౨. ఆరమ్మణపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా

౨. ఉప్పజ్జనక్ఖణేయేవాతి ఏత్థ ఉప్పాదతో పట్ఠాయ యావ భఙ్గా ఉద్ధం పజ్జనం గమనం పవత్తనం ఉప్పజ్జనం, తస్స ఖణో, తస్మిం ఉప్పజ్జనక్ఖణేతి ఏవం వా అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవఞ్హి సతి ఉప్పజ్జనసద్దేన ఉప్పన్నసద్దేన వియ సబ్బే పవత్తమానభావా సఙ్గహితా హోన్తి, న ఉప్పాదమత్తం. తేనాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం వత్తమానక్ఖణేయేవ రూపాదీనం ఆరమ్మణపచ్చయత్తేన. అనాలమ్బియమానానన్తి సబ్బేన సబ్బం నాలమ్బియమానానన్తి అత్థో. అఞ్ఞథా హి యథావుత్తానం రూపాదీనం యదా ఆరమ్మణపచ్చయత్తాభావో, తదా అనాలమ్బియమానతావాతి. సబ్బరూపానీతి సబ్బాని రూపాయతనాని, యత్తకాని తాని ఆపాథగతాని యోగ్యదేసే ఠితాని, తాని సబ్బానీతి అత్థో. సహ న హోన్తీతి ఏకజ్ఝం ఆరమ్మణం న హోన్తి. సతిపి హి అనేకేసం ఏకజ్ఝం ఆపాథగమనే యత్థ యత్థ పుబ్బాభోగో, తం తంయేవ ఆరమ్మణం హోతి, న సబ్బం. నీలాదిసఙ్ఘాతవసేన చేతం వుత్తం, న పచ్చేకం నీలాదిరూపాయతనమత్తవసేన. సముదితానియేవ హి రూపాయతనాని చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణం, న విసుం విసున్తి ధాతువిభఙ్గవణ్ణనాయం దస్సితోయం నయో. యం పన అట్ఠకథాయం ‘‘తే తే విసుం విసుం ఆరమ్మణపచ్చయో హోన్తీ’’తిపి వుత్తం, తమ్పి యథావుత్తమేవత్థం సన్ధాయ వుత్తం. అఞ్ఞథా రూపాయతనం మనిన్ద్రియగోచరం నామ న సియా. సద్దాదీసుపి ఏసేవ నయో. తేనేవాహ ‘‘తథా సద్దాదయోపీ’’తి. ‘‘సహ న హోన్తీ’’తి వుత్తమత్థం పాళియా విభావేతుం ‘‘యం యన్తి హి వచనం రూపాదీని భిన్దతీ’’తి ఆహ.

‘‘యే ఏతే’’తిఆదికో పురిమో అత్థో, ‘‘న ఏకతో హోన్తీ’’తిఆదికో పన పచ్ఛిమో, ‘‘సబ్బారమ్మణతాదివసేన వా ఇధాపి అత్థో గహేతబ్బో’’తి కస్మా వుత్తం. న హి ‘‘యం యం వా పనారబ్భా’’తి ఇమిస్సా పాళియా వియ ‘‘యం యం ధమ్మం ఆరబ్భా’’తి ఇమస్స పాఠస్స పురతో మనోవిఞ్ఞాణస్స సబ్బారమ్మణతా నాగతా. వుత్తఞ్హి ‘‘సబ్బే ధమ్మా మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి. న హి అనన్తరమేవ పాళియం సరూపతో ఆగతమత్థం గహేత్వా పదన్తరం సంవణ్ణేతబ్బం. తత్థ హి ‘‘రూపారమ్మణం వా’’తిఆదినా నియమవసేన ఛ ఆరమ్మణాని వత్వా ‘‘యం యం వా పనారబ్భా’’తి వచనం సబ్బారమ్మణతాదిదస్సనన్తి యుత్తమేవేతన్తి, ఇధ పన సబ్బారమ్మణతం వత్వా పున ‘‘యం యం ధమ్మం ఆరబ్భా’’తి వుచ్చమానం సబ్బారమ్మణతాదస్సనన్తి కథమిదం యుజ్జేయ్య? కమాభావోపి ‘‘సబ్బే ధమ్మా’’తి అవిసేసవచనేనేవ సిద్ధో ఆరమ్మణానుపుబ్బియావ అగ్గహితత్తా. న హి మనోధాతుయా వియ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఇధ ఆరమ్మణాని అనుపుబ్బతో గహితాని, తత్థ వియ వా ఏతేనేవ నియమాభావోపి సంవణ్ణితోతి వేదితబ్బో. తస్మా అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవేత్థ అత్థో గహేతబ్బో.

పవత్తన్తి పవత్తనం. నదియా సన్దనం పబ్బతస్స ఠానన్తి హి వుత్తా అవిరతమవిచ్ఛేదనాయం తథాపవత్తికిరియావ. తేనాహ ‘‘అవిరతం అవిచ్ఛిన్నం సన్దన్తీ’’తి. ఏవన్తి యథా ‘‘సన్దన్తీ’’తి వత్తమానవచనం వుత్తం, ఏవం ‘‘యే యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి సబ్బసఙ్గహవసేన ఉప్పజ్జనస్స గహితత్తా ఆరమ్మణపవగ్గతో ‘‘ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వత్తమానవచనం వుత్తన్తి అత్థో. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘సబ్బకాలసఙ్గహవసేనా’’తిఆది. తథా చ వుత్తం ‘‘అతీతానాగత…పే… అధిప్పాయో’’తి, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం చిత్తచేతసికానన్తి అత్థో. సముదాయవసేనాతి చిత్తేన రాసీకరణవసేన. అధిప్పాయోతి ఇమినా వత్తమానుపచారేన వినావ ‘‘యే యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి ఏత్థ వత్తమానత్థం సక్కా యోజేతున్తి ఇమమత్థం ఉల్లిఙ్గేతి. తేనాహ ‘‘ఇమే పనా’’తిఆది. యదిపి పచ్చయధమ్మా కేచి అతీతా అనాగతాపి హోన్తి, పచ్చయుప్పన్నధమ్మో పన పచ్చుప్పన్నో ఏవాతి ఆహ ‘‘అతీతానాగతానం న హోన్తీ’’తి. ఉప్పాదే వా హి పచ్చయుప్పన్నస్స పచ్చయేన భవితబ్బం ఠితియం వాతి. తస్మాతి యస్మా అతీతానాగతా పరమత్థతో నత్థి, తస్మా. తేసూతి పచ్చయుప్పన్నేసు. తంతంపచ్చయాతి తం తం రూపాదిఆరమ్మణం పచ్చయో ఏతేసన్తి తంతంపచ్చయా. అయమత్థో దస్సితో హోతి సమానసభావత్తా. న హి అత్థాభేదేన సభావభేదో అత్థి. న పన తంతంపచ్చయవన్తతా దస్సితా హోతి అతీతానాగతేసు నిప్పరియాయేన తదభావతో. యస్మా పచ్చయవన్తో పచ్చయుప్పన్నాయేవ, తే చ పచ్చుప్పన్నాయేవాతి.

యం యం ధమ్మం తే తే ధమ్మాతి యంనిమిత్తాయంవచనభేదో, తం దస్సేతుం ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది ఆరద్ధం. రూపారూపధమ్మా హి కలాపతో పవత్తమానాపి చిత్తచేతసికానం కదాచి విసుం విసుం ఆరమ్మణం హోన్తి, కదాచి ఏకజ్ఝం, న ఏత్థ నియమో అత్థి, పురిమాభోగోయేవ పన తథాగహణే కారణం. తయిమం దీపేతుం భగవతా యంవచనభేదో కతోతి చ సక్కా వత్తుం, యస్మా పన ఏకకలాపపరియాపన్నానమ్పి ధమ్మానం ఏకజ్ఝం గహణే న సముదాయో గయ్హతి తదాభోగాభావతో, అథ ఖో సముదితా ధమ్మా ఏవాతి సహగ్గహణమ్పి విసుంగహణగతికం, తస్మా విసుంగహణసబ్భావదీపనత్థం ‘‘యం య’’న్తి వత్వా సతిపి విసుంగహణే తే సబ్బే ఏకజ్ఝం ఆరమ్మణపచ్చయో హోన్తీతి దస్సనత్థం ‘‘తే తే’’తి వుత్తన్తి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘చత్తారో హి ఖన్ధా’’తిఆదిమాహ. తత్థ వేదనాదీసూతి వేదనాదీసు చతూసు ఖన్ధేసు అభిన్దిత్వా గహణవసేన, భిన్దిత్వా పన గహణవసేన ఫస్సాదీసు. యో చ రూపాదికోతి ఇదం విఞ్ఞాణన్తరస్స సాధారణారమ్మణవసేన వుత్తం, యే చ అనేకే ఫస్సాదయోతి ఇదం అసాధారణారమ్మణవసేన. తే సబ్బేతి తే సాధారణాసాధారణప్పభేదే సబ్బేపి ఆరమ్మణధమ్మే. ఏకేకమేవ ఆరబ్భ ఉప్పజ్జన్తీతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. రూపారమ్మణధమ్మా చ అనేకే నీలాదిభేదతో. తథాతి అనేకే. తేన భేరిసద్దాదికే, మూలగన్ధాదికే, మూలరసాదికే, కథినసమ్ఫస్సాదికే, వేదనాదికే చ సఙ్గణ్హాతి. అనేకేతి హి ఇమినా అనేకకలాపగతానంయేవ వణ్ణాదీనం ఇన్ద్రియవిఞ్ఞాణారమ్మణభావమాహ. సామఞ్ఞతో హి వుత్తం యథారహం భిన్దిత్వా నిదస్సితబ్బం హోతీతి.

కుసలవిపాకస్సాతి కుసలస్స విపాకస్స చ. న హి నిబ్బానం పుబ్బే నివుత్థన్తి ఇదం ‘‘దిట్ఠనిబ్బానోయేవా’’తిఆదినా వక్ఖమానమేవ అత్థం హదయే ఠపేత్వా వుత్తం. పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన హి నిబ్బానవిభావనం అదిట్ఠసచ్చస్స వా సియా దిట్ఠసచ్చస్సపి వా. తత్థ అదిట్ఠసచ్చేన తావ తం విభావేతుమేవ న సక్కా అప్పటివిద్ధత్తా, ఇతరస్స పన పగేవ విభూతమేవాతి తం తేన విభావితం నామ హోతీతి అధిప్పాయో. ఏత్థ చ ‘‘న చ తం వుత్త’’న్తి ఇమినా పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స నిబ్బానారమ్మణకరణాభావం ఆగమతో దస్సేత్వా ‘‘న హి నిబ్బాన’’న్తిఆదినా యుత్తితో దస్సేతి. తత్థ ‘‘న పుబ్బే నివుత్థం అసఙ్ఖతత్తా’’తి కస్మా వుత్తం? గోచరాసేవనాయ ఆసేవితస్సపి నివుత్థన్తి ఇచ్ఛితత్తా. దిట్ఠసచ్చోయేవ హి పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణేన నిబ్బానం విభావేతి, న అదిట్ఠసచ్చో. తం పన ఞాణం ఖన్ధే వియ ఖన్ధపటిబద్ధేపి విభావేతీతి నిబ్బానారమ్మణఖన్ధవిభావనే నిబ్బానమ్పి విభావేతీతి సక్కా విఞ్ఞాతుం. ఏతేన పయోజనాభావచోదనా పటిక్ఖిత్తాతి దట్ఠబ్బా. ఏవం అనాగతంసఞాణేపి యోజేతబ్బన్తి యథా పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స నిబ్బానారమ్మణతా దస్సితా, ఏవం అనాగతంసఞాణేపి యథారహం యోజేతబ్బం. తత్థ పన ‘‘ఖన్ధపటిబద్ధవిభావనకాలే’’తిఆదినా యోజనా వేదితబ్బా. తేన వుత్తం ‘‘యథారహ’’న్తి. కస్సచి అభిఞ్ఞాప్పత్తస్సపి రూపావచరస్స, పగేవ ఇతరస్స.

ఆరమ్మణపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.