౨. పవత్తివారవణ్ణనా

౧౮౬. అఞ్ఞధమ్మనిస్సయేనాతి ‘‘యో తేసం రూపీనం ధమ్మానం ఆయు ఠితీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౬౩౪) అఞ్ఞధమ్మనిస్సయేన గహేతబ్బం. పవత్తిఞ్చ గహేత్వా గతేసు విస్సజ్జనేసు, చుతిపటిసన్ధియో గహేత్వా గతేసు యోజనా న లబ్భతీతి అధిప్పాయో. అలబ్భమానా చ సుఖదుక్ఖదోమనస్సిన్ద్రియేహేవ న లబ్భతి. తంమూలకా చ నయాతి సుఖిన్ద్రియాదిమూలకా చ నయా. తేహీతి సుఖిన్ద్రియాదీహి. యోజనాతి ‘‘పవత్తే సుఖిన్ద్రియవిప్పయుత్తచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే’’తిఆదినా ఉప్పజ్జమానేహి యోజనా. తంమూలకా చ తథాయోజనామూలభూతా చ నయా జీవితిన్ద్రియాదిమూలకా చ నయా. పాకటాయేవాతి పాళిగతియా ఏవ విఞ్ఞాయమానయోజనత్తా సువిఞ్ఞేయ్యా ఏవ.

తం వచనం. సోమనస్సవిరహితసచక్ఖుకపటిసన్ధినిదస్సనవసేనాతి సోమనస్సవిరహితసచక్ఖుకపటిసన్ధియేవ నిదస్సనన్తి యోజేతబ్బం. కథం పనేతం జానితబ్బం ‘‘నిదస్సనమత్తమేతం, న పన గణనపరిచ్ఛిన్దన’’న్తి ఆహ ‘‘న హి చతున్నంయేవాతి నియమో కతో’’తి. తంసమానలక్ఖణాతి తాయ సచక్ఖుకపటిసన్ధితాయ సమానలక్ఖణాతి పరిత్తవిపాకగ్గహణం. తత్థ ససోమనస్సపటిసన్ధియో సన్ధాయ ఉపేక్ఖాపటిసన్ధియో నిదస్సనభావేన వుత్తాతి కేచి. పరిత్తవిపాకపటిసన్ధి చ కుసలవిపాకాహేతుకపటిసన్ధి వేదితబ్బా. సాపి హి సచక్ఖుకా సియా. తంసమానలక్ఖణాతి వా తాయ ఉపేక్ఖాసహగతాయ సమానలక్ఖణా యథావుత్తఅహేతుకపటిసన్ధి చ పఞ్చమజ్ఝానపటిసన్ధి చ. యది ఏవం ‘‘చతున్న’’న్తి కస్మా గణనపరిచ్ఛేదోతి ఆహ ‘‘కామావచరే…పే… నిదస్సనం కత’’న్తి. తేనాతి ఉపేక్ఖాసహగతమహావిపాకనిదస్సనేన, యేహి సమానతాయ ఇమే నిదస్సనభావేన వుత్తా, తే ఏకంసేన తంసభావా ఏవాతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘యథా ససోమనస్స…పే… తో హోతీ’’తి.

నను చ గబ్భసేయ్యకేసు అయమత్థో ఏకంసతో న లబ్భతీతి ఆసఙ్కం సన్ధాయాహ ‘‘గబ్భసేయ్యకానఞ్చ…పే… దస్సితా హోతీ’’తి. తేనాహ ‘‘సచక్ఖుకాన’’న్తిఆది. తత్థ యది సహేతుకపటిసన్ధికానం కామావచరానం నియమతో సచక్ఖుకాదిభావదస్సనం గబ్భసేయ్యకవసేన లబ్భేయ్య, యుత్తమేతం సియాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘గబ్భసేయ్యకేపి హీ’’తిఆది. తథా ఆయతనయమకే దస్సితన్తి ఇదం ఆయతనయమకవణ్ణనాయం అత్తనా వుత్తం ‘‘ఏవఞ్చ కత్వా ఇన్ద్రియయమకే’’తిఆదివచనం సన్ధాయ వుత్తం. తత్థ హి సోమనస్సిన్ద్రియుప్పాదకకమ్మస్స ఏకన్తేన చక్ఖున్ద్రియుప్పాదనతో గబ్భేపి యావ చక్ఖున్ద్రియుప్పత్తి, తావ ఉప్పజ్జమానతాయ ‘‘అభినన్దితబ్బత్తా’’తి వుత్తం. సన్నిట్ఠానేన సఙ్గహితానన్తి ‘‘యస్స వా పన సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏతేన సన్నిట్ఠానేన సఙ్గహితానం. ఇత్థీనం అఘానకానం ఉపపజ్జన్తీనన్తి ఆదీసూతి ఆది-సద్దేన ‘‘ఇత్థీనం అచక్ఖుకానం ఉపపజ్జన్తీన’’న్తిఆదిం సఙ్గణ్హాతి. తే ఏవాతి గబ్భసేయ్యకా ఏవ.

తంసమానలక్ఖణన్తి సోపేక్ఖఅచక్ఖుకపటిసన్ధిభావేన సమానలక్ఖణం. తత్థాతి అహేతుకపటిసన్ధిచిత్తే. సమాధిలేసో దుబ్బలసమాధి యో చిత్తట్ఠితిమత్తో. తస్మాతి యస్మా చిత్తట్ఠితి వియ దుబ్బలం వీరియం నత్థి, యో ‘‘వీరియలేసో’’తి వత్తబ్బో, తస్మా, లేసమత్తస్సపి వీరియస్స అభావాతి అత్థో. అఞ్ఞేసూతి అహేతుకపటిసన్ధిచిత్తతో అఞ్ఞేసు. కేసుచీతి ఏకచ్చేసు. ఉభయేనపి మనోద్వారావజ్జనహసితుప్పాదచిత్తం వదతి. ఇధాతి అహేతుకపటిసన్ధిచిత్తే. సమాధివీరియాని ఇన్ద్రియప్పత్తాని చ న హోన్తీతి సమాధికిచ్చం పటిక్ఖిపతి, న సమాధిమత్తం, న వీరియలేసస్స సబ్భావతోతి యోజేతబ్బం. తేనేవాహ ‘‘విసేసనఞ్హి విసేసితబ్బే పవత్తతీ’’తి. యస్మిం వీరియే సతి ఇన్ద్రియుప్పత్తి సియా, తదేవ తత్థ నత్థీతి అత్థో.

అపాయే ఓపపాతికవసేనాతి ఇదం సుగతియం ఓపపాతికో వికలిన్ద్రియో న హోతీతి కత్వా వుత్తం, ‘‘లబ్భన్తేవ ఞాణవిప్పయుత్తాన’’న్తి పన వుత్తత్తా ‘‘దుహేతుకపటిసన్ధికానం వసేనా’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తం. తేసన్తి ఇత్థిపురిసిన్ద్రియసన్తానానం. ఇత్థిపురిసిన్ద్రియానం పన ఉప్పాదనిరోధా అభిణ్హసోవ హోన్తీతి. పఠమకప్పికాదీనన్తి ఏత్థ ఆది-సద్దేన గహితానం పరివత్తమానలిఙ్గానం వసేన ఉప్పాదనిరోధగ్గహణం వేదితబ్బం. పఠమకప్పికానం పన వసేన ఉప్పాదో ఏవ లబ్భతి. ‘‘చుతిఉపపత్తివసేనేవ దుతియపుచ్ఛాసుపి సన్నిట్ఠానేహి గహణం వేదితబ్బ’’న్తి ఇదం ఉపాదిన్నఇన్ద్రియేహి నియమితత్తా వుత్తం.

౧౯౦. సన్తానుప్పత్తినిరోధదస్సనతోతి సన్తానవసేన ఉప్పాదనిరోధానం దిస్సమానత్తా. ఏతేన రూపజీవితిన్ద్రియస్స చక్ఖున్ద్రియాదిసమానగతికతం యుత్తితో సాధేతి. ఆగమతో పన ‘‘వినా సోమనస్సేనా’’తిఆదినా పరతో సాధేస్సతి. ఛేదోతి నామం దట్ఠబ్బం సరూపదస్సనేనేవ సంసయఛేదనతో.

తస్సాతి రూపజీవితిన్ద్రియస్స. తే చ అసఞ్ఞసత్తా. నను చ ఉప్పాదోవ జీవితిన్ద్రియస్స చుతిఉపపత్తివసేన వత్తబ్బో, న అనుప్పాదోతి ఆహ ‘‘అనుప్పాదో…పే… న పవత్తే’’తి. అయఞ్చ నయో న కేవలం పురిమకోట్ఠాసే ఏవ, అథ ఖో ఇతరకోట్ఠాసేపి గహితో ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘పచ్ఛిమకోట్ఠాసేపీ’’తిఆదిమాహ.

‘‘ఉపపత్తిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే’’తి కస్మా వుత్తన్తి యేనాధిప్పాయేన చోదనా కతా, తమధిప్పాయం వివరితుం ‘‘నను సుద్ధావాస’’న్తిఆది వుత్తం. న వత్తబ్బన్తి ‘‘ఉపపజ్జన్తాన’’న్తి న వత్తబ్బం, ‘‘ఉపపత్తిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే’’ఇచ్చేవ వత్తబ్బన్తి అత్థో. ఇదాని యథా ‘‘ఉపపజ్జన్తాన’’న్తి న వత్తబ్బం, తం దస్సేతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. సోమనస్సమనిన్ద్రియానన్తి సోమనస్సిన్ద్రియమనిన్ద్రియానం, అయమేవ వా పాఠో. తదాతి పఠమస్స రూపజీవితిన్ద్రియస్స ధరమానకాలే. తస్మాతి యస్మా రూపారూపజీవితిన్ద్రియానం అత్థేవ కాలభేదో, ఉభయఞ్చేత్థ జీవితిన్ద్రియభావసామఞ్ఞేన ఏకజ్ఝం కత్వా గయ్హతి, తస్మా. ఉభయన్తి సోమనస్సిన్ద్రియజీవితిన్ద్రియన్తి ఇదం ఉభయం. ఉప్పాదక్ఖణేన నిదస్సితన్తి ఏతేన ‘‘ఉపపత్తిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే’’తి ఇదం నిదస్సనమత్తన్తి దస్సేతి. ఇదాని తమేవత్థం ఉదాహరణేన పాకటతరం కాతుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యథా తాదిసానం అనేకేసం చిత్తానం భఙ్గక్ఖణే లబ్భమానం తదేకదేసేన సబ్బపఠమస్స ఉపపత్తిచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణేన నిదస్సితం, ఏవమిధాపి ఖణద్వయే లబ్భమానం తదేకదేసేన ఉప్పాదక్ఖణేన నిదస్సితన్తి ఏవం నిదస్సనత్థో వేదితబ్బో.

తేసన్తి జీవితిన్ద్రియాదీనం. అఞ్ఞత్థాతి పవత్తే. ఇధాతి అనాగతకాలభేదే. న న సమ్భవతి ఉపపత్తిక్ఖణస్స వియ తతో పరం పవత్తిక్ఖణస్సపి అనాగతకాలభావతో. తస్మాతి ఉపపత్తితో అఞ్ఞత్థాపి యథాధిప్పేతఉప్పాదసమ్భవతో. అయఞ్చ అత్థో వారన్తరేపి దిస్సతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఏవఞ్చ కత్వా’’తిఆది. న హీతిఆదినా తమేవత్థం సమత్థేతి. తత్థ అపి పచ్ఛిమ…పే… సన్ధికస్సాతి అపి-సద్దేన ‘‘కో పన వాదో అపచ్ఛిమభవికస్స సోమనస్ససహగతపటిసన్ధికస్సా’’తి దస్సేతి. అపచ్ఛిమభవికస్స చుతితో పచ్ఛా ‘‘సోమనస్సిన్ద్రియం నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి వత్తబ్బమేవ నత్థీతి ఆహ ‘‘చుతితో పుబ్బేవా’’తి. ఏత్థ హి పఠమపుచ్ఛాసు సన్నిట్ఠానత్థోతిఆదీసు అయం సఙ్ఖేపత్థో – ఏత్థ ‘‘యస్స చక్ఖున్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి ఏవమాదీసు యమకేసు యా పఠమపుచ్ఛా, తాసు సన్నిట్ఠానపదసఙ్గహితో అత్థో. పుచ్ఛితబ్బత్థనిస్సయోతి ‘‘తస్స సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదికస్స పుచ్ఛితబ్బస్స అత్థస్స నిస్సయభూతో మాదిసోవ మయా సదిసో ఏవ అత్థో ఉపపత్తిఉప్పాదిన్ద్రియవా ఉపపత్తిక్ఖణే ఉప్పాదావత్థఇన్ద్రియసహితో, ఉభయుప్పాదిన్ద్రియవా పటిసన్ధిపవత్తీసు ఉప్పాదావత్థఇన్ద్రియసహితో వా. పటినివత్తిత్వాపి పుచ్ఛితబ్బత్థస్స నిస్సయోతి ‘‘యస్స వా పనా’’తిఆదినా పటినివత్తిత్వా పుచ్ఛితబ్బస్సపి సంసయత్థస్స నిస్సయోతి ఏవం ఇమినా వియ అజ్ఝాసయేన ‘‘యస్స వా పన సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదీసు దుతియపుచ్ఛాసు సన్నిట్ఠానత్థమేవ సన్నిట్ఠానపదసఙ్గహితమేవ అత్థం నియమేతి. తత్థేవ తాసు ఏవ పుబ్బే వుత్తపఠమపుచ్ఛాసు ఏవ. పుచ్ఛితబ్బం ‘‘తస్స సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తిఆదీసు అనాగతభావమత్తేన సరూపతో గహితం ఉప్పాదం ఉప్పాదసఙ్ఖాతం, ‘‘తస్స సోమనస్సిన్ద్రియం నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తిఆదీసు అనాగతభావమత్తేన సరూపతో గహితం నిరోధం వా నిరోధసఙ్ఖాతం వా సంసయత్థం న నియమేతీతి. ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన సన్నిట్ఠానత్థస్స నియమో హోతి, న సంసయత్థస్స, తస్మా ‘‘యస్స వా పన…పే… ఆమన్తా’’తి వుత్తం. ఏస నయోతి య్వాయం ఉప్పాదవారే విచారో వుత్తో, నిరోధవారేపి ఏసేవ నయో. తథా హి ‘‘యస్స వా పన సోమనస్సిన్ద్రియం నిరుజ్ఝిస్సతి, తస్స చక్ఖున్ద్రియం నిరుజ్ఝిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి వుత్తం.

ఏవం అవుత్తత్తాతి ఉప్పాదనిరోధానం అనాగతానం సరూపేన అవుత్తత్తా. న హి తత్థ తే సరూపేన వుత్తా, అథ ఖో ‘‘నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి పటిక్ఖేపముఖేన వుత్తా. తత్థాతి అనులోమే. న ఏవం యోజేతబ్బా పటిలోమే. తమేవ అయోజేతబ్బతం ‘‘యథా హీ’’తిఆదినా వివరతి. ఉప్పాదనిరోధే అతిక్కమిత్వా ఉప్పాదనిరోధా సమ్భవన్తి యోజేతుం, తథా ఉప్పాదనిరోధే అప్పత్వా ఉప్పాదనిరోధా సమ్భవన్తి యోజేతున్తి యోజనా. ఇదఞ్చ ద్వయం యథానులోమే సమ్భవతి, న ఏవం పటిలోమే. తేనాహ ‘‘న ఏవం…పే… సమ్భవన్తీ’’తి. తత్థ కారణమాహ ‘‘అభూతాభావస్స…పే… సమ్భవానుపపత్తితో’’తి. అభూతాభావస్సాతి అభూతస్స అభావస్స, అభూతస్స ఉప్పాదస్స నిరోధస్స చ అభావస్సాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అభూతుప్పాదనిరోధాభావో చ పటిలోమే పుచ్ఛితో’’తి, తస్మా ‘‘ఆమన్తా’’తి చ వుత్తం, న వుత్తం విస్సజ్జనన్తి సమ్బన్ధో. అస్స విసేసరహితస్స అభూతాభావస్సాతి ఇమస్స యథావుత్తస్స యథా రూపాభావో వేదనాభావోతి కోచి అభావోపి విసేససహితో, న ఏవమయన్తి విసేసరహితస్స అభూతాభావస్స.

కాలన్తరయోగాభావతోతి కాలవిసేసయోగాభావతో. యాదిసానన్తి యాని భూతాని న వత్తమానాని సతి పచ్చయే ఉప్పజ్జనారహాని, తేసం అనాగతానన్తి అత్థో. ఉప్పాదనిరోధాభావేన పుచ్ఛితబ్బస్సాతి ‘‘నుప్పజ్జిస్సతి న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి ఏవం ఉప్పాదస్స నిరోధస్స చ అభావేన పుచ్ఛితబ్బస్స అత్థస్స. సన్నిస్సయో నిస్సయభూతో సన్నిట్ఠానేన సన్నిచ్ఛితో సన్నిట్ఠానపదసఙ్గహితో. సో యథావుత్తో అత్థో నిస్సయో ఏతేసన్తి తన్నిస్సయా. తాదిసానంయేవ అనాగతానంయేవ ఉపపత్తిచుతిఉప్పాదనిరోధానం ఉపపత్తిచుతిసఙ్ఖాతఉప్పాదనిరోధానం అనుప్పాదానిరోధానం పటిక్ఖేపవసేన. జీవితాదీనమ్పి జీవితమనిన్ద్రియాదీనమ్పి. అనుప్పాదానిరోధా సంసయపదేన పుచ్ఛితా హోన్తి ‘‘యస్స సోమనస్సిన్ద్రియం నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స సోమనస్సిన్ద్రియం న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి. ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తం విభజిత్వా వత్తబ్బస్స అభావతో. తేనాహ ‘‘న వుత్తం…పే… విస్సజ్జన’’న్తి.

యే సోపేక్ఖపటిసన్ధికా భవిస్సన్తి రూపలోకే, తే సఙ్గహితాతి యోజనా. తంసమానలక్ఖణతాయాతి తేన సోపేక్ఖపటిసన్ధికభావేన సమానలక్ఖణతాయ. తం పమాదలిఖితం ధమ్మయమకే తాదిసస్సేవ వచనస్స అభావతో. తత్థపి యం వత్తబ్బం, తం చిత్తయమకే వుత్తం ‘‘న హి ఖణపచ్చుప్పన్నే ఉప్పజ్జిత్థాతి అతీతవోహారో అత్థీ’’తిఆదినా.

పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.