౩. పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా

౪౩౫-౪౮౨. లోకియఅబ్యాకతేహీతి ఫలధమ్మనిబ్బానవినిముత్తేహి అబ్యాకతేహి. తాని ఉపాదాయాతి తాని లోకియఅబ్యాకతాని ఉపాదాయ. తంసమానగతికానం మనిన్ద్రియాదీనం ‘‘సో వేదనాక్ఖన్ధం పరిజానాతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా (యమ. ౧.ఖన్ధయమక.౨౦౬) వేదనాక్ఖన్ధాదీనం వియ పరిఞ్ఞేయ్యతా వుత్తా. యఞ్హి పరిజానితబ్బం, తదేవ పరిజానాతీతిఆదినా వుత్తం. ఏవమవిపరీతే అత్థే సిద్ధేపి చోదకో ‘‘మిస్సకత్తా’’తి ఏత్థ లబ్భమానం లేసం గహేత్వా చోదేతి ‘‘యది పరిఞ్ఞేయ్యమిస్సకత్తా’’తిఆదినా. తస్సత్థో – యథా ఇధ పరిఞ్ఞేయ్యమిస్సకానం పరిఞ్ఞేయ్యతా వుత్తా, ఏవమఞ్ఞత్థాపి సా తేసం వత్తబ్బా, తథా భావేతబ్బమిస్సకానం భావేతబ్బతాతి. తేనాహ ‘‘కస్మా ధమ్మయమకే’’తిఆది. కుసలాకుసలేసు భావనాపహానాభినివేసో హోతి, యేన వుత్తం ‘‘సో తం అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతీ’’తిఆది. న అబ్యాకతభావన్తి ఏకేన యథా ఫస్సద్వారతో వియ విఞ్ఞాణద్వారతో కుసలాదీనం ఉప్పత్తిపరియాయో, ఏవం వేదనాక్ఖన్ధాదీనం వియ న అబ్యాకతాదీనం పరిఞ్ఞేయ్యతాపరియాయోతి దస్సేతి.

కుసలాకుసలభావేన అగ్గహితాతి సముదయసభావేన అగ్గహితాతి అత్థో. కుసలాకుసలాపీతి కుసలాకుసలభావాపి సమానా. భావేతబ్బపహాతబ్బభావేహి వినాపి హోతి, యో న మగ్గసముదయసచ్చపక్ఖియో. యథా ‘‘అనిచ్చం రూప’’న్తి ఏత్థ ‘‘అనిచ్చమేవ రూపం, న నిచ్చ’’న్తి పటియోగివినివత్తనమేవ ఏవ-కారేన కరీయతి, న తస్స దుక్ఖానత్తతాదయో నివారితా హోన్తి, ఏవం ‘‘పహాతబ్బమేవా’’తి ఏత్థ ఏవ-సద్దేన పటియోగిభూతం అప్పహాతబ్బమేవ నివత్తీయతి, న తతో అఞ్ఞవిసేసాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏతేన పహాతబ్బమేవా’’తిఆది. భావేతబ్బభావో ఏవ తస్స అఞ్ఞిన్ద్రియస్స గహితో ఉక్కంసగతివిజాననతో. ‘‘పరతో లిఖితబ్బం ఉప్పటిపాటియా లిఖిత’’న్తి కస్మా వుత్తం. ద్వే పుగ్గలాతి హి ఆది అనులోమే ఆగతం ఉద్ధటం, చక్ఖున్ద్రియం న పరిజానాతీతిఆది పన పటిలోమే. దోమనస్సిన్ద్రియం న పజహన్తి నామాతి ఇదం ‘‘నో చ దోమనస్సిన్ద్రియం పజహన్తీ’’తి పాళిపదస్స అత్థవచనం. యం పన ‘‘చక్ఖున్ద్రియమూలకం అతిక్కమిత్వా దోమనస్సిన్ద్రియమూలకే ఇదం వుత్త’’న్తి వుత్తం, పటిలోమే ఆగతం సన్ధాయ వుత్తత్తా తం న యుత్తం, న తం అట్ఠకథాచరియా పఠమం ఆగతం పదం లఙ్ఘిత్వా తాదిసస్సేవ పచ్ఛా ఆగతపదస్స అత్థవణ్ణనం కరోన్తి. పదానుక్కమతో ఏవ హి అట్ఠకథాయం అత్థవణ్ణనా ఆరద్ధా, పరియోసాపితా చ, తస్మా అనుపటిపాటియావ లిఖితం, న ఉప్పటిపాటియాతి దట్ఠబ్బం ‘‘ద్వే పుగ్గలా’’తిఆదికస్స అనులోమే ఆగతస్స ఉద్ధటత్తా.

ఏత్థాతి ఏతస్మిం పరిఞ్ఞావారే. ఛ పుగ్గలాతి పుథుజ్జనేన సద్ధిం యావ అనాగామిమగ్గట్ఠా ఛ పుగ్గలా. అభిన్దిత్వా గహితో తత్థ భబ్బాభబ్బానం కిచ్చవిసేసస్స అగ్గహితత్తా. యత్థ పన సతి పుథుజ్జనగ్గహణసామఞ్ఞే భబ్బానం కిచ్చం గహితం, యత్థ చ అభబ్బానం, తత్థ తే ఏవ భిన్దిత్వా వుత్తా హోన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘యే చ పుథుజ్జనా మగ్గం పటిలభిస్సన్తి, యే చ పుథుజ్జనా మగ్గం న పటిలభిస్సన్తీ’’తి చ ఆదిమాహ. అరహాతి అరియో, అయమేవ వా పాఠో. పఠమమగ్గఫలసమఙ్గీతి పురిమమగ్గఫలసమఙ్గీ. ఇతరోతి అరహా. ఏవం పుగ్గలభేదం ఞత్వాతి ఇధ పుథుజ్జనో సో చ అభబ్బోతి గహితో, ఇధ భబ్బో ఇధ అరియా, యే చ పఠమమగ్గఫలసమఙ్గినో యావ అగ్గమగ్గఫలసమఙ్గినోతి ఏవం యథావుత్తం పుగ్గలవిభాగం ఞత్వా. తత్థ తత్థాతి తేసం ద్వే పుథుజ్జనా అట్ఠ అరియాతి ఇమేసం యథావుత్తపుగ్గలానం భేదతో అభేదతో చ గహణవసేన ఆగతే తస్మిం తస్మిం పాఠపదేసే. సన్నిట్ఠానేనాతి సన్నిట్ఠానపదవసేన, నిచ్ఛయవసేనేవ వా. నిద్ధారేత్వాతి నీహరిత్వా. విస్సజ్జనం యోజేతబ్బన్తి విస్సజ్జనవసేన పవత్తపాళియా యథావుత్తఅత్థదస్సనేన సమ్బన్ధతో విభావేతబ్బోతి.

పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇన్ద్రియయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.

యమకపకరణ-అనుటీకా సమత్తా.

నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స