పుచ్ఛావారో

౧. పచ్చయానులోమవణ్ణనా

ఏకేకం తికం దుకఞ్చాతి కుసలత్తికాదీసు బావీసతియా తికేసు హేతుదుకాదీసు సతం దుకేసు ఏకేకం తికం దుకఞ్చ. న తికదుకన్తి తుల్యయోగీనం న తికదుకన్తి అత్థో. తికవిసిట్ఠం పన దుకం, దుకవిసిట్ఠఞ్చ తికం, తికవిసిట్ఠతికదుకవిసిట్ఠదుకేసు వియ నిస్సాయ ఉపరి దేసనా పవత్తా ఏవాతి.

యే కుసలాదిధమ్మే పటిచ్చాతి వుత్తా ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి హేతుపచ్చయా’’తిఆదీసు, తే కుసలాదిధమ్మా పటిచ్చత్థం ఫరన్తా హేతుఆదిపచ్చయట్ఠం సాధేన్తా కుసలాదిపచ్చయా చేవాతి అత్థో. తేనేవాహాతి యస్మా పచ్చయధమ్మానం పచ్చయుప్పన్నేసు పటిచ్చత్థఫరణం ఉభయేసం తేసం సహభావే సతి, నాఞ్ఞథా. తేనేవ కారణేనాహ ‘‘తే చ ఖో సహజాతావా’’తి. తేతి హేతుఆదిపచ్చయా. తేసు హి హేతుసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయాదయో సహజాతా, అనన్తరసమనన్తరాదయో అసహజాతా పచ్చయా హోన్తీతి. ఏతేహి ద్వీహి వారేహి ఇతరేతరత్థబోధనవసేన పవత్తాయ దేసనాయ కిం సాధితం హోతీతి ఆహ ‘‘ఏవఞ్చ నిరుత్తికోసల్లం జనితం హోతీ’’తి.

తే తే పఞ్హే ఉద్ధరిత్వాతి ‘‘సియా కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదయో యే యే పఞ్హా విస్సజ్జనం లభన్తి, తే తే పఞ్హే ఉద్ధరిత్వా. పమాదలేఖా ఏసాతి ఇదం ‘‘కుసలో హేతు హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మాన’’న్తి లిఖితం సన్ధాయ వుత్తం. పటిచ్చసహజాతవారేసు సహజాతపచ్చయో, పచ్చయనిస్సయవారేసు నిస్సయపచ్చయో, సంసట్ఠసమ్పయుత్తవారేసు సమ్పయుత్తపచ్చయో ఏకన్తికోతి కత్వా వుత్తోతి ఆహ ‘‘పురిమవారేసు…పే… నియమేత్వా’’తి. తత్థాతి తేసు పురిమవారేసు ఛసు. న విఞ్ఞాయన్తి సరూపతో అనుద్ధటత్తా. ఏవమాదీహి పఞ్హేహి. హేతాదిపచ్చయపచ్చయుప్పన్నేసూతి హేతుఆదీసు పచ్చయధమ్మేసు సమ్పయుత్తక్ఖన్ధాదిభేదేసు తేసం పచ్చయుప్పన్నేసు. నిద్ధారణే చేతం భుమ్మం. హేతాదిపచ్చయానం నిచ్ఛయాభావతోతి ‘‘ఇమే నామ తే హేతుఆదయో పచ్చయధమ్మా’’తి నిచ్ఛయాభావతో సరూపతో అనిద్ధారితత్తా. యథా హి నామ నానాజటాజటితం గుమ్బన్తరగతఞ్చ తంసదిసం సరూపతో అదిస్సమానం ఇదం తన్తి న వినిచ్ఛినీయతి, ఏవం ఞాతుం ఇచ్ఛితోపి అత్థో సరూపతో అనిద్ధారితో నిజ్జటో నిగుమ్బో చ నామ న హోతి నిచ్ఛయాభావతో, సరూపతో పన తస్మిం నిద్ధారితే తబ్బిసయస్స నిచ్ఛయస్స వసేన పుగ్గలస్స అసమ్బుద్ధభావాప్పత్తియా సో పఞ్హో నిజ్జటో నిగుమ్బో చ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘నిచ్ఛయాభావతో తే పఞ్హా నిజ్జటా నిగుమ్బా చ కత్వా న విభత్తా’’తి, ‘‘న కోచి పుచ్ఛాసఙ్గహితో…పే… విభత్తా’’తి చ. తన్తి పఞ్హావిస్సజ్జనం సన్ధాయ నిజ్జటతా న వుత్తా, అథ ఖో నిచ్ఛయుప్పాదనన్తి అధిప్పాయో.

ఠపనం నామ ఇధ వినేయ్యసన్తానే పతిట్ఠపనం, తం పన తస్స అత్థస్స దీపనం జోతనన్తి ఆహ ‘‘పకాసితత్తా’’తి. పకారేహీతి హేతుఆదిపచ్చయప్పకారేహి, కుసలాదిపచ్చయపచ్చయుప్పన్నప్పకారేహి వా.

౨౫-౩౪. పరికప్పనం విదహనన్తి కత్వా ఆహ ‘‘పరికప్పపుచ్ఛాతి విధిపుచ్ఛా’’తి. సియాతి భవేయ్యాతి అత్థో. ఏసో విధి కిం అత్థీతి ఏతేన ‘‘సియా’’తి విధిమ్హి కిరియాపదం. పుచ్ఛా పన వాక్యత్థసిద్ధా వేదితబ్బా. తమేవ హి వాక్యత్థసిద్ధం పుచ్ఛం దస్సేతుం అట్ఠకథాయమ్పి ‘‘కిం సో కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ సియా’’తి వుత్తం. సంపుచ్ఛనం పరికప్పపుచ్ఛాతి తస్మిం పక్ఖే హి కిరియాయ పదేనేవ పుచ్ఛా విభావీయతీతి వుత్తం హోతీతి. ‘‘సియా కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్య హేతుపచ్చయా’’తి ఏత్థ ‘‘కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ హేతుపచ్చయా’’తి ఉభయమిదం పచ్చయవచనం, ‘‘కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి పచ్చయుప్పన్నవచనం. తేసు పచ్చయధమ్మస్స పచ్చయభావే విభావితే పచ్చయుప్పన్నస్స ఉప్పత్తి అత్థతో విభావితాయేవ హోతీతి పచ్చయధమ్మోవ పుచ్ఛితబ్బో. తత్థ చ పచ్చయధమ్మవిసిట్ఠో పటిచ్చత్థో వా పుచ్ఛితబ్బో సియా పచ్చయవిసిట్ఠో వాతి దువిధా పుచ్ఛితబ్బాయేవ అత్థవికప్పా అట్ఠకథాయం వుత్తా. తేసు పఠమస్మిం పుచ్ఛా సదోసాతి దస్సేన్తో ‘‘యో కుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జేయ్యా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బపుచ్ఛానం పవత్తితోతి కుసలమూలాదీనం సత్తసత్తపుచ్ఛానం పవత్తనతో, ఉప్పజ్జమానం కుసలం. తేహి పచ్చయేహీతి పచ్ఛాజాతవిపాకపచ్చయేహి ఉప్పత్తి అనుఞ్ఞాతాతి ఆపజ్జతి, న చ తం యుత్తన్తి అధిప్పాయో. తంతంపచ్చయాతి తతో తతో యోనిసోమనసికారాదిపచ్చయతో. భవనమత్థితా ఏత్థ న చ పుచ్ఛితాతి ‘‘కిం సియా’’తి వుత్తయోజనాయ దోసమాహ. ఏవఞ్చ కత్వాతి ఉప్పత్తియా ఏవ పుచ్ఛితత్తా.

తత్థాతి ‘‘అథ వా’’తిఆదినా వుత్తే అత్థన్తరే. ఉప్పజ్జేయ్యాతి ఉప్పత్తిం అనుజానిత్వాతి ‘‘ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి ఏత్థ వుత్తం కుసలపచ్చయం ఉప్పత్తిం అనుజానిత్వా. తస్సాతి ఉప్పత్తియా. భవనపుచ్ఛనన్తి హేతుపచ్చయా భవనపుచ్ఛనం న యుత్తన్తి సమ్బన్ధో. పున తస్సాతి హేతుపచ్చయా ఉప్పత్తియా. భవనపుచ్ఛనన్తి కేవలం భవనపుచ్ఛనం. తస్మాతి యస్మా వుత్తనయేన ఉభయత్థాపి ఉప్పత్తిఅనుజాననముఖేన భవనపుచ్ఛనం అయుత్తం, తస్మా. అనుజాననఞ్చ అట్ఠకథాయం వుత్తే అత్థవికప్పద్వయే అత్థతో ఆపన్నం, తం అననుజానన్తో ఆహ ‘‘అననుజానిత్వావా’’తిఆది. సంపుచ్ఛనమేవాతి ఇమినా సంపుచ్ఛనే ‘‘ఉప్పజ్జేయ్యా’’తి ఇదం కిరియాపదన్తి దస్సేతి. యది ఏవం ‘‘సియా’’తి ఇదం కథన్తి ఆహ ‘‘సియాతి…పే… పుచ్ఛతీ’’తి. అయం నయోతి ‘‘సియా’’తిఆదినా అనన్తరవుత్తో అత్థనయో. న విఞ్ఞాయతి అనామట్ఠవిసేసత్తా. ద్వేపి పుచ్ఛాతి సమ్భవనపుచ్ఛా తబ్బిసేసపుచ్ఛా చాతి దువిధాపి పుచ్ఛా ఏకాయేవ పుచ్ఛా సంపుచ్ఛనభావతో ఏకాధికరణభావతో చ.

గమనుస్సుక్కవచనన్తి గమనస్స ఉస్సుక్కవచనం. గమనకిరియాయ యథా అత్తనో కత్తా ఉపరి కత్తబ్బకిరియాయ యోగ్యరూపో హోతి, ఏవమేవ ఠానం గమనుస్సుక్కనం తస్స బోధనం వచనం. ఏవంభూతా చ కిరియా యస్మా అత్థతో కిరియన్తరాపేక్ఖా నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘గమనస్స…పే… అత్థో’’తి. కథం పనేతస్మిం సహజాతపచ్చయపట్ఠానే పటిచ్చవారే పటిచ్చసద్దస్స పచ్ఛిమకాలకిరియాపేక్ఖతాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘యదిపీ’’తిఆది. తేనేతం దస్సేతి ‘‘అసతిపి పటిఅయనుప్పజ్జనానం కాలభేదే అఞ్ఞత్ర హేతుఫలేసు దిస్సమానం పురిమపచ్ఛిమకాలతం హేతుఫలతాసామఞ్ఞతో ఇధాపి సమారోపేత్వా రుళ్హీవసేన పురిమపచ్ఛిమకాలవోహారో కతో’’తి. తేనాహ ‘‘గహణప్పవత్తిఆకారవసేన…పే… దట్ఠబ్బో’’తి. తత్థ అత్తపటిలాభో ఉప్పాదోతి అత్థో.

గమనన్తి ‘‘పటిచ్చా’’తి ఏత్థ లబ్భమానం అయనకిరియం పరియాయన్తరేనాహ. సా పనత్థతో పవత్తి, పవత్తి చ ధమ్మానం యథాపచ్చయం ఉప్పత్తియేవ. సభావధమ్మానఞ్హి ఉప్పత్తియం లోకే సబ్బో కిరియాకారకవోహారో, తస్మా ‘‘పటిచ్చా’’తి ఏత్థ లబ్భమానం యం పటిఅయనం పటిగమనం అత్థతో పటిఉప్పజ్జమానం, తఞ్చ గచ్ఛన్తాదిఅపేక్ఖాయ హోతీతి ఆహ ‘‘గచ్ఛన్తస్స పటిగమనం, ఉప్పజ్జన్తస్స పటిఉప్పజ్జన’’న్తి. తయిదం గమనపటిగమనం, ఉప్పజ్జనపటిఉప్పజ్జనం సమానకిరియా. కథం? యస్మా పటికరణం పటిసద్దత్థో. తస్మాతి యస్మా సహజాతపచ్చయభూతస్స ఉప్పజ్జన్తస్స పటిఉప్పజ్జనం ‘‘పటిచ్చ ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏత్థ అత్థో, తస్మా. తదాయత్తుప్పత్తియాతి సహయోగే కరణవచనం, కరణత్థే, హేతుత్థే వా, తస్మిం ఉప్పజ్జమానే కుసలధమ్మే ఆయత్తాయ పటిబద్ధాయ ఉప్పత్తియా సహేవ పటిగన్త్వాతి అత్థో. తేన పటిఅయనత్తలాభానం సమానకాలతం దస్సేతి. తేనేవాహ ‘‘సహజాతపచ్చయం కత్వాతి వుత్తం హోతీ’’తిఆది. నను చ సమానకాలకిరియాయం ఈదిసో సద్దప్పయోగో నత్థి, పురిమకాలకిరియాయమేవ చ అత్థీతి? నాయమేకన్తో సమానకాలకిరియాయమ్పి కేహిచి ఇచ్ఛితత్తా. తథా హి –

‘‘నిహన్త్వా తిమిరం లోకే, ఉదితో సతరంసమి;

లోకేకచక్ఖుభూతోయ-మత్థమేతి దివాకరో.

‘‘సిరీవిలాసరూపేన, సబ్బసోభావిభావినా;

ఓభాసేత్వాదితో బుద్ధో, సతరంసి యథా పరో’’తి. –

చ పయోగా దిస్సన్తి.

౩౫-౩౮. తాసూతి దుకమూలకనయే హేతారమ్మణదుకే ఏకూనపఞ్ఞాసపుచ్ఛా, తాసు. హేతారమ్మణదుకేతి ‘‘హేతుపచ్చయా ఆరమ్మణపచ్చయా’’తి ఏవం హేతుపచ్చయఆరమ్మణపచ్చయానం వసేన ఆగతే పచ్చయదుకే. ద్విన్నం పుచ్ఛానం దస్సితత్తాతి యస్మిం వాచనామగ్గే కుసలపదమూలా కుసలపదావసానా, కుసలాదిపదత్తయమూలా కుసలాదిపదత్తయావసానా చ ఏకూనపఞ్ఞాసాయ పుచ్ఛానం ఆదిపరియోసానభూతా ద్వే ఏవ పుచ్ఛా దస్సితా, తం సన్ధాయ వుత్తం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం పణ్ణత్తివారే పుచ్ఛానం వుత్తో న పచ్చయానన్తి అత్థో. పుచ్ఛాయ హి వసేన హేతుపచ్చయే హేతుపచ్చయసఙ్ఖాతం ఏకమూలం ఏతస్సాతి ఏకమూలకో, నయసద్దాపేక్ఖాయ చాయం పుల్లిఙ్గనిద్దేసో. ఏవం ఆరమ్మణపచ్చయమూలకాదీసు. తథా హేతుఆరమ్మణపచ్చయసఙ్ఖాతాని ద్వే మూలాని ఏతస్సాతి ద్విమూలకోతిఆదినా యోజేతబ్బా. పచ్చయానం పన వుచ్చమానే పఠమనయస్స ఏకమూలకతా న సియా. న హి తత్థ పచ్చయన్తరం అత్థి, యం మూలభావేన వత్తబ్బం సియా. తేనాహ ‘‘పచ్చయానం పన వసేనా’’తిఆది. హేతారమ్మణదుకాదీనన్తి అవయవే సామివచనం, అధిపతిఆదీనన్తి సమ్బన్ధో. తతో పరం మూలస్స అభావతో సబ్బమూలకం అనవసేసానం పచ్చయానం మూలభావేన గహితత్తా. న హి మూలవన్తభావేన గహితా పచ్చయా మూలభావేన గయ్హన్తి. పచ్చయగమనం పాళిగమనన్తి విఞ్ఞాయతి అభిధేయ్యానురూపం లిఙ్గవచనాదీతి కత్వా. ఇధాతి అనులోమే. చ-సద్దో ఉపచయత్థో. సో తేవీసతిమూలస్స సబ్బమూలభావం ఉపచయేన వుచ్చమానం జోతేతి.

౩౯-౪౦. ఏవం సతీతి ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయా హేతుపచ్చయా’’తి ఆరభిత్వా ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయా అవిగతపచ్చయా, ఆరమ్మణపచ్చయా హేతుపచ్చయా’’తి ఏవం వాచనామగ్గే సతి. చక్కబన్ధనవసేన పాళిగతి ఆపజ్జతు, కో దోసోతి కదాచి వదేయ్యాతి ఆహ ‘‘హేట్ఠిమసోధనవసేన చ ఇధ అభిధమ్మే పాళి గతా’’తి. తథా హి ఖన్ధవిభఙ్గాదీసుపి పాళి హేట్ఠిమసోధనవసేన పవత్తా. గణనచారేన తమత్థం సాధేతుం ‘‘ఏవఞ్చ కత్వా’’తిఆది వుత్తం. ఆరమ్మణాదీసూతి ఆరమ్మణమూలకాదీసు నయేసు. తస్మిం తస్మిన్తి తస్మిం తస్మిం ఆరమ్మణాదిపచ్చయే. సుద్ధికతోతి సుద్ధికనయతో. తస్మాతి ఆరమ్మణమూలకాదీసు సుద్ధికనయస్స అలబ్భమానత్తా. ఏకమూలకనయో దట్ఠబ్బో ఆరమ్మణమూలకేతి అధిప్పాయో. ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయా…పే… అవిగతపచ్చయాతి వా’’తిఆది తాదిసం వాచనామగ్గం సన్ధాయ వుత్తం. యత్థ ‘‘ఆరమ్మణపచ్చయా హేతుపచ్చయా, ఆరమ్మణపచ్చయా అధిపతిపచ్చయా, ఆరమ్మణపచ్చయా…పే… అవిగతపచ్చయా’’తి ఏవం ఆరమ్మణమూలకే అనన్తరపచ్చయమూలభూతా ఆరమ్మణపచ్చయపరియోసానమేవ ఏకమూలకం దస్సేత్వా ఉపరి అవసిట్ఠఏకమూలకతో పట్ఠాయ యావ సబ్బమూలకే విగతపచ్చయా, తావ సంఖిపిత్వా అవిగతపచ్చయోవ దస్సితో. తేనాహ ‘‘ఏకమూలకేసూ’’తిఆది. ఇతో పరేసుపి ఏదిసేసు ఠానేసు ఏసేవ నయో. మూలమేవ దస్సేత్వాతి అధిపతిమూలకే ఏకమూలకస్స ఆదిమేవ దస్సేత్వా. న సుద్ధికదస్సనన్తి న సుద్ధికనయదస్సనం. ‘‘సుద్ధికనయో హి విసేసాభావతో ఆరమ్మణమూలకాదీసు న లబ్భతీ’’తి హి వుత్తం. నాపి సబ్బమూలకే కతిపయపచ్చయదస్సనం ఉపరి సబ్బమూలకే ఏకమూలకస్స ఆగతత్తా.

౪౧. ఏకస్మిఞ్చాతి అవిగతమూలకాదికే చ నయే. సఙ్ఖేపన్తరగతోతి సఙ్ఖేపస్స సఙ్ఖిపితస్స అబ్భన్తరగతో, సఙ్ఖిపితబ్బోతి అత్థో. మజ్ఝిమానం దస్సనన్తి మజ్ఝిమానం నయతో దస్సనం, అఞ్ఞథా సఙ్ఖేపో ఏవ న సియా. గతిదస్సనన్తి అన్తదస్సనం అకత్వా పాళిగతియా దస్సనం, తఞ్చ ఆదితో పట్ఠాయ కతిపయదస్సనమేవ. తేన విగతపచ్చయుద్ధారణేన ఓసానచతుక్కం దస్సేతి అవిగతమూలకే విగతపచ్చయస్స ఓసానభావతో. సబ్బమూలకస్స అవసానేన ‘‘విగతపచ్చయా’’తి పదేన.

యథా హేతుఆదీనం పచ్చయానం ఉద్దేసానుపుబ్బియా దుకతికాదియోజనా కతా, ఏవం తత్థ ఆరమ్మణాదిపచ్చయే లఙ్ఘిత్వాపి సక్కా యోజనం కాతుం, తథా కస్మా న కతా? యదిపి అనవసేసతో పచ్చయానం మూలభావేన గహితత్తా కేసఞ్చి కేహిచి యోజనే అత్థవిసేసో నత్థి, ఆరమ్మణమూలకాదీసు పన ఆరమ్మణాధిపతిదుకాదీనం హేతుమూలకే చ హేతుఅధిపతిఅనన్తరతికాదీనం తంతంఅవసిట్ఠపచ్చయేహి యోజనాయ అత్థేవ విసేసో, ఏవం సన్తేపి యస్మా ఉప్పటిపాటియా యోజనా న సుఖగ్గహణా, సక్కా చ ఞాణుత్తరేన పుగ్గలేన యథాదస్సితేన నయేన యోజితున్తి ఉప్పటిపాటియా పచ్చయే అగ్గహేత్వా పటిపాటియావ తే యోజేత్వా దస్సితాతి ఇమమత్థమాహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆదినా.

తఞ్చ గమనం యుత్తన్తి యం సబ్బేహి తికేహి ఏకేకస్స దుకస్స యోజనావసేన పాళిగమనం, తం యుత్తం తికేసు దుకానం పక్ఖేపభావతో. తత్థాతి దుకేసు. ఏకేకస్మిన్తి ఏకేకస్మిం దుకతికే. నయాతి అనులోమనయాదయో వారే వారే చత్తారో నయా, పుచ్ఛా పన సత్తవీసతి. యది ఏవం కస్మా హేతుదుకేన సమానాతి? తం తికపదేసు పచ్చేకం హేతుదుకస్స లబ్భమానస్స హేతుదుకభావసామఞ్ఞతో వుత్తం.

వుత్తనయేనాతి ‘‘న హీ’’తిఆదినా దుకతికే వుత్తనయేన. తత్థ హి న దుకస్స యోజనా అత్థి, అథ ఖో దుకానం ఏకేకేన పదేన తికస్స యోజనా. తేనాహ ‘‘ఏకేకో తికో దుకసతేన యోజితో’’తి. ఏకేకస్మిన్తి ఏకేకస్మిం తికదుకే.

తికాదయో ఛ నయాతి ‘‘తికఞ్చ పట్ఠానవర’’న్తిఆదినా గాథాయం వుత్తా తికపట్ఠానాదయో ఛ నయా. సత్తవిధమ్పీతి వారభేదేన సత్తధా భిన్దిత్వా వుత్తమ్పి. అనులోమన్తి పచ్చయానులోమం అనులోమభావసామఞ్ఞేన సహ గహేత్వా. తథా చతుబ్బిధమ్పి తికపట్ఠానం తికపట్ఠానతాసామఞ్ఞేన, దుకపట్ఠానాదీని చ చత్తారి చత్తారి తంసామఞ్ఞేన సహ గహేత్వా. ఇమమత్థం గహేత్వా ‘‘తికఞ్చ పట్ఠానవర’’న్తి గాథాయ అధిప్పాయవిభావనవసేన ‘‘అనులోమమ్హీ’’తిఆదినా వుత్తం ఇమమత్థం గహేత్వా. సత్తప్పభేదేతి పటిచ్చవారాదివసేన సత్తప్పభేదే. ఛపి ఏతే తికాదిభేదేన చతుచతుప్పభేదా ధమ్మానులోమాదివసేన ఛ ఉద్ధరితబ్బాతి ఇదం దస్సేతీతి యోజనా. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – ధమ్మానులోమాదివిభాగభిన్నాపి తికాదిభావసామఞ్ఞేన ఏకజ్ఝం కత్వా వుత్తా తికపట్ఠానాదిసఙ్ఖాతా తికాదయో ఛ ధమ్మనయా పటిచ్చవారాదివసేన విభజియమానా తత్థ తత్థ నిద్ధారియమానే అనులోమతాసామఞ్ఞేన అనులోమన్తి ఏకతో గహితే పచ్చయానులోమే సుట్ఠు అతివియ గమ్భీరాతి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఇధ పన అయం గాథా తస్మిం ధమ్మానులోమే పచ్చయానులోమం సన్ధాయ వుత్తా’’తి ధమ్మానులోమో పచ్చయానులోమస్స విసేసనభావేన నియమేత్వా వుత్తో. ఏస నయో పచ్చనీయగాథాదీసుపి. తికపట్ఠానస్స దుకపట్ఠానస్స చ పుబ్బే అత్థో వుత్తోతి ఆహ ‘‘దుకతికపట్ఠానాదీసూ’’తి. తికేహి పట్ఠానన్తి తికేహి నానప్పకారతో పచ్చయవిభావనం, తికేహి వా ఞాణస్స పవత్తనట్ఠానం. దుకసమ్బన్ధి తికపట్ఠానం, దుకవిసిట్ఠానం వా తికానం పట్ఠానం దుకతికపట్ఠానన్తి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘దుకాన’’న్తిఆదిమాహ. దుకాదివిసేసితస్సాతి దుకాదిపదవిసేసితస్స దుకాదిభావో దట్ఠబ్బో ‘‘హేతుం కుసలం ధమ్మం పటిచ్చ, నహేతుం కుసలం ధమ్మం పటిచ్చా’’తిఆదివచనతో.

పచ్చయానులోమవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. పచ్చయపచ్చనీయవణ్ణనా

౪౨-౪౪. యావాతి పాళిపదస్స అత్థవచనం యత్తకోతి ఆహ ‘‘పభేదో’’తి. అత్థి తేవీసతిమూలకస్సాతి అత్థో. తావ తత్తకం పభేదం. తత్థాతి అనులోమే ఆగతన్తి అత్థో. నయదస్సనవసేన దస్సితం, కిన్తి? ఏకేకస్స పదస్స విత్థారం దస్సేతి. అవసేసస్స పచ్చయస్స మూలవన్తభావేన గహితస్స.

పచ్చయపచ్చనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. అనులోమపచ్చనీయవణ్ణనా

౪౫-౪౮. పున తత్థాతి అనులోమే. పచ్చయపదానీతి పచ్చయా ఏవ పదాని పచ్చయపదాని. ఇధాతి అనులోమపచ్చనీయే. సుద్ధికపచ్చయానన్తి పచ్చయన్తరేన అవోమిస్సానం పచ్చయానం, అనులోమపచ్చనీయదేసనం వక్ఖమానం సన్ధాయాతి అత్థో.

అనులోమపచ్చనీయవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పుచ్ఛావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧. కుసలత్తికం