౨౨-౨౩-౨౪. నత్థివిగతఅవిగతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా

౨౨-౨౩. ఏత్థాతి నత్థిపచ్చయే. నానన్తి నానత్తం. ఏతేనాతి అనన్తరపచ్చయతో నత్థిపచ్చయస్స విసేసమత్తదీపనేన ‘‘పచ్చయలక్ఖణమేవ హేత్థ నాన’’న్తి ఇమినా వచనేన. అత్థోతి ధమ్మో. బ్యఞ్జనసఙ్గహితేతి ‘‘నత్థిపచ్చయో విగతపచ్చయో’’తి ఏవమాదిబ్యఞ్జనేన సఙ్గహితే. పచ్చయలక్ఖణమత్తేతి ఏత్థ పవత్తిఓకాసదానేన ఉపకారకా అరూపధమ్మా, విగతభావేన ఉపకారకాతి ఏవమాదికే పచ్చయానం లక్ఖణమత్తే.

నత్థివిగతఅవిగతపచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పచ్చయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పచ్చయనిద్దేసపకిణ్ణకవినిచ్ఛయకథావణ్ణనా

ఆదిమపాఠోతి పురిమపాఠో. తథా చ సతీతి దోసస్సపి సత్తరసహి పచ్చయేహి పచ్చయభావే సతి. అధిపతిపచ్చయభావోపిస్స అనుఞ్ఞాతో హోతీతి ఆహ ‘‘దోసస్సపి గరుకరణం పాళియం వత్తబ్బం సియా’’తి. ‘‘సేసాన’’న్తి వచనేనేవ నివారితోతి కదాచి ఆసఙ్కేయ్యాతి తంనివత్తనత్థమాహ ‘‘న చ సేసాన’’న్తిఆది. పురేజాతాదీహీతి పురేజాతకమ్మాహారఝానిన్ద్రియమగ్గవిపాకపచ్చయేహి. తన్నివారణత్థన్తి తస్స యథావుత్తదోసస్స నివారణత్థం. విసుఞ్చ అగ్గహేత్వాతి లోభమోహా విపాకపచ్చయాపి న హోన్తి, తథా దోసోతి ఏవం విసుఞ్చ అగ్గహేత్వా. ఫోట్ఠబ్బాయతనం కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణాదిపచ్చయో హోన్తంయేవ పథవీఆదిసభావత్తా అత్తనా సహజాతానం సహజాతాదిపచ్చయా హోన్తియేవాతి వుత్తం ‘‘ఫోట్ఠబ్బాయతనస్స సహజాతాదిపచ్చయభావం దస్సేతీ’’తి. ‘‘సబ్బధమ్మాన’’న్తి ‘‘సబ్బే ధమ్మా మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏత్థ వుత్తే సబ్బధమ్మే సన్ధాయాహ ‘‘సబ్బధమ్మానం యథాయోగం హేతాదిపచ్చయభావం దస్సేతీ’’తి. న హి ఏతం…పే… భావదస్సనం, అథ ఖో ఏకధమ్మస్స అనేకపచ్చయభావదస్సనం, తస్మా ‘‘ఏతేన ఫోట్ఠబ్బాయతనస్సా’’తిఆది వుత్తన్తి అధిప్పాయో. రూపాదీనన్తి రూపాయతనాదీనం.

భేదాతి విసేసా. భేదం అనామసిత్వాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుఆదివిసేసం అగ్గహేత్వా. తే ఏవాతి యథావుత్తవిసేసానం సామఞ్ఞభూతే ఖన్ధే ఏవ. యం సన్ధాయ ‘‘ఏవం న సక్కా వత్తు’’న్తి వుత్తం, తం విభావేతుం ‘‘న హీ’’తిఆది వుత్తం. పట్ఠానసంవణ్ణనా హేసాతి ఏతేన సుత్తే వుత్తపరియాయమగ్గభావేనేత్థ న సక్కా మిచ్ఛావాచాదీనం మగ్గపచ్చయం వత్తున్తి దస్సేతి. సేసపచ్చయభావోతి మగ్గపచ్చయం ఠపేత్వా యథావుత్తేహి సేసేహి అట్ఠారసహి పచ్చయేహి పచ్చయభావో. అధిపతిపచ్చయో న హోతీతి ఆరమ్మణాధిపతిపచ్చయో న హోతి. తన్తి విచికిచ్ఛం. తత్థాతి యథావుత్తేసు అహిరికాదీసు.

దసధా పచ్చయా హోన్తి, పున తథా హదయవత్థున్తి ఇదం అత్థమత్తవచనం. పాఠో పన ‘‘హదయవత్థు తేసఞ్చేవ విప్పయుత్తస్స చ వసేన దసధా పచ్చయో హోతీ’’తి వేదితబ్బో. రూపసద్దగన్ధరసాయతనమత్తమేవాతి ఇదం రూపాదీనం సహజాతపచ్చయతాయ వియ నిస్సయపచ్చయతాయ చ అభావతో, పురేజాతపచ్చయతాయ చ భావతో వుత్తం. ఏతానీతి యథావుత్తాని రూపసద్దగన్ధరసారమ్మణాని. సబ్బాతిక్కన్తపచ్చయాపేక్ఖాతి ‘‘ఏకధమ్మస్స అనేకపచ్చయభావతో’’తి ఏతస్మిం విచారే హేతుఆదిఅతిక్కన్తపచ్చయాపేక్ఖా ఏతేసం రూపాదీనం అపుబ్బతా నత్థి, అథ ఖో ఆరమ్మణఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయపచ్చయాపేక్ఖా. న హి రూపాదీని హేతుసహజాతాధిపతిఆదివసేన పచ్చయా హోన్తీతి. తస్సాతి రూపజీవితిన్ద్రియస్స పురేజాతపచ్చయభావతో అపుబ్బతా, తస్మా తం ఏకూనవీసతివిధో పచ్చయో హోతీతి వుత్తం హోతి. సత్తధా పచ్చయభావో యోజేతబ్బో, న హి ఓజా పురేజాతపచ్చయో న హోతీతి.

అత్థోతి వా హేతుఆదిధమ్మానం సభావో వేదితబ్బో. సో హి అత్తనో పచ్చయుప్పన్నేహి అరణీయతో ఉపగన్తబ్బతో, ఞాణేన వా ఞాతబ్బతో ‘‘అత్థో’’తి వుచ్చతి. ఆకారోతి తస్సేవ పవత్తిఆకారో, యేన అత్తనో పచ్చయుప్పన్నానం పచ్చయభావం ఉపగచ్ఛతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తం పన విప్పయుత్తం. ‘‘సత్తహాకారేహీ’’తి పఠానస్స కారణమాహ ‘‘ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదో హీ’’తిఆదినా.

యం కమ్మపచ్చయో…పే… దట్ఠబ్బం ఆసేవనకమ్మపచ్చయానం పచ్చయుప్పన్నస్స అనన్తరట్ఠానతాయ. సహజాతమ్పి హి అనన్తరమేవాతి. కోచి పనేత్థాతి ఏత్థ ఏతస్మిం పకతూపనిస్సయసముదాయే కోచి తదేకదేసభూతో కమ్మసభావో పకతూపనిస్సయోతి అత్థో. తత్థాతి ‘‘యదిదం ఆరమ్మణపురేజాతే పనేత్థ ఇన్ద్రియవిప్పయుత్తపచ్చయతా న లబ్భతీ’’తి వుత్తం, తస్మిం, తస్మిం వా ఆరమ్మణపురేజాతగ్గహణే. వత్థుస్స విప్పయుత్తపచ్చయతా లబ్భతీతి న వత్తబ్బా. న హి ఆరమ్మణభూతం వత్థు విప్పయుత్తపచ్చయో హోతి, అథ ఖో నిస్సయభూతమేవాతి. ఇతో ఉత్తరీతి ఏత్థ ‘‘ఇతో’’తి ఇదం పచ్చామసనం పురేజాతం వా సన్ధాయ ఆరమ్మణపురేజాతం వా. తత్థ పఠమనయం అపేక్ఖిత్వా వుత్తం ‘‘పురేజాతతో పరతోపీ’’తి. తేన కమ్మాదిపచ్చయేసుపి వక్ఖమానేసు లబ్భమానాలబ్భమానం వేదితబ్బన్తి వుత్తం హోతి. దుతియం పన నయం అనపేక్ఖిత్వా అట్ఠకథాయం ఆగతవసేన వుత్తం ‘‘ఇతో వా ఇన్ద్రియవిప్పయుత్తతో’’తి, అత్తనా వుత్తనయేన పన ‘‘నిస్సయిన్ద్రియవిప్పయుత్తతో వా’’తి. తత్థ వత్తబ్బం సయమేవాహ ‘‘ఆరమ్మణాధిపతీ’’తిఆది. కమ్మాదీసు లబ్భమానాలబ్భమానం న వక్ఖతి ‘‘ఇతో ఉత్తరీ’’తిఆదినా పగేవ అతిదేసస్స కతత్తా, తస్మా పురిమోయేవ పురేజాతతోపీతి వుత్తఅత్థోయేవ అధిప్పేతో.

‘‘మగ్గపచ్చయతం అవిజహన్తోవా’’తి ఇమినా చ మగ్గపచ్చయో వుత్తోతి ‘‘మగ్గవజ్జానం నవన్న’’న్తి వుత్తం పచ్ఛిమపాఠే, పురిమపాఠే పన ‘‘మగ్గపచ్చయతం అవిజహన్తోవా’’తి వుత్తత్తా ఏవ మగ్గపచ్చయేన సద్ధిం సహజాతాదిపచ్చయా గహేతబ్బాతి ‘‘దసన్న’’న్తి వుత్తం. తత్థ పచ్ఛిమపాఠే ‘‘ఏకాదసహాకారేహీ’’తి వత్తబ్బం, పురిమపాఠే ‘‘ద్వాదసహీ’’తి.

సమనన్తరనిరుద్ధతాయ ఆరమ్మణభావేన చాతి విజ్జమానమ్పి విసేసమనామసిత్వా కేవలం సమనన్తరనిరుద్ధతాయ ఆరమ్మణభావేన, న చ సమనన్తరనిరుద్ధతాఆరమ్మణభావసామఞ్ఞేనాతి అత్థో. ‘‘ఇమినా ఉపాయేనా’’తి పచ్చయసభాగతాదస్సనేన పచ్చయవిసభాగతాదస్సనేన చ వుత్తం పదద్వయం ఏకజ్ఝం కత్వా పదుద్ధారో కతోతి దస్సేన్తో ‘‘హేతుఆదీనం సహజాతానం…పే… యోజేతబ్బా’’తి ఆహ. హేతుఆరమ్మణాదీనం సహజాతాసహజాతభావేన అఞ్ఞమఞ్ఞవిసభాగతాతి యోజనా. ఏవమాదినాతి ఆది-సద్దేన పురేజాతానం చక్ఖాదీనం రూపాదీనఞ్చ పురేజాతభావేన సభాగతా, పవత్తియం వత్థుఖన్ధాదీనం పురేజాతపచ్ఛాజాతానం పురేజాతపచ్ఛాజాతభావేన విసభాగతాతి ఏవమాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. హేతునహేతుఆదిభావతోపి చేత్థ యుగళకతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో. హేతుపచ్చయో హి హేతుభావేన పచ్చయో, ఇతరే తదఞ్ఞభావేన. ఏవమితరేసుపి యథారహం యుగళకతో వేదితబ్బో.

ఉభయప్పధానతాతి జననోపత్థమ్భనప్పధానతా. ఠానన్తి పదస్స అత్థవచనం కారణభావోతి వినాపి భావపచ్చయం భావపచ్చయస్స అత్థో ఞాయతీతి. ఉపనిస్సయం భిన్దన్తేనాతి అనన్తరూపనిస్సయపకతూపనిస్సయవిభాగేన విభజన్తేన. తయోపి ఉపనిస్సయా వత్తబ్బా ఉపనిస్సయవిభాగభావతో. ఉపనిస్సయగ్గహణమేవ కాతబ్బం సామఞ్ఞరూపేన. తత్థాతి ఏవమవట్ఠితే అనన్తరూపనిస్సయపకతూపనిస్సయోతి భిన్దనం విభాగకరణం యది పకతూపనిస్సయస్స రూపానం పచ్చయత్తాభావదస్సనత్థం, నను ఆరమ్మణూపనిస్సయఅనన్తరూపనిస్సయాపి రూపానం పచ్చయా న హోన్తియేవాతి? సచ్చం న హోన్తి, తే పన దస్సితనయాతి తదేకదేసేన ఇతరమ్పి దస్సితమేవ హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఆరమ్మణం…పే… దట్ఠబ్బ’’న్తి ఆహ. తంసమానగతికత్తాతి తేహి అనన్తరాదీహి సమానగతికత్తా అరూపానంయేవ పచ్చయభావతో. తన్తి పురేజాతపచ్చయం. తత్థాతి అనన్తరాదీసు పఠిత్వా.

పచ్చయనిద్దేసపకిణ్ణకవినిచ్ఛయకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.