౭. పఞ్హావారవిభఙ్గవణ్ణనా

౪౦౧-౪౦౩. తే పచ్చయేతి తే హేతుఆదికే పచ్చయే. పటిపాటియాతి ఏత్థ పచ్చయపటిపాటియా కుసలాదిపదపటిపాటియా వాతి ఆసఙ్కాయం ఉభయవసేనపి అత్థో యుజ్జతీతి దస్సేన్తో పఠమం తావ సన్ధాయాహ ‘‘యథాక్కమేనా’’తిఆది. తస్సత్థో – ‘‘హేతుపచ్చయో ఆరమ్మణపచ్చయో’’తిఆదినా నయేన దేసనాక్కమేన యాయ పటిపాటియా పటిచ్చవారే పచ్చయా ఆగతా, తదనురూపం తే దస్సేతున్తి. దుతియం పన దస్సేతుం ‘‘కుసలో కుసలస్సా’’తిఆది వుత్తం. సా పనాయం పదపటిపాటి యస్మా న కుసలపదదస్సనమత్తేన దస్సితా హోతి, తస్మా తం ఏకదేసేన సకలం నయతో దస్సేన్తో ఆహ ‘‘కుసలో కుసలస్సాతి…పే… హోతీ’’తి. తేనాతి నిదస్సనమత్తేన ‘‘కుసలో కుసలస్సా’’తి పదేన. సబ్బో పభేదోతి యం తత్థ తత్థ పచ్చయే ‘‘కుసలో కుసలస్సా’’తిఆదికో యత్తకో పభేదో విస్సజ్జనం లభతి, సో సబ్బో పభేదోతి అత్థో. తే పచ్చయే పటిపాటియా దస్సేతున్తి తే హేతుఆదిపచ్చయే కుసలాదిపదపటిపాటియా దస్సేతుం.

౪౦౪. ఫలవిసేసం ఆకఙ్ఖన్తా పటిగ్గాహకతో వియ దాయకతోపి యథా దక్ఖిణా విసుజ్ఝతి, ఏవం దానం దేన్తీతి ఆహ ‘‘విసుద్ధం కత్వా’’తి. తేసన్తి వత్తబ్బతారహన్తి ఇమినా వోదానస్స సకదాగామిఆదీనం ఆవేణికతం దస్సేతి. కామం అగ్గమగ్గపురేచారికమ్పి వోదానమేవ, అసేక్ఖో పన హుత్వా తం పచ్చవేక్ఖతీతి న తం ఇధ గహితం. తన్తి వోదానం. గోత్రభుచిత్తన్తి అట్ఠమకస్స ఉప్పజ్జనకాలే ‘‘గోత్రభూ’’తి వత్తబ్బతారహం చిత్తం. గోత్రభుసదిసన్తి వా సోతాపన్నాదిగోత్రాభిభావీతి వా గోత్రభుచిత్తన్తి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. పచ్చయుప్పన్నం భూమితో వవత్థపేతి, ‘‘తేభూమకకుసలమేవా’’తి ఏత్థ వియ న పచ్చయధమ్మన్తి అత్థో. దేసనన్తరత్తాతి ‘‘కుసలచిత్తసమఙ్గిస్సా’’తిఆదినా పుగ్గలామసనదేసనతో అఞ్ఞత్తా, అఞ్ఞథా గహితం పున న గణ్హేయ్యాతి అధిప్పాయో.

౪౦౫. రాగరహితస్స వియ సోమనస్సరహితస్స చ రాగస్స న ఆరమ్మణే అస్సాదనవసేన పవత్తి అజ్ఝుపేక్ఖనతోతి వుత్తం ‘‘అస్సాదనం…పే… కిచ్చ’’న్తి. సహసాకారప్పవత్తాయ ఉప్పిలావితసభావాయ పీతియా ఆహితవిసేసాయ తణ్హాయ తం తణ్హాభినన్దనన్తి వుచ్చతీతి తం సన్ధాయాహ ‘‘పీతికిచ్చసహితాయ తణ్హాయ కిచ్చ’’న్తి. యథా చ యథావుత్తకిచ్చవిసేసాయ పీతియా ఆహితవిసేసా తణ్హా తణ్హాభినన్దనా, ఏవం దిట్ఠాభినన్దనా వేదితబ్బా. యస్మా పన సా అత్థతో పచ్చయవిసేసవిసిట్ఠా దిట్ఠియేవ, తస్మా వుత్తం ‘‘దిట్ఠాభినన్దనా దిట్ఠియేవా’’తి. ఏత్థ పనాతి ‘‘అభినన్దతీ’’తి పదస్స తణ్హాదిట్ఠివసేన వుత్తేసు ఏతేసు పన ద్వీసు అత్థేసు. అభినన్దన్తస్సాతి ఇదం దిట్ఠాభినన్దనంయేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి అధిప్పాయేన ‘‘పచ్ఛిమత్థమేవ గహేత్వా’’తి వుత్తం. అభినన్దన్తస్సాతి పన అవిసేసతో వుత్తత్తా తణ్హావసేన దిట్ఠివసేన అభినన్దన్తస్సాతి అయమేత్థ అత్థో అధిప్పేతో, తస్మా ‘‘అభినన్దనా…పే… న సక్కా వత్తు’’న్తి ఇదమిధ వచనమనోకాసం. కస్మా? దిట్ఠిరహితేపి సన్తానే అభినన్దనస్స వుత్తత్తా. తణ్హావసేన నన్దతీతి తణ్హాభినన్దనవసేనేవ వుత్తో అత్థో పురిమో అత్థో. ద్వీసు పన సోమనస్ససహగతచిత్తుప్పాదేసూతి దిట్ఠిరహితాని సోమనస్ససహగతచిత్తాని సన్ధాయాహ. యథావుత్తేనాతి ‘‘సరాగస్స సోమనస్సస్సా’’తిఆదినా వుత్తేన సోమనస్సేన అస్సాదేన్తస్స, రాగేన చ తేసుయేవ యథావుత్తేసు ద్వీసు చిత్తేసు అస్సాదేన్తస్స, చతూసుపి సోమనస్ససహగతచిత్తేసు సప్పీతికతణ్హాయ అభినన్దన్తస్స, చతూసుపి దిట్ఠిసమ్పయుత్తేసు దిట్ఠాభినన్దనాయ అభినన్దన్తస్స దిట్ఠి ఉప్పజ్జతీతి ఏవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా. తేన వుత్తం ‘‘ఇతిపి సక్కా యోజేతు’’న్తి. యథా దిట్ఠూపనిస్సయతో దిట్ఠాభినన్దనా సమ్భవతి, ఏవం తణ్హూపనిస్సయతో తణ్హాభినన్దనాపి సమ్భవతీతి దట్ఠబ్బం. ‘‘అభినన్దతి రాగో ఉప్పజ్జతీ’’తి వచనతో సప్పీతికతణ్హాయ అభినన్దన్తస్స రాగుప్పత్తిపి వత్తబ్బా, న వా వత్తబ్బా తణ్హాభినన్దనాయ ఏవ రాగుప్పత్తియా వుత్తత్తా.

౪౦౬. ‘‘తదారమ్మణతాయా’’తి వత్తబ్బే ‘‘తదారమ్మణతా’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘విభత్తిలోపో హేత్థ కతో’’తి. తదారమ్మణతాతి ఏత్థ తా-సద్దాభిధేయ్యో అత్థో భావో నామ, సో పన తదారమ్మణసద్దాభిధేయ్యతో అఞ్ఞో నత్థీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘భావవన్తతో వా అఞ్ఞో భావో నామ నత్థీ’’తి. ఏతేన సకత్థే అయం తా-సద్దోతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘విపాకో తదారమ్మణభావభూతోతి అత్థో’’తి. ఏతస్మిఞ్చత్థే ‘‘తదారమ్మణతా’’తి పచ్చత్తేకవచనం దట్ఠబ్బం. విఞ్ఞాణఞ్చాయతన…పే… న వుత్తన్తి యదిపి కామావచరవిపాకానమ్పి కమ్మం ఆరమ్మణం లబ్భతి, తం పన విఞ్ఞాణఞ్చాయతననేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనవిపాకానం వియ న ఏకన్తేన ఇమస్స విపాకచిత్తస్స ఇదం కమ్మం ఆరమ్మణన్తి వవత్థితం కామావచరవిపాకచిత్తానం బహుభేదత్తా, తస్మా తం లబ్భమానమ్పి న వుత్తన్తి అత్థో. యది ఏవం కిం తం లబ్భమానమ్పి న దస్సితమేవాతి ఆసఙ్కాయం ఆహ ‘‘తదారమ్మణేన పనా’’తిఆది. అనులోమతో సమాపజ్జనే యేభుయ్యేన ఆసన్నసమాపత్తియా ఆరమ్మణభావో దస్సితో, అఞ్ఞథా ‘‘పటిలోమతో వా ఏకన్తరికవసేన వా’’తి వచనం నిరత్థకం సియాతి అధిప్పాయో. భవేయ్యాతి అనాసన్నాపి సమాపత్తి ఆరమ్మణం భవేయ్య, న సక్కా పటిక్ఖిపితున్తి అత్థో. తేనేవ హి ‘‘యేభుయ్యేనా’’తి వుత్తం. ఏవం సతీతి యది ఆవజ్జనాయ ఏవ ఆరమ్మణభావేన కుసలానం ఖన్ధానం అబ్యాకతారమ్మణతా అధిప్పేతా, ఏవం సన్తే. వత్తబ్బం సియాతి ‘‘ఇద్ధివిధఞాణస్సా’’తి చ పాళియం వత్తబ్బం సియా తస్సాపి ఆవజ్జనాయ ఆరమ్మణభావతో. తం న వుత్తన్తి తం అబ్యాకతం ఇద్ధివిధఞాణం ‘‘కుసలా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్సా’’తి న వుత్తం. హోన్తీతి ఆరమ్మణం హోన్తి. తానీతి చేతోపరియఞాణాదీని. యాయ కాయచీతి చేతోపరియఞాణాదీనం అఞ్ఞేసఞ్చ కుసలానం ఆరమ్మణకరణవసేన ఆవజ్జన్తియా.

౪౦౭-౪౦౯. ఆదీనవదస్సనేన సభావతో చ అనిట్ఠతామత్తవసేన చ దోమనస్సస్స ఉప్పత్తి వేదితబ్బాతి యోజేతబ్బం. ఆఘాతవత్థుఆదిభేదేన అక్ఖన్తిభేదా వేదితబ్బా.

౪౧౦. సబ్బస్సాతి పకరణపరిచ్ఛిన్నే గయ్హమానే సబ్బస్స అబ్యాకతస్స, అత్థన్తరవసేన పన గయ్హమానే సబ్బస్స ఞేయ్యస్సాతి అత్థో. అసక్కుణేయ్యత్తాతి ఇదం వత్తబ్బస్స అనన్తాపరిమేయ్యతాయ వుత్తం, న అఞ్ఞాణపటిఘాతతో.

౪౧౭. వోదానసఙ్ఖాతం వుట్ఠానం అపుబ్బతో న హోతీతి వుత్తం ‘‘అపుబ్బతో చిత్తసన్తానతో వుట్ఠానం భవఙ్గమేవా’’తి. తఞ్హి యథాలద్ధస్స విసేసస్స వోదాపనం పగుణభావాపాదనం అపుబ్బం నామ న హోతి. తథా హి వుత్తం ‘‘హేట్ఠిమం హేట్ఠిమఞ్హి పగుణజ్ఝానం ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స పదట్ఠానం హోతి, తస్మా వోదానమ్పి వుట్ఠానన్తి వుత్త’’న్తి. అవజ్జేతబ్బత్తా వత్తబ్బం నత్థీతి కుసలభావేన సమానత్తా వజ్జేతబ్బతాయ అభావతో విభజిత్వా వత్తబ్బం నత్థి, తస్మా యదేత్థ విసేసనం లబ్భతి, తం దస్సేన్తో ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం…పే… సమాపత్తియా’’తి ఆహ. చిత్తుప్పాదకణ్డే వుత్తమేవాతి పట్ఠానే పన ‘‘కుసలే నిరుద్ధే విపాకో తదారమ్మణతా ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా ‘‘కిరియానన్తరం తదారమ్మణభావే’’తి యం వత్తబ్బం, తం చిత్తుప్పాదకణ్డవణ్ణనాయం వుత్తమేవ.

తా ఉభోపీతి యా ‘‘కుసలవిపాకాహేతుకసోమనస్ససహగతా ఉపేక్ఖాసహగతా చా’’తి ద్వే మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో వుత్తా, తా ఉభోపి సోమనస్ససహగతమనోవిఞ్ఞాణధాతువసేన వుత్తా. కస్మా? దసన్నం కామావచరభవఙ్గానం అత్తనో తదారమ్మణకాలే సన్తీరణకాలే చ వోట్ఠబ్బనస్స అనన్తరపచ్చయభావతో. ఉపేక్ఖాసహగతా పన యథావుత్తానం దసన్నం విపాకానం మనోవిఞ్ఞాణధాతూనం అత్తనో తదారమ్మణాదికాలే వోట్ఠబ్బనకిరియస్స సన్తీరణకాలే మనోధాతుకిరియస్స భవఙ్గకాలేతి యోజేతబ్బం.

౪౨౩. పటివిజ్ఝిత్వాతి జానిత్వా. దళ్హం న గహేతబ్బన్తి దళ్హగ్గాహం న గహేతబ్బం. బలవతో…పే… విపచ్చనతోతి ఏతేన బలవతా దుబ్బలతా చ అప్పమాణం, కతోకాసతా పమాణన్తి దస్సేతి. కతోకాసతా చ అవసేసపచ్చయసమవాయే విపాకాభిముఖతాతి దట్ఠబ్బం. యం కిఞ్చీతి చ బలవం దుబ్బలం వాతి అత్థో. విపాకజనకమ్పి కిఞ్చి కమ్మం ఉపనిస్సయపచ్చయో న హోతీతి సక్కా వత్తుం. సతి హి కమ్మఉపనిస్సయపచ్చయానం అవినాభావే విపాకత్తికే ఉపనిస్సయపచ్చయే గహితే కమ్మపచ్చయో విసుం న ఉద్ధరితబ్బో సియా, వేదనాత్తికే చ ఉపనిస్సయే పచ్చనీయతో ఠితే కమ్మపచ్చయేన సద్ధిం అట్ఠాతి న వత్తబ్బం సియాతి అధిప్పాయో. పచ్చయద్వయస్స పన లబ్భమానతప్పరాయ దేసనాయ ఉపనిస్సయే గహితేపి కమ్మపచ్చయో ఉద్ధరితబ్బోయేవాతి సక్కా వత్తుం. లబ్భమానస్స హి ఉద్ధరణం ఞాయాగతం, తథా ఉపనిస్సయే పచ్చనీయతో ఠితేపి కమ్మపచ్చయో వత్తబ్బోవ ఉపనిస్సయస్స అనేకభేదత్తా, విపాకం జనేన్తం కమ్మం విపాకస్స ఉపనిస్సయో న హోతీతి న వత్తబ్బమేవాతి వేదితబ్బం.

పరస్స పవత్తం ఓమానన్తి పరసన్తానే అత్తానం ఉద్దిస్స పవత్తం అవమానం. తేసూతి యో అనేన పుబ్బే హతో, తస్స ఞాతిమిత్తేసు. మాతుఘాతనత్థం పవత్తితతాయ పురిమచేతనాయ మాతుఘాతకమ్మేన సదిసతా, యథా చ ఆణత్తియం పహారేపి ఏసేవ నయో. తేన వుత్తం ‘‘ఏస నయో ద్వీహి పకారేహీతి ఏత్థాపీ’’తి.

వట్టనిస్సితో దానాదివసేన సద్ధం ఉప్పాదేన్తో రాగం ఉపనిస్సాయ దానాదివసేన సద్ధం ఉప్పాదేతి నామ, న వివట్టనిస్సితో అవిసేసేన వుత్తత్తాతి ఆహ ‘‘ఇమినా అధిప్పాయేన వదతీ’’తి. ఏతేసన్తి కాయికసుఖదుక్ఖానం. ఏకతోపీతి ఇదం యదిపి ఏకస్మిం సన్తానే సుఖదుక్ఖానం ఏకస్మిం ఖణే ఉప్పత్తి నత్థి, పచ్చయసమాయోగో పన తేసం ఏకజ్ఝమ్పి హోతీతి కత్వా వుత్తం.

౪౨౫. పురిమవారేసు వియాతి పటిచ్చవారాదీసు పురిమేసు వియ. ఇమస్మిన్తి పఞ్హావారే. పచ్చయేన ఉప్పత్తి వుచ్చతీతి హేతుఆదినా తేన తేన పచ్చయేన తంతంపచ్చయుప్పన్నస్స ఉప్పత్తి న వుచ్చతి. తేసం తేసం ధమ్మానన్తి హేతుఆదీనం తేసం తేసం పచ్చయధమ్మానం. తంతంపచ్చయభావోతి హేతుఆదీనం తంతంపచ్చయభావో వుచ్చతి. తేనేవ పురిమేసు ఛసు వారేసు ‘‘కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా తత్థ తత్థ ఉప్పాదగ్గహణం కతం, ఇధ పన ‘‘కుసలస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా పచ్చయభావో గహితో. తేనాతి ఉపత్థమ్భకత్తేన పచ్చయభావేన. ఇధాతి పఞ్హావారే.

౪౨౭. పతిట్ఠాభూతస్సాతి నిస్సయభూతస్స. కమ్మపచ్చయోతి సహజాతకమ్మపచ్చయో. దుకమూలకదుకావసానాతి ‘‘కుసలో చ అబ్యాకతో చ ధమ్మా కుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చ ధమ్మస్సా’’తి ఏవం దుకమూలకదుకావసానా కత్వా వుత్తపఞ్హా. తత్థాతి పచ్చయవారే. కుసలో చ అబ్యాకతో చ ధమ్మాతి కుసలాబ్యాకతప్పభేదా పచ్చయుప్పన్నా ధమ్మా. యతో తతో వాతి పచ్చయధమ్మనియమం అకత్వా యతో తతో వా కుసలాబ్యాకతవసేన ఉభయపచ్చయతో ఉప్పత్తిమత్తమేవ తత్థ పచ్చయవారే అధిప్పేతం, ఉభయస్స యథావుత్తస్స పచ్చయుప్పన్నస్స ఉభిన్నం యథావుత్తానంయేవ పచ్చయధమ్మానం పచ్చయభావో న అధిప్పేతో ఉప్పాదపధానత్తా తస్సా దేసనాయాతి అధిప్పాయో. నిస్సయాదిభూతాతి నిస్సయఅత్థిఅవిగతభూతా పచ్చయధమ్మా న లబ్భన్తి, తస్మా కుసలో చ…పే… న వుత్తన్తి యోజనా.

పఞ్హావారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్హావారస్స ఘటనే అనులోమగణనా

౪౩౯. ఏత్థాతి అబ్యాకతమూలకే. యది ఏవన్తి యది కుసలాకుసలమూలేహి అలబ్భమానమ్పి లబ్భతి, ఏవం సన్తే. గణనమత్తసామఞ్ఞతో, న పచ్చయసామఞ్ఞతోతి అధిప్పాయో.

౪౪౦. నిదస్సనవసేన దట్ఠబ్బో యేభుయ్యేన ఇన్ద్రియమగ్గపచ్చయానఞ్చ హేతుపచ్చయస్స విసభాగత్తా. ఇన్ద్రియమగ్గపచ్చయా చ విసభాగాతి విసేసనేన యో తత్థ సభాగభావో, తం నివత్తేతి. తథా భావాభావతోతి తస్మిం హేతుపచ్చయాకారే సతి భావతో, హేతుధమ్మానం హేతుపచ్చయభావే సతి సహజాతాదిపచ్చయభావతోతి అత్థో. అధిపతిపచ్చయాదీనన్తి అధిపతిన్ద్రియమగ్గపచ్చయానం. విసభాగతా హేతుపచ్చయస్స. కుసలాదిహేతూనన్తి కుసలాకుసలకిరియాబ్యాకతహేతూనం. హేతుపచ్చయభావేతి హేతుపచ్చయత్తే హేతుభావేన ఉపకారకత్తే. విపాకపచ్చయభావాభావతోతి విపాకపచ్చయభావస్స అభావతో. న హి విపాకానం విపాకపచ్చయతా అత్థి. విపాకహేతూనం ఇతరహేతూహి హేతుపచ్చయతాయ అత్థి సభాగతాతి ఆహ ‘‘హేతువజ్జాన’’న్తి. విపాకానం విసభాగతాయ భవితబ్బం, న హి విపాకధమ్మధమ్మనేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మానం విపాకేహి సభాగతా అత్థి రాసన్తరభావతోతి అధిప్పాయో. ఉభయపచ్చయసహితేతి హేతువిపాకపచ్చయసహితే. హేతుపచ్చయభావే విపాకమ్హీతి హేతుపచ్చయభావేన వత్తమానే విపాకధమ్మే. విపాకపచ్చయత్తాభావాభావతోతి విపాకపచ్చయభావాభావస్స అభావతో. న హి విపాకో విపాకస్స విపాకపచ్చయో న హోతి, తస్మా నత్థి హేతువిపాకపచ్చయానం విసభాగతాతి అధిప్పాయో.

ఇదాని వుత్తమేవత్థం ఉదాహరణేన సమత్థేన్తో ‘‘యథా హీ’’తిఆదిమాహ. హేతుసహజాతపచ్చయసహితేతి హేతుపచ్చయసహజాతపచ్చయసహితే, ఉభయపచ్చయయుత్తేతి అత్థో. హేతూనన్తి ఇదం ‘‘సహజాతపచ్చయత్తాభావో’’తి ఇమినాపి సమ్బన్ధితబ్బం. హేతూనఞ్హి హేతుపచ్చయసహితే రాసిమ్హి హేతుపచ్చయభావో వియ సహజాతపచ్చయభావోపి అత్థీతి. తత్థ హేతువజ్జానం సహజాతధమ్మానం హేతుధమ్మస్స చ న సభాగతా వుచ్చతి సహజాతపచ్చయేన సభాగభావతో. ఏవమిధాపీతి యథా హేతుసహజాతపచ్చయేసు వుత్తప్పకారేన నత్థి విసభాగతా, ఏవమిధాపి హేతువిపాకపచ్చయేసు నత్థి విసభాగతాతి అత్థో. ఏస నయో విప్పయుత్తపచ్చయేపీతి య్వాయం నయో హేతుసహజాతపచ్చయేసు విసభాగతాభావో వుత్తో, ఏస నయో హేతుసహితే విప్పయుత్తపచ్చయేపీతి అత్థో. తత్థాపి హి ‘‘హేతువిప్పయుత్తపచ్చయసహితే రాసిమ్హీ’’తిఆది సక్కా యోజేతున్తి. పచ్చుప్పన్నో ఏవ పచ్చయుప్పన్నో, పచ్చయో పన అతీతోపి అనాగతోపి కాలవినిముత్తోపి హోతీతి పచ్చుప్పన్నక్ఖణే హేతుపచ్చయభావే సహజాతాదిపచ్చయభావం సన్ధాయ తథాభావాభావవసేన సభాగతాయ వుచ్చమానాయ నానాక్ఖణికానం కుసలాదీనం హేతూనం విపాకానఞ్చ వసేన విసభాగతా తస్సేవ హేతుస్స న వత్తబ్బాతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘అపిచా’’తిఆదినా.

అగ్గహితవిసేసతో సామఞ్ఞతో విసేసో న సువిఞ్ఞేయ్యో హోతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘కుసలా వీమంసాధిపతీతి ఏవం వత్తబ్బ’’న్తి.

౪౪౧-౪౪౩. ‘‘ఇతరాని ద్వే లభతీ’’తి ఏవం వత్తుం న సక్కా, హేతాధిపతిదుకేహి దస్సితాని యాని ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స, కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, కుసలో ధమ్మో కుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చ, అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్సా’’తి చత్తారి విస్సజ్జనాని, తేసు హేతుసహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతఇన్ద్రియమగ్గపచ్చయేసు సమ్పయుత్తపచ్చయే పవిట్ఠే ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స, అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్సా’’తి ఇమాని ద్వే లభతి. యం సన్ధాయ అట్ఠకథాయం వుత్తం ‘‘సచే తేహి సద్ధిం…పే… తానేవ ద్వే లభతీ’’తి, తేహి పన ఇతరాని నామ ‘‘కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, కుసలో ధమ్మో కుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చా’’తి ఇమాని ద్వేపి సియుం. న హి కుసలో ధమ్మో కుసలస్స విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘ఇతరాని ద్వే లభతీతి పురిమపాఠో’’తిఆది. ఇతరాని ద్వేతి వా అఞ్ఞాని ద్వే, యాని సమ్పయుత్తపచ్చయవసేన ద్వే విస్సజ్జనాని, విప్పయుత్తపవేసే పన తతో అఞ్ఞాని అఞ్ఞథాభూతాని ద్వే విస్సజ్జనాని. యాని సన్ధాయ వుత్తం ‘‘కుసలో అబ్యాకతస్స, అబ్యాకతో అబ్యాకతస్సాతి ద్వే లభతీతి పఠన్తీ’’తి. తేసూతి ఊనతరగణనాహేతూసు విపాకఅఞ్ఞమఞ్ఞాదీసు.

అనామట్ఠవిపాకానీతి అగ్గహితవిపాకపచ్చయాని, ఘటనం అపేక్ఖిత్వా అయం నపుంసకనిద్దేసో. న విపాకహేతురహితాని సాధారణవసేన వుత్తత్తా. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘సామఞ్ఞతో నవన్నమ్పి హేతూనం వసేన వుత్తానీ’’తి, ‘‘విపాకహేతుపి లబ్భతీ’’తి చ.

తత్థాతి పఞ్చమఘటనతో పట్ఠాయ పఞ్చసు ఘటనేసు. తేన విపాకేన సహ, సమం వా ఉట్ఠానం ఏతస్సాతి సముట్ఠానన్తి అయమ్పి అత్థో సమ్భవతీతి వుత్తం ‘‘పటిసన్ధియం కటత్తారూపమ్పి తంసముట్ఠానగ్గహణేనేవ సఙ్గణ్హాతీ’’తి. ఏసేవ నయోతి ఇమినా కటత్తారూపమ్పి తంసముట్ఠానగ్గహణేనేవ సఙ్గణ్హాతీతి ఇమమేవత్థం అతిదిసతి.

ఏవమ్పీతి ‘‘ఏతేసు పనా’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తప్పకారేపీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఏతేసు పన…పే… వుత్తనయేనపీ’’తి. యో యో పచ్చయోతి యో యో హేతుఆదిపచ్చయో మూలభావేన ఠితో పరేసం పచ్చయానం. తప్పచ్చయధమ్మానన్తి తేహి హేతుఆదిపచ్చయేహి పచ్చయభూతానం హేతుఆదిధమ్మానం. నిరవసేసఊనఊనతరఊనతమలాభక్కమేనాతి తే ధమ్మా యేసు విస్సజ్జనేసు యథారహం నిరవసేసా లబ్భన్తి, యేసు ఊనా ఊనతరా ఊనతమా చ లబ్భన్తి, తేన కమేన ఘటనావచనతో పచ్చయుప్పన్నాపి యథాక్కమం నిరవసేసాదిక్కమేనేవ లబ్భన్తి. తేనాహ ‘‘నిరవసేసలాభే చ…పే… వేదితబ్బో’’తి.

హేతుమూలకం నిట్ఠితం.

౪౪౫. పఞ్చమే ఏకన్తి సనిస్సయతో అబ్యాకతమూలం అకుసలన్తి ఇదం సన్ధాయాహ ‘‘వత్థువసేన సనిస్సయం వక్ఖతీ’’తి. న ఇదన్తి ఇదం చతుత్థం ఘటనం లబ్భమానస్సపి వత్థుస్స వసేన ఘటనం న హోతి తస్స వక్ఖమానత్తా, తస్మా ‘‘ఆరమ్మణవసేనేవా’’తి ఏకంసో గహితోతి అత్థయోజనా.

౪౪౬. సహజాతపురేజాతా ఏకో నిస్సయపచ్చయోతి ఇమినా సతిపి పచ్చయధమ్మభేదే పచ్చయభావభేదో నత్థీతి దస్సేతి, తథా ‘‘అత్థిపచ్చయో’’తి ఇమినాపి. అవిగతపచ్చయోపేత్థ అత్థిపచ్చయేనేవ సఙ్గహితోతి దట్ఠబ్బో. ‘‘అత్థిఅవిగతపచ్చయో’’తి పాఠో. సహజాతారమ్మణాధిపతి పన న కేవలం పచ్చయధమ్మప్పభేదోవ, అథ ఖో పచ్చయభావభేదోపి అత్థేవాతి ఆహ ‘‘ఏవం…పే… అభావతో’’తి. వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘నిస్సయభావో హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సహజాతపురేజాతనిస్సయాదీనన్తి సహజాతనిస్సయపురేజాతనిస్సయాదీనం. ఆది-సద్దేన సహజాతపురేజాతఅత్థిఅవిగతభావే సఙ్గణ్హాతి. న పనేవన్తిఆదినా వుత్తమేవత్థం వివరన్తో ‘‘సహజాతో హీ’’తిఆదిమాహ. భిన్నసభావాతి సమానేపి అధిపతిసద్దవచనీయభావే పచ్చయభావవిసిట్ఠేన సభావేన భిన్నసభావా, న హేతుపచ్చయాదయో వియ సభావమత్తేన. తేనేవాతి భిన్నసభావత్తా ఏవ. అఞ్ఞథా ‘‘కుసలో కుసలస్స సహజాతవసేన, అబ్యాకతో ఆరమ్మణవసేన అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో హోతీ’’తి తదుభయం ఏకజ్ఝం కత్వా వత్తబ్బం సియా, న చ వుత్తన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘పఞ్హావారవిభఙ్గే…పే… న వుత్త’’న్తి.

౪౪౭-౪౫౨. సాధారణవసేనాతి అధిపతిన్ద్రియభావసామఞ్ఞేన. తథా చేవ ఛ ఘటనాని యోజేత్వా దస్సేతి ‘‘అధిపతీ’’తిఆదినా. ద్వే పచ్చయధమ్మాతి వీరియవీమంసానం వసేన ద్వే పచ్చయధమ్మా, ఏకోయేవ చిత్తాధిపతివసేన. సమగ్గకాని పుబ్బే వత్తబ్బాని సియుం అధిపతిపటిపాటియాతి అధిప్పాయో. పఠమఞ్హి వీరియాధిపతి పచ్ఛా చిత్తాధిపతీతి. తేసం ఆహారమగ్గపచ్చయానం పచ్ఛా వుత్తాని సమగ్గకాని. సదిసత్తాతి ఇదం పరతో ‘‘హేతువసేన వుత్తఘటనేహి సదిసత్తా’’తిఆదివచనం సన్ధాయ వుత్తం.

౪౫౭-౪౬౦. దుమూలకన్తి కుసలాబ్యాకతమూలకం. తం కుసలమూలకేసు కస్మా వుత్తన్తి చోదనాయం ఆహ ‘‘అబ్యాకతసహితస్స కుసలస్స పచ్చయభావదస్సనవసేనా’’తి. ఏత్థాతి అనులోమగణనే. యథావుత్తేసూతి ‘‘సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయవిపాకసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతమూలకేసూ’’తి ఏవం వుత్తేసు సహజాతాదిమూలకేసు. అత్థిఅవిగతమూలకవజ్జేసూతి అత్థిఅవిగతమూలకాని ఠపేత్వా అవసేసేసు ఆహారేన ఆహారపచ్చయేన ఘటనాని న యోజితానీతి సమ్బన్ధో. అధిపతిన్ద్రియేహి చ నిస్సయాదివజ్జేసు సహజాతాదీసు ఘటనాని న యోజితానీతి యోజనా. తేసూతి హేతుకమ్మఝానమగ్గేసు ఆహారే అధిపతిన్ద్రియేసు చ తంతంఘటనవసేన యథావుత్తేసు యోజియమానేసు. తేనాతి హేతుఆదిఅరూపధమ్మానంయేవ లబ్భనతో. తేహి ఘటనానీతి హేతుఆదీహి యోజియమానాని ఘటనాని. రూపమిస్సకత్తాభావేనాతి ఇదం వుత్తసదిసతాయ కారణవచనం. కస్మా పనేత్థ అత్థిఅవిగతమూలకాని నిస్సయవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతాని తేహి వజ్జితానీతి ఆహ ‘‘అత్థిఅవిగతేహి పనా’’తిఆది. నిస్సయాదీహి యోజియమానాని అధిపతిన్ద్రియాని రూపమిస్సకాని హోన్తీతి న వుత్తానీతి సమ్బన్ధో. యది ఏవం కస్మా అత్థిఅవిగతమూలకేసు ఆహారేన, నిస్సయాదిమూలకేసు చ అధిపతిన్ద్రియేహి యోజనా కతాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘అధిపతాహారిన్ద్రియమూలకేసూ’’తిఆది.

౪౭౩-౪౭౭. ఏదిసేసు ఠానేసు ఖన్ధ-సద్దో అరూపేస్వేవ నిరుళ్హోతి కత్వా వుత్తం ‘‘న పవత్తే వియ ఖన్ధాయేవ పచ్చయుప్పన్నభావేన గహేతబ్బా’’తి. కటత్తారూపమ్పి పన లబ్భతీతి ఇమినా ‘‘ఏకక్ఖణికకమ్మవసేన వుత్తానీ’’తి వచనం పటిక్ఖిపతి. యమత్థం సన్ధాయ ‘‘కస్మా న వుత్త’’న్తి వుత్తం, తం పాకటతరం కరోన్తో ‘‘ననూ’’తిఆదిం వత్వా పున తం ఉదాహరణేన విభావేతుం ‘‘యథాచా’’తిఆది వుత్తం. ఆరమ్మణనిస్సయపచ్చయభావేనాతి ఆరమ్మణపచ్చయభావేన నిస్సయపచ్చయభావేన చ. కమ్మస్స చ పచ్చయభావో పాకటోయేవాతి ఆహ ‘‘కమ్మమ్పి ఆరమ్మణపచ్చయభావేన వత్తబ్బ’’న్తి. ద్విన్నం పచ్చయభావానన్తి కమ్మారమ్మణపచ్చయభావానం. అఞ్ఞమఞ్ఞపటిక్ఖేపతోతి ఇమినా ద్విన్నం పచ్చయభావానం భిన్నత్తా పవత్తిఆకారస్స ఏకక్ఖణే ఏకస్మిం పచ్చయధమ్మే అయుజ్జమానతం దస్సేతి. యథాదస్సితస్స నిదస్సితబ్బేన అసమానతం దస్సేన్తో ‘‘పచ్చుప్పన్నఞ్హి…పే… యుత్తం వత్తు’’న్తి ఆహ. కమ్మం పనాతిఆదినా కమ్మారమ్మణపచ్చయానం పవత్తిఆకారస్స భిన్నత్తా ఏకజ్ఝం హుత్వా అప్పవత్తిమేవ విభావేతి. యతో తే అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిక్ఖేపకా వుత్తా, కస్మా పన తంయేవ వత్థు ఆరమ్మణపచ్చయో హోతి నిస్సయపచ్చయో చ, న తంయేవ కమ్మం ఆరమ్మణపచ్చయో చ కమ్మపచ్చయో చాతి? న చోదేతబ్బమేతం, ధమ్మసభావో ఏసోతి దస్సేన్తో ‘‘ఏస చ సభావో’’తిఆదిమాహ. తత్థ వత్తమానానన్తి పచ్చుప్పన్నానం. యన్తి ఇదం ‘‘వత్తబ్బతా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధియమానం ‘‘యా’’తి ఇత్థిలిఙ్గవసేన విపరిణామేతబ్బం. యథాతిఆదినా తమేవత్థం ఉదాహరణదస్సనేన విభావేతి.

౪౭౮-౪౮౩. యం విఞ్ఞాణం అధిపతిపచ్చయో న హోతి, తం అనామట్ఠాధిపతిభావం దట్ఠబ్బం. వత్థుస్స వసేనాతి హాపేతబ్బస్స వత్థుస్స వసేన.

౪౮౪-౪౯౫. అరూపిన్ద్రియాని రూపానం పచ్చయత్తేన లబ్భన్తీతి యోజనా. యదిపి ఏవం వుత్తం రూపిన్ద్రియానం అరూపానం పచ్చయత్తఞ్చ లబ్భతీతి ఆహ ‘‘చక్ఖాదీని చ పన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం లబ్భన్తీ’’తి. తంసమానగతికాతి వీరియేన సమానగతికా మగ్గపచ్చయతాయ.

౫౧౧-౫౧౪. విప్పయుత్తమూలకే ‘‘దసమే కుసలాదయో చిత్తసముట్ఠానాన’’న్తి ఇదం పవత్తివసేన అట్ఠకథాయం వుత్తన్తి ఆహ ‘‘పటిసన్ధియం పన ‘ఖన్ధా కటత్తారూపానం వత్థు చ ఖన్ధాన’న్తి ఇదమ్పి లబ్భతీ’’తి. తస్స దస్సనవసేనాతి తస్స వత్థుస్స దస్సనవసేన, న అనవసేసతో పచ్చయధమ్మస్స దస్సనవసేన. తేనాహ ‘‘ఖన్ధా చ వత్థుస్సాతి ఇదమ్పి పన లబ్భతేవా’’తి. న వజ్జేతబ్బానీతి తేసమ్పి పచ్చయుప్పన్నభావేన యోజేతబ్బత్తా.

౫౧౫-౫౧౮. అరూపవత్థారమ్మణమహాభూతఇన్ద్రియాహారానం పచ్చయధమ్మానన్తి అత్థో. ‘‘ఆహారిన్ద్రియపచ్చయా చా’’తిపి పన వత్తబ్బం. కస్మా? న హి ఇన్ద్రియాహారానం వసేన సహజాతాదయో లబ్భన్తి, ఇన్ద్రియాహారానం పన వసేన ఇన్ద్రియాహారపచ్చయావ లబ్భన్తి. ‘‘సహజాతం పురేజాతం పచ్ఛాజాతం ఆహారం ఇన్ద్రియ’’న్తి హి ఉద్దిసిత్వా అత్థిపచ్చయో విభత్తోతి. కేచి పనేత్థ ‘‘ఆహారగ్గహణేన కబళీకారో ఆహారోవ గహితో, ఇన్ద్రియగ్గహణేన చ రూపజీవితిన్ద్రియమేవ, సేసాహారిన్ద్రియాని సహజాతాదీస్వేవ అన్తోగధాని కతాని. యాని తదన్తోగధాని, తే సన్ధాయ అట్ఠకథాయం ‘అరూపవత్థారమ్మణమహాభూతఇన్ద్రియాహారానం వసేనా’తి ఏత్థ ఇన్ద్రియాహారగ్గహణం కతన్తి ‘సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతపచ్చయా లబ్భన్తీ’తి వుత్త’’న్తి వదన్తి.

తత్థ అరూపానం సహజాతపచ్ఛాజాతాహారిన్ద్రియపచ్చయభావో యథారహం వేదితబ్బో. వత్థు సహజాతం పురేజాతఞ్చ, ఆరమ్మణం పురేజాతమేవ, అభిఞ్ఞాఞాణస్స పన కదాచి సహజాతమ్పి ఆరమ్మణపచ్చయో హోతియేవ. సహజాతగ్గహణేన పనేత్థ సహజాతపచ్చయభూతోవ గయ్హతి, సో చ ఏకుప్పాదాదిలక్ఖణయుత్తోవాతి యో ధమ్మో సహజాతో హుత్వా ఆరమ్మణం హోతి, న సో ఇధ అధిప్పేతో. యది సహజాతోపి ఆరమ్మణం హోతి, కస్మా పాళియం తథా న విభత్తన్తి? ఏకకలాపపరియాపన్నస్స ఏకుప్పాదాదిలక్ఖణయుత్తస్స భిన్నకలాపపరియాపన్నతో సఙ్కరమోచనత్థం. అపిచ అప్పచురభావతో అపాకటభావతో చ తం న గహితం. తతోతి నవమతోతి అత్థో, న దసమతోతి అధిప్పాయో. న హి ఏకాదసమే అధిపతి అత్థీతి. తథా చుద్దసమేతి ఏత్థ తథా-సద్దేన వత్థుగ్గహణేన చక్ఖాదివత్థూనిపి గహితానీతి ఇమమత్థం ఉపసంహరతి. తదేవాతి ఆరమ్మణమేవ.

౫౧౯. సహజాతాని వియాతి సహజాతపచ్చయసహితాని వియ ఘటనాని. సహజాతేనాతి సహజాతపచ్చయేన. తానీతి ‘‘పకిణ్ణకఘటనానీ’’తి వుత్తఘటనాని. యాని హి సహజాతపచ్చయేన న యోజితాని, తానేత్థ పకిణ్ణకఘటనానీతి వుత్తాని. పురేజాత…పే… వసేనాతి ఏత్థ అయం యోజనా – పురేజాతస్స పచ్ఛాజాతస్స ఆహారస్స ఇన్ద్రియస్స చ సహజాతేన అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ సామఞ్ఞవసేన, తేసంయేవ సహజాతేన అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ అసామఞ్ఞవసేన చాతి వుత్తం హోతి. యథా పురేజాతస్స పచ్ఛాజాతస్స చ సహజాతేన అసామఞ్ఞం భిన్నసభావత్తా, తతో ఏవ ఆహారిన్ద్రియానమ్పి తేన అసామఞ్ఞం, ఏవం పురేజాతాదీనం చతున్నమ్పి అఞ్ఞమఞ్ఞం అసామఞ్ఞం భిన్నసభావత్తా. ఏవం అసామఞ్ఞవసేన అసమానతావసేన యథావుత్తాని ఘటనాని విప్పకిణ్ణాని. యథా పన సహజాతపచ్చయధమ్మా అరూపక్ఖన్ధాదయో తేనేవ సహజాతపచ్చయతాసఙ్ఖాతేన మిథూనం సమానభావేన అఞ్ఞేహి అసంకిణ్ణా అత్తనో పచ్చయుప్పన్నానం పచ్చయో హోన్తీతి అసామఞ్ఞవసేన తేసం పవత్తి, ఏవం పురేజాతాదిపచ్చయధమ్మాపీతి తేసం సహజాతేన అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ యథావుత్తస్స సామఞ్ఞస్స అసామఞ్ఞస్స చ వసేన తాని ఘటనాని విప్పకిణ్ణానీతి పకిణ్ణకాని వుత్తాని. ఏవం సన్తే సహజాతానమ్పి ఘటనానం పకిణ్ణకభావో ఆపజ్జతీతి? నాపజ్జతి, తేసం సహజాతతాయ ఏవ అవిప్పకిణ్ణభావసిద్ధితో. తేన వుత్తం ‘‘సహజాతం అగ్గహేత్వా వుత్తాని పకిణ్ణకాని నామా’’తి.

తానీతి పకిణ్ణకఘటనాని. కుసలవిపాకాతి కుసలా చ విపాకా చ, యే అభిన్నలక్ఖణా హుత్వా కుసలసభావా విపాకసభావా చాతి అత్థో. ఏవంసభావఞ్చ ఏకం అఞ్ఞిన్ద్రియమేవాతి ఆహ ‘‘ఇదం…పే… లబ్భతీ’’తి. నను చ సద్ధిన్ద్రియాదివసేనపి అయమత్థో లబ్భతీతి? తేసం కిరియసభావతాపి అత్థేవాతి. దుక్ఖన్తి చేతసికదుక్ఖం. తేనాహ ‘‘అకుసలమేవా’’తి. విపాకస్స దుక్ఖస్సాతి యోజనా. తేన వుత్తం ‘‘అఝానఙ్గత్తా’’తి. అకుసలవిపాకకిరియాతి విచికిచ్ఛాచిత్తపఞ్చవిఞ్ఞాణకిరియామనోధాతూసు పవత్తనతో అకుసలవిపాకకిరియావ హోతి చిత్తట్ఠితీతి అత్థో. యస్మా అకుసలవిపాకాతి ఏవమత్థే గయ్హమానే దుక్ఖస్స చిత్తట్ఠితియా చ వసేన యథా ఝానేసు, ఏవం అఞ్ఞేసం వసేన అఞ్ఞేసు చ న లబ్భతి, తస్మా అకుసలస్స విపాకాతి ఏవమత్థే గయ్హమానే దుక్ఖిన్ద్రియస్స వసేన ఇన్ద్రియేసు లబ్భతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అకుసలస్స…పే… లబ్భేయ్యా’’తి. ఇమస్మిం కుసలత్తికే విపాకో విపాకాబ్యాకతమిచ్చేవ గయ్హతి, న అకుసలాదిపదేహి విసేసేత్వాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘కుసలవిపాకా…పే… నత్థీ’’తి ఆహ.

పఞ్హావారస్స ఘటనే అనులోమగణనా నిట్ఠితా.

పచ్చనీయుద్ధారవణ్ణనా

౫౨౭. నహేతుపచ్చయేనాతి ఏత్థ న-కారో అఞ్ఞత్థోతి దస్సేన్తో ‘‘హేతుపచ్చయతో అఞ్ఞేన పచ్చయేనా’’తి ఆహ. అగ్గహితగ్గహణేనాహి సహజాతాదిసఙ్గహవసేన అగ్గహితానం గహణేన. అట్ఠ హోన్తీతి ఇమిస్సా పాళియా ఆగతా ఆరమ్మణాదయో అట్ఠ పచ్చయా హోన్తి. తేసూతి అట్ఠసు పచ్చయేసు. తీహీతి ఆరమ్మణసహజాతఉపనిస్సయపచ్చయేహి. ద్వీహీతి ఆరమ్మణపచ్చయఉపనిస్సయపచ్చయేహి. తస్మిం తస్మిం పచ్చయేతి తస్మిం తస్మిం హేతుఆదికే పచ్చయే. తతో హేతుఆదిపచ్చయతో. యథాయోగం యోజేతబ్బాతి యస్మిం పచ్చయే పచ్చనీయతో ఠితే యే పచ్చయా అనులోమతో యోజనం లభన్తి, తే యోజేతబ్బాతి అత్థో.

ద్విన్నన్తి అనన్తరూపనిస్సయస్స పకతూపనిస్సయస్సాతి ఇమేసం ద్విన్నం. వత్థుపురేజాతస్స వసేన పురేజాతం ఆరమ్మణపురేజాతస్స ఆరమ్మణేన సఙ్గహితత్తా. అఞ్ఞిస్సా చేతనాయాతి నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయభావేనేవ పవత్తాయ చేతనాయ. అరూపాహారా అపరిచ్చత్తసహజాతభావా ఏవ ఆహారపచ్చయో హోన్తి, రూపాహారో ఠితిప్పత్తోయేవాతి వుత్తం ‘‘సహజాతతో అఞ్ఞస్స కబళీకారాహారస్స వసేన ఆహారో’’తి. సహజాతతో అఞ్ఞస్సాతి చ ఇదం అరూపాహారనివత్తనత్థం వుత్తం, న కబళీకారాహారవిసేసనివత్తనత్థం తాదిసస్సేవ తస్స అభావతో. న హి రూపాహారో సహజాతపచ్చయో హోతి, నాపి పురేజాతపచ్చయో హోతి. యథా సహజాతానం సహజాతపచ్చయో న హోతి, ఏవం పురేజాతానం పచ్ఛాజాతపచ్చయో న హోతి, పచ్ఛాజాతానఞ్చ పురేజాతపచ్చయో న హోతి. కస్మా? తాదిసస్స పచ్చయలక్ఖణస్స అభావతో. యేసఞ్హి యో జనకో, న తేహి తస్స సహజాతతా అత్థి, నాపి పురేజాతతా పురేజాతపచ్చయలక్ఖణయుత్తా, పచ్ఛాజాతపచ్చయతాయ పన వత్తబ్బమేవ నత్థి రూపధమ్మత్తా. ఉపత్థమ్భకత్తేపి ఏసేవ నయో, తస్మా సహజాతాదివిధురో ఏవ తస్స పచ్చయభావో వేదితబ్బో. తేనేవ హి ‘‘సహజాతం పురేజాతం పచ్ఛాజాతం ఆహారం ఇన్ద్రియ’’న్తి ఏత్థ రూపజీవితిన్ద్రియం వియ రూపాహారో విసుం గహితో. తథా చాహ ‘‘రూపాహారో…పే… ఆహారపచ్చయోవ హోతీ’’తి. సహజాతతో పురేజాతతో చ అఞ్ఞస్స రూపజీవితిన్ద్రియస్సాతి ఏత్థ రూపాహారే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

ఏవఞ్చ కత్వాతి పురిమపురిమేహి అసఙ్గహితసఙ్గణ్హనవసేన పచ్ఛిమపచ్ఛిమానం గహితత్తా తథా రూపాహారస్స జీవితిన్ద్రియస్స చ వసేన ఇధ ఆహారిన్ద్రియపచ్చయానం గహితత్తాతి అత్థో, అఞ్ఞథా ‘‘ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో, ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వత్తబ్బం సియాతి అధిప్పాయో. తేనేవాహ ‘‘ఆరమ్మణ…పే… ఇచ్చేవ వుత్త’’న్తి. తదఞ్ఞాభావాతి తతో ఆరమ్మణాదిపచ్చయతో అఞ్ఞస్స ఇధాధిప్పేతకమ్మాదిపచ్చయస్స కుసలే అభావా. తస్మాతి యస్మా ఆరమ్మణతో అఞ్ఞేసం ద్విన్నం వసేన ఉపనిస్సయో వుత్తో, తస్మా ‘‘ఆరమ్మణాధిపతి ఆరమ్మణపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛతీ’’తి వత్తబ్బం, న ఆరమ్మణూపనిస్సయేతి అధిప్పాయో. యది ఏవం కస్మా పరిత్తత్తికపఞ్హావారపచ్చనీయే ఆరమ్మణం న వుత్తం. ఉపనిస్సయేన హి అసఙ్గహితత్తే తం వత్తబ్బమేవ సియాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘యం పనా’’తిఆది. తత్థ పురిమేహి అసఙ్గహితవసేన వుత్తానన్తి పురిమేహి పచ్చయేహి అసఙ్గహితవసేన వుత్తానం పచ్ఛిమానం పచ్చయానం. సఙ్గహితవివజ్జనాభావతోతి అత్తనా సమానలక్ఖణతాయ సఙ్గహితస్స పచ్చయస్స వివజ్జనాభావతో, వివజ్జనే కారణం నత్థీతి అత్థో. ఉపనిస్సయతో అఞ్ఞారమ్మణాభావతోతి అప్పమాణో ధమ్మో అప్పమాణస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణం హోన్తో ఆరమ్మణూపనిస్సయోవ హోతి ఆరమ్మణాధిపతిభావతోతి అత్థో. యథా ఆరమ్మణే గహితే ఆరమ్మణూపనిస్సయో గహితోవ హోతి బలవారమ్మణభావతో, ఏవం ఆరమ్మణూపనిస్సయే గహితే ఆరమ్మణం గహితమేవ హోతి తంసభావత్తాతి తత్థ తం విసుం న ఉద్ధటన్తి దట్ఠబ్బం. తేనాహ ‘‘న పన ఆరమ్మణూపనిస్సయస్స ఆరమ్మణే అసఙ్గహితత్తా’’తి.

పచ్ఛాజాతఆహారానన్తి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నతో పురేజాతకాయతో పచ్ఛాజాతానం అరూపాహారానం. తే హి అత్తనా సహజాతఅరూపధమ్మానం తంసముట్ఠానరూపధమ్మానమ్పి సహజాతఅత్థిపచ్చయా హోన్తి, పురేజాతానం పన వత్థూనం పచ్ఛాజాతఅత్థిపచ్చయో. పచ్ఛాజాతిన్ద్రియానన్తి పచ్ఛాజాతానం అరూపిన్ద్రియానం. సేసం ఆహారే వుత్తనయేన యోజేతబ్బం. యస్మా ఏతే ఆహారిన్ద్రియా యస్మిం ఖణే పురేజాతఅత్థిపచ్చయం లభన్తి, తస్మింయేవ ఖణే తంతంపచ్చయుప్పన్నానం సహజాతఅత్థిపచ్చయో పచ్ఛాజాతఅత్థిపచ్చయో చ హోన్తి, తస్మా వుత్తం ‘‘సహాపి అత్థిఅవిగతపచ్చయభావో హోతీ’’తి. తిణ్ణన్తి సహజాతాదీనం తిణ్ణం. ఛహి భేదేహీతి విసుం గహితేహి సహజాతాదీహి పఞ్చహి యథారహం ఏకజ్ఝం గహితభేదేన చాతి ఛహి అత్థిపచ్చయభేదేహి. ఏకేకం సఙ్గహేత్వాతి అత్థిపచ్చయలక్ఖణం అవిగతపచ్చయలక్ఖణఞ్చ విసుం విసుం ఛహి భేదేహి సఙ్గహేత్వా వుత్తం.

అజ్ఝత్తికబాహిరభేదతోతి వత్తబ్బం చక్ఖాదీనం జీవితిన్ద్రియస్స చ అధిప్పేతత్తా, సపరసన్తానికానఞ్చ ఇన్ద్రియానం అనధిప్పేతత్తా. నిస్సయపురేజాతవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతానం పురేజాతభూతానన్తి అధిప్పాయో. తేసఞ్హి పురేజాతే సఙ్గహో. తదేకదేసస్సాతి ఆరమ్మణేకదేసస్స, ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయానన్తి అత్థో. తేసన్తి నిస్సయాదీనం. ఉపనిస్సయాదీసూతి ఉపనిస్సయపురేజాతపచ్చయాదీసు. తం పన పురేజాతభూతం ఆరమ్మణం. తత్థాతి ఉపనిస్సయపచ్చయసఙ్గహే. యథావుత్తనయో చేత్థ ఏకన్తేన గహేతబ్బోతి దస్సేతుం ‘‘అథ పనా’’తిఆది వుత్తం.

ఏవ-సద్దో ఆనేత్వా యోజేతబ్బో, అఞ్ఞథా తేసు పఞ్హేసు ఏకసభావతోవ పచ్చయస్స ఆగమనం వుత్తం సియా. తేనాతి ‘‘ఏకోవా’’తి అవధారణేన అగ్గహితేన. తేసూతి సహజాతపురేజాతపచ్చయేసు. ఉక్కట్ఠవసేనాతి ‘‘ఏకో ద్వే’’తిఆదినా వుత్తఉక్కంసవసేన. తే తే పచ్చయే సఙ్గహేత్వాతి తే హేతుఆదిపచ్చయే సహజాతాదిపచ్చయేహి సఙ్గహేత్వా. దస్సితపచ్చయపరిచ్ఛేదోతి సోళసాదిభేదేన సఙ్గహేత్వా దస్సితపచ్చయపరిచ్ఛేదో.

పభేదపరిహానీసూతి సహజాతపచ్చయాదీహి సఙ్గహితపచ్చయప్పభేదే తంతంపచ్చయపటిక్ఖేపే పఞ్హాపరిహానియఞ్చాతి అత్థో. నహేతుపచ్చయాతి ఇమినా హేతుపచ్చయతో అఞ్ఞే పచ్చయా గహితాతి కత్వా వుత్తం ‘‘నహేతుపచ్చయాతి ఏత్థ లబ్భమానపచ్చయే సన్ధాయ వుత్త’’న్తి. ఏవఞ్చ కత్వాతి సబ్బపచ్చనీయసాధారణలక్ఖణవసేన వుత్తత్తా ఏవ న వత్తబ్బం సియా, న హి హేతుపచ్చయే పచ్చనీయతో ఠితే హేతుధమ్మో హేతుస్స ధమ్మస్స సహజాతపచ్చయేన పచ్చయోతి సక్కా వత్తుం. వీసతి పచ్చయాతి హేతుపచ్చయేన సద్ధిం వీసతి పచ్చయా. పరిహానీయం విత్థారకథం దస్సేన్తోతి యోజనా.

౫౨౮. తేహి తేహి పచ్చయేహీతి సహజాతపచ్చయాదీహి తేహి తేహి సఙ్గాహకభూతేహి పచ్చయేహి. తే తే పచ్చయాతి సఙ్గహేతబ్బా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయాదయో హేతుపచ్చయాదయో వా తే తే పచ్చయా. అఞ్ఞేసం అభావం సన్ధాయ వుత్తం, న తేసం సబ్బేసం సమ్భవన్తి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. తత్థ ద్వేయేవాతి ఆరమ్మణాధిపతిం అపనేత్వా ఆహ. అబ్యాకతస్సపీతి పి-సద్దేన న కేవలం కుసలస్సేవ, అథ ఖో అబ్యాకతస్సపీతి కుసలం సమ్పిణ్డేతి.

౫౩౦. తేన సద్ధిన్తి వత్థునా సద్ధిం. సుద్ధానన్తి కేవలానం వత్థునా వినా చ గహితానం కుసలక్ఖన్ధానం. యదిపి వత్థునా సద్ధిం సహజాతట్ఠో నత్థి, నిస్సయాదిభావో పన అత్థేవాతి దస్సేన్తో ‘‘వత్థునా పనా’’తిఆదిమాహ.

సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతఆహారిన్ద్రియానం అత్థిపచ్చయేన సఙ్గహేతబ్బత్తా సహజాతాదీహి సఙ్గహేతబ్బానం తంసఙ్గహో సుకరోతి దస్సేతుం ఉపనిస్సయేన సఙ్గహేతబ్బానం సఙ్గహో వుత్తనయో ఏవాతి వుత్తం ‘‘చతూసు సబ్బపచ్చయే సఙ్గణ్హిత్వా’’తి. కమ్మం పన సహజాతూపనిస్సయేహి అసఙ్గహేతబ్బతాపి అత్థీతి సరూపతో గహితం, అఞ్ఞథా ‘‘తీసు పచ్చయేసూ’’తి వత్తబ్బం సియా. మిస్సకామిస్సకస్సాతి సహజాతపురేజాతాదిభావేహి మిస్సకస్స తథా అమిస్సకస్స చ. వుత్తమేవత్థం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘న హీ’’తిఆది వుత్తం. తేనాతి అత్థిపచ్చయవిభాగసఙ్గాహకానం సహజాతాదీనం గహణేన. సబ్బపచ్చయానం…పే… హోతీతి ఇమినా ‘‘ఇమస్మిం పన పచ్చయుద్ధారే’’తిఆదినా వుత్తోపి పచ్చయసఙ్గహో ఇధ అత్థతో దస్సితోయేవాతి ఇమమత్థం దస్సేతి.

నిస్సయో కస్మా న వుత్తో? సహజాతనిస్సయో పురేజాతనిస్సయోతి హి సక్కా విభజితున్తి అధిప్పాయో. విప్పయుత్తో వా కస్మా న వుత్తో? పురేజాతవిప్పయుత్తో పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తోతి విభజితుం సక్కాతి అత్థో. యం మిస్సకామిస్సకభావం మనసి కత్వా ‘‘అవత్తబ్బత్తా’’తి వుత్తం, తం దస్సేన్తో ‘‘నిస్సయో తావా’’తిఆదిమాహ. విసేసితబ్బో ‘‘విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో’’తి అవిసేసేన పాళియం వుత్తత్తా. సో వియాతి అత్థిపచ్చయో వియ, నిస్సయపచ్చయో వియ వా అత్థిపచ్చయవిసేసాభావేన విప్పయుత్తపచ్చయో న వత్తబ్బోవ. ద్విన్నం పచ్చయానం వియ పభేదసబ్భావతోతి దస్సేన్తో ‘‘సహజాతపురేజాతానఞ్చా’’తిఆదిమాహ. తథాతిఆదినా వుత్తమత్థం పాళియా సమత్థేతుం ‘‘వక్ఖతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ మగ్గఫలధమ్మానం మగ్గఫలతంసముట్ఠానరూపవసేన సహజాతఅత్థిపచ్చయో తేసంయేవ పురేజాతచతుసన్తతిరూపవసేన పచ్ఛాజాతఅత్థిపచ్చయో వుత్తో, న పన విప్పయుత్తపచ్చయభావో వక్ఖతీతి యోజనా. సోతి విప్పయుత్తపచ్చయో.

హేతుఆదీనం సహజాతన్తోగధత్తా హేతుఆదయో తబ్బిసేసా హోన్తీతి కత్వా వుత్తం ‘‘సహజాతపచ్చయో చ హేతుఆదీహి విసేసేతబ్బో’’తి. సోతి సహజాతపచ్చయో. విరుద్ధపచ్చయేహీతి సహజాతపురేజాతస్స సహజాతాదిభావేన విరుద్ధేహి పచ్చయేహి. తేనాహ ‘‘ఉప్పత్తికాలవిరుద్ధేహి పచ్చయేహీ’’తి.

పచ్చనీయుద్ధారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పచ్చనీయగణనవణ్ణనా

నహేతుమూలకవణ్ణనా

౫౩౨. అధిపతిపచ్చయాదిభూతో ఆరమ్మణపచ్చయోతి ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయే వదతి. తే చ యస్మా ఆరమ్మణసభావా ఏవ, తస్మా వుత్తం ‘‘పరిహాయతియేవా’’తి. పన్నరససూతి దుతియే సహజాతపచ్చయే ‘‘హేతుపచ్చయో’’తిఆదినా వుత్తేసు పన్నరససు. ఏకాదసన్నం వసేనాతి సహజాతపచ్చయో, సహజాతతావిసిట్ఠా అధిపతినిస్సయకమ్మాహారిన్ద్రియత్థిఅవిగతహేతుఝానమగ్గా చాతి ఇమేసం ఏకాదసన్నం వసేన. సహజాతే అన్తోగధా హేతుఆదయో. తస్మిం పటిక్ఖిత్తేతి తస్మిం సహజాతే పటిక్ఖిత్తే పచ్చనీయతో ఠితే. అనన్తోగధా సహజాతే, కే పన తేతి ఆహ ‘‘ఆరమ్మణాధిపతిపురేజాతనిస్సయాదయో’’తి. ఆరమ్మణాదిఆకారేనాతి ఆరమ్మణపురేజాతనిస్సయనానాక్ఖణికకమ్మాదిఆకారేన.

తస్మిం పటిక్ఖిత్తేతి తస్మిం సహజాతపచ్చయే పటిక్ఖిత్తే. ఇమే వారాతి సహజాతం పురేజాతన్తి విస్సజ్జితవారా. ఏతే నిస్సయాదయోతి సహజాతతావిసిట్ఠే నిస్సయాదికే వదతి, న ఇతరే. తేనాహ ‘‘యస్మా చ…పే… పటిక్ఖేపేన పటిక్ఖిత్తా’’తి.

నిస్సయాదిభూతఞ్చ సహజాతపచ్చయం ఠపేత్వాతి ఏతేన ‘‘ఠపేత్వా సహజాతపచ్చయ’’న్తి ఏత్థ అన్తోగధనిస్సయాదిభావోయేవ సహజాతపచ్చయో గహితోతి దస్సేతి. నిస్సయాదీతి ఆది-సద్దేన హేతుఆదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయధమ్మవసేన పవత్తిసబ్భావతోతి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయధమ్మవసేన సహజాతాదీహి పవత్తిసబ్భావతో అఞ్ఞమఞ్ఞే పటిక్ఖిత్తే ‘‘కుసలో కుసలాబ్యాకతస్సా’’తి వారో పరిహాయతి. తేసం తేసం పచ్చయుప్పన్నానన్తి ఇదం సామఞ్ఞవచనమ్పి ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయసఙ్గహం గతా’’తి వచనతో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయలాభీనంయేవ గహణం సియాతి ఆసఙ్కం నివత్తేతుం ‘‘కుసలో చ కుసలస్సా’’తిఆది వుత్తం. సముదాయభూతోతి చతుక్ఖన్ధసముదాయభూతో. ఏకదేసభూతేహీతి తస్సేవ ఏకదేసభూతేహి. ‘‘కుసలో పనా’’తిఆది ‘‘నఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన…పే… పరిహాయతీ’’తి ఇమస్స అట్ఠకథావచనస్స సమాధానవచనం.

రూపక్ఖన్ధేకదేసోవ హోన్తి రూపాహారరూపిన్ద్రియవసేన, ‘‘ఏకన్తేన విప్పయుత్తపచ్చయధమ్మేహీ’’తి వుత్తధమ్మా ‘‘తే’’తి పచ్చామట్ఠాతి ఆహ ‘‘తేతి తే విప్పయుత్తపచ్చయధమ్మా’’తి.

౫౩౩. పచ్చనీయగణనం దస్సేతున్తి వుత్తేపి నను పచ్చయగణనమేవ దస్సితం హోతీతి కస్సచి ఆసఙ్కా సియాతి తం నివత్తేన్తో ఆహ ‘‘పచ్చనీయవారగణనా హి దస్సితా’’తి. బలవకమ్మం విపాకస్స ఉపనిస్సయో హోతి, ఇతరం కమ్మపచ్చయో ఏవాతి ఆహ ‘‘విపాకస్సపి పన…పే… కమ్మపచ్చయో హోతీ’’తి.

నహేతుమూలకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫౩౪. పరిచ్ఛిన్నగణనానీతి ఇదం న గణనాపేక్ఖం, అథ ఖో విస్సజ్జనాపేక్ఖన్తి ఆహ ‘‘పరిచ్ఛిన్నగణనాని విస్సజ్జనానీ’’తి. పచ్చనీయతో ఠితోపి హేతు నయానం మూలభావేనేవ ఠితోతి ఆహ ‘‘హేతుమూలకే’’తి, అట్ఠకథాయం పన ‘‘నహేతుమూలక’’మిచ్చేవ వుత్తం.

౫౩౮. మూలం సఙ్ఖిపిత్వాతి సత్తమూలకం అట్ఠమూలకం నవమూలకఞ్చ సఙ్ఖిపిత్వా. ద్వీసూతి ‘‘తీణీ’’తి వుత్తేసు తీసు విస్సజ్జనేసు పురిమేసు ద్వీసు ‘‘కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, అకుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్సా’’తి ఇమేసు. తేనాహ ‘‘విపాకో పచ్చయుప్పన్నో హోతీ’’తి. తతియేతి ‘‘అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్సా’’తి ఇమస్మిం. తేసముట్ఠానికకాయోతి ఉతుచిత్తాహారానం వసేన తేసముట్ఠానికకాయో.

౫౪౫. ఏతం ద్వయం సన్ధాయ వుత్తం, యథా అరూపం అరూపస్స, ఏవం రూపమ్పి రూపస్స విప్పయుత్తపచ్చయో న హోతీతి. రూపాబ్యాకతో అరూపాబ్యాకతస్సాతి ఇదం వత్థుఖన్ధే సన్ధాయ వుత్తం. అరూపాబ్యాకతో రూపాబ్యాకతస్సాతి ఇదం పన చిత్తసముట్ఠానరూపఞ్చాతి తేసం ఏకన్తికో విప్పయుత్తపచ్చయభావోతి ఆహ ‘‘సహజాత…పే… హోతియేవా’’తి. సహజాతాహారిన్ద్రియవసేనాతి సహజాతఅరూపాహారిన్ద్రియవసేన.

౫౪౬. ఏకమూలకేకావసానా అనన్తరపకతూపనిస్సయవసేన లబ్భన్తీతి ఇదం యథారహవసేన వుత్తన్తి తం యథారహం పటిక్ఖేపాపటిక్ఖేపవసేనపి దస్సేతబ్బన్తి ‘‘అత్థిపచ్చయే పనా’’తిఆది వుత్తం. పురిమేసూతి నారమ్మణాదీసు. నవాతి ఏకమూలకావసానా నవ. ద్వేయేవాతి ‘‘కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, అకుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్సా’’తి ఇమే ద్వేయేవ.

పచ్చనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అనులోమపచ్చనీయవణ్ణనా

౫౫౦. ఇమేహేవాతి ‘‘కుసలో కుసలస్స, అకుసలో అకుసలస్సా’’తి ఇమేహి ఏవ సమానా హోన్తి కుసలాదితాసామఞ్ఞేన. తేన వుత్తం ‘‘అత్థాభావతో పన న అనురూపా’’తి. ‘‘కుసలో కుసలస్సా’’తిఆదినా సతిపి ఉద్దేసతో సామఞ్ఞే యేభుయ్యేన సియా విభఙ్గే విసేసోతి ఆహ ‘‘యథాయోగం నిద్దేసతో చా’’తి.

౫౫౧. హేతునామన్తి హేతు చ తం నామఞ్చాతి హేతునామం. పచ్చయన్తి తమేవ పచ్చయభూతం సన్ధాయాతి యోజనా.

౫౫౨. ద్విన్నమ్పి అధిపతీనన్తి సహజాతారమ్మణాధిపతీనం వసేన, తం ‘‘కుసలం కుసలస్స సహజాతతో చేవ ఆరమ్మణతో చా’’తిఆదినా అట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. నారమ్మణే సత్తాతి సహజాతాధిపతిస్స వసేన వుత్తం, న సహజాతే సత్తాతి ఆరమ్మణాధిపతిస్స వసేన వుత్తన్తి యోజనా. ఏవన్తి యథా అధిపతిమ్హి వుత్తం, ఏవం సబ్బత్థ సబ్బపచ్చయేసు. ‘‘తస్మిం తస్మిం…పే… ఉద్ధరితబ్బా’’తి వత్వా తస్స గణనుద్ధారస్స సుకరతం ఉపాయఞ్చ దస్సేన్తో ‘‘అనులోమే…పే… విఞ్ఞాతు’’న్తి ఆహ.

అనులోమపచ్చనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పచ్చనీయానులోమవణ్ణనా

౬౩౧. పరిహాపనగణనాయాతి పరిహాపేతబ్బగణనాయ సమానత్తఞ్చ న ఏకన్తికం ఊనతమభావస్సపి సమ్భవతోతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘నహేతునారమ్మణదుకస్సా’’తిఆది. తత్థ సద్ధిం యోజియమానేన ఊనతరగణనేన అధిపతిపచ్చయేన పరిహీనాపీతి యోజనా. సద్ధిం పరిహీనాపీతి వా ఇమస్మిం పక్ఖే ‘‘అధిపతిపచ్చయేనా’’తి ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం. ఏతన్తి లక్ఖణం.

అట్ఠానన్తి అనులోమతో అట్ఠానం అతిట్ఠనం. తిట్ఠన్తీతి అనులోమతోతి యోజనా. తేసన్తి హేతుఆదీనం. ఇతరేసూతి యాదిసా అధిప్పేతా, తే దస్సేతుం ‘‘అధిపతీ’’తిఆది వుత్తం. ఇమాని ద్వేతి ‘‘కుసలాబ్యాకతా అబ్యాకతస్స, అకుసలాఅబ్యాకతా అబ్యాకతస్సా’’తి ఇమాని చ ద్వే.

నహేతుమూలకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬౩౬. హేతుయా వుత్తేహి తీహీతి హేతుపచ్చయా వుత్తేహి తీహి విస్సజ్జనేహి సద్ధిం. వారసామఞ్ఞమేవ వదతి, న అత్థసామఞ్ఞన్తి అధిప్పాయో. తథా కమ్మే తీణీతి హేతుయా వుత్తానేవాతి చాతి ‘‘కమ్మే తీణీ’’తి ఏత్థ ‘‘హేతుయా వుత్తానేవా’’తి ఇమస్మిం అత్థవచనేపి తథా వారసామఞ్ఞమేవ సన్ధాయ వదతీతి అత్థో.

౬౪౪. ఏకేకమేవాతి ఏకేకమేవ విస్సజ్జనం.

౬౫౦. సకట్ఠానేతి అత్తనా ఠితట్ఠానే. తతో పరేతరాతి తతో అగ్గహితపచ్చయతో పరేతరా పచ్చనీయతో. నాహారే…పే… లాభో హోతీతి ఆహారపచ్చయే పచ్చనీయతో ఠితే ఇన్ద్రియపచ్చయం, అనులోమతో ఇన్ద్రియపచ్చయే చ పచ్చనీయతో ఠితే ఆహారపచ్చయం అనులోమతో యోజేత్వా యథా పఞ్హో లబ్భతీతి అత్థో. తేసూతి ఆహారిన్ద్రియేసు. ద్విధా భిన్నాని పచ్చనీయతో అనులోమతో చ యోజేతబ్బభావేన.

పచ్చనీయానులోమవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కుసలత్తికవణ్ణనా నిట్ఠితా.