౧. హేతుపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా

౧. హేతుపచ్చయేన పచ్చయభావో హేతుపచ్చయోతి ఉద్దిట్ఠో, న హేతుపచ్చయధమ్మోతి అత్థో. సోతి హేతుభావేన పచ్చయో. ఏత్థ చ పఠమవికప్పే యో హేతుపచ్చయేన పచ్చయభావో వుత్తో, యో చ దుతియవికప్పే హేతుభావేన పచ్చయో వుత్తో, సో యస్మా అత్థతో యథావుత్తస్స పచ్చయధమ్మస్స యథావుత్తానం పచ్చయుప్పన్నానం హేతుపచ్చయభావోయేవ, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉభయథాపి హేతుభావేన ఉపకారకతా హేతుపచ్చయోతి ఉద్దిట్ఠోతి దస్సితం హోతీ’’తి. యథా చేత్థ, ఏవం ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయభావో, ఆరమ్మణభావేన వా పచ్చయో ఆరమ్మణపచ్చయో’’తిఆదినా ఆరమ్మణపచ్చయాదీసు అత్థో నేతబ్బోతి దస్సేన్తో ‘‘ఏస నయో సేసపచ్చయేసుపీ’’తి ఆహ. ధమ్మసభావో ఏవ, న ధమ్మతో అఞ్ఞా ధమ్మసత్తి నామ అత్థీతి. ఉపకారకం ధమ్మన్తి పచ్చయధమ్మం ఆహ. ఉపకారకతన్తి పచ్చయతం.

పచ్చత్తనిద్దిట్ఠోతి పచ్చత్తవసేన నిద్దిట్ఠో, పఠమాయ విభత్తియా నిద్దిట్ఠోతి అత్థో. తేనాతి పచ్చయధమ్మనిద్దేసభూతేన పచ్చత్తనిద్దిట్ఠేన పఠమేన హేతుసద్దేన. ఏతస్సాతి హేతుసద్దాభిధేయ్యమత్థమాహ. సో హి ఛబ్బిధో నవవిధో ద్వాదసవిధోతి అనేకభేదేన భిన్నోపి హేతుభావసామఞ్ఞేన ఏకజ్ఝం కత్వా ఏకవచనేన వుత్తో. దుతియో హేతుసద్దోతి ఆనేత్వా యోజనా. హేతునా సమ్పయుత్తానన్తి అధికతత్తా వుత్తం ‘‘హేతు సమ్పయుత్తానం పచ్చయో హోన్తో హేతునా సమ్పయుత్తానమేవ పచ్చయో హోతి, న విప్పయుత్తాన’’న్తి ఏవం పదమేతం. న హి సబ్బేన సబ్బం హేతువిప్పయుత్తధమ్మానం హేతుపచ్చయో న హోతీతి. సమ్పయుత్తసద్దస్స సమ్బన్ధీసద్దత్తా ‘‘సమ్పయుత్తసద్దస్స సాపేక్ఖత్తా’’తి వుత్తం. సమ్పయుత్తోతి హి వుత్తే కేన సమ్పయుత్తోతి ఏకన్తతో సమ్బన్ధిఅన్తరం అపేక్ఖితబ్బం. తేనాహ ‘‘అఞ్ఞస్స…పే… విఞ్ఞాయతీ’’తి. నాయం ఏకన్తోతి య్వాయం ‘‘దుతియే హేతుసద్దే అవిజ్జమానే’’తిఆదినా వుత్తో అత్థో, అయమేకన్తో న హోతి, అఞ్ఞాపేక్ఖోపి సద్దో అఞ్ఞస్స విసేసనం హోతీతి ఇదం న సబ్బత్థేవ సమ్భవతీతి అత్థో. ‘‘పచ్చత్తనిద్దిట్ఠో’’తి ఇమినా పఠమస్స హేతుసద్దస్స సమ్పయుత్తసద్దానపేక్ఖతం ఆహ. తేన వుత్తం ‘‘హేహుపచ్చయేన పచ్చయోతి ఏత్థేవ బ్యావటో’’తి. అవిసిట్ఠాతి న విసేసితా. ఏవన్తి యథా హేతుసద్దేన అఞ్ఞత్థ బ్యావటేన సమ్పయుత్తా న విసేసియన్తి కిచ్చన్తరపసుతత్తా, ఏవం సమ్పయుత్తసద్దేన హేతుసద్దవిసేసనరహితేన తదత్థమత్తబ్యావటత్తా అవిసేసతో సమ్పయుత్తానం గహణం సియా. తేన వుత్తం ‘‘సమ్పయుత్తసద్దేనా’’తిఆది. ఆహారిన్ద్రియాసమ్పయుత్తస్స అభావతోతి ఆహారేహి ఇన్ద్రియేహి చ నసమ్పయుత్తస్స ధమ్మస్స అభావతో. న హి ఫస్సచేతనావిఞ్ఞాణవేదనాజీవితవిరహితో చిత్తుప్పాదో అత్థి. తేనాహ ‘‘వజ్జేతబ్బా…పే… తం న కత’’న్తి. వజ్జేతబ్బం హేతువిప్పయుత్తం.

ఏవమ్పీతి దుతియేన హేతుసద్దేన గయ్హమానేపి నాపజ్జతి. యదిపి హేతవో బహవో, సామఞ్ఞనిద్దేసో చాయం, తథాపి సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసనిద్దిట్ఠత్తాతి అధిప్పాయో. తేన వుత్తం ‘‘పచ్చత్త…పే… వుత్తత్తా’’తి. వినాపి దుతియేన హేతుసద్దేన హేతుసమ్పయుత్తభావే సిద్ధేపీతి ఇమినా యం వుత్తం ‘‘నాయమేకన్తో’’తి, తమేవ ఉల్లిఙ్గేతి. న పన హేతూనన్తి ఇదం హేతుస్స పచ్చయభావేన గహితత్తా పచ్చయుప్పన్నభావేన గహణం న యుజ్జేయ్యాతి ఆసఙ్కమానం సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవాహ ‘‘ఏవమ్పి గహణం సియా’’తి. సోతి దుతియో హేతుసద్దో. అపరే పన ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి ఏత్థ హేతూనఞ్చ సమ్పయుత్తకానఞ్చాతి సమాసం వికప్పేన్తి. పతిట్ఠామత్తాదిభావేన నిరపేక్ఖాతి హేతుఝానమగ్గధమ్మా పతిట్ఠానఉపనిజ్ఝాననియ్యానమత్తేన అఞ్ఞధమ్మనిరపేక్ఖా హేతుఝానమగ్గపచ్చయకిచ్చం కరోన్తి. సాపేక్ఖా ఏవాతి అఞ్ఞసాపేక్ఖా ఏవ. ఆహరితబ్బఇసితబ్బా ఆహారిన్ద్రియపచ్చయేహి ఉపకత్తబ్బధమ్మా. తస్మాతి యస్మా యేహి సాపేక్ఖా, తే అత్తనో పచ్చయుప్పన్నధమ్మే పచ్చయభావేనేవ పరిచ్ఛిన్దిత్వా తిట్ఠన్తి, తస్మా. తేనాహ ‘‘తే వినాపి…పే… న కత’’న్తి. పరిచ్ఛిన్దన్తి విసేసేన్తి. తన్తి దుతియం ఆహారిన్ద్రియగ్గహణం. తత్థాతి ఆహారిన్ద్రియపచ్చయనిద్దేసే. న కేవలఞ్చ తత్థేవ, ఇధ చ హేతుపచ్చయనిద్దేసే దుతియేన హేతుగ్గహణేన పచ్చయుప్పన్నానం పున విసేసనకిచ్చం నత్థి, కస్మా? పచ్చయభూతేనేవ హేతునా సమ్పయుత్తానం అఞ్ఞేసఞ్చ హేతూనం అవిచ్ఛిన్నత్తా.

పురిమవచనాపేక్ఖో వుత్తస్సేవ నిద్దేసోతి తం-సద్దస్స పటినిద్దేసభావమాహ. పాకటీభూతే ఏవ అత్థే పవత్తతి, పాకటీభావో చ అఞ్ఞానపేక్ఖేన సద్దేన పకాసితత్తా వేదితబ్బో. అనపేక్ఖనీయో అత్థన్తరబ్యావటత్తా. అఞ్ఞోతి హేతుసద్దతో అఞ్ఞో. నిద్దిసితబ్బపకాసకో వుత్తో నత్థి, యో తం-సద్దేన పటినిద్దేసం లభేయ్య.

యది ఏవం ‘‘తంసముట్ఠానాన’’న్తి ఏత్థ కథన్తి ఆహ ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకానన్తి ఇమినా పనా’’తిఆది. తత్థ పన-సద్దో సతిపి హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం నిద్దేసభావే హేతుసమ్పయుత్తకసద్దే లబ్భమానానం నిద్దిసితబ్బానం పాకటీకరణసఙ్ఖాతం హేతుసద్దతో విసేసం జోతేతి. ‘‘హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి ఇమస్స సమాసపదస్స ఉత్తరపదత్థప్పధానత్తమాహ ‘‘పచ్చయుప్పన్నవచనేనా’’తి. తేన చ యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స ఏకదేసోవ వుచ్చతి ధమ్మానం విసేసనభావతోతి ఆహ ‘‘అసమత్తేనా’’తి. విసేసనం నామ విసేసితబ్బాపేక్ఖన్తి ఆహ ‘‘పచ్చయుప్పన్నవచనన్తరాపేక్ఖేనా’’తి. వుత్తతాయ వినా పటినిద్దేసతా నత్థీతి ‘‘పుబ్బే వుత్తేనా’’తి వుత్తం.

తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బన్తి ‘‘తంసముట్ఠానాన’’న్తి ఏత్థ తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బం హేతుసమ్పయుత్తకసద్దే పాకటీభూతం కిం పనాతి పుచ్ఛతి. తే హేతూ చేవ…పే… హేతుసమ్పయుత్తకా చ తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బా హేతుసమ్పయుత్తకసద్దే పాకటీభూతాతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞథాతి ‘‘యేహి హేతూహీ’’తిఆదినా వుత్తప్పకారతో అఞ్ఞథా అఞ్ఞేన పకారేన. తం అఞ్ఞం పకారం దస్సేన్తో ‘‘తే హేతూ…పే… సమ్బన్ధే సతీ’’తి ఆహ. ఇధాతి అనన్తరం వుత్తసమ్బన్ధనం భుమ్మనిద్దేసేన పరామసతి. తేనేవాతి పఠమేనేవ హేతుసద్దేన. తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బాతి ‘‘తంసముట్ఠానాన’’న్తి ఏత్థ తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బా యథా పాకటా, ఏవం పుబ్బే ‘‘తంసమ్పయుత్తకాన’’న్తి వుత్తచోదనాయమ్పి ఏవమేవ తేనేవ తం-సద్దేన నిద్దిసితబ్బా పాకటా భవితుం అరహన్తి. తథా చ సతి నిద్దిసితబ్బస్స…పే… న యుజ్జేయ్య. దువిధమ్పి వా హేతుగ్గహణం అపనేత్వాతి ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకాన’’న్తి ఏత్థ కతం ద్విప్పకారహేతుగ్గహణం అవిచారేత్వా ‘‘తంసమ్పయుత్తకానన్తి అవత్వా’’తిఆదినా తం-సద్దవచనీయతం చోదేతి, ‘‘నిద్దిసితబ్బస్స అపాకటత్తా’’తిఆదినా పరిహరతి చ. హేతూ హి పచ్చయాతి ఇదం అయం హేతుపచ్చయకథాతి కత్వా వుత్తం.

తం న వుత్తన్తి చిత్తసముట్ఠానవచనం న వుత్తం. తస్సాతి సహజాతపచ్చయస్స. కటత్తారూపస్స పచ్చయభావో న వుత్తో భవేయ్య, వుత్తోవ సో ‘‘విపాకాబ్యాకతో ఏకో ఖన్ధో తిణ్ణన్నం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో, తయో ఖన్ధా ఏకస్స ఖన్ధస్స కటత్తా చ రూపాన’’న్తిఆదినా, తస్మా చిత్తచేతసికానం కటత్తారూపపచ్చయభావో న సక్కా నివారేతుం. తత్థాతి సహజాతపచ్చయనిద్దేసే. తత్థ హి ‘‘చిత్తచేతసికా ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి చిత్తసముట్ఠానరూపాని ఏవ నిద్దిట్ఠాని. ఇధాపీతి ఇమస్మిం హేతుపచ్చయనిద్దేసేపి. ఏవం భవితబ్బన్తి ‘‘చిత్తసముట్ఠానాన’’న్తి నిద్దేసేన భవితబ్బం. యది ఏవం కస్మా తథా న వుత్తన్తి ఆహ ‘‘చిత్తసముట్ఠానానన్తి పనా’’తిఆది. విసేసితం హోతి సబ్బచిత్తచేతసికాసముట్ఠానభావేన. వచనేనాతి యథాదస్సితేన సహజాతపచ్చయనిద్దేసవచనేన. చిత్తచేతసికానం పచ్చయభావో ఏవ హి తత్థ పచ్చయనిద్దేసే వుత్తో, న చిత్తచేతసికానం సముట్ఠానభావోతి అధిప్పాయో.

హేతుఆదిపటిబద్ధతఞ్చ దస్సేతి యదగ్గేన తాని చిత్తపటిబద్ధవుత్తీని, తదగ్గేన తంసమ్పయుత్తధమ్మపటిబద్ధవుత్తీనిపి హోన్తీతి. ఆరమ్మణమేతం హోతీతి యదేతం కుసలాకుసలచేతనావసేన మనోద్వారే చేతనం సేసద్వారేసు కాయవచీపయోగవసేన సఙ్కప్పనం, యఞ్చ కామరాగాదీనం సన్తానే అనుసయనం, ఏతం ఆరమ్మణం ఏసో పచ్చయో కమ్మవిఞ్ఞాణస్స ఠితియా పతిట్ఠానాయ. పతిట్ఠితేతి కమ్మం జవాపేత్వా పటిసన్ధిఆకడ్ఢనసమత్థతాపతిట్ఠాపత్తే కమ్మవిఞ్ఞాణే విరుళ్హేతి తతో ఏవ కమ్మవిఞ్ఞాణతో పటిసన్ధివిఞ్ఞాణబీజే విరుళ్హే విరుహన్తేతి అత్థో. అథ వా పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స హోతీతి కిలేసాభిసఙ్ఖారసఙ్ఖాతే కమ్మవిఞ్ఞాణస్స ఠితియా పవత్తియా ఆరమ్మణే పచ్చయే పటిసిద్ధే ఆయతిపటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స పతిట్ఠా హోతి, తస్మిం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణే పునబ్భవాభినిబ్బత్తివసేన పతిట్ఠితే పతిట్ఠహన్తే విరుళ్హే బీజభావేన విరుహన్తే నామరూపస్స అవక్కన్తి హోతీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘పటిసన్ధినామరూపస్స విఞ్ఞాణపచ్చయతా వుత్తా’’తి.

పురిమతరసిద్ధాయాతి ఖేత్తభావనిబ్బత్తియా పురేతరమేవ సిద్ధాయ పథవియా. అత్తలాభోయేవ చేత్థ పతిట్ఠానం, న పటిలద్ధత్తభావానం అవట్ఠానన్తి దస్సేన్తో ‘‘పతిట్ఠానం కమ్మస్స కటత్తా ఉప్పత్తీతి వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ.

సేసరూపానన్తి పటిసన్ధిక్ఖణే పథవీధాతుఆదీనం సేసరూపానం, పవత్తే పన తిసన్తతిరూపానమ్పి. సహభవనమత్తం వా దస్సేతి. సహభావేనపి హి అత్థి కాచి విసేసమత్తా. కత్థచి కత్థచీతి పకతికాలభవవిసేసాదికే. తతియపకతియఞ్హి పఠమకప్పికకాలే చ భావకలాపో నత్థి, రూపభవే కాయకలాపోపి. ఆది-సద్దేన తత్థేవ ఘానజివ్హాకలాపా, కామభవే చ అన్ధాదీనం చక్ఖాదికలాపా సఙ్గయ్హన్తి. కత్థచి అభావాభావతోతి నామరూపోకాసే కత్థచిపి అభావాభావతో.

తేసన్తి పవత్తియం కటత్తారూపాదీనం. న హి హేతు పవత్తియం కటత్తారూపస్స పచ్చయో హోతి, ఉతుఆహారజానం పన సమ్భవోయేవ నత్థి. తేన వుత్తం ‘‘పచ్చయభావప్పసఙ్గోయేవ నత్థీ’’తి. న పన లబ్భతి పచ్చయపచ్చనీయే తాదిసస్స వారస్స అనుద్ధటత్తా. ఇదన్తి ‘‘పవత్తియం కటత్తారూపాదీనం పచ్చయభావపటిబాహనతో’’తి ఇదం ‘‘హేతూ సహజాతాన’’న్తి అదేసనాయ పరిహారవచనం, ఈదిసీ పన చోదనా అనోకాసా ఏవాతి దస్సేతుం ‘‘భగవా పనా’’తిఆది వుత్తం. యో హి ధమ్మో యథా భగవతా దేసితో, సో తథేవ గహేతబ్బోతి.

హేతుపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.