప్పాయన్తరసమ్భవతో హి తథా సిద్ధి వుత్తా. అయం పనేత్థాధిప్పాయో – సద్ధమ్మస్సవనసప్పురిసూపనిస్సయా న ఏకన్తేన అవిక్ఖేపస్స కారణం బాహిరకారణత్తా, అవిక్ఖేపో పన సప్పురిసూపనిస్సయో వియ సద్ధమ్మస్సవనస్స ఏకన్తకారణం అజ్ఝత్తికకారణత్తా, తస్మా ఏకన్తకారణే హోన్తే కిమత్థియా అనేకన్తకారణం పతి ఫలభావపరికప్పనాతి తథాయేవేతస్స సిద్ధి వుత్తాతి. ఏత్థ చ పఠమం ఫలేన కారణస్స సిద్ధిదస్సనం నదీపూరేన వియ ఉపరి వుట్ఠిసబ్భావస్స, దుతియం కారణేన ఫలస్స సిద్ధిదస్సనం ఏకన్తవస్సినా వియ మేఘవుట్ఠానేన వుట్ఠిపవత్తియా.

‘‘అపరో నయో’’తిఆదినా అఞ్ఞథాపి దీపేతబ్బత్థమాహ, యస్మా న హోతీతి సమ్బన్ధో. ఏవన్తి…పే… నానాకారనిద్దేసోతి హేట్ఠా వుత్తం, సో చ ఆకారోతి సోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాణవీథిసఙ్ఖాతస్స చిత్తసన్తానస్స నానాకారేన ఆరమ్మణే పవత్తియా నానత్థబ్యఞ్జనగ్గహణసఙ్ఖాతో సో భగవతో వచనస్స అత్థబ్యఞ్జనప్పభేదపరిచ్ఛేదవసేన సకలసాసనసమ్పత్తిఓగాహనాకారో. ఏవం భద్దకోతి నిరవసేసపరహితపారిపూరిభావకారణత్తా ఏవం యథావుత్తేన నానత్థబ్యఞ్జనగ్గహణేన సున్దరో సేట్ఠో, సమాసపదం వా ఏతం ఏవం ఈదిసో భద్దో యస్సాతి కత్వా. న పణిహితో అప్పణిహితో, సమ్మా అప్పణి హితో అత్తా యస్సాతి తథా, తస్స. పచ్ఛిమచక్కద్వయసమ్పత్తిన్తి అత్తసమ్మాపణిధిపుబ్బేకతపుఞ్ఞతాసఙ్ఖాతగుణద్వయసమ్పత్తిం. గుణస్సేవ హి అపరాపరవుత్తియా పవత్తనట్ఠేన చక్కభావో. చరన్తి వా ఏతేన సత్తా సమ్పత్తిభవం, సమ్పత్తిభవేసూతి వా చక్కం. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘చత్తారిమాని భిక్ఖవే, చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సానం చతుచక్కం వత్తతీ’’తిఆది (అ. ని. ౪.౩౧) పచ్ఛిమభావో చేత్థ దేసనాక్కమవసేనేవ. పురిమచక్కద్వయసమ్పత్తిన్తి పతిరూపదేసవాససప్పురిసూపనిస్సయసఙ్ఖాతగుణద్వయసమ్పత్తిం. సేసం వుత్తనయమేవ. తస్మాతి పురిమకారణం పురిమస్సేవాతి ఇధ కారణమాహ ‘‘న హీ’’తిఆదినా.

తేన కిం పకాసితన్తి ఆహ ‘‘ఇచ్చస్సా’’తిఆది. ఇతి ఇమాయ చతుచక్కసమ్పత్తియా కారణభూతాయ. అస్స థేరస్స. పచ్ఛిమచక్కద్వయసిద్ధియాతి పచ్ఛిమచక్కద్వయస్స అత్థిభావేన సిద్ధియా. ఆసయసుద్ధీతి విపస్సనాఞాణసఙ్ఖాతాయ అనులోమికఖన్తియా, కమ్మస్సకతాఞాణ-మగ్గఞాణసఙ్ఖాతస్స యథాభూతఞాణస్స చాతి దువిధస్సాపి ఆసయస్స అసుద్ధిహేతుభూతానం కిలేసానం దూరీభావేన సుద్ధి. తదేవ హి ద్వయం వివట్టనిస్సితానం సుద్ధసత్తానం ఆసయో. సమ్మాపణిహితత్తో హి పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞో సుద్ధాసయో హోతి. తథా హి వుత్తం ‘‘సమ్మాపణిహితం చిత్తం, సేయ్యసో నం తతో కరే’’తి, (ధ. ప. ౪౩) ‘‘కతపుఞ్ఞోసి త్వం ఆనన్ద, పధానమనుయుఞ్జ ఖిప్పం హోహిసి అనాసవో’’తి (దీ. ని. ౨.౨౦౭) చ. కేచి పన ‘‘కత్తుకమ్యతాఛన్దో ఆసయో’’తి వదన్తి, తదయుత్తమేవ ‘‘తాయ చ ఆసయసుద్ధియా అధిగమబ్యత్తిసిద్ధీ’’తి వచనేన విరోధతో. ఏవమ్పి మగ్గఞాణసఙ్ఖాతస్స ఆసయస్స సుద్ధి న యుత్తా తాయ అధిగమబ్యత్తిసిద్ధియా అవత్తబ్బతోతి? నో న యుత్తో పురిమస్స మగ్గస్స, పచ్ఛిమానం మగ్గానం, ఫలానఞ్చ కారణభావతో. పయోగసుద్ధీతి యోనిసోమనసికారపుబ్బఙ్గమస్స ధమ్మస్సవనపయోగస్స విసదభావేన సుద్ధి, సబ్బస్స వా కాయవచీపయోగస్స నిద్దోసభావేన సుద్ధి. పతిరూపదేసవాసీ, హి సప్పురిససేవీ చ యథావుత్తవిసుద్ధపయోగో హోతి. తథావిసుద్ధేన యోనిసోమనసికారపుబ్బఙ్గమేన ధమ్మస్సవనపయోగేన, విప్పటిసారాభావావహేన చ కాయవచీపయోగేన అవిక్ఖిత్తచిత్తో పరియత్తియం విసారదో హోతి, తథాభూతో చ థేరో, తేన విఞ్ఞాయతి పురిమచక్కద్వయసిద్ధియా థేరస్స పయోగసుద్ధి సిద్ధావాతి. తేన కిం విభావితన్తి ఆహ ‘‘తాయ చా’’తిఆది. అధిగమబ్యత్తిసిద్ధీతి పటివేధసఙ్ఖాతే అధిగమే ఛేకభావసిద్ధి. అధిగమేతబ్బతో హి పటివిజ్ఝితబ్బతో పటివేధో ‘‘అధిగమో’’తి అట్ఠకథాసు వుత్తో, ఆగమోతి చ పరియత్తి ఆగచ్ఛన్తి అత్తత్థపరత్థాదయో ఏతేన, ఆభుసో వా గమితబ్బో ఞాతబ్బోతి కత్వా.

తేన కిమనుభావితన్తి ఆహ ‘‘ఇతీ’’తిఆది. ఇతీతి ఏవం వుత్తనయేన, తస్మా సిద్ధత్తాతి వా కారణనిద్దేసో. వచనన్తి నిదానవచనం లోకతో, ధమ్మతో చ సిద్ధాయ ఉపమాయ తమత్థం ఞాపేతుం ‘‘అరుణుగ్గం వియా’’తిఆదిమాహ. ‘‘ఉపమాయ మిధేకచ్చే, అత్థం జానన్తి పణ్డితా’’తి (జా. ౨.౧౯.౨౪) హి వుత్తం. అరుణోతి సూరియస్స ఉదయతో పుబ్బభాగే ఉట్ఠితరంసి, తస్స ఉగ్గం ఉగ్గమనం ఉదయతో ఉదయన్తస్స ఉదయావాసముగ్గచ్ఛతో సూరియస్స పుబ్బఙ్గమం పురేచరం భవితుం అరహతి వియాతి సమ్బన్ధో. ఇదం వుత్తం హోతి – ఆగమాధిగమబ్యత్తియా ఈదిసస్స థేరస్స వుత్తనిదానవచనం భగవతో వచనస్స పుబ్బఙ్గమం భవితుమరహతి, నిదానభావం గతం హోతీతి ఇదమత్థజాతం అనుభావితన్తి.

ఇదాని అపరమ్పి పుబ్బే వుత్తస్స అసమ్మోహాసమ్మోససఙ్ఖాతస్స దీపేతబ్బస్సత్థస్స దీపకేహి ఏవం-సద్ద సుత-సద్దేహి పకాసేతబ్బమత్థం పకాసేన్తో ‘‘అపరో నయో’’తిఆదిమాహ. తత్థ హి ‘‘నానప్పకారపటివేధదీపకేన, సోతబ్బప్పభేదపటివేధదీపకేనా’’తి చ ఇమినా తేహి సద్దేహి పుబ్బే దీపితం అసమ్మోహాసమ్మోససఙ్ఖాతం దీపేతబ్బత్థమాహ అసమ్మోహేన నానప్పకారపటివేధస్స, అసమ్మోసేన చ సోతబ్బప్పభేదపటివేధస్స సిజ్ఝనతో. ‘‘అత్తనో’’తిఆదీహి పన పకాసేతబ్బత్థం. తేన వుత్తం ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన ‘‘నానప్పకారపటివేధదీపకేనాతిఆదినా ఏవం-సద్ద సుత-సద్దానం థేరస్స అత్థబ్యఞ్జనేసు అసమ్మోహాసమ్మోసదీపనతో చతుపటిసమ్భిదావసేన అత్థయోజనం దస్సేతీ’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౧). హేతుగబ్భఞ్చేతం పదద్వయం, నానప్పకారపటివేధసఙ్ఖాతస్స, సోతబ్బప్పభేద-పటివేధసఙ్ఖాతస్స చ దీపేతబ్బత్థస్స దీపకత్తాతి వుత్తం హోతి. సన్తస్స విజ్జమానస్స భావో సబ్భావో, అత్థపటిభానపటిసమ్భిదాహి సమ్పత్తియా సబ్భావో తథా. ‘‘సమ్భవ’’న్తిపి పాఠో, సమ్భవనం సమ్భవో, అత్థపటిభానపటిసమ్భిదాసమ్పత్తీనం సమ్భవో తథా. ఏవం ఇతరత్థాపి. ‘‘సోతబ్బప్పభేదపటివేధదీపకేనా’’తి ఏతేన పన అయం సుత-సద్దో ఏవం-సద్దసన్నిధానతో, వక్ఖమానాపేక్ఖాయ వా సామఞ్ఞేనేవ వుత్తేపి సోతబ్బధమ్మవిసేసం ఆమసతీతి దస్సేతి. ఏత్థ చ సోతబ్బధమ్మసఙ్ఖాతాయ పాళియా నిదస్సేతబ్బానం భాసితత్థపయోజనత్థానం, తీసు చ ఞాణేసు పవత్తఞాణస్స నానప్పకారభావతో తబ్భావపటివేధదీపకేన ఏవం-సద్దేన అత్థపటిభానపటిసమ్భిదాసమ్పత్తిసబ్భావదీపనం యుత్తం, సోతబ్బధమ్మస్స పన అత్థాధిగమహేతుతో, తంవసేన చ తదవసేసహేతుప్పభేదస్స గహితత్తా, నిరుత్తిభావతో చ సోతబ్బప్పభేదదీపకేన సుత-సద్దేన ధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదాసమ్పత్తిసబ్భావదీపనం యుత్తన్తి వేదితబ్బం. తదేవత్థఞ్హి ఞాపేతుం ‘‘అసమ్మోహదీపకేన, అసమ్మోసదీపకేనా’’తి చ అవత్వా తథా వుత్తన్తి.

ఏవం అసమ్మోహాసమ్మోససఙ్ఖాతస్స దీపేతబ్బస్సత్థస్స దీపకేహి ఏవం-సద్ద సుత-సద్దేహి పకాసేతబ్బమత్థం పకాసేత్వా ఇదాని యోనిసోమనసికారావిక్ఖేపసఙ్ఖాతస్స దీపేతబ్బస్సత్థస్స దీపకేహిపి తేహి పకాసేతబ్బమత్థం పకాసేన్తో ‘‘ఏవన్తి చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ హి ‘‘ఏవన్తి…పే… భాసమానో, సుతన్తి ఇదం…పే… భాసమానో’’తి చ ఇమినా తేహి సద్దేహి పుబ్బే దీపితం యోనిసోమనసికారావిక్ఖేపసఙ్ఖాతం దీపేతబ్బత్థమాహ, ‘‘ఏతే మయా’’తిఆదీహి పన పకాసేతబ్బత్థం సవనయోగదీపకన్తి చ అవిక్ఖేపవసేన సవనయోగస్స సిజ్ఝనతో తదేవ సన్ధాయాహ. తథా హి ఆచరియధమ్మపాలత్థేరేన వుత్తం ‘‘సవనధారణవచీపరిచరియా పరియత్తిధమ్మానం విసేసేన సోతావధారణపటిబద్ధాతి తే అవిక్ఖేపదీపకేన సుతసద్దేన యోజేత్వా’’తి (దీ. ని. టీ. ౧.౧). మనోదిట్ఠీహి పరియత్తిధమ్మానం అనుపేక్ఖనసుప్పటివేధా విసేసతో మనసికారపటిబద్ధా, తస్మా తద్దీపకవచనేనేవ ఏతే మయా ధమ్మా మనసానుపేక్ఖితా దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధాతి ఇమమత్థం పకాసేతీతి వుత్తం ‘‘ఏవన్తి చ…పే… దీపేతీ’’తి తత్థ ధమ్మాతి పరియత్తిధమ్మా. మనసానుపేక్ఖితాతి ‘‘ఇధ సీలం కథితం, ఇధ సమాధి, ఇధ పఞ్ఞా, ఏత్తకావ ఏత్థ అనుసన్ధయో’’తిఆదిభేదేన మనసా అనుపేక్ఖితా. దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధాతి నిజ్ఝానక్ఖన్తిసఙ్ఖాతాయ, ఞాతపరిఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ వా దిట్ఠియా తత్థ వుత్తరూపారూపధమ్మే ‘‘ఇతి రూపం, ఏత్తకం రూప’’న్తిఆదినా సుట్ఠు వవత్థాపేత్వా పటివిద్ధా.

సవనధారణవచీపరిచరియా చ పరియత్తిధమ్మానం విసేసేన సోతావధారణపటిబద్ధా, తస్మా తద్దీపకవచనేనేవ బహూ మయా ధమ్మా సుతా ధాతా వచసా పరిచితాతి ఇమమత్థం పకాసేతీతి వుత్తం ‘‘సుతన్తి ఇదం…పే… దీపేతీ’’తి. తత్థ సుతాతి సోతద్వారానుసారేన విఞ్ఞాతా. ధాతాతి సువణ్ణభాజనే పక్ఖిత్తసీహవసా వియ మనసి సుప్పతిట్ఠితభావసాధనేన ఉపధారితా. వచసా పరిచితాతి పగుణతాసమ్పాదనేన వాచాయ పరిచితా సజ్ఝాయితా. ఇదాని పకాసేతబ్బత్థద్వయదీపకేన యథావుత్తసద్దద్వయేన విభావేతబ్బమత్థం విభావేన్తో ‘‘తదుభయేనపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ తదుభయేనాతి పురిమనయే, పచ్ఛిమనయే చ యథావుత్తస్స పకాసేతబ్బస్సత్థస్స పకాసకేన తేన దుబ్బిధేన సద్దేన. అత్థబ్యఞ్జనపారిపూరిం దీపేన్తోతి ఆదరజననస్స కారణవచనం. తదేవ కారణం బ్యతిరేకేన వివరతి, యుత్తియా వా దళ్హం కరోతి ‘‘అత్థబ్యఞ్జనపరిపుణ్ణఞ్హీ’’తిఆదినా. అసుణన్తోతి చేత్థ లక్ఖణే, హేతుమ్హి వా అన్త-సద్దో. మహతా హితాతి మహన్తతో హితస్మా. పరిబాహిరోతి సబ్బతో భాగేన బాహిరో.

ఏతేన పన విభావేతబ్బత్థదీపకేన సద్దద్వయేన అనుభావేతబ్బత్థమనుభావేన్తో ‘‘ఏవం మే సుతన్తి ఇమినా’’తిఆదిమాహ. పుబ్బే విసుం విసుం అత్థే యోజితాయేవ ఏతే సద్దా ఇధ ఏకస్సేవానుభావత్థస్స అనుభావకభావేన గహితాతి ఞాపేతుం ‘‘సకలేనా’’తి వుత్తం. కామఞ్చ మే-సద్దో ఇమస్మిం ఠానే పుబ్బేన యోజితో, తదపేక్ఖానం పన ఏవం-సద్ద సుత-సద్దానం సహచరణతో, అవినాభావతో చ తథా వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. తథాగతప్పవేదితన్తి తథాగతేన పకారతో విదితం, భాసితం వా. అత్తనో అదహన్తోతి అత్తని ‘‘మమేద’’న్తి అట్ఠపేన్తో. భుమ్మత్థే చేతం సామివచనం. అసప్పురిసభూమిన్తి అసప్పురిసవిసయం, సో చ అత్థతో అపకతఞ్ఞుతాసఙ్ఖాతా ‘‘ఇధేకచ్చో పాపభిక్ఖు తథాగతప్పవేదితం ధమ్మవినయం పరియాపుణిత్వా అత్తనో దహతీ’’తి (పారా. ౧౯౫) ఏవం మహాచోరదీపకేన భగవతా వుత్తా అనరియవోహారావత్థా, తథా చాహ ‘‘తథాగత…పే… అదహన్తో’’తి. హుత్వాతి చేత్థ సేసో. తథా సావకత్తం పటిజానన్తోతి సప్పురిసభూమిఓక్కమనసరూపకథనం. నను చ ఆనన్దత్థేరస్స ‘‘మమేతం వచన’’న్తి అధిమానస్స, మహాకస్సపత్థేరాదీనఞ్చ తదాసఙ్కాయ అభావతో అసప్పురిసభూమిసమతిక్కమాదివచనం నిరత్థకం సియాతి? నయిదమేవం ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి వదన్తేన అయమ్పి అత్థో అనుభావితోతి అత్థస్సేవ దస్సనతో. తేన హి అనుభావేతబ్బమత్థంయేవ తథా దస్సేతి, న పన ఆనన్దత్థేరస్స అధిమానస్స, మహాకస్సపత్థేరాదీనఞ్చ తదాసఙ్కాయ సమ్భవన్తి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. కేచి పన ‘‘దేవతానం పరివితక్కాపేక్ఖం తథావచనం, తస్మా ఏదిసీ చోదనా అనవకాసా’’తి వదన్తి. తస్మిం కిర సమయే ఏకచ్చానం దేవతానం ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది ‘‘భగవా చ పరినిబ్బుతో, అయఞ్చాయస్మా ఆనన్దో దేసనాకుసలో, ఇదాని ధమ్మం దేసేతి, సక్యకులప్పసుతో తథాగతస్స భాతా, చూళపితుపుత్తో చ, కిం ను ఖో సో సయం సచ్ఛికతం ధమ్మం దేసేతి, ఉదాహు భగవతోయేవ వచనం యథాసుత’’న్తి, తేసమేవ చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ తదభిపరిహరణత్థం అసప్పురిసభూమిసమతిక్కమనాదిఅత్థో అనుభావితోతి. సాయేవ యథావుత్తా అనరియవోహారావత్థా అసద్ధమ్మో, తదవత్థానోక్కమనసఙ్ఖాతా చ సావకత్తపటిజాననా సద్ధమ్మో. ఏవం సతి పరియాయన్తరేన పురిమత్థమేవ దస్సేతీతి గహేతబ్బం. అపిచ కుహనలపనాదివసేన పవత్తో అకుసలరాసి అసద్ధమ్మో, తబ్బిరహితభావో చ సద్ధమ్మో.‘‘కేవల’’న్తిఆదినాపి వుత్తస్సేవత్థస్స పరియాయన్తరేన దస్సనం, యథావుత్తాయ అనరియవోహారావత్థాయ పరిమోచేతి. సావకత్తం పటిజాననేన సత్థారం అపదిసతీతి అత్థో. అపిచ సత్థుకప్పాదికిరియతో అత్తానం పరిమోచేతి తక్కిరియాసఙ్కాయ సమ్భవతో. ‘‘సత్థు భగవతోయేవ వచనం మయాసుత’’న్తి సత్థారం అపదిసతీతి అత్థన్తరమనుభావనం హోతి. ‘‘జినవచన’’న్తిఆదిపి పరియాయన్తరదస్సనం, అత్థన్తరమనుభావనమేవ వా. అప్పేతీతి నిదస్సేతి. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేసు యథారహం సత్తే నేతీతి నేత్తి, ధమ్మోయేవ నేత్తి తథా. వుత్తనయేన చేత్థ ఉభయథా అధిప్పాయో వేదితబ్బో.

అపరమ్పి అనుభావేతబ్బమత్థమనుభావేతి ‘‘అపిచా’’తిఆదినా. తత్థ ఉప్పాదితభావతన్తి దేసనావసేన పవత్తితభావం. పురిమవచనం వివరన్తోతి భగవతా దేసితవసేన పురిమతరం సంవిజ్జమానం భగవతా వచనమేవ ఉత్తానిం కరోన్తో, ఇదం వచనన్తి సమ్బన్ధో. చతూహి వేసారజ్జఞాణేహి విసారదస్స, విసారదహేతుభూతచతువేసారజ్జఞాణసమ్పన్నస్స వా. దసఞాణబలధరస్స. సమ్మాసమ్బుద్ధభావసఙ్ఖాతే ఉత్తమట్ఠానే ఠితస్స, ఉసభస్స ఇదన్తి వా అత్థేన ఆసభసఙ్ఖాతే అకమ్పనసభావభూతే ఠానే ఠితస్స. ‘‘ఏవమేవ ఖో భిక్ఖవే, యదా తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి…పే… సో ధమ్మం దేసేతీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౪.౩౩) సీహోపమసుత్తాదీసు ఆగతేన అనేకనయేన సీహనాదనదినో. సబ్బసత్తేసు, సబ్బసత్తానం వా ఉత్తమస్స. న చేత్థ నిద్ధారణలక్ఖణాభావతో నిద్ధారణవసేన సమాసో. సబ్బత్థ హి సక్కతగన్థేసు, సాసనగన్థేసు చ ఏవమేవ వుత్తం. ధమ్మేన సత్తానమిస్సరస్స. ధమ్మస్సేవ ఇస్సరస్స తదుప్పాదనవసేనాతిపి వదన్తి. సేసపదద్వయం తస్సేవత్థస్స పరియాయన్తరదీపనం. ధమ్మేన లోకస్స పదీపమివ భూతస్స, తదుప్పాదకభావేన వా ధమ్మసఙ్ఖాతపదీపసమ్పన్నస్స. ‘‘ధమ్మకాయోతి భిక్ఖవే, తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి (దీ. ని. ౩.౧౧౮) హి వుత్తం. ధమ్మేన లోకపటిసరణభూతస్స, ధమ్మసఙ్ఖాతేన వా పటిసరణేన సమ్పన్నస్స. ‘‘యంనూనాహం…పే… తమేవ ధమ్మం సక్కత్వా గరుం కత్వా మానేత్వా పూజేత్వా ఉపనిస్సాయ విహరేయ్య’’న్తి (అ. ని. ౪.౨౧; సం. ని. ౧.౧౭౩) హి వుత్తం. సద్ధిన్ద్రియాదిసద్ధమ్మసఙ్ఖాతస్స వరచక్కస్స పవత్తినో, సద్ధమ్మానమేతస్స వా ఆణాచక్కవరస్స పవత్తినో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తస్స భగవతో ఇదం వచనం సమ్ముఖావ మయా పటిగ్గహితన్తి యోజేతబ్బం. బ్యఞ్జనేతి పదసముదాయభూతే వాక్యే. కఙ్ఖా వా విమతి వాతి ఏత్థ దళ్హతరం నివిట్ఠా విచికిచ్ఛా కఙ్ఖా. నాతిసంసప్పనం మతిభేదమత్తం విమతి. సమ్ముఖా పటిగ్గహితమిదం మయాతి తథా అకత్తబ్బభావకారణవచనం. అత్తనాఉప్పాదితభావం అప్పటిజానన్తో పురిమవచనం వివరన్తోతి పన అస్సద్ధియవినాసనస్స, సద్ధాసమ్పదముప్పాదనస్స చ కారణవచనం. ‘‘తేనేత’’న్తిఆదినా యథావుత్తమేవత్థం ఉదానవసేన దస్సేతి.

‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి ఏవం వదన్తో గోతమగోత్తస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సావకో, గోతమగోత్తసమ్బన్ధో వా సావకో ఆయస్మా ఆనన్దో భగవతా భాసితభావస్స, సమ్ముఖా పటిగ్గహితభావస్స చ సూచనతో, తథాసూచనేనేవ చ ఖలితదున్నిరుత్తాదిగహణదోసాభావస్స సిజ్ఝనతో సాసనే అస్సద్ధం వినాసయతి, సద్ధం వడ్ఢేతీతి అత్థో. ఏత్థ చ పఞ్చమాదయో తిస్సో అత్థయోజనా ఆకారాదిఅత్థేసు అగ్గహితవిసేసమేవ ఏవం-సద్దం గహేత్వా దస్సితా, తతో పరా తిస్సో ఆకారత్థమేవ ఏవం-సద్దం గహేత్వా విభావితా, పచ్ఛిమా పన తిస్సో యథాక్కమం ఆకారత్థం, నిదస్సనత్థం, అవధారణత్థఞ్చ ఏవం-సద్దం గహేత్వా యోజితాతి దట్ఠబ్బం. హోన్తి చేత్థ –

‘‘దస్సనం దీపనఞ్చాపి, పకాసనం విభావనం;

అనుభావనమిచ్చత్థో, కిరియాయోగేన పఞ్చధా.

దస్సితో పరమ్పరాయ, సిద్ధో నేకత్థవుత్తియా;

ఏవం మే సుతమిచ్చేత్థ, పదత్తయే నయఞ్ఞునా’’తి.

ఏక-సద్దో పన అఞ్ఞసేట్ఠాసహాయసఙ్ఖ్యాదీసు దిస్సతి. తథా హేస ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి ఇత్థేకే అభివదన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౭) అఞ్ఞత్థే దిస్సతి, ‘‘చేతసో ఏకోదిభావ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౨౮; పారా. ౧౧) సేట్ఠే, ‘‘ఏకోవూపకట్ఠో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౪౦౫; దీ. ని. ౨.౨౧౫; మ. ని. ౧.౮౦; సం. ని. ౩.౬౩; విభ. ౪.౪౪౫) అసహాయే, ‘‘ఏకోవ ఖో భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౨౯) సఙ్ఖ్యాయం, ఇధాపి సఙ్ఖ్యాయమేవాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏకన్తి గణనపరిచ్ఛేదనిద్దేసో’’తి (ఇతివు. అట్ఠ. ౧; దీ. ని. టీ. ౧.పరిబ్బాజకకథావణ్ణనా) ఏకోయేవేస సమయో, న ద్వే వా తయో వాతి ఊనాధికాభావేన గణనస్స పరిచ్ఛేదనిద్దేసో ఏకన్తి అయం సద్దోతి అత్థో, తేన కస్స పరిచ్ఛిన్దనన్తి అనుయోగే సతి ‘‘సమయ’’న్తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సమయన్తి పరిచ్ఛిన్ననిద్దేసో’’తి. ఏవం పరిచ్ఛేదపరిచ్ఛిన్నవసేన వుత్తేపి ‘‘అయం నామ సమయో’’తి సరూపతో అనియమితత్తా అనియమితవచనమేవాతి దస్సేతి ‘‘ఏకం…పే…. దీపన’’న్తి ఇమినా.

ఇదాని సమయసద్దస్స అనేకత్థవుత్తితం అత్థుద్ధారవసేన దస్సేత్వా ఇధాధిప్పేతమత్థం నియమేన్తో ‘‘తత్థా’’తిఆదిమాహ. తత్థాతి తస్మిం ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి పదద్వయే, సమభినివిట్ఠో సమయ సద్దోతి సమ్బన్ధో. న పన దిస్సతీతి తేస్వేకస్మింయేవ అత్థే ఇధ పవత్తనతో. సమవాయేతి పచ్చయసామగ్గియం, కారణసమవాయేతి అత్థో. ఖణేతి ఓకాసే. హేతుదిట్ఠీసూతి హేతుమ్హి చేవ లద్ధియఞ్చ. అస్సాతి సమయసద్దస్స. కాలఞ్చ సమయఞ్చ ఉపాదాయాతి ఏత్థ కాలో నామ ఉపసఙ్కమనస్స యుత్తకాలో. సమయో నామ తస్సేవ పచ్చయసామగ్గీ, అత్థతో పన తదనురూపసరీరబలఞ్చేవ తప్పచ్చయపరిస్సయాభావో చ. ఉపాదానం నామ ఞాణేన తేసం గహణం, తస్మా యథావుత్తం కాలఞ్చ సమయఞ్చ పఞ్ఞాయ గహేత్వా ఉపధారేత్వాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – సచే అమ్హాకం స్వే గమనస్స యుత్తకాలో భవిస్సతి, కాయే బలమత్తా చ ఫరిస్సతి, గమనపచ్చయా చ అఞ్ఞో అఫాసువిహారో న భవిస్సతి, అథేతం కాలఞ్చ గమనకారణసమవాయసఙ్ఖాతం సమయఞ్చ ఉపధారేత్వా అప్పేవ నామ స్వేపి ఆగచ్ఛేయ్యామాతి. ఖణోతి ఓకాసో. తథాగతుప్పాదాదికో హి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఓకాసో తప్పచ్చయపటిలాభహేతుత్తా. ఖణో ఏవ చ సమయో. యో ‘‘ఖణో’’తి చ ‘‘సమయో’’తి చ వుచ్చతి, సో ఏకోవాతి అధిప్పాయో. దియడ్ఢో మాసో సేసో గిమ్హానం ఉణ్హసమయో. వస్సానస్స పఠమో మాసో పరిళాహసమయో. మహాసమయోతి మహాసమూహో. సమాసో వా ఏస, బ్యాసో వా. పవుట్ఠం వనం పవనం, తస్మిం, కపిలవత్థుసామన్తే మహావనసఙ్ఖాతే వనసణ్డేతి అత్థో. సమయోపి ఖోతి ఏత్థ సమయోతి సిక్ఖాపదపూరణస్స హేతు. భద్దాలీతి తస్స భిక్ఖుస్స నామం. ఇదం వుత్తం హోతి – తయా భద్దాలి పటివిజ్ఝితబ్బయుత్తకం ఏకం కారణం అత్థి, తమ్పి తే న పటివిద్ధం న సల్లక్ఖితన్తి. కిం తం కారణన్తి ఆహ ‘‘భగవాపి ఖో’’తిఆది.

‘‘ఉగ్గహమానో’’తిఆదీసు మానోతి తస్స పరిబ్బాజకస్స పకతినామం, కిఞ్చి కిఞ్చి పన సిప్పం ఉగ్గహేతుం సమత్థతాయ ‘‘ఉగ్గహమానో’’తి నం సఞ్జానన్తి, తస్మా ‘‘ఉగ్గహమానో’’తి వుచ్చతి. సమణముణ్డికస్స పుత్తో సమణముణ్డికాపుత్తో. సో కిర దేవదత్తస్స ఉపట్ఠాకో. సమయం దిట్ఠిం పకారేన వదన్తి ఏత్థాతి సమయప్పవాదకో, తస్మిం, దిట్ఠిప్పవాదకేతి అత్థో. తస్మిం కిర ఠానే చఙ్కీతారుక్ఖపోక్ఖరసాతిప్పభూతయో బ్రాహ్మణా, నిగణ్ఠాచేలకపరిబ్బాజకాదయో చ పబ్బజితా సన్నిపతిత్వా అత్తనో అత్తనో సమయం పకారేన వదన్తి కథేన్తి దీపేన్తి, తస్మా సో ఆరామో ‘‘సమయప్పవాదకో’’తి వుచ్చతి. స్వేవ తిన్దుకాచీరసఙ్ఖాతాయ తిమ్బరూసకరుక్ఖపన్తియా పరిక్ఖిత్తత్తా ‘‘తిన్దుకాచీరో’’తి వుచ్చతి. ఏకా సాలా ఏత్థాతి ఏకసాలకో. యస్మా పనేత్థ పఠమం ఏకా సాలా అహోసి, పచ్ఛా పన మహాపుఞ్ఞం పోట్ఠపాదపరిబ్బాజకం నిస్సాయ బహూ సాలా కతా, తస్మా తమేవ పఠమం కతం ఏకం సాలం ఉపాదాయ లద్ధపుబ్బనామవసేన ‘‘ఏకసాలకో’’తి వుచ్చతి. మల్లికాయ నామ పసేనదిరఞ్ఞో దేవియా ఉయ్యానభూతో సో పుప్ఫఫలసచ్ఛన్నో ఆరామో, తేన వుత్తం ‘‘మల్లికాయ ఆరామే’’తి. పటివసతీతి తస్మిం ఫాసుతాయ వసతి.

దిట్ఠే ధమ్మేతి పచ్చక్ఖే అత్తభావే. అత్థోతి వుడ్ఢి. కమ్మకిలేసవసేన సమ్పరేతబ్బతో సమ్మా పాపుణితబ్బతో సమ్పరాయో, పరలోకో, తత్థ నియుత్తో సమ్పరాయికో, పరలోకత్థో. అత్థాభిసమయాతి యథావుత్తఉభయత్థసఙ్ఖాతహితపటిలాభా. సమ్పరాయికోపి హి అత్థో కారణస్స నిప్ఫన్నత్తా పటిలద్ధో నామ హోతీతి తం అత్థద్వయమేకతో కత్వా ‘‘అత్థాభిసమయా’’తి వుత్తం. ధియా పఞ్ఞాయ తంతదత్థే రాతి గణ్హాతి, ధీ వా పఞ్ఞా ఏతస్సత్థీతి ధీరో. పణ్డా వుచ్చతి పఞ్ఞా. సా హి సుఖుమేసుపి అత్థేసు పడతి గచ్ఛతి, దుక్ఖాదీనం వా పీళనాదిఆకారం జానాతీతి పణ్డా. తాయ ఇతో గతోతి పణ్డితో. అథ వా ఇతా సఞ్జాతా పణ్డా ఏతస్స, పడతి వా ఞాణగతియా గచ్ఛతీతి పణ్డితో. సమ్మా మానాభిసమయాతి మానస్స సమ్మా పహానేన. సమ్మాతి చేత్థ అగ్గమగ్గఞాణేన సముచ్ఛేదప్పహానం వుత్తం. అన్తన్తి అవసానం. పీళనం తంసమఙ్గినో హింసనం అవిప్ఫారితాకరణం. తదేవ అత్థో తథా త్థ-కారస్స ట్ఠ-కారం కత్వా. సమేచ్చ పచ్చయేహి కతభావో సఙ్ఖతట్ఠో. దుక్ఖదుక్ఖతాదివసేన సన్తాపనం పరిదహనం సన్తాపట్ఠో. జరాయ, మరణేన చాతి ద్విధా విపరిణామేతబ్బో విపరిణామట్ఠో. అభిసమేతబ్బో పటివిజ్ఝితబ్బో అభిసమయట్ఠో, పీళనాదీనియేవ. తాని హి అభిసమేతబ్బభావేన ఏకీభావముపనేత్వా ‘‘అభిసమయట్ఠో’’తి వుత్తాని. అభిసమయస్స వా పటివేధస్స అత్థో గోచరో అభిసమయట్ఠోతి తానియేవ తబ్బిసయ-భావూపగమన-సామఞ్ఞతో ఏకత్తేన వుత్తాని. ఏత్థ చ ఉపసగ్గానం జోతకమత్తత్తా తస్స తస్స అత్థస్స వాచకో సమయసద్దో ఏవాతి సమయసద్దస్స అత్థుద్ధారేపి సఉపసగ్గో అభిసమయో వుత్తో.

తేసు పన అత్థేసు అయం వచనత్థో – సహకారీకారణవసేన సన్నిజ్ఝం సమేతి సమవేతీతి సమయో, సమవాయో. సమేతి సమాగచ్ఛతి మగ్గబ్రహ్మచరియమేత్థ తదాధారపుగ్గలవసేనాతి సమయో, ఖణో. సమేన్తి ఏత్థ, ఏతేన వా సంగచ్ఛన్తి ధమ్మా, సత్తా వా సహజాతాదీహి, ఉప్పాదాదీహి చాతి సమయో, కాలో. ధమ్మప్పవత్తిమత్తతాయ హి అత్థతో అభూతోపి కాలో ధమ్మప్పవత్తియా అధికరణం, కరణం వియ చ పరికప్పనామత్తసిద్ధేన రూపేన వోహరీయతి. సమం, సమ్మా వా అవయవానం అయనం పవత్తి అవట్ఠానన్తి సమయో, సమూహో యథా ‘‘సముదాయో’’తి. అవయవానం సహావట్ఠానమేవ హి సమూహో, న పన అవయవవినిముత్తో సమూహో నామ కోచి పరమత్థతో అత్థి. పచ్చయన్తరసమాగమే ఏతి ఫలం ఉప్పజ్జతి, పవత్తతి వా ఏతస్మాతి సమయో, హేతు యథా ‘‘సముదయో’’తి. సో హి పచ్చయన్తరసమాగమనేనేవ అత్తనో ఫలం ఉప్పాదట్ఠితిసమఙ్గీభావం కరోతి. సమేతి సంయోజనభావతో సమ్బన్ధో హుత్వా ఏతి అత్తనో విసయే పవత్తతి, దళ్హగ్గణభావతో వా తంసఞ్ఞుత్తా సత్తా అయన్తి ఏతేన యథాభినివేసం పవత్తన్తీతి సమయో, దిట్ఠి. దిట్ఠిసంయోజనేన హి సత్తా అతివియ బజ్ఝన్తి. సమితి సఙ్గతి సమోధానం సమయో, పటిలాభో. సమస్స నిరోధస్స యానం పాపుణనం, సమ్మా వా యానం అపగమో అప్పవత్తి సమయో, పహానం. అభిముఖం ఞాణేన సమ్మా ఏతబ్బో అభిగన్తబ్బోతి అభిసమయో, ధమ్మానం అవిపరీతో సభావో. అభిముఖభావేన తం తం సభావం సమ్మా ఏతి గచ్ఛతి బుజ్ఝతీతి అభిసమయో, ధమ్మానం యథాభూతసభావావబోధో.

నను చ అత్థమత్తం యథాధిప్పేతం పతి సద్దా అభినివిసన్తీతి న ఏకేన సద్దేన అనేకే అత్థా అభిధీయన్తి, అథ కస్మా ఇధ సమయసద్దస్స అనేకధా అత్థో వుత్తోతి? సచ్చమేతం సద్దవిసేసే అపేక్ఖితే సద్దవిసేసే హి అపేక్ఖితే న ఏకేన సద్దేన అనేకత్థాభిధానం సమ్భవతి. న హి యో కాలాదిఅత్థో సమయ-సద్దో, సోయేవ సమూహాదిఅత్థం వదతి. ఏత్థ పన తేసం తేసమత్థానం సమయసద్దవచనీయతాసామఞ్ఞముపాదాయ అనేకత్థతా సమయ-సద్దస్స వుత్తాతి. ఏవం సబ్బత్థ అత్థుద్ధారే. హోతి చేత్థ –

‘‘సామఞ్ఞవచనీయతం, ఉపాదాయ అనేకధా;

అత్థం వదే న హి సద్దో, ఏకో నేకత్థకో సియా’’తి.

సమవాయాదిఅత్థానం ఇధ అసమ్భవతో, కాలస్సేవ చ అపదిసితబ్బత్తా ‘‘ఇధ పనస్స కాలో అత్థో’’తి వుత్తం. దేసదేసకాదీనం వియ హి కాలస్స నిదానభావేన అధిప్పేతత్తా సోపి ఇధ అపదిసీయతి. ‘ఇమినా కీదిసం కాలం దీపేతీతి ఆహ ‘‘తేనా’’తిఆది. తేనాతి కాలత్థేన సమయ-సద్దేన. అడ్ఢమాసో పక్ఖవసేన వుత్తో, పుబ్బణ్హాదికో దివసభాగవసేన, పఠమయామాదికో పహారవసేన. ఆది-సద్దేన ఖణలయాదయో సఙ్గహితా, అనియమితవసేన ఏకం కాలం దీపేతీతి అత్థో.

కస్మా పనేత్థ అనియమితవసేన కాలో నిద్దిట్ఠో, న ఉతుసంవచ్ఛరాదినా నియమితవసేనాతి ఆహ ‘‘తత్థ కిఞ్చాపీ’’తిఆది. కిఞ్చాపి పఞ్ఞాయ విదితం సువవత్థాపితం, తథాపీతి సమ్బన్ధో. వచసా ధారేతుం వా సయం ఉద్దిసితుం వా పరేన ఉద్దిసాపేతుం వా న సక్కా నానప్పకారభావతో బహు చ వత్తబ్బం హోతి యావ కాలప్పభేదో, తావ వత్తబ్బత్తా. ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వుత్తే పన న సో కాలప్పభేదో అత్థి, యో ఏత్థానన్తోగధో సియాతి దస్సేతి ‘‘ఏకేనేవ పదేన తమత్థం సమోధానేత్వా’’తి ఇమినా. ఏవం లోకియసమ్మతకాలవసేన సమయత్థం దస్సేత్వా ఇదాని సాసనే పాకటకాలవసేన సమయత్థం దస్సేతుం ‘‘యే వా ఇమే’’తిఆది వుత్తం. అపిచ ఉతుసంవచ్ఛరాదివసేన నియమం అకత్వా సమయసద్దస్స వచనే అయమ్పి గుణో లద్ధోయేవాతి దస్సేన్తో ‘‘యే వా ఇమే’’తిఆదిమాహ. సామఞ్ఞజోతనా హి విసేసే అవతిట్ఠతి తస్సా విసేసపరిహారవిసయత్తా. తత్థ యే ఇమే సమయాతి సమ్బన్ధో. భగవతో మాతుకుచ్ఛిఓక్కమనకాలో చేత్థ గబ్భోక్కన్తిసమయో. చత్తారి నిమిత్తాని పస్సిత్వా సంవేజనకాలో సంవేగసమయో. ఛబ్బస్సాని సమ్బోధిసమధిగమాయ చరియకాలో దుక్కరకారికసమయో. దేవసికం ఝానఫలసమాపత్తీహి వీతినామనకాలో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో, విసేసతో పన సత్తసత్తాహాని ఝానసమాపత్తివళఞ్జనకాలో. పఞ్చచత్తాలీసవస్సాని తంతంధమ్మదేసనాకాలో దేసనాసమయో. ఆది-సద్దేన యమకపాటిహారియసమయాదయో సఙ్గణ్హాతి. పకాసాతి దససహస్సిలోకధాతుపకమ్పనఓభాసపాతుభావాదీహి పాకటా. ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వుత్తే తదఞ్ఞేపి సమయా సన్తీతి అత్థాపత్తితో తేసు సమయేసు ఇధ దేసనాసమయసఙ్ఖాతో సమయవిసేసో ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వుత్తోతి దీపేతీతి అధిప్పాయో.

యథావుత్తప్పభేదేసుయేవ సమయేసు ఏకదేసం పకారన్తరేహి సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం ‘‘యో చాయ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ హి ఞాణకిచ్చసమయో, అత్తహితపటిపత్తిసమయో చ అభిసమ్బోధిసమయోయేవ. అరియతుణ్హీభావసమయో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారసమయో. కరుణాకిచ్చపరహితపటిపత్తిధమ్మికథాసమయో దేసనాసమయో, తస్మా తేసు వుత్తప్పభేదేసు సమయేసు ఏకదేసోవ పకారన్తరేన దస్సితోతి దట్ఠబ్బం. ‘‘సన్నిపతితానం వో భిక్ఖవే ద్వయం కరణీయం ధమ్మీ కథా వా అరియో వా తుణ్హీభావో’’తి (ఉదా. ౧౨) వుత్తసమయే సన్ధాయ ‘‘సన్నిపతితానం కరణీయద్వయసమయేసూ’’తి వుత్తం. తేసుపి సమయేసూతి కరుణాకిచ్చపరహితపటిపత్తిధమ్మికథాదేసనాసమయేసుపి. అఞ్ఞతరం సమయం సన్ధాయ ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వుత్తం అత్థతో అభేదత్తా.

అఞ్ఞత్థ వియ భుమ్మవచనేన చ కరణవచనేన చ నిద్దేసమకత్వా ఇధ ఉపయోగవచనేన నిద్దేసపయోజనం నిద్ధారేతుకామో పరమ్ముఖేన చోదనం సముట్ఠపేతి ‘‘కస్మా పనేత్థా’’తిఆదినా. ఏత్థాతి ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి ఇమస్మిం పదే, కరణవచనేన నిద్దేసో కతో యథాతి సమ్బన్ధో. భవన్తి ఏత్థాతి భుమ్మం, ఓకాసో, తత్థ పవత్తం వచనం విభత్తి భుమ్మవచనం. కరోతి కిరియమభినిప్ఫాదేభి ఏతేనాతి కరణం, కిరియానిప్ఫత్తికారణం. ఉపయుజ్జితబ్బో కిరియాయాతి ఉపయోగో, కమ్మం, తత్థ వచనం తథా. ‘‘తత్థా’’తిఆదినా యథావుత్తచోదనం పరిహరతి. తత్థాతి తేసు అభిధమ్మతదఞ్ఞసుత్తపదవినయేసు. తథాతి భుమ్మవచనకరణవచనేహి అత్థసమ్భవతో చాతి యోజేతబ్బం, అధికరణభావేనభావలక్ఖణత్థానం, హేతుకరణత్థానఞ్చ సమ్భవతోతి అత్థో. ఇధాతి ఇధస్మిం సుత్తపదే. అఞ్ఞథాతి ఉపయోగవచనేన. అత్థసమ్భవతోతి అచ్చన్తసంయోగత్థస్స సమ్భవతో.

‘‘తత్థ హీ’’తిఆది తబ్బివరణం. ఇతోతి ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి సుత్తపదతో. అధికరణత్థోతి ఆధారత్థో. భవనం భావో, కిరియా, కిరియాయ కిరియన్తరలక్ఖణం భావేనభావలక్ఖణం, తదేవత్థో తథా. కేన సమయత్థేన ఇదం అత్థద్వయం సమ్భవతీతి అనుయోగే సతి తదత్థద్వయసమ్భవానురూపేన సమయత్థేన, తం దళ్హం కరోన్తో ‘‘అధికరణఞ్హీ’’తిఆదిమాహ. పదత్థతోయేవ హి యథావుత్తమత్థద్వయం సిద్ధం, విభత్తి పన జోతకమత్తా. తత్థ కాలసఙ్ఖాతో, కాలసద్దస్స వా అత్థో యస్సాతి కాలత్థో. సమూహసఙ్ఖాతో, ‘సమూహసద్దస్స వా అత్థో యస్సాతి సమూహత్థో, కో సో? సమయో. ఇదం వుత్తం హోతి – కాలత్థో, సమూహత్థో చ సమయో తత్థ అభిధమ్మే వుత్తానం ఫస్సాదిధమ్మానం అధికరణం ఆధారోతి, యస్మిం కాలే, ధమ్మపుఞ్జే వా కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మింయేవ కాలే, ధమ్మపుఞ్జే వా ఫస్సాదయోపి హోన్తీతి అయఞ్హి తత్థ అత్థో. నను చాయం ఉపాదాపఞ్ఞత్తిమత్తో కాలో, వోహారమత్తో చ సమూహో, సో కథం అధికరణం సియా తత్థ వుత్తధమ్మానన్తి? నాయం దోసో. యథా హి కాలో సయం పరమత్థతో అవిజ్జమానోపి సభావధమ్మపరిచ్ఛిన్నత్తా ఆధారభావేన పఞ్ఞాతో, సభావధమ్మపరిచ్ఛిన్నో చ తఙ్ఖణప్పవత్తానం తతో పుబ్బే, పరతో చ అభావతో ‘‘పుబ్బణ్హేజాతో, సాయన్హే ఆగచ్ఛతీ’’తిఆదీసు, సమూహో చ అవయవవినిముత్తో విసుం అవిజ్జమానోపి కప్పనామత్తసిద్ధత్తా అవయవానం ఆధారభావేన పఞ్ఞాపీయతి ‘‘రుక్ఖే సాఖా, యవరాసియం పత్తసమ్భూతో’’తిఆదీసు, ఏవమిధాపి సభావధమ్మపరిచ్ఛిన్నత్తా, కప్పనామత్తసిద్ధత్తా చ తదుభయం తత్థ వుత్తధమ్మానం అధికరణభావేన పఞ్ఞాపీయతీతి.

‘‘ఖణసమవాయహేతుసఙ్ఖాతస్సా’’తిఆది భావేనభావలక్ఖణత్థసమ్భవదస్సనం. తత్థ ఖణో నామ అట్ఠక్ఖణవినిముత్తో నవమో బుద్ధుప్పాదక్ఖణో, యాని వా పనేతాని ‘‘చత్తారిమాని భిక్ఖవే, చక్కాని, యేహి సమన్నాగతానం దేవముస్సానం చతుచక్కం పవత్తతీ’’తి (అ. ని. ౪.౩౧) ఏత్థ పతిరూపదేసవాసో సప్పురిసూపనిస్సయో అత్తసమ్మాపణీధి పుబ్బేకతపుఞ్ఞతాతి చత్తారి చక్కాని వుత్తాని, తాని ఏకజ్ఝం కత్వా ఓకాసట్ఠేన ‘‘ఖణో’’తి వేదితబ్బాని. తాని హి కుసలుప్పత్తియా ఓకాసభూతాని. సమవాయో నామ ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౦౪; ౩.౪౨౧, ౪౨౫, ౪౨౬; సం. ని. ౨.౪౩, ౪౪; సం. ని. ౩.౬౦; కథా. ౪౬౫, ౪౬౭) నిద్దిట్ఠా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిసాధారణఫలనిప్ఫాదకత్తేన సణ్ఠితా చక్ఖురూపాదిపచ్చయసామగ్గీ. చక్ఖురూపాదీనఞ్హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాది సాధారణఫలం. హేతు నామ యోనిసోమనసికారాదిజనకహేతు. యథావుత్తస్స ఖణసఙ్ఖాతస్స, సమవాయసఙ్ఖాతస్స, హేతుసఙ్ఖాతస్స చ సమయస్స సత్తాసఙ్ఖాతేన భావేన తేసం ఫస్సాదీనం ధమ్మానం సత్తాసఙ్ఖాతో భావో లక్ఖీయతి విఞ్ఞాయతీతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ‘‘గావీసు దుయ్హమానాసు గతో, దుద్ధాసు ఆగతో’’తి ఏత్థ దోహనకిరియాయ గమనకిరియా లక్ఖీయతి, ఏవమిధాపి యథావుత్తస్స సమయస్స సత్తాకిరియాయ చిత్తస్స ఉప్పాదకిరియా, ఫస్సాదీనం భవనకిరియా చ లక్ఖీయతీతి. నను చేత్థ సత్తాకిరియా అవిజ్జమానావ, కథం తాయ లక్ఖీయతీతి? సచ్చం, తథాపి ‘‘యస్మిం సమయే’’తి చ వుత్తే సతీతి అయమత్థో విఞ్ఞాయమానో ఏవహోతి అఞ్ఞకిరియాసమ్బన్ధాభావే పదత్థస్స సత్తావిరహాభావతో, తస్మా అత్థతో గమ్యమానాయ తాయ సత్తాకిరియాయ లక్ఖీయతీతి. అయఞ్హి తత్థ అత్థో – యస్మిం యథావుత్తే ఖణే, పచ్చయసమవాయే, హేతుమ్హి వా సతి కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మింయేవ ఖణే, పచ్చయసమవాయే, హేతుమ్హి వా సతి ఫస్సాదయోపి హోన్తీతి. అయం పన అత్థో అభిధమ్మేయేవ (అట్ఠసా. కామావచరకుసలపదభాజనీయే) నిదస్సనవసేన వుత్తో, యథారహమేస నయో అఞ్ఞేసుపి సుత్తపదేసూతి. తస్మాతి అధికరణత్థస్స, భావేనభావలక్ఖణత్థస్స చ సమ్భవతో. తదత్థజోతనత్థన్తి తదుభయత్థస్స సమయసద్దత్థభావేన విజ్జమానస్సేవ భుమ్మవచనవసేన దీపనత్థం. విభత్తియో హి పదీపో వియ వత్థునో విజ్జమానస్సేవ అత్థస్స జోతకాతి, అయమత్థో సద్దసత్థేసు పాకటోయేవ.

హేతుఅత్థో, కరణత్థో చ సమ్భవతీతి ‘‘అన్నేన వసతి, విజ్జాయ వసతీ’’తిఆదీసు వియ హేతుఅత్థో, ‘‘ఫరసునా ఛిన్దతి, కుదాలేన ఖణతీ’’తిఆదీసు వియ కరణత్థో చ సమ్భవతి. కథం పన సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘యో హి సో’’తిఆది. వినయే (పారా. ౨౦) ఆగతసిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియాచనవత్థువసేన థేరం మరియాదం కత్వా ‘‘సారిపుత్తాదీహిపి దువిఞ్ఞేయ్యో’’తి వుత్తం. తేన సమయేన హేతుభూతేన కరణభూతేనాతి ఏత్థ పన తంతంవత్థువీతిక్కమోవ సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా హేతు చేవ కరణఞ్చ. తథా హి యదా భగవా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా పఠమమేవ తేసం తేసం తత్థ తత్థ సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుభూతం తం తం వీతిక్కమం అపేక్ఖమానో విహరతి, తదా తం తం వీతిక్కమం అపేక్ఖిత్వా తదత్థం వసతీతి సిద్ధో వత్థువీతిక్కమస్స సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుభావో ‘‘అన్నేనవసతీ’’తిఆదీసు అన్నమపేక్ఖిత్వా తదత్థం వసతీతిఆదినా కారణేన అన్నాదీనం హేతుభావో వియ. సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తికాలే పన తేనేవ పుబ్బసిద్ధేన వీతిక్కమేన సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతి, తస్మా సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా సాధకతమత్తా కరణభావోపి వీతిక్కమస్సేవ సిద్ధో ‘‘అసినా ఛిన్దతీ’’తిఆదీసు అసినా ఛిన్దనకిరియం సాధేతీతిఆదినా కారణేన అసిఆదీనం కరణభావో వియ. ఏవం సన్తేపి వీతిక్కమం అపేక్ఖమానో తేనేవ సద్ధిం తన్నిస్సితమ్పి కాలం అపేక్ఖిత్వా విహరతీతి కాలస్సాపి ఇధ హేతుభావో వుత్తో, సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేన్తో చ తం తం వీతిక్కమకాలం అనతిక్కమిత్వా తేనేవ కాలేన సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేతీతి వీతిక్కమనిస్సయస్స కాలస్సాపి కరణభావో వుత్తో, తస్మా ఇమినా పరియాయేన కాలస్సాపి హేతుభావో, కరణభావో చ లబ్భతీతి వుత్తం ‘‘తేన సమయేన హేతుభూతేన కరణభూతేనా’’తి, నిప్పరియాయేన పన వీతిక్కమోయేవ హేతుభూతో, కరణభూతో చ. సో హి వీతిక్కమక్ఖణే హేతు హుత్వా పచ్ఛా సిక్ఖాపదపఞ్ఞాపనక్ఖణే కరణమ్పి హోతీతి. సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపయన్తోతి వీతిక్కమం పుచ్ఛిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతాపేత్వా ఓతిణ్ణవత్థుం తం పుగ్గలం పటిపుచ్ఛిత్వా, విగరహిత్వా చ తం తం వత్థుఓతిణ్ణకాలం అనతిక్కమిత్వా తేనేవ కాలేన కరణభూతేన సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞపేన్తో. సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానోతి తతియపారాజికాదీసు (పారా. ౧౬౨) వియ సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా హేతుభూతం తం తం వత్థువీతిక్కమసమయం అపేక్ఖమానో తేన సమయేన హేతుభూతేన భగవా తత్థ తత్థ విహాసీతి అత్థో.

‘‘సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపయన్తో, సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానో’’తి ఇదం యథాక్కమం కరణభావస్స, హేతుభావస్స చ సమత్థనవచనం, తస్మా తదనురూపం ‘‘తేనసమయేన కరణభూతేన హేతుభూతేనా’’తి ఏవం వత్తబ్బేపి పఠమం ‘‘హేతుభూతేనా’’తి ఉప్పటిపాటివచనం తత్థ హేతుభావస్స సాతిసయమధిప్పేతత్తా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘భగవా హి వేరఞ్జాయం విహరన్తో ధమ్మసేనాపతిత్థేరస్స సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియాచనహేతుభూతం పరివితక్కసమయం అపేక్ఖమానో తేన సమయేన హేతుభూతేన విహాసీ’’తి తీసుపి కిర గణ్ఠిపదేసు వుత్తం. ‘‘కిం పనేత్థ యుత్తిచిన్తాయ, ఆచరియస్స ఇధ కమవచనిచ్ఛా నత్థీతి ఏవమేతం గహేతబ్బం – అఞ్ఞాసుపి హి అట్ఠకథాసు అయమేవ అనుక్కమో వుత్తో, న చ తాసు ‘తేన సమయేన వేరఞ్జాయం విహరతీ’తి వినయపాళిపదే హేతుఅత్థస్సేవ సాతిసయం అధిప్పేతభావదీపనత్థం వుత్తో అవిసయత్తా, సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపయన్తో హేతుభూతేన, కరణభూతేన చ సమయేన విహాసి, సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానో హేతుభూతేన సమయేన విహాసీతి ఏవమేత్థ యథాలాభం సమ్బన్ధభావతో ఏవం వుత్తో’’తిపి వదన్తి. తస్మాతి యథావుత్తస్స దువిధస్సాపి అత్థస్స సమ్భవతో. తదత్థజోతనత్థన్తి వుత్తనయేన కరణవచనేన తదుభయత్థస్స జోతనత్థం. తత్థాతి తస్మిం వినయే. ఏత్థ చ సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా ఏవ వీతిక్కమసమయస్స సాధకతమత్తా తస్స కరణభావే ‘‘సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపయన్తో’’తి అజ్ఝాహరితపదేన సమ్బన్ధో, హేతుభావే పన తదపేక్ఖనమత్తత్తా ‘‘విహరతీ’’తి పదేనేవాతి దట్ఠబ్బం. తథాయేవ హి వుత్తం ‘‘తేన సమయేన హేతుభూతేన, కరణభూతేన చ సిక్ఖాపదాని పఞ్ఞాపయన్తో, సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తిహేతుఞ్చ అపేక్ఖమానో భగవా తత్థ తత్థ విహాసీ’’తి. కరణఞ్హి కిరియత్థం, న హేతు వియ కిరియాకారణం. హేతు పన కిరియాకారణం, న కరణం వియ కిరియత్థోతి.

‘‘ఇధ పనా’’తిఆదినా ఉపయోగవచనస్స అచ్చన్తసంయోగత్థసమ్భవదస్సనం, అచ్చన్తమేవ దబ్బగుణకిరియాహి సంయోగో అచ్చన్తసంయోగో, నిరన్తరమేవ తేహి సంయుత్తభావోతి వుత్తం హోతి. సోయేవత్థో తథా. ఏవంజాతికేతి ఏవంసభావే. కథం సమ్భవతీతి ఆహ ‘‘యఞ్హీ’’తిఆది. అచ్చన్తమేవాతి ఆరబ్భతో పట్ఠాయ యావ దేసనానిట్ఠానం, తావ ఏకంసమేవ, నిరన్తరమేవాతి అత్థో. కరుణావిహారేనాతి పరహితపటిపత్తిసఙ్ఖాతేన కరుణావిహారేన. తథా హి కరుణానిదానత్తా దేసనాయ ఇధ పరహితపటిపత్తి ‘‘కరుణావిహారో’’తి వుత్తా, న పన కరుణాసమాపత్తివిహారో. న హి దేసనాకాలే దేసేతబ్బధమ్మవిసయస్స దేసనాఞాణస్స సత్తవిసయాయ మహాకరుణాయ సహుప్పత్తి సమ్భవతి భిన్నవిసయత్తా, తస్మా కరుణాయ పవత్తో విహారోతి కత్వా పరహితపటిపత్తివిహారో ఇధ ‘‘కరుణావిహారో’’తి వేదితబ్బో. తస్మాతి అచ్చన్తసంయోగత్థసమ్భవతో. తదత్థజోతనత్థన్తి వుత్తనయేన ఉపయోగవిభత్తియా తదత్థస్స జోతనత్థం ఉపయోగనిద్దేసో కతో యథా ‘‘మాసం సజ్ఝాయతి, దివసం భుఞ్జతీ’’తి. తేనాతి యేన కారణేన అభిధమ్మే, ఇతో అఞ్ఞేసు చ సుత్తపదేసు భుమ్మవచనస్స అధికరణత్థో, భావేనభావలక్ఖణత్థో చ, వినయే కరణవచనస్స హేతుఅత్థో, కరణత్థో చ ఇధ ఉపయోగవచనస్స అచ్చన్తసంయోగత్థో సమ్భవతి, తేనాతి అత్థో. ఏతన్తి యథా వుత్తస్సత్థస్స సఙ్గహగాథాపదం అఞ్ఞత్రాతి అభిధమ్మే ఇతో అఞ్ఞేసు సుత్తపదేసు, వినయే చ. సమయోతి సమయసద్దో. సద్దేయేవ హి విభత్తిపరా భవతిఅత్థే అసమ్భవతో. సోతి స్వేవ సమయసద్దో.

ఏవం అత్తనో మతిం దస్సేత్వా ఇదాని పోరాణాచరియమతిం దస్సేతుం ‘‘పోరాణా పనా’’తిఆది వుత్తం. పోరాణాతి చ పురిమా అట్ఠకథాచరియా. ‘‘తస్మిం సమయే’’తి వా…పే… ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి వా ఏస భేదోతి సమ్బన్ధో. అభిలాపమత్తభేదోతి వచనమత్తేన భేదో విసేసో, న పన అత్థేన, తేనాహ ‘‘సబ్బత్థ భుమ్మమేవత్థో’’తి, సబ్బేసుపి అత్థతో ఆధారో ఏవ అత్థోతి వుత్తం హోతి. ఇమినా చ వచనేన సుత్తవినయేసు విభత్తివిపరిణామో కతో, భుమ్మత్థే వా ఉపయోగకరణవిభత్తియో సిద్ధాతి దస్సేతి. ‘‘తస్మా’’తిఆదినా తేసం మతిదస్సనే గుణమాహ.

భారియట్ఠేన గరు. తదేవత్థం సఙ్కేతతో సమత్థేతి ‘‘గరుం హీ’’తిఆదినా సఙ్కేతవిసయో హి సద్దో తంవవత్థితోయేవ చేస అత్థబోధకోతి. గరున్తి గరుకాతబ్బం జనం. ‘‘లోకే’’తి ఇమినా న కేవలం సాసనేయేవ, లోకేపి గరుకాతబ్బట్ఠేన భగవాతి సఙ్కేతసిద్ధీతి దస్సేతి. యది గరుకాతబ్బట్ఠేన భగవా, అథ అయమేవ సాతిసయం భగవా నామాతి దస్సేన్తో ‘‘అయఞ్చా’’తిఆదిమాహ. తథా హి లోకనాథో అపరిమితనిరుపమప్పభావసీలాదిగుణవిసేససమఙ్గితాయ, సబ్బానత్థపరిహారపుబ్బఙ్గమాయ నిరవసేసహితసుఖవిధానతప్పరాయ నిరతిసయాయ పయోగసమ్పత్తియా సదేవమనుస్సాయ పజాయ అచ్చన్తుపకారితాయ చ అపరిమాణాసు లోకధాతూసు అపరిమాణానం సత్తానం ఉత్తమం గారవట్ఠానన్తి. న కేవలం లోకేయేవ, అథ ఖో సాసనేపీతి దస్సేతి ‘‘పోరాణేహీ’’తిఆదినా, పోరాణేహీతి చ అట్ఠకథాచరియేహీతి అత్థో. సేట్ఠవాచకవచనమ్పి సేట్ఠగుణసహచరణతో సేట్ఠమేవాతి వుత్తం ‘‘భగవాతి వచనం సేట్ఠ’’న్తి. వుచ్చతి అత్థో, ఏతేనాతి హి వచనం, సద్దో. అథ వా వుచ్చతీతి వచనం, అత్థో, తస్మా యో ‘‘భగవా’’తి వచనేన వచనీయో అత్థో, సో సేట్ఠోతి అత్థో. భగవాతి వచనముత్తమన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. గారవయుత్తోతి గరుభావయుత్తో గరుగుణయోగత్తా, సాతిసయం వా గరుకరణారహతాయ గారవయుత్తో, గారవారహోతి అత్థో. యేన కారణత్తయేన సో తథాగతో గరు భారియట్ఠేన, తేన ‘‘భగవా’’తి వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. గరుతాకారణదస్సనఞ్హేతం పదత్తయం. ‘‘సిప్పాదిసిక్ఖాపకాపి గరూయేవ నామ హోన్తి, న చ గారవయుత్తా, అయం పన తాదిసో న హోతి, తస్మా గరూతి కత్వా ‘గారవయుత్తో’తి వుత్త’’న్తి కేచి. ఏవం సతి తదేతం విసేసనపదమత్తం, పురిమపదద్వయమేవ కారణదస్సనం సియా.

అపిచాతి అత్థన్తరవికప్పత్థే నిపాతో, అపరో నయోతి అత్థో. తత్థ –

‘‘వణ్ణగమో వణ్ణవిపరియాయో,

ద్వే చాపరే వణ్ణవికారనాసా;

ధాతూనమత్థాతిసయేన యోగో,

తదుచ్చతే పఞ్చవిధా నిరుత్తీ’’తి. –

వుత్తం నిరుత్తిలక్ఖణం గహేత్వా, ‘‘పిసోదరాదీని యథోపదిట్ఠ’’న్తి వుత్తసద్దనయేన వా పిసోదరాదిఆకతిగణపక్ఖేపలక్ఖణం గహేత్వా లోకియ లోకుత్తరసుఖాభినిబ్బత్తకం సీలాదిపారప్పత్తం భాగ్యమస్స అత్థీతి ‘‘భాగ్యవా’’తి వత్తబ్బే ‘‘భగవా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘భాగ్యవా’’తి. తథా అనేకభేదభిన్నకిలేససతసహస్సాని, సఙ్ఖేపతో వా పఞ్చమారే అభఞ్జీతి ‘‘భగ్గవా’’తి వత్తబ్బే ‘‘భగవా’’తి వుత్తన్తి దస్సేతి ‘‘భగ్గవా’’తి ఇమినా. లోకే చ భగ-సద్దో ఇస్సరియధమ్మయససిరీకామపయత్తేసు ఛసు ధమ్మేసు పవత్తతి, తే చ భగసఙ్ఖాతా ధమ్మా అస్స సన్తీతి భగవాతి అత్థం దస్సేతుం ‘‘యుత్తో భగేహి చా’’తి వుత్తం. కుసలాదీహి అనేకభేదేహి సబ్బధమ్మే విభజి విభజిత్వా వివరిత్వా దేసేసీతి ‘‘విభత్తవా’’తి వత్తబ్బే ‘‘భగవా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘విభత్తవా’’తి. దిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారే, కాయచిత్తఉపధివివేకే, సుఞ్ఞతానిమిత్తాప్పణిహితవిమోక్ఖే, అఞ్ఞే చ లోకియలోకుత్తరే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే భజి సేవి బహులమకాసీతి ‘‘భత్తవా’’తి వత్తబ్బే ‘‘భగవా’’తి వుత్తన్తి దస్సేతి ‘‘భత్తవా’’తి ఇమినా. తీసు భవేసు తణ్హాసఙ్ఖాతం గమనమనేన వన్తం వమితన్తి ‘‘భవేసు వన్తగమనో’’తి వత్తబ్బే భవసద్దతో భ-కారం గమనసద్దతో గ-కారం వన్తసద్దతో వ-కారం ఆదాయ, తస్స చ దీఘం కత్వా వణ్ణవిపరియాయేన ‘‘భగవా’’తి వుత్తన్తి దస్సేతుం ‘‘వన్తగమనో భవేసూ’’తి వుత్తం. ‘‘యతో భాగ్యవా, తతో భగవా’’తిఆదినా పచ్చేకం యోజేతబ్బం. అస్స పదస్సాతి ‘‘భగవా’’తి పదస్స. విత్థారత్థోతి విత్థారభూతో అత్థో. ‘‘సో చా’’తిఆదినా గన్థమహత్తం పరిహరతి. వుత్తోయేవ, న పన ఇధ పన వత్తబ్బో విసుద్ధిమగ్గస్స ఇమిస్సా అట్ఠకథాయ ఏకదేసభావతోతి అధిప్పాయో.

అపిచ భగే వని, వమీతి వా భగవా. సో హి భగే సీలాదిగుణే వని భజి సేవి, తే వా భగసఙ్ఖాతే సీలాదిగుణే వినేయ్యసన్తానేసు ‘‘కథం ను ఖో ఉప్పజ్జేయ్యు’’న్తి వని యాచి పత్థయి, ఏవం భగే వనీతి భగవా, భగే వా సిరిం, ఇస్సరియం, యసఞ్చ వమి ఖేళపిణ్డం వియ ఛడ్డయి. తథా హి భగవా హత్థగతం చక్కవత్తిసిరిం, చతుదీపిస్సరియం, చక్కవత్తిసమ్పత్తిసన్నిస్సయఞ్చ సత్తరతనసముజ్జలం యసం అనపేక్ఖో ఛడ్డయి. అథ వా భాని నామ నక్ఖత్తాని, తేహి సమం గచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతి భగా ఆకారస్స రస్సం కత్వా, సినేరుయుగన్ధరాదిగతా భాజనలోకసోభా. తా భగా వమి తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేన పజహి, ఏవం భగే వమీతి భగవాతి ఏవమాదీహి తత్థ తత్థాగతనయేహి చస్స అత్థో వత్తబ్బో, అమ్హేహి పన సో గన్థభీరుజనానుగ్గహణత్థం, గన్థగరుతాపరిహరణత్థఞ్చ అజ్ఝుపేక్ఖితోతి.

ఏవమేతేసం అవయవత్థం దస్సేత్వా ఇదాని సముదాయత్థం దస్సేన్తో పురిమపదత్తయస్స సముదాయత్థేన వుత్తావసేసేన తేసమత్థానం పటియోగితాయ తేనాపి సహ దస్సేతుం ‘‘ఏత్తావతా’’తిఆదిమాహ. ఏత్తావతాతి ఏతస్స ‘‘ఏవం మే సుత’’న్తి వచనేన ‘‘ఏకం సమయం భగవా’’ తివచనేనాతి ఇమేహి సమ్బన్ధో. ఏత్థాతి ఏతస్మిం నిదానవచనే. యథాసుతం ధమ్మం దేసేన్తోతి ఏత్థ అన్త-సద్దో హేతుఅత్థో. తథాదేసితత్తా హి పచ్చక్ఖం కరోతి నామ. ఏస నయో అపరత్థాపి. ‘‘యో ఖో ఆనన్ద, మయా ధమ్మో చ…పే… సత్థా’’తి వచనతో ధమ్మస్స సత్థుభావపరియాయో విజ్జతేవాతి కత్వా ‘‘ధమ్మసరీరం పచ్చక్ఖం కరోతీ’’తి వుత్తం. ధమ్మకాయన్తి హి భగవతో సమ్బన్ధీభూతం ధమ్మసఙ్ఖాతం కాయన్తి అత్థో. తథా చ వుత్తం ‘‘ధమ్మకాయోతి భిక్ఖవే, తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి. తం పన కిమత్థియన్తి ఆహ ‘‘తేనా’’తిఆది. తేనాతి చ తాదిసేన పచ్చక్ఖకరణేనాతి అత్థో. ఇదం అధునా వక్ఖమానసుత్తం పావచనం పకట్ఠం ఉత్తమం బుద్ధస్స భగవతో వచనం నామ. తస్మా తుమ్హాకం అతిక్కన్తసత్థుకం అతీతసత్థుకభావో న హోతీతి అత్థో. భావప్పధానో హి అయం నిద్దేసో, భావలోపో వా, ఇతరథా పావచనమేవ అనతిక్కన్తసత్థుకం, సత్థుఅదస్సనేన పన ఉక్కణ్ఠితస్స జనస్స అతిక్కన్తసత్థుకభావోతి అత్థో ఆపజ్జేయ్య, ఏవఞ్చ సతి ‘‘అయం వో సత్థాతి సత్థుఅదస్సనేన ఉక్కణ్ఠితం జనం సమస్సాసేతీ’’ తివచనేన సహ విరోధో భవేయ్యాతి వదన్తి. ఇదం పావచనం సత్థుకిచ్చనిప్ఫాదనేన న అతీతసత్థుకన్తి పన అత్థో. సత్థూతి కమ్మత్థే ఛట్ఠీ, సమాసపదం వా ఏతం సత్థుఅదస్సనేనాతి. ఉక్కణ్ఠనం ఉక్కణ్ఠో, కిచ్ఛజీవితా. ‘‘కఠ కిచ్ఛజీవనే’’తి హి వదన్తి. తమితో పత్తోతి ఉక్కణ్ఠితో, అనభిరతియా వా పీళితో విక్ఖిత్తచిత్తో హుత్వా సీసం ఉక్ఖిపిత్వా ఉద్ధం కణ్ఠం కత్వా ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తో ఆహిణ్డతి, విహరతి చాతి ఉక్కణ్ఠితో నిరుత్తినయేన, తం ఉక్కణ్ఠితం. సద్దసామత్థియాధిగతమత్తో చేస, వోహారతో పన అనభిరతియా పీళితన్తి అత్థో. ఏస నయో సబ్బత్థ. సమస్సాసేతీతి అస్సాసం జనేతి.

తస్మిం సమయేతి ఇమస్స సుత్తస్స సఙ్గీతిసమయే. కామం విజ్జమానేపి భగవతి ఏవం వత్తుమరహతి, ఇధ పన అవిజ్జమానేయేవ తస్మిం ఏవం వదతి, తస్మా సన్ధాయభాసితవసేన తదత్థం దస్సేతీతి ఆహ ‘‘అవిజ్జమానభావం దస్సేన్తో’’తి. పరినిబ్బానన్తి అనుపాదిసేసనిబ్బానధాతువసేన ఖన్ధపరినిబ్బానం. తేనాతి తథాసాధనేన. ఏవంవిధస్సాతి ఏవంపకారస్స, ఏవంసభావస్సాతిపి అత్థో. నామ-సద్దో గరహాయం నిపాతో ‘‘అత్థి నామ ఆనన్ద థేరం భిక్ఖుం విహేసియమానం అజ్ఝుపేక్ఖిస్సథా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౧౬౬) వియ, తేన ఏదిసో అపి భగవా పరినిబ్బుతో, కా నామ కథా అఞ్ఞేసన్తి గరహత్థం జోతేతి. అరియధమ్మస్సాతి అరియానం ధమ్మస్స, అరియభూతస్స వా ధమ్మస్స. దసవిధస్స కాయబలస్స, ఞాణబలస్స చ వసేన దసబలధరో. వజిరస్స నామ మణివిసేసస్స సఙ్ఘాతో సమూహో ఏకగ్ఘనో, తేన సమానో కాయో యస్సాతి తథా. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా వజిరసఙ్ఘాతో నామ న అఞ్ఞేన మణినా వా పాసాణేన వా భేజ్జో, అపి తు సోయేవ అఞ్ఞం మణిం వా పాసాణం వా భిన్దతి. తేనేవ వుత్తం ‘‘వజిరస్స నత్థి కోచి అభేజ్జో మణి వా పాసాణో వా’’తి, ఏవం భగవాపి కేనచి అభేజ్జసరీరో. న హి భగవతో రూపకాయే కేనచి అన్తరాయో కాతుం సక్కాతి. నామసద్దస్స గరహాజోతకత్తా పి-సద్దో సమ్పిణ్డనజోతకో ‘‘న కేవలం భగవాయేవ, అథ ఖో అఞ్ఞేపీ’’తి. ఏత్థ చ ఏవంగుణసమన్నాగతత్తా అపరినిబ్బుతసభావేన భవితుం యుత్తోపి ఏస పరినిబ్బుతో ఏవాతి పకరణానురూపమత్థం దస్సేతుం ‘‘ఏవ’’న్తిఆది వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఆసా పత్థనా కేన జనేతబ్బా, న జనేతబ్బా ఏవాతి అత్థో. ‘‘అహం చిరం జీవిం, చిరం జీవామి, చిరం జీవిస్సామి, సుఖం జీవిం, సుఖం జీవామి, సుఖం జీవిస్సామీ’’తి మజ్జనవసేన ఉప్పన్నో మానో జీవితమదో నామ, తేన మత్తో పమత్తో తథా. సంవేజేతీతి సంవేగం జనేతి, తతోయేవ అస్స జనస్స సద్ధమ్మే ఉస్సాహం జనేతి. సంవేజనఞ్హి ఉస్సాహహేతు ‘‘సంవిగ్గో యోనిసో పదహతీ’’తి వచనతో.

దేసనాసమ్పత్తిం నిద్దిసతి వక్ఖమానస్స సకలసుత్తస్స ‘‘ఏవ’’న్తి నిదస్సనతో. సావకసమ్పత్తిన్తి సుణన్తపుగ్గలసమ్పత్తిం నిద్దిసతి పటిసమ్భిదాప్పత్తేన పఞ్చసు ఠానేసు భగవతా ఏతదగ్గే ఠపితేన, పఞ్చసు చ కోసల్లేసు ఆయస్మతా ధమ్మసేనాపతినా పసంసితేన మయా మహాసావకేన సుతం, తఞ్చ ఖో సయమేవ సుతం న అనుస్సుతం, న చ పరమ్పరాభతన్తి అత్థస్స దీపనతో. కాలసమ్పత్తిం నిద్దిసతి భగవాతిసదసన్నిధానే పయుత్తస్స సమయసద్దస్స బుద్ధుప్పాద-పటిమణ్డిత-సమయ-భావ-దీపనతో. బుద్ధుప్పాదపరమా హి కాలసమ్పదా. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘కప్పకసాయకలియుగే, బుద్ధుప్పాదో అహో మహచ్ఛరియం;

హుతవహమజ్ఝే జాతం, సముదితమకరన్దమరవిన్ద’’న్తి. (దీ. ని. టీ. ౧.౧; సం. ని. టీ. ౧.౧);

తస్సాయమత్థో – కప్పసఙ్ఖాతకాలసఞ్చయస్స లేఖనవసేన పవత్తే కలియుగసఙ్ఖాతే సకరాజసమ్మతే వస్సాదిసమూహే జాతో బుద్ధుప్పాదఖణసఙ్ఖాతో దినసమూహో అన్ధస్స పబ్బతారోహనమివ కదాచి పవత్తనట్ఠేన, అచ్ఛరం పహరితుం యుత్తట్ఠేన చ మహచ్ఛరియం హోతి. కిమివ జాతన్తి చే? హుతవహసఙ్ఖాతస్స పావకస్స మజ్ఝే సమ్మా ఉదితమధుమన్తం అరవిన్దసఙ్ఖాతం వారిజమివ జాతన్తి. దేసకసమ్పత్తిం నిద్దిసతి గుణవిసిట్ఠసత్తుత్తమగారవాధివచనతో.

ఏవం పదఛక్కస్స పదానుక్కమేన నానప్పకారతో అత్థవణ్ణనం కత్వా ఇదాని ‘‘అన్తరా చ రాజగహ’’న్తిఆదీనం పదానమత్థవణ్ణనం కరోన్తో ‘‘అన్తరా చా’’తిఆదిమాహ. అన్తరా చ రాజగహం అన్తరా చ నాళన్దన్తి ఏత్థ సమభినివిట్ఠో అన్తరా-సద్దో దిస్సతి సామఞ్ఞవచనీయత్థమపేక్ఖిత్వా పకరణాదిసామత్థియాదిగతత్థమన్తరేనాతి అత్థో. ఏవం పనస్స నానత్థభావో పయోగతో అవగమీయతీతి దస్సేతి ‘‘తదన్తర’’న్తిఆదినా. తత్థ తదన్తరన్తి తం కారణం. మఞ్చ తఞ్చ మన్తేన్తి, కిమన్తరం కిం కారణన్తి అత్థో. విజ్జన్తరికాయాతి విజ్జునిచ్ఛరణక్ఖణే. ధోవన్తీ ఇత్థీ అద్దసాతి సమ్బన్ధో. అన్తరతోతి హదయే. కోపాతి చిత్తకాలుస్సియకరణతో చిత్తపకోపా రాగాదయో. అన్తరా వోసానన్తి ఆరమ్భనిప్ఫత్తీనం వేమజ్ఝే పరియోసానం ఆపాది. అపిచాతి తథాపి, ఏవం పభవసమ్పన్నేపీతి అత్థో. ద్విన్నం మహానిరయానన్తి లోహకుమ్భీనిరయే సన్ధాయాహ. అన్తరికాయాతి అన్తరేన. రాజగహనగరం కిర ఆవిజ్ఝిత్వా మహాపేతలోకో. తత్థ ద్విన్నం మహాలోహకుమ్భీనిరయానం అన్తరేన అయం తపోదా నదీ ఆగచ్ఛతి, తస్మా సా కుథితా సన్దతీతి. స్వాయమిధ వివరే పవత్తతి తదఞ్ఞేసమసమ్భవతో. ఏత్థ చ ‘‘తదన్తరం కో జానేయ్య, (అ. ని. ౬.౪౪; ౧౦.౭౫) ఏతేసం అన్తరా కప్పా, గణనాతో అసఙ్ఖియా, (బు. వం. ౨౮.౯) అన్తరన్తరా కథం ఓపాతేతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౪౨౬; పహా. వ. ౬౬; చూళవ. ౩౭౬) వియ కారణవేమజ్ఝేసు వత్తమానా అన్తరాసద్దాయేవ ఉదాహరితబ్బా సియుం, న పన చిత్తఖణవివరేసు వత్తమానా అన్తరికఅన్తరసద్దా. అన్తరాసద్దస్స హి అయమత్థుద్ధారోతి. అయం పనేత్థాధిప్పాయో సియా – యేసు అత్థేసు అన్తరికసద్దో, అన్తరసద్దో చ పవత్తతి, తేసు అన్తరాసద్దోపీతి సమానత్థత్తా అన్తరాసద్దత్థే వత్తమానో అన్తరికసద్దో, అన్తరసద్దో, చ ఉదాహటోతి. అథ వా అన్తరాసద్దోయేవ ‘‘యస్సన్తరతో’’తి (ఉదా. ౨౦) ఏత్థ గాథాబన్ధసుఖత్థం రస్సం కత్వా వుత్తో –

‘‘యస్సన్తరతో న సన్తి కోపా,

ఇతిభవాభవతఞ్చ వీతివత్తో;

తం విగతభయం సుఖిం అసోకం,

దేవా నానుభవన్తి దస్సనాయా’’తి. (ఉదా. ౨౦); –

హి అయం ఉదానే భద్దియసుత్తే గాథా. సోయేవ ఇక-సద్దేన సకత్థపవత్తేన పదం వడ్ఢేత్వా ‘‘అన్తరికాయా’’తి చ వుత్తో, తస్మా ఉదాహరణోదాహరితబ్బానమేత్థ విరోధాభావో వేదితబ్బోతి. కిమత్థం అత్థవిసేసనియమో కతోతి ఆహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. నను చేత్థ ఉపయోగవచనమేవ, అథ కస్మా సమ్బన్ధీయత్థో వుత్తో, సమ్బన్ధీయత్థే వా కస్మా ఉపయోగవచనం కతన్తి అనుయోగసమ్భవతో తం పరిహరితుం ‘‘అన్తరాసద్దేన పనా’’తిఆది వుత్తం, తేన సమ్బన్ధీయత్థే సామివచనప్పసఙ్గే సద్దన్తరయోగేన లద్ధమిదం ఉపయోగవచనన్తి దస్సేతి, న కేవలం సాసనేవ, లోకేపి ఏవమేవిదం లద్ధన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఈదిసేసు చా’’తిఆదిమాహ. విసేసయోగతాదస్సనముఖేన హి అయమత్థోపి దస్సితో. ఏకేనపి అన్తరా-సద్దేన యుత్తత్తా ద్వే ఉపయోగవచనాని కాతబ్బాని. ద్వీహి పన యోగే కా కథాతి అత్థస్స సిజ్ఝనతో. అక్ఖరం చిన్తేన్తి లిఙ్గవిభత్తియాదీహీతి అక్ఖరచిన్తకా, సద్దవిదూ. అక్ఖర-సద్దేన చేత్థ తమ్మూలకాని పదాదీనిపి గహేతబ్బాని. యదిపి సద్దతో ఏకమేవ యుజ్జన్తి, అత్థతో పన సో ద్విక్ఖత్తుం యోజేతబ్బో ఏకస్సాపి పదస్స ఆవుత్తియాదినయేన అనేకధా సమ్పజ్జనతోతి దస్సేతి ‘‘దుతియపదేనపీ’’తిఆదినా. కో పన దోసో అయోజితేతి ఆహ ‘‘అయోజియమానే ఉపయోగవచనం న పాపుణాతీ’’తి. దుతియపదం న పాపుణాతీతి అత్థో సద్దన్తరయోగవసా సద్దేయేవ సామివచనప్పసఙ్గే ఉపయోగవిభత్తియా ఇచ్ఛితత్తా. సద్దాధికారో హి విభత్తిపయోగో.

అద్ధాన-సద్దో దీఘపరియాయోతి ఆహ ‘‘దీఘమగ్గ’’న్తి. కిత్తావతా పన సో దీఘో నామ తదత్థభూతోతి చోదనమపనేతి ‘‘అద్ధానగమనసమయస్స హీ’’తిఆదినా. అద్ధానగమనసమయస్స విభఙ్గేతి గణభోజనసిక్ఖాపదాదీసు అద్ధానగమనసమయసద్దస్స పదభాజనీయభూతే విభఙ్గే (పాచి. ౨౧౭). అడ్ఢయోజనమ్పి అద్ధానమగ్గో, పగేవ తదుత్తరి. అడ్ఢమేవ యోజనస్స అడ్ఢయోజనం, ద్విగావుతమత్తం. ఇధ పన చతుగావుతప్పమాణం యోజనమేవ, తస్మా ‘‘అద్ధానమగ్గపటిపన్నో’’తి వదతీతి అధిప్పాయో.

మహన్తసద్దో ఉత్తమత్థో, బహ్వత్థో చ ఇధాధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘మహతా’’తిఆది. గుణమహత్తేనాతి అప్పిచ్ఛతాదిగుణమహన్తభావేన. సఙ్ఖ్యామహత్తేనాతి గణనమహన్తభావేన. తదేవత్థం సమత్థేతి ‘‘సో హీ’’తిఆదినా. సో భిక్ఖుసఙ్ఘోతి ఇధ ఆగతో తదా పరివారభూతో భిక్ఖుసఙ్ఘో. మహాతి ఉత్తమో. వాక్యేపి హి తమిచ్ఛన్తి పయోగవసా. అప్పిచ్ఛతాతి నిల్లోభతా సద్దో చేత్థ సావసేసో, అత్థో పన నిరవసేసో. న హి ‘‘అప్పలోభతాతి అభిత్థవితుమరహతీ’’తి అట్ఠకథాసు వుత్తం. మజ్ఝిమాగమటీకాకారో పన ఆచరియధమ్మపాలత్థేరో ఏవమాహ ‘‘అప్పసద్దస్స పరిత్తపరియాయం మనసి కత్వా ‘బ్యఞ్జనం సావసేసం వియా’తి (మహాని. అట్ఠ. ౮౫) అట్ఠకథాయం వుత్తం. అప్పసద్దో పనేత్థ ‘అభావత్థో’ తిపి సక్కా విఞ్ఞాతుం ‘అప్పాబాధతఞ్చసఞ్జానామీ’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౨౫) వియా’’తి. సఙ్ఖ్యాయపి మహాతి గణనాయపి బహు అహోసి, ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి పదావత్థికన్తవచనవసేన సంవణ్ణేతబ్బపదస్స ఛేదనమివ హోతీతి తదపరామసిత్వా ‘‘తేన భిక్ఖుసఙ్ఘేనా’’తి పున వాక్యావత్థికన్తవచనవసేన సంవణ్ణేతబ్బపదేన సదిసీకరణం. ఏసా హి సంవణ్ణనకానం పకతి, యదిదం విభత్తియానపేక్ఖావసేన యథారహం సంవణ్ణేతబ్బపదత్థం సంవణ్ణేత్వా పున తత్థ విజ్జమానవిభత్తివసేన పరివత్తేత్వా నిక్ఖిపనన్తి. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతత్తా సఙ్ఘోతి ఇమమత్థం విభావేన్తో ఆహ ‘‘దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞసఙ్ఘాతేన సమణగణేనా’’తి. ఏత్థ పన ‘‘యాయం దిట్ఠి అరియా నియ్యానికా నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ, తథారూపాయ దిట్ఠియా దిట్ఠిసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౪, ౩౫౬; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪; పరి. ౨౭౪) ఏవం వుత్తాయ దిట్ఠియా. ‘‘యాని తాని సీలాని అఖణ్డాని అచ్ఛిద్దాని అసబలాని అకమ్మాసాని భుజిస్సాని విఞ్ఞుప్పసత్థాని అపరామట్ఠాని సమాధిసంవత్తనికాని, తథారూపేసు సీలేసు సీలసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౩; మ. ని. ౧.౪౯౨; ౩.౫౪; అ. ని. ౬.౧౧; పరి. ౨౭౪) ఏవం వుత్తానఞ్చ సీలానం సామఞ్ఞేన సఙ్ఘాతో సఙ్ఘటితో సమేతోతి దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞసఙ్ఘాతో, సమణగణో, దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతోతి వుత్తం హోతి. ‘‘దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞసఙ్ఘాటసఙ్ఖాతేనా’’ తిపి పాఠో. తథా సఙ్ఖాతేన కతితేనాతి అత్థో. తథా హి దిట్ఠిసీలాదీనం నియతసభావత్తా సోతాపన్నాపి అఞ్ఞమఞ్ఞం దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతా, పగేవ సకదాగామిఆదయో, తథా చ వుత్తం ‘‘నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’తి, (సం. ని. ౨.౪౧; ౫.౧౯౮, ౧౦౦౪) ‘‘అట్ఠానమేతం భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో సఞ్చిచ్చపాణం జీవితా వోరోపేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి చ ఆది. అరియపుగ్గలస్స హి యత్థ కత్థచి దూరే ఠితాపి అత్తనో గుణసామగ్గియా సంహతతాయేవ, ‘‘తథారూపాయ దిట్ఠియా దిట్ఠిసామఞ్ఞగతో విహరతి, (మ. ని. ౧.౪౯౨) తథారూపేసు సీలేసు సీలసామఞ్ఞగతో విహరతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౯౨) వచనతో పన పుథుజ్జనానమ్పి దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞేన సంహతభావో లబ్భతియేవ. సద్ధిం-సద్దో ఏకతోతి అత్థే నిపాతో. పఞ్చ…పే… మత్తానీతి పఞ్చ-సద్దేన మత్తసద్దం సఙ్ఖిపిత్వా బాహిరత్థసమాసో వుత్తో. ఏతేసన్తి భిక్ఖుసతానం. పున పఞ్చ మత్తా పమాణాతి బ్యాసో, నికారలోపో చేత్థ నపుంసకలిఙ్గత్తా.

సుప్పియోతి తస్స నామమేవ, న గుణాది. న కేవలం భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం భగవాయేవ, అథ ఖో సుప్పియోపి పరిబ్బాజకో బ్రహ్మదత్తేన మాణవేన సద్ధిన్తి పుగ్గలం సమ్పిణ్డేతి, తఞ్చ ఖో మగ్గపటిపన్నసభాగతాయ ఏవ, న సీలాచారాదిసభాగతాయాతి వుత్తం ‘‘పి-కారో’’తిఆది. సుఖుచ్చారణవసేన పుబ్బాపరపదానం సమ్బన్ధమత్తకరభావం సన్ధాయ ‘‘పదసన్ధికరో’’తి వుత్తం, న పన సరబ్యఞ్జనాదిసన్ధిభావం, తేనాహ ‘‘బ్యఞ్జనసిలిట్ఠతావసేన వుత్తో’’తి, ఏతేన పదపూరణమత్తన్తి దస్సేతి. అపిచ అవధారణత్థోపి ఖో-సద్దో యుత్తో ‘‘అస్సోసి ఖో వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో’’తిఆదీసు (పారా. ౧) వియ, తేన అద్ధానమగ్గపటిపన్నో అహోసియేవ, నాస్స మగ్గపటిపత్తియా కోచి అన్తరాయో అహోసీతి అయమత్థో దీపితో హోతి. సఞ్జయస్సాతి రాజగహవాసినో సఞ్జయనామస్స పరిబ్బాజకస్స, యస్స సన్తికే పఠమం ఉపతిస్సకోలితాపి పబ్బజింసు ఛన్నపరిబ్బాజకోవ, న అచేలకపరిబ్బాజకో. ‘‘యదా, తదా’’తి చ ఏతేన సమకాలమేవ అద్ధానమగ్గపటిపన్నతం దస్సేతి. అతీతకాలత్థో పాళియం హోతిసద్దో యోగవిభాగేన, తంకాలాపేక్ఖాయ వా ఏవం వుత్తం, తదా హోతీతి అత్థో.

అన్తేతి సమీపే. వసతీతి వత్తపటివత్తాదికరణవసేన సబ్బిరియాపథసాధారణవచనం, అవచరతీతి వుత్తం హోతి, తేనేవాహ ‘‘సమీపచారో సన్తికావచరో సిస్సో’’తి. చోదితా దేవదూతేహీతి దహరకుమారో జరాజిణ్ణసత్తో గిలానో కమ్మకారణా, కమ్మకారణికా వా మతసత్తోతి ఇమేహి పఞ్చహి దేవదూతేహి చోదితా ఓవదితా సంవేగం ఉప్పాదితా సమానాపి. తే హి దేవా వియ దూతా, విసుద్ధిదేవానం వా దూతాతి దేవదూతా. హీనకాయూపగాతి అపాయకాయముపగతా. నరసఙ్ఖాతా తే మాణవాతి సమ్బన్ధో. సామఞ్ఞవసేన చేత్థ సత్తో ‘‘మాణవో’’తి వుత్తో, ఇతరే పన విసేసవసేన. పకరణాధిగతో హేస అత్థుద్ధారోతి. కతకమ్మేహీతి కతచోరకమ్మేహి. తరుణోతి సోళసవస్సతో పట్ఠాయ పత్తవీసతివస్సో, ఉదానట్ఠకథాయఞ్హి ‘‘సత్తా జాతదివసతో పట్ఠాయ యావ పఞ్చదసవస్సకా, తావ ‘కుమారకా, బాలా’తి చ వుచ్చన్తి. తతో పరం వీసతివస్సాని ‘యువానో’’’తి (ఉదా. అట్ఠ. ౪౪) వుత్తం. తరుణో, మాణవో, యువాతి చ అత్థతో ఏకం, లోకియా పన ‘‘ద్వాదసవస్సతో పట్ఠాయ యావ జరమప్పత్తో, తావ తరుణో’’తిపి వదన్తి.

తేసు వా ద్వీసు జనేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం. యో వా ‘‘ఏకం సమయ’’న్తి పుబ్బే అధిగతో కాలో, తస్స పటినిద్దేసో తత్రాతి యఞ్హి సమయం భగవా అన్తరా రాజగహఞ్చ నాళన్దఞ్చ అద్ధానమగ్గపటిపన్నో, తస్మింయేవ సమయే సుప్పియోపి తం అద్ధానమగ్గం పటిపన్నో అవణ్ణం భాసతి, బ్రహ్మదత్తో చ వణ్ణం భాసతీతి. నిపాతమత్తన్తి ఏత్థ మత్తసద్దేన విసేసత్థాభావతో పదపూరణత్తం దస్సేతి. మధుపిణ్డికపరియాయోతి మధుపిణ్డికదేసనా నామ ఇతి నం సుత్తన్తం ధారేహి, రాజఞ్ఞాతి పాయాసిరాజఞ్ఞనామకం రాజానమాలపతి. పరియాయతి పరివత్తతీతి పరియాయో, వారో. పరియాయేతి దేసేతబ్బమత్థం పటిపాదేతీతి పరియాయో, దేసనా. పరియాయతి అత్తనో ఫలం పటిగ్గహేత్వా పవత్తతీతి పరియాయో, కారణం. అనేకసద్దేనేవ అనేకవిధేనాతి అత్థో విఞ్ఞాయతి అధిప్పాయమత్తేనాతి ఆహ ‘‘అనేకవిధేనా’’తి. కారణఞ్చేత్థ కారణపతిరూపకమేవ, న ఏకంసకారణం అవణ్ణకారణస్స అభూతత్తా, తస్మా కారణేనాతి కారణపతిరూపకేనాతి అత్థో. తథా హి వక్ఖతి ‘‘అకారణమేవ ‘కారణ’న్తి వత్వా’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧). జాతివసేనిదం బహ్వత్థే ఏకవచనన్తి దస్సేతి ‘‘బహూహీ’’తిఆదినా.

‘‘అవణ్ణవిరహితస్స అసమానవణ్ణసమన్నాగతస్సపీ’’తి వక్ఖమానకారణస్స అకారణభావహేతుదస్సనత్థం వుత్తం, దోసవిరహితస్సపి అసదిసగుణసమన్నాగతస్సాపీతి అత్థో. బుద్ధస్స భగవతో అవణ్ణం దోసం నిన్దన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘యం లోకే’’తిఆదినా అరసరూపనిబ్భోగఅకిరియవాదఉచ్ఛేదవాదజేగుచ్ఛీవేనయికతపస్సీఅపగబ్భభావానం కారణపతిరూపకం దస్సేతి. తస్మాతి హి ఏతం ‘‘అరసరూపో…పే… అపగబ్భో’’తి ఇమేహి పదేహి సమ్బన్ధితబ్బం. ఇదం వుత్తం హోతి – లోకసమ్మతో అభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలీకమ్మసామీచికమ్మఆసనాభినిమన్తనసఙ్ఖాతో సామగ్గీరసో సమణస్స గోతమస్స నత్థి, తస్మా సో సామగ్గీరససఙ్ఖాతేన రసేన అసమ్పన్నసభావో, తేన సామగ్గీరససఙ్ఖాతేన పరిభోగేన అసమన్నాగతో. తస్స అకత్తబ్బతావాదో, ఉచ్ఛిజ్జితబ్బతావాదో చ, తం సబ్బం గూథం వియ మణ్డనజాతియో పురిసో జేగుచ్ఛీ. తస్స వినాసకో సోవ తదకరణతో వినేతబ్బో. తదకరణేన వయోవుడ్ఢే తాపేతి తదాచారవిరహితతాయ వా కపణపురిసో. తదకరణేన దేవలోకగబ్భతో అపగతో, తదకరణతో వా సో హీనగబ్భో చాతి ఏవం తదేవ అభివాదనాదిఅకరణం అరసరూపతాదీనం కారణపతిరూపకం దట్ఠబ్బం. ‘‘నత్థి…పే… విసేసో’’తి ఏతస్స పన ‘‘సున్దరికాయ నామ పరిబ్బాజికాయ మరణానవబోధో, సంసారస్స ఆదికోటియా అపఞ్ఞాయనపటిఞ్ఞా, ఠపనీయపుచ్ఛాయ అబ్యాకతవత్థుబ్యాకరణ’’న్తి ఏవమాదీని కారణపతిరూపకాని నిద్ధారితబ్బాని, తథా ‘‘తక్కపరియాహతం సమణో…పే… సయమ్పటిభాన’’న్తి ఏతస్స ‘‘అనాచరియకేన సామం పటివేధేన తత్థ తత్థ తథా తథా ధమ్మదేసనా, కత్థచి పరేసం పటిపుచ్ఛాకథనం, మహామోగ్గల్లానాదీహి ఆరోచితనయేనేవ బ్యాకరణ’’న్తి ఏవమాదీని, ‘‘సమణో…పే… న అగ్గపుగ్గలో’’తి ఏతేసం పన ‘‘సబ్బధమ్మానం కమేనేవ అనవబోధో, లోకన్తస్స అజాననం, అత్తనా ఇచ్ఛితతపచారాభావో’’తి ఏవమాదీని. ఝానవిమోక్ఖాది హేట్ఠా వుత్తనయేన ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో. అరియం విసుద్ధం, ఉత్తమం వా ఞాణసఙ్ఖాతం దస్సనం, అలం కిలేసవిద్ధంసనసమత్థం అరియఞాణదస్సనం ఏత్థ, ఏతస్సాతి వా అలమరియఞాణదస్సనో. స్వేవ విసేసో తథా. అరియఞాణదస్సనమేవ వా విసేసం వుత్తనయేన అలం పరియత్తం యస్స, యస్మిన్తి వా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో, ఉత్తరిమనుస్సధమ్మోవ. తక్కపరియాహతన్తి కప్పనామత్తేన సమన్తతో ఆహరితం, వితక్కేన వా పరిఘటితం. వీమంసానుచరితన్తి వీమంసనాయ పునప్పునం పరిమజ్జితం. సయమ్పటిభానన్తి సయమేవ అత్తనో విభూతం, తాదిసం ధమ్మన్తి సమ్బన్ధో. అకారణన్తి అయుత్తం అనుపపత్తిం. కారణపదే చేతం విసేసనం. న హి అరసరూపతాదయో దోసా భగవతి సంవిజ్జన్తి, ధమ్మసఙ్ఘేసు చ దురక్ఖాతదుప్పటిపన్నాదయో అకారణన్తి వా యుత్తికారణరహితం అత్తనా పటిఞ్ఞామత్తం. పకతికమ్మపదఞ్చేతం. ఇమస్మిఞ్చ అత్థే కారణం వత్వాతి ఏత్థ కారణం ఇవాతి ఇవ-సద్దత్థో రూపకనయేన యోజేతబ్బో పతిరూపకకారణస్స అధిప్పేతత్తా. తథా తథాతి జాతివుడ్ఢానమనభివాదనాదినా తేన తేన ఆకారేన. వణ్ణసద్దస్స గుణపసంసాసు పవత్తనతో యథాక్కమం ‘‘అవణ్ణం దోసం నిన్ద’’న్తి వుత్తం.

దురక్ఖాతోతి దుట్ఠుమాక్ఖాతో, తథా దుప్పటివేదితో. వట్టతో నియ్యాతీతి నియ్యానం, తదేవ నియ్యానికో, తతో వా నియ్యానం నిస్సరణం, తత్థ నియుత్తోతి నియ్యానికో. వట్టతో వా నియ్యాతీతి నియ్యానికో య-కారస్స క-కారం, ఈ-కారస్స చ రస్సం కత్వా. ‘‘అనీయ-సద్దో హి బహులా కత్తుఅభిధాయకో’’తి సద్దవిదూ వదన్తి, న నియ్యానికో తథా. సంసారదుక్ఖస్స అనుపసమసంవత్తనికో వుత్తనయేన. పచ్చనీకపటిపదన్తి సమ్మాపటిపత్తియా విరుద్ధపటిపదం. అననులోమపటిపదన్తి సప్పురిసానం అననులోమపటిపదం. అధమ్మానులోమపటిపదన్తి లోకుత్తరధమ్మస్స అననులోమపటిపదం. కస్మా పనేత్థ ‘‘అవణ్ణం భాసతి, వణ్ణం భాసతీ’’తి చ వత్తమానకాలనిద్దేసో కతో, నను సఙ్గీతికాలతో సో అవణ్ణవణ్ణానం భాసనకాలో అతీతోతి? సచ్చమేతం, ‘‘అద్ధానమగ్గపటిపన్నో హోతీ’’తి ఏత్థ హోతి-సద్దో వియ అతీతకాలత్థత్తా పన భాసతి-సద్దస్స ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. అథ వా యస్మిం కాలే తేహి అవణ్ణో వణ్ణో చ భాసీయతి, తమపేక్ఖిత్వా ఏవం వుత్తం, ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘తత్రా’’తి పదస్స కాలపటినిద్దేసవికప్పనం అట్ఠకథాయం అవుత్తమ్పి సుపపన్నం హోతి.

‘‘సుప్పియస్స పన…పే… భాసతీ’’తి పాళియా సమ్బన్ధదస్సనం ‘‘అన్తేవాసీ పనస్సా’’తిఆదివచనం. అపరామసితబ్బం అరియూపవాదకమ్మం, తథా అనక్కమితబ్బం.స్వాయన్తి సో ఆచరియో. అసిధారన్తి అసినా తిఖిణభాగం. కకచదన్త పన్తియన్తి ఖన్ధకకచస్స దన్తసఙ్ఖాతాయ విసమపన్తియా. హత్థేన వా పాదేన వా యేన కేనచి వా అఙ్గపచ్చఙ్గేన పహరిత్వా కీళమానో వియ. అక్ఖికణ్ణకోససఙ్ఖాతట్ఠానవసేన తీహి పకారేహి భిన్నో మదో యస్సాతి పభిన్నమదో, తం. అవణ్ణం భాసమానోతి అవణ్ణం భాసనహేతు. హేతుఅత్థో హి అయం మాన-సద్దో. న అయో వుడ్ఢి అనయో. సోయేవ బ్యసనం, అతిరేకబ్యసనన్తి అత్థో, తం పాపుణిస్సతి ఏకన్తమహాసావజ్జత్తా రతనత్తయోపవాదస్స. తేనేవాహ –

‘‘యో నిన్దియం పసంసతి,

తం వా నిన్దతి యో పసంసియో;

విచినాతి ముఖేన సో కలిం,

కలినా తేన సుఖం న విన్దతీ’’తి. (సు. ని. ౬౬౩; సం ని. ౧.౧౮౦-౧౮౧; నేత్తి. ౯౨);

‘‘అమ్హాకం ఆచరియో’’తిఆదినా బ్రహ్మదత్తస్స సంవేగుప్పత్తిం, అత్తనో ఆచరియే చ కారుఞ్ఞప్పవత్తిం దస్సేత్వా కిఞ్చాపి అన్తేవాసినా ఆచరియస్స అనుకూలేన భవితబ్బం, అయం పన పణ్డితజాతికత్తా న ఈదిసేసు ఠానేసు తమనువత్తతీతి ఇదానిస్స కమ్మస్సకతాఞాణప్పవత్తిం దస్సేన్తో ‘‘ఆచరియే ఖో పనా’’తిఆదిమాహ. హలాహలన్తి తఙ్ఖణఞ్ఞేవ మారణకం విసం. హనతీతి హి హలో న-కారస్స ల-కారం కత్వా, హలానమ్పి విసేసో హలో హలాహలో మజ్ఝేదీఘవసేన, ఏతేన చ అఞ్ఞే అట్ఠవిధే విసే నివత్తేతి. వుత్తఞ్చ –

‘‘పుమే పణ్డే చ కాకోల, కాళకూటహలాహలా;

సరోత్థికోసుఙ్కికే యో, బ్రహ్మపుత్తో పదీపనో;

దారదో వచ్ఛనాభో చ, విసభేదా ఇమే నవా’’తి.

ఖరోదకన్తి చణ్డసోతోదకం. ‘‘ఖారోదక’’న్తిపి పాఠో, అతిలోణతాయ తిత్తోదకన్తి అత్థో. నరకపపాతన్తి చోరపపాతం. మాణవకాతి అత్తానమేవ ఓవదితుం ఆలపతి ‘‘సమయోపి ఖో తే భద్దాలి అప్పటివిద్ధోఅహోసీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౩౫) వియ. ‘‘కమ్మస్సకా’’తి కమ్మమేవ అత్తసన్తకభావం వత్వా తదేవ వివరతి ‘‘అత్తనో కమ్మానురూపమేవ గతిం గచ్ఛన్తీ’’తిఆదినా. యోనిసోతి ఉపాయేన ఞాయేన. ఉమ్ముజ్జిత్వాతి ఆచరియో వియ అయోనిసో అరియూపవాదే అనిమ్ముజ్జన్తో యోనిసో అరియూపవాదతో ఉమ్ముజ్జిత్వా, ఉద్ధం హుత్వాతి అత్థో. మద్దమానోతి మద్దన్తో భిన్దన్తో. ఏకంసకారణమేవ ఇధ కారణన్తి దస్సేతుకామేన ‘‘సమ్మా’’తి వుత్తం. ‘‘యథా త’’న్తిఆదినా తస్స సమారద్ధభావం దస్సేతి, న్తి చ నిపాతమత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా అఞ్ఞో పణ్డితసభావో జాతి ఆచారవసేన కులపుత్తో అనేకపరియాయేన తిణ్ణం రతనానం వణ్ణం భాసితుమారభతి, తథా అయమ్పి ఆరద్ధో, తఞ్చ ఖో అపి నామాయమాచరియో ఏత్తకేనాపి రతనత్తయావణ్ణభాసతో ఓరమేయ్యాతి.

సప్పరాజవణ్ణన్తి అహిరాజవణ్ణం. వణ్ణపోక్ఖరతాయాతి వణ్ణసున్దరతాయ, వణ్ణసరీరేన వా. వారిజం కమలం న పహరామి న భఞ్జామి, ఆరా దూరతోవ ఉపసిఙ్ఘామీతి అత్థో. అథాతి ఏవం సన్తేపి. గన్ధత్థేనోతి గన్ధచోరో. సఞ్ఞూళ్హాతి గన్థితా బన్ధితా. గహపతీతి ఉపాలిగహపతిం నాటపుత్తస్స ఆలపనం. ఏత్థ చ వణ్ణితబ్బో ‘‘అయమీదిసో’’తి పకాసేతబ్బోతి వణ్ణో, సణ్ఠానం. వణ్ణీయతి అసఙ్కరతో వవత్థాపీయతీతి వణ్ణో, జాతి. వణ్ణేతి వికారమాపజ్జమానం హదయఙ్గతభావం పకాసేతీతి వణ్ణో, రూపాయతనం. వణ్ణీయతి ఫలమేతేన యథాసభావతో విభావీయతీతి వణ్ణో, కారణం. వణ్ణీయతి అప్పమహన్తాదివసేన పమీయతీతి వణ్ణో, పమాణం. వణ్ణీయతి పసంసీయతీతి వణ్ణో, గుణో. వణ్ణనం గుణసంకిత్తనం వణ్ణో, పసంసా. ఏవం తత్థ తత్థ వణ్ణసద్దస్సుప్పత్తి వేదితబ్బా. ఆదిసద్దేన జాతరూపపుళినక్ఖరాదయో సఙ్గణ్హాతి. ‘‘ఇధ గుణోపి పసంసాపీ’’తి వుత్తమేవ సమత్థేతి ‘‘అయం కిరా’’తిఆదినా. కిరాతి చేత్థ అనుస్సవనత్థే, పదపూరణమత్తే వా. గుణూపసఞ్హితన్తి గుణోపసఞ్ఞుతం. ‘‘గుణూపసఞ్హితం పసంస’’న్తి పన వదన్తో పసంసాయ ఏవ గుణభాసనం సిద్ధం తస్సా తదవినాభావతో, తస్మా ఇదమత్థద్వయం యుజ్జతీతి దస్సేతి.

కథం భాసతీతి ఆహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. ఏకో చ సో పుగ్గలో చాతి ఏకపుగ్గలో. కేనట్ఠేన ఏకపుగ్గలో? అసదిసట్ఠేన, గుణవిసిట్ఠట్ఠేన, అసమసమట్ఠేన చ. సో హి పఠమాభినీహారకాలే దసన్నం పారమీనం పటిపాటియా ఆవజ్జనం ఆదిం కత్వా బోధిసమ్భారసమ్భరణగుణేహి చేవ బుద్ధగుణేహి చ సేసమహాజనేన అసదిసో. యే చస్స గుణా, తేపి అఞ్ఞసత్తానం గుణేహి విసిట్ఠా, పురిమకా చ సమ్మాసమ్బుద్ధా సబ్బసత్తేహి అసమా, తేహి పన అయమేవేకో రూపకాయనామకాయేహి సమో.లోకేతి సత్తలోకే. ‘‘ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతీ’’తి పన ఇదం ఉభయమ్పి విప్పకతవచనమేవ ఉప్పాదకిరియాయ వత్తమానకాలికత్తా. ఉప్పజ్జమానో బహుజనహితాయ ఉప్పజ్జతి, న అఞ్ఞేన కారణేనాతి ఏవం పనేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. లక్ఖణే హేస మాన-సద్దో, ఏవరూపఞ్చేత్థ లక్ఖణం న సక్కా అఞ్ఞేన సద్దలక్ఖణేన పటిబాహితుం. అపిచ ఉప్పజ్జమానో నామ, ఉప్పజ్జతి నామ, ఉప్పన్నో నామాతి అయమేత్థ భేదో వేదితబ్బో. ఏస హి దీపఙ్కరపాదమూలతో పట్ఠాయ యావ అనాగామిఫలం, తావ ఉప్పజ్జమానో నామ, అరహత్తమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జతి నామ, అరహత్తఫలక్ఖణే ఉప్పన్నో నామ. బుద్ధానఞ్హి సావకానం వియ న పటిపాటియా ఇద్ధివిధఞాణాదీని ఉప్పజ్జన్తి, సహేవ పన అరహత్తమగ్గేన సకలోపి సబ్బఞ్ఞుగుణరాసి ఆగతోవ నామ హోతి, తస్మా నిబ్బత్తసబ్బకిచ్చత్తా అరహత్తఫలక్ఖణే ఉప్పన్నో నామ, తదనిబ్బత్తత్తా తదఞ్ఞక్ఖణే యథారహం ‘‘ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి’’ చ్చేవ వుచ్చతి. ఇమస్మిమ్పి సుత్తే అరహత్తఫలక్ఖణంయేవ సన్ధాయ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తం. అతీతకాలికస్సాపి వత్తమానపయోగస్స కత్థచి దిట్ఠత్తా ఉప్పన్నో హోతీతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. ఏవం సతి ‘‘ఉప్పజ్జమానో’’తి చేత్థ మాన-సద్దో సామత్థియత్థో. యావతా సామత్థియేన మహాబోధిసత్తానం చరిమభవే ఉప్పత్తి ఇచ్ఛితబ్బా, తావతా సామత్థియేన బోధిసమ్భారభూతేన పరిపుణ్ణేన సమన్నాగతో హుత్వాతి అత్థో. తథాసామత్థియయోగేన హి ఉప్పజ్జమానో నామాతి. సబ్బసత్తేహి అసమో, అసమేహి పురిమబుద్ధేహేవ సమో మజ్ఝే భిన్నసువణ్ణ నిక్ఖం వియ నిబ్బిసిట్ఠో, ‘‘ఏకపుగ్గలో’’తి చేతస్స విసేసనం. ఆలయసఙ్ఖాతం తణ్హం సముగ్ఘాతేతి సముచ్ఛిన్దతీతి ఆలయసముగ్ఘాతో. వట్టం ఉపచ్ఛిన్దతీతి వట్టుపచ్ఛేదో.

పహోన్తేనాతి సక్కోన్తేన. ‘‘పఞ్చనికాయే’’తి వత్వాపి అనేకావయవత్తా తేసం న ఏత్తకేన సబ్బథా పరియాదానన్తి ‘‘నవఙ్గం సత్థుసాసనంచతురాసీతి ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సానీ’’తి వుత్తం. అతిత్థేనాతి అనోతరణట్ఠానేన. న వత్తబ్బో అపరిమాణవణ్ణత్తా బుద్ధాదీనం, నిరవసేసానఞ్చ తేసం ఇధ పకాసనేన పాళిసంవణ్ణనాయ ఏవ సమ్పజ్జనతో, చిత్తసమ్పహంసనకమ్మట్ఠానసమ్పజ్జనవసేన చ సఫలత్తా. థామో వేదితబ్బో సబ్బథామేన పకాసితత్తా. కిం పన సో తథా ఓగాహేత్వా భాసతీతి ఆహ. ‘‘బ్రహ్మదత్తో పనా’’తిఆది. అనుక్కమేన పునప్పునం వా సవనం అనుస్సవో, పరమ్పరసవనం. ఆది-సద్దేన ఆకారపరివితక్కదిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తియో సఙ్గణ్హాతి. తత్థ ‘‘సున్దరమిదం కారణ’’న్తి ఏవం సయమేవ కారణపరివితక్కనం ఆకారపరివితక్కో. అత్తనో దిట్ఠియా నిజ్ఝాయిత్వా ఖమనం రుచ్చనం దిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తీతి అట్ఠకథాసు వుత్తం, తేహియేవ సమ్బన్ధితేనాతి అత్థో. మత్త-సద్దో హేత్థ విసేసనివత్తిఅత్థో, తేన యథావుత్తం కారణం నివత్తేతి. అత్తనో థామేనాతి అత్తనో ఞాణబలేనేవ, న పన బుద్ధాదీనం గుణానురూపన్తి అధిప్పాయో. అసఙ్ఖ్యేయ్యాపరిమేయ్యప్పభేదా హి బుద్ధాదీనం గుణా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘బుద్ధోపి బుద్ధస్స భణేయ్య వణ్ణం,

కప్పమ్పి చే అఞ్ఞమభాసమానో;

ఖీయేథ కప్పో చిరదీఘమన్తరే,

వణ్ణో న ఖీయేథ తథాగతస్సా’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౦౪; ౩.౧౪౧; మ. ని. అట్ఠ. ౨.౪౨౫; ఉదా. అట్ఠ. ౫౩; బు. వం. అట్ఠ. ౪.౧; అప. అట్ఠ. ౨.౯౧; చరియా. అట్ఠ. ౯, ౩౨౯);

ఇధాపి వక్ఖతి ‘‘అప్పమత్తకం ఖో పనేత’’న్తిఆది.

ఇతి-సద్దో నిదస్సనత్థో వుత్తప్పకారం నిదస్సేతి. హ-కారో నిపాతమత్తన్తి ఆహ ‘‘ఏవం తే’’తి. అఞ్ఞమఞ్ఞస్సా’’తి ఇదం రుళ్హిపదం ‘‘ఏకో ఏకాయా’’తి (పారా. ౪౪౪, ౪౫౨) పదం వియాతి దస్సేన్తో ‘‘అఞ్ఞోఅఞ్ఞస్సా’’తి రుళ్హిపదేనేవ వివరతి. ‘‘ఉజుమేవా’’తి సావధారణసమాసతం వత్వా తేన నివత్తేతబ్బత్థం ఆహ ‘‘ఈసకమ్పి అపరిహరిత్వా’’తి, థోకతరమ్పి అవిరజ్ఝిత్వాతి అత్థో. కథన్తి ఆహ ‘‘ఆచరియేన హీ’’తిఆది. పుబ్బే ఏకవారమివ అవణ్ణవణ్ణభాసనే నిద్దిట్ఠేపి ‘‘ఉజువిపచ్చనీకవాదా’’తి (దీ. ని. ౧.౧) వుత్తత్తా అనేకవారమేవ తే ఏవం భాసన్తీతి వేదితబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘పున ఇతరో అవణ్ణం ఇతరో వణ్ణ’’న్తి వుత్తం. తేన హి విసద్దస్స వివిధత్థతం సమత్థేతి. సారఫలకేతి సారదారుఫలకే, ఉత్తమఫలకే వా. విసరుక్ఖఆణిన్తి విసదారుమయపటాణిం. ఇరియాపథానుబన్ధనేన అనుబన్ధా హోన్తి, న సమ్మాపటిపత్తిఅనుబన్ధనేన.

సీసానులోకినోతి సీసేన అనులోకినో, సీసం ఉక్ఖిపిత్వా మగ్గానుక్కమేన ఓలోకయమానాతి అత్థో. తస్మిం కాలేతి యమ్హి సంవచ్ఛరే, ఉతుమ్హి, మాసే, పక్ఖే వా భగవా తం అద్ధానమగ్గం పటిపన్నో, తస్మిం కాలే. తేన హి అనియమతో సంవచ్ఛరఉతుమాసడ్ఢమాసావ నిద్దిసితా ‘‘తం దివస’’న్తి దివసస్స విసుం నిద్దిట్ఠత్తా, ముహుత్తాదీనఞ్చ దివసపరియాపన్నతో. ‘‘తం అద్ధానం పటిపన్నో’’తి చేత్థ ఆధారవచనమేతం. తేనేవ హి కిరియావిచ్ఛేదదస్సనవసేన ‘‘రాజగహే పిణ్డాయ చరతీ’’తి సహ పుబ్బకాలకిరియాహి వత్తమాననిద్దేసో కతో, ఇతరథా తస్మిం కాలే రాజగహే పిణ్డాయ చరతి, తం అద్ధానమగ్గఞ్చ పటిపన్నోతి అనధిప్పేతత్థో ఆపజ్జేయ్య. న హి అసమానవిసయా కిరియా ఏకాధారా సమ్భవన్తి, యా చేత్థ అధిప్పేతా అద్ధానపటిపజ్జనకిరియా, సా చ అనియమితా న యుత్తాతి. రాజగహపరివత్తకేసూతి రాజగహం పరివత్తేత్వా ఠితేసు. ‘‘అఞ్ఞతరస్మి’’న్తి ఇమినా తేసు భగవతో అనిబద్ధవాసం దస్సేతి. సోతి ఏవం రాజగహే వసమానో సో భగవా. పిణ్డాయ చరణేనపి హి తత్థ పటిబద్ధభావవచనతో సన్నివాసత్తమేవ దస్సేతి. యది పన ‘‘పిణ్డాయ చరమానో సో భగవా’’తి పచ్చామసేయ్య, యథావుత్తోవ అనధిప్పేతత్థో ఆపజ్జేయ్యాతి. తం దివసన్తి యం దివసం అద్ధానమగ్గం పటిపన్నో, తం దివస. తం అద్ధానం పటిపన్నోతి ఏత్థ అచ్చన్తసంయోగవచనమేతం. భత్తభుఞ్జనతో పచ్ఛా పచ్ఛాభత్తం, తస్మిం పచ్ఛాభత్తసమయే. పిణ్డపాతపటిక్కన్తోతి యత్థ పిణ్డపాతత్థాయ చరిత్వా భుఞ్జన్తి, తతో అపక్కన్తో. తం అద్ధానం పటిపన్నోతి ‘‘నాళన్దాయం వేనేయ్యానం వివిధహితసుఖనిప్ఫత్తిం ఆకఙ్ఖమానో ఇమిస్సా అట్ఠుప్పత్తియా తివిధసీలాలఙ్కతం నానావిధకుహనలపనాదిమిచ్ఛాజీవవిద్ధంసనం ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిజాలవినివేఠనం దససహస్సిలోకధాతుపకమ్పనం బ్రహ్మజాలసుత్తం దేసేస్సామీ’’తి తం యథావుత్తం దీఘమగ్గం పటిపన్నో, ఇదం పన కారణం పకరణతోవ పాకటన్తి న వుత్తం. ఏత్తావతా ‘‘కస్మా పన భగవా తం అద్ధానం పటిపన్నో’’తి చోదనా విసోధితా హోతి.

ఇదాని ఇతరమ్పి చోదనం విసోధితుం ‘‘సుప్పియోపీ’’తి వుత్తం. తస్మిం కాలే, తం దివసం అనుబన్ధోతి చ వుత్తనయేన సమ్బన్ధో. పాతో అసితబ్బోతి పాతరాసో, సో భుత్తో యేనాతి భుత్తపాతరాసో. ఇచ్చేవాతి ఏవమేవ మనసి సన్నిధాయ, న పన ‘‘భగవన్తం, భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధిస్సామీ’’తి. తేన వుత్తం ‘‘భగవతో తం మగ్గం పటిపన్నభావం అజానన్తోవా’’తి, తథా అజానన్తో ఏవ హుత్వా అనుబన్ధోతి అత్థో. న హి సో భగవన్తం దట్ఠుమేవ ఇచ్ఛతి, తేనాహ ‘‘సచే పన జానేయ్య, నానుబన్ధేయ్యా’’తి. ఏత్తావతా ‘‘కస్మా చ సుప్పియో అనుబన్ధో’’తి చోదనా విసోధితా హోతి. ‘‘సో’’తిఆదినా అపరమ్పి చోదనం విసోధేతి. కదాచి పన భగవా అఞ్ఞతరవేసేనేవ గచ్ఛతి అఙ్గులిమాలదమనపక్కుసాతిఅభిగ్గమనాదీసు, కదాచి బుద్ధసిరియా, ఇధాపి ఈదిసాయ బుద్ధసిరియాతి దస్సేతుం ‘‘బుద్ధసిరియా సోభమాన’’న్తిఆది వుత్తం. సిరీతి చేత్థ సరీరసోభగ్గాదిసమ్పత్తి, తదేవ ఉపమావసేన దస్సేతి ‘‘రత్తకమ్బలపరిక్ఖిత్తమివా’’తిఆదినా. గచ్ఛతీతి జఙ్గమో యథా ‘‘చఙ్కమో’’తి. చఞ్చలమానో గచ్ఛన్తో గిరి, తాదిసస్స కనకగిరినో సిఖరమివాతి అత్థో.

‘‘తస్మిం కిరా’’తిఆది తబ్బివరణం, పాళియం అదస్సితత్తా, పోరాణట్ఠకథాయఞ్చ అనాగతత్తా అనుస్సవసిద్ధా అయం కథాతి దస్సేతుం ‘‘కిరా’’తి వుత్తన్తి వదన్తి, తథా వా హోతు అఞ్ఞథా వా, అత్తనా అదిట్ఠం, అసుతం, అముతఞ్చ అనుస్సవమేవాతి దట్ఠబ్బం. నీలపీతలోహితోదాతమఞ్జిట్ఠపభస్సరవసేన ఛబ్బణ్ణా. సమన్తాతి సమన్తతో దసహి దిసాహి. అసీతిహత్థప్పమాణేతి తేసం రస్మీనం పకతియా పవత్తిట్ఠానవసేన వుత్తం, తస్మా సమన్తతో, ఉపరి చ పచ్చేకం అసీతిహత్థమత్తే పదేసే పకతియావ ఘనీభూతా రస్మియో తిట్ఠన్తీతి దట్ఠబ్బం, వినయటీకాయం పన ‘‘తాయేవ బ్యామప్పభా నామ. యతో ఛబ్బణ్ణా రస్మియో తళాకతో మాతికా వియ దససు దిసాసు ధావన్తి, సా యస్మా బ్యామమత్తా వియ ఖాయతి, తస్మా బ్యామప్పభాతి వుచ్చతీ’’తి వుత్తం, (వి. వి. టీ. ౧.౧౬) సఙ్గీతిసుత్తవణ్ణనాయం పన వక్ఖతి ‘‘పురత్థిమకాయతో సువణ్ణవణ్ణా రస్మి ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థం ఠానం గణ్హాతి. పచ్ఛిమకాయతో. దక్ఖిణహత్థతో. వామహత్థతో సువణ్ణవణ్ణా రస్మి ఉట్ఠహిత్వా అసీతిహత్థం ఠానం గణ్హాతి. ఉపరి కేసన్తతో పట్ఠాయ సబ్బకేసావట్టేహి మోరగీవవణ్ణా రస్మి ఉట్ఠహిత్వా గగనతలే అసీతిహత్థం ఠానం గణ్హాతి. హేట్ఠా పాదతలేహి పవాళవణ్ణా రస్మి ఉట్ఠహిత్వా ఘనపథవియం అసీతిహత్థం ఠానం గణ్హాతి. ఏవం సమన్తా అసీతిహత్థమత్తం ఠానం ఛబ్బణ్ణా బుద్ధరస్మియో విజ్జోతమానా విప్ఫన్దమానా విధావన్తీ’’తి (దీ. ని. అట్ఠ. ౩.౨౯౯) కేచి పన అఞ్ఞథాపి పరికప్పనామత్తేన వదన్తి, తం న గహేతబ్బం తథా అఞ్ఞత్థ అనాగతత్తా, అయుత్తత్తా చ. తాసం పన బుద్ధరస్మీనం తదా అనిగ్గూహితభావదస్సనత్థం ‘‘తస్మిం కిర సమయే’’తి వుత్తం. పక్కుసాతిఅభిగ్గమనాదీసు వియ హి తదా తాసం నిగ్గూహనే కిఞ్చి కారణం నత్థి. ఆధావన్తీతి అభిముఖం దిసం ధావన్తి. విధావన్తీతి వివిధా హుత్వా విదిసం ధావన్తి.

తస్మిం వనన్తరే దిస్సమానాకారేన తాసం రస్మీనం సోభా విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘రతనావేళా’’తిఆది. రతనావేళా నామ రతనమయవటంసకం ముద్ధం అవతి రక్ఖతీతి హి అవేళా,ఆవేళా వా, ముద్ధమాలా. ఉక్కా నామ యా సజోతిభూతా, తాసం సతం, నిపతనం నిపాతో, తస్స నిపాతో, తేన సమాకులం తథా. పిసితబ్బత్తా పిట్ఠం, చీనదేసే జాతం పిట్ఠం చీనపిట్ఠం, రత్తచుణ్ణం, యం ‘‘సిన్దూరో’’తిపి వుచ్చతి, చీనపిట్ఠమేవ చుణ్ణం. వాయునో వేగేన ఇతో చితో చ ఖిత్తం తన్తి తథా. ఇన్దస్స ధను లోకసఙ్కేతవసేనాతి ఇన్దధను, సూరియరస్మివసేన గగనే పఞ్ఞాయమానాకారవిసేసో. కుటిలం అచిరట్ఠాయిత్తా విరూపం హుత్వా జవతి ధావతీతి విజ్జు, సాయేవ లతా తంసదిసభావేనాతి తథా, వాయువేగతో వలాహకఘట్టనేనేవ జాతరస్మి. తాయతి అవిజహనవసేన ఆకాసం పాలేతీతి తారా, గణసద్దో పచ్చేకం యోజేతబ్బో. తస్స పభా తథా. విప్ఫురితవిచ్ఛరితమివాతి ఆభాయ వివిధం ఫరమానం, విజ్జోతయమానం వియ చ. వనస్స అన్తరం వివరం వనన్తరం, భగవతా పత్తపత్తవనప్పదేసన్తి వుత్తం హోతి.

అసీతియా అనుబ్యఞ్జనేహి తమ్బనఖతాదీహి అనురఞ్జితం తథా. కమలం పదుమపుణ్డరీకాని, అవసేసం నీలరత్తసేతభేదం సరోరుహం ఉప్పలం, ఇతి పఞ్చవిధా పఙ్కజజాతి పరిగ్గహితా హోతి. వికసితం ఫుల్లితం తదుభయం యస్స సరస్స తథా. సబ్బేన పకారేన పరితో సమన్తతో ఫుల్లతి వికసతీతి సబ్బపాలిఫుల్లం అ-కారస్స ఆ-కారం, ర-కారస్స చ ల-కారం కత్వా యథా ‘‘పాలిభద్దో’’తి, తారానం మరీచి పభా, తాయ వికసితం విజ్జోతితం తథా. బ్యామప్పభాయ పరిక్ఖేపో పరిమణ్డలో, తేన విలాసినీ సోభినీ తథా. మహాపురిసలక్ఖణాని అఞ్ఞమఞ్ఞపటిబద్ధత్తా మాలాకారేనేవ ఠితానీతి వుత్తం ‘‘ద్వత్తింసవరలక్ఖణమాలా’’తి. ద్వత్తింసచన్దాదీనం మాలా కేనచి గన్థేత్వా పటిపాటియా చ ఠపితాతి న వత్తబ్బా ‘‘యది సియా’’తి పరికప్పనామత్తేన హి ‘‘గన్థేత్వా ఠపితద్వత్తింసచన్దమాలాయా’’తిఆది వుత్తం. పరికప్పోపమా హేసా, లోకేపి చ దిస్సతి.

‘‘మయేవ ముఖసోభాస్సే, త్యలమిన్దువికత్థనా;

యతోమ్బుజేపి సాత్థీతి, పరికప్పోపమా అయ’’న్తి.

ద్వత్తింసచన్దమాలాయ సిరిం అత్తనో సిరియా అభిభవన్తీ ఇవాతి సమ్బన్ధో. ఏస నయో సేసేసుపి.

ఏవం భగవతో తదా సోభం దస్సేత్వా ఇదాని భిక్ఖుసఙ్ఘస్సాపి సోభం దస్సేన్తో ‘‘తఞ్చ పనా’’తిఆదిమాహ. చతుబ్బిధాయ అప్పిచ్ఛతాయ అప్పిచ్ఛా. ద్వాదసహి సన్తోసేహి సన్తుట్ఠా. తివిధేన వివేకేన పవివిత్తా. రాజరాజమహామత్తాదీహి అసంసట్ఠా. దుప్పటిపత్తికానం చోదకా. పాపే అకుసలే గరహినో పరేసం హితపటిపత్తియా వత్తారో. పరేసఞ్చ వచనక్ఖమా. విముత్తిఞాణదస్సనం నామ పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ‘‘తేస’’న్తిఆదినా తదభిసమ్బన్ధేన భగవతో సోభం దస్సేతి. రత్తపదుమానం సణ్డో సమూహో వనం, తస్స మజ్ఝే గతా తథా. ‘‘రత్తం పదుమం, సేతం పుణ్డరీక’’న్తి పత్తనియమమన్తరేన తథా వుత్తం, పత్తనియమేన పన సతపత్తం పదుమం, ఊనకసతపత్తం పుణ్డరీకం. పవాళం విద్దుమో, తేన కతాయ వేదికాయ పరిక్ఖిత్తో వియ. మిగపక్ఖీనమ్పీతి పి-సద్దో, అపి-సద్దో వా సమ్భావనాయం, తేనాహ ‘‘పగేవ దేవమనుస్సాన’’న్తి. మహాథేరాతి మహాసావకే సన్ధాయాహ. సురఞ్జితభావేన ఈసకం కణ్హవణ్ణతాయ మేఘవణ్ణం. ఏకంసం కరిత్వాతి ఏకంసపారుపనవసేన వామంసే కరిత్వా. కత్తరస్స జిణ్ణస్స ఆలమ్బనో దణ్డో కత్తరదణ్డో, బాహుల్లవసేనాయం సమఞ్ఞా. సువమ్మం నామ సోభణురచ్ఛదో, తేన వమ్మితా సన్నద్ధాతి సువమ్మవమ్మితా, ఇదం తేసం పంసుకూలధారణనిదస్సనం. యేసం కుచ్ఛిగతం సబ్బమ్పి తిణపలాసాది గన్ధజాతమేవ హోతి, తే గన్ధహత్థినో నామ, యే ‘‘హేమవతా’’తిపి వుచ్చన్తి, తేసమ్పి థేరానం సీలాదిగుణగన్ధతాయ తంసదిసతా. అన్తోజటాబహిజటాసఙ్ఖాతాయ తణ్హాజటాయ విజటితభావతో విజటితజటా. తణ్హాబన్ధనాయ ఛిన్నత్తా ఛిన్నబన్ధనా. ‘‘సో’’తిఆది యథావుత్తవచనస్స గుణదస్సనం. అనుబుద్ధేహీతి బుద్ధానమనుబుద్ధేహి. తేపి హి ఏకదేసేన భగవతా పటివిద్ధపటిభాగేనేవ చత్తారి సచ్చాని బుజ్ఝన్తి. పత్తపరివారితన్తి పుప్ఫదలేన పరివారితం. కం వుచ్చతి కమలాది, తస్మిం సరతి విరాజతీతి కేసరం, కిఞ్జక్ఖో. కణ్ణే కరీయతీతి కణ్ణికా. కణ్ణాలఙ్కారో, తంసదిసణ్ఠానతాయ కణ్ణికా, బీజకోసో. ఛన్నం హంసకులానం సేట్ఠో ధతరట్ఠో హంసరాజా వియ, హారితో నామ మహాబ్రహ్మా వియ.

ఏవం గచ్ఛన్తం భగవన్తం, భిక్ఖూ చ దిస్వా అత్తనో పరిసం ఓలోకేసీతి సమ్బన్ధో. కాజదణ్డకేతి కాజసఙ్ఖాతే భారావహదణ్డకే, కాజస్మిం వా భారలగ్గితదణ్డకే. ఖుద్దకం పీఠం పీఠకం. మూలే, అగ్గే చ తిధా కతో దణ్డో తిదణ్డో. మోరహత్థకో మోరపిఞ్ఛం. ఖుద్దకం పసిబ్బం పసిబ్బకం. కుణ్డికా కమణ్డలు. సా హి కం ఉదకం ఉదేతి పసవేతి, రక్ఖతీతి వా కుణ్డికా నిరుత్తినయేన. గహితం ఓమకతో లుజ్జితం, వివిధం లుజ్జితఞ్చ పీఠక…పే… కుణ్డికాదిఅనేకపరిక్ఖారసఙ్ఖాతం భారం భరతి వహతీతి గహిత…పే… భారభరితా. ఇతీతి నిదస్సనత్థో. ఏవన్తి ఇదమత్థో. ఏవం ఇదం వచనమాది యస్స వచనస్స తథా, తదేవ నిరత్థకం వచనం యస్సాతి ఏవమాదినిరత్థకవచనా. ముఖం ఏతస్స అత్థీతి ముఖరా, సబ్బేపి ముఖవన్తా ఏవ, అయం పన ఫరుసాభిలాపముఖవతీ, తస్మా ఏవం వుత్తం. నిన్దాయఞ్హి అయం రపచ్చయో. ముఖేన వా అమనాపం కమ్మం రాతి గణ్హాతీతి ముఖరా. వివిధా కిణ్ణా వాచా యస్సాతి వికిణ్ణవాచా. తస్సాతి సుప్పియస్స పరిబ్బాజకస్స. న్తి యథావుత్తప్పకారం పరిసం.

ఇదానీతి తస్స తథారూపాయ పరిసాయ దస్సనక్ఖణే. పనాతి అరుచిసంసూచనత్థో, తథాపీతి అత్థో. లాభ…పే… హానియా చేవ హేతుభూతాయ. కథం హానీతి ఆహ ‘‘అఞ్ఞతిత్థియానఞ్హీ’’తిఆది. నిస్సిరీకతన్తి నిసోభతం, అయమత్థో మోరజాతకాదీహిపి దీపేతబ్బో. ‘‘ఉపతిస్సకోలితానఞ్చా’’తిఆదినా పక్ఖహానితాయ విత్థారో. ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స, మహామోగ్గల్లానస్స చ భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం సన్ధాయ ‘‘తేసు పన పక్కన్తేసూ’’తి వుత్తం. తేసం పబ్బజితకాలేయేవ అడ్ఢతేయ్యసతం పరిబ్బాజకపరిసా పబ్బజి, తతో పరమ్పి తదనుపబ్బజితా పరిబ్బాజకపరిసా అపరిమాణాతి దస్సేతి ‘‘సాపి తేసం పరిసా భిన్నా’’తి ఇమినా. యాయ కాయచి హి పరిబ్బాజకపరిసాయ పబ్బజితాయ తస్స పరిసా భిన్నాయేవ నామ సమానగణత్తాతి తథా వుత్తం. ‘‘ఇమేహీ’’తిఆదినా లాభపక్ఖహానిం నిగమనవసేన దస్సేతి. ఉసూయసఙ్ఖాతస్స విసస్స ఉగ్గారో ఉగ్గిలనం ఉసూయవిసుగ్గారో, తం. ఏత్థ చ ‘‘యస్మా పనేసా’’తిఆదినావ ‘‘కస్మా చ సో రతనత్తయస్స అవణ్ణం భాసతీ’’తి చోదనం విసోధేతి, ‘‘సచే’’తిఆదికం పన సబ్బమ్పి తప్పరివారవచనమేవాతి తేహిపి సా విసోధితాయేవ నామ. భగవతో విరోధానునయాభావవీమంసనత్థం ఏతే అవణ్ణం వణ్ణం భాసన్తి. ‘‘మారేన అన్వావిట్ఠా ఏవం భాసన్తీ’’తి చ కేచి వదన్తి, తదయుత్తమేవ అట్ఠకథాయ ఉజువిపచ్చనీకత్తా. పాకటోయేవాయమత్థోతి.

౨. యస్మా అత్థఙ్గతో సూరియో, తస్మా అకాలో దాని గన్తున్తి సమ్బన్ధో.

అమ్బలట్ఠికాతి సామీపికవోహారో యథా ‘‘వరుణనగరం, గోదాగామో’’తి ఆహ ‘‘తస్స కిరా’’తిఆది. తరుణపరియాయో లట్ఠికా-సద్దో రుక్ఖవిసయే యథా ‘‘మహావనం అజ్ఝోగాహేత్వా బేలువలట్ఠికాయ మూలే దివావిహారం నిసీదీ’’తిఆదీసూతి దస్సేతి’’ ‘‘తరుణమ్బరుక్ఖో’’తి ఇమినా. కేచి పన ‘‘అమ్బలట్ఠికా నామ వుత్తనయేన ఏకో గామో’’తి వదన్తి, తేసం మతే అమ్బలట్ఠికాయన్తి సమీపత్థే భుమ్మవచనం. ఛాయూదకసమ్పన్నన్తి ఛాయాయ చేవ ఉదకేన చ సమ్పన్నం. మఞ్జుసాతి పేళా. పటిభానచిత్తవిచిత్తన్తి ఇత్థిపురిససఞ్ఞోగాదినా పటిభానచిత్తేన విచిత్తం, ఏతేన రఞ్ఞో అగారం, తదేవ రాజాగారకన్తి దస్సేతి. రాజాగారకం నామ వేస్సవణమహారాజస్స దేవాయతనన్తి ఏకే.

బహుపరిస్సయోతి బహుపద్దవో. కేహీతి వుత్తం ‘‘చోరే’హిపీ’’తిఆది. హన్దాతి వచనవోస్సగ్గత్థే నిపాతో, తదానుభావతో నిప్పరిస్సయత్థాయ ఇదాని ఉపగన్త్వా స్వే గమిస్సామీతి అధిప్పాయో. ‘‘సద్ధిం అన్తేవాసినా బ్రహ్మదత్తేన మాణవేనా’’ తిచ్చేవ సీహళట్ఠకథాయం వుత్తం, తఞ్చ ఖో పాళిఆరుళ్హవసేనేవ, న పన తదా సుప్పియస్స పరిసాయ అభావతోతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘సద్ధిం అత్తనో పరిసాయా’’తి ఇధ వుత్తం. కస్మా పనేత్థ బ్రహ్మదత్తోయేవ పాళియమారుళ్హో, న పన తదవసేసా సుప్పియస్స పరిసాతి? దేసనానధీనభావేన పయోజనాభావతో. యథా చేతం, ఏవం అఞ్ఞమ్పి ఏదిసం పయోజనాభావతో సఙ్గీతికారకేహి న సఙ్గీతన్తి దట్ఠబ్బం. కేచి పన ‘‘పాళియం వుత్త’’న్తి ఆధారం వత్వా ‘తదేతం న సీహళట్ఠకథానయదస్సనం, పాళియం వుత్తభావదస్సనమేవా’తి’’ వదన్తి, తం న యుజ్జతి. పాళిఆరుళ్హవసేనేవ పాళియం వుత్తన్తి అధిప్పేతత్థస్స ఆపజ్జనతో. తస్మా యథావుత్తనయేనేవ అత్థో గహేతబ్బోతి. ‘‘వుత్తన్తి వా అమ్హేహిపి ఇధ వత్తబ్బన్తి అత్థో. ఏవఞ్హి తదా అఞ్ఞాయపి పరిసాయ విజ్జమానభావదస్సనత్థం ఏవం వుత్తం, పాళియమారుళ్హవసేన పన అఞ్ఞథాపి ఇధ వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో యుత్తో’’తి వదన్తి.

ఇదాని ‘‘తత్రాపి సుద’’న్తిఆదిపాళియా సమ్బన్ధం దస్సేతుం ‘‘ఏవం వాసం ఉపగతో పనా’’తిఆది వుత్తం. పరివారేత్వా నిసిన్నో హోతీతి సమ్బన్ధో. కుచ్ఛితం కత్తబ్బన్తి కుకతం, తస్స భావో కుక్కుచ్చం, కుచ్ఛితకిరియా, ఇతో చితో చ చఞ్చలనన్తి అత్థో, హత్థస్స కుక్కుచ్చం తథా. ‘‘సా హీ’’తిఆదినా తథాభూతతాయ కారణం దస్సేతి. నివాతేతి వాతవిరహితట్ఠానే. యథావుత్తదోసాభావేన నిచ్చలా. తం విభూతిన్తి తాదిసం సోభం. విప్పలపన్తీతి సతివోస్సగ్గవసేన వివిధా లపన్తి. నిల్లాలితజివ్హాతి ఇతో చితో చ నిక్ఖన్తజివ్హా. కాకచ్ఛమానాతి కాకానం సద్దసదిసం సద్దం కురుమానా. ఘరుఘరుపస్సాసినోతి ఘరుఘరుఇతి సద్దం జనేత్వా పస్ససన్తా. ఇస్సావసేనాతి యథావుత్తేహి ద్వీహి కారణేహి ఉసూయనవసేన. ‘‘సబ్బం వత్తబ్బ’’న్తి ఇమినా ‘‘ఆదిపేయ్యాలనయోయ’’న్తి దస్సేతి.