౨. పవత్తివారవణ్ణనా
౧౮-౨౧. ఏతస్మిన్తి పవత్తివారే. పుచ్ఛామత్తలాభేనాతి మోఘపుచ్ఛాభావమాహ. ఏకేకన్తి ‘‘యస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స సద్దాయతనం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదికం ఏకేకం. పఞ్చాతి ‘‘యస్స సద్దాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స గన్ధాయతనం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదీని పఞ్చ. పుచ్ఛామత్తలాభేన సఙ్గహం అనుజానన్తో ‘‘విస్సజ్జనవసేన హాపేతబ్బానీ’’తి ఆహ. ‘‘వక్ఖతి హీ’’తిఆదినా యథావుత్తమత్థం అట్ఠకథాయ సమత్థేతి.
సదిసవిస్సజ్జనన్తి సామఞ్ఞవచనం విసేసనివిట్ఠమేవ హోతీతి తం విసేసం దస్సేన్తో ‘‘పుగ్గలవారమేవ సన్ధాయ వుత్త’’న్తి వత్వా తస్సా పన సదిసవిస్సజ్జనతాయ అబ్యాపితత్తా యత్థ సదిసం, తత్థాపి విస్సజ్జితన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఓకాసవారే పన…పే… విస్సజ్జిత’’న్తి ఆహ. తత్థ తన్తి దుతియం. పుగ్గలవారేపీతి యత్థ సదిసం విస్సజ్జనం, తత్థ పుగ్గలవారేపి విస్సజ్జితం, పగేవ ఓకాసవారేతి అధిప్పాయో. విరత్తకామకమ్మనిబ్బత్తస్సాతి భావనాబలేన విరత్తో కామో ఏతేనాతి విరత్తకామం, రూపావచరకమ్మం, తతో నిబ్బత్తస్స. పటిసన్ధి ఏవ బీజం పటిసన్ధిబీజం, తస్స. ‘‘ఏవంసభావత్తా’’తి ఏతేన ఏకన్తతో కామతణ్హానిదానకమ్మహేతుకాని ఘానాదీనీతి దస్సేతి. గన్ధాదయో చ న సన్తీతి సబ్బేన సబ్బం తేసమ్పి అభావం సన్ధాయ వదతి. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ.
‘‘సచ్చ’’న్తి యథావుత్తవసేన గహేతబ్బం చోదకేన వుత్తమత్థం సమ్పటిచ్ఛిత్వా పున యేనాధిప్పాయేన తాని యమకాని సదిసవిస్సజ్జనాని, తం దస్సేతుం ‘‘యథా పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – తత్థ చక్ఖాయతనమూలకేసు ఘానాయతనయమకేన ‘‘సచక్ఖుకానం అఘానకానం ఉపపజ్జన్తాన’’న్తిఆదినా నయేన జివ్హాకాయాయతనయమకాని యథా సదిసవిస్సజ్జనాని, తథా ఇధ ఘానాయతనమూలకేసు ఘానాయతనయమకేన తాని జివ్హాకాయాయతనయమకాని ‘‘యస్స ఘానాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స జివ్హాయతనం ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తిఆదినా నయేన సదిసవిస్సజ్జనానీతి. ఏవమేత్థ ఉభయేసం విసుం అఞ్ఞమఞ్ఞం సదిసవిస్సజ్జనతాయ ఇదం వుత్తం, న ఏకజ్ఝం అఞ్ఞమఞ్ఞం సదిసవిస్సజ్జనతాయ. తేనాహ ‘‘తస్మా తత్థ తత్థేవ సదిసవిస్సజ్జనతా పాళిఅనారుళ్హతాయ కారణ’’న్తి. ఏవఞ్చ సతి చక్ఖాయతనమూలగ్గహణం కిమత్థియన్తి ఆహ ‘‘నిదస్సనభావేనా’’తిఆది. తత్థ నిదస్సనభావేనాతి నిదస్సనభూతానం అఞ్ఞమఞ్ఞసదిసవిస్సజ్జనతాసఙ్ఖాతేన నిదస్సనభావేనేవ, న పన తేసం నిదస్సితబ్బేహి సబ్బథా సదిసవిస్సజ్జనతాయాతి అధిప్పాయో. ‘‘యేభుయ్యతాయా’’తి వుత్తం యేభుయ్యతం దస్సేతుం ‘‘తేసు హీ’’తిఆది వుత్తం.
ఏవన్తి ఇమినా ‘‘ఆమన్తా’’తి పటివచనవిస్సజ్జనేన యథావుత్తవచనస్సేవ విస్సజ్జనభావానుజాననం కత్తబ్బన్తి ఇమమత్థం ఆకడ్ఢతి. సాతి దుతియపుచ్ఛా. ఘానాయతనయమకేనాతి చక్ఖాయతనమూలకేసు ఘానాయతనయమకేనేవ. తంసేసానీతి తేన ఘానాయతనమూలకకాయాయతనయమకేన సద్ధిం సేసాని. సదిసవిస్సజ్జనత్తా అనారుళ్హానీతి ఏత్థ ‘‘అనారుళ్హానీ’’తి ఏత్తకమేవ తథా-సద్దేన అనుకడ్ఢీయతి, న ‘‘సదిసవిస్సజ్జనత్తా’’తి దస్సేన్తో ‘‘తథాతి…పే… సమఞ్ఞేనా’’తి వత్వా ఇదాని ‘‘కారణసామఞ్ఞేనా’’తి వుత్తస్స సదిసవిస్సజ్జనత్తస్స తత్థ అభావం దస్సేతుం ‘‘ఘానజివ్హాకాయాయతనానం పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అగబ్భసేయ్యకేసు పవత్తమానానన్తి ఏత్థాపి ‘‘సహచారితాయా’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం, తథా ‘‘గబ్భసేయ్యకేసు చ పవత్తమానాన’’న్తి. ఇతరాని ఘానాయతనమూలకాని జివ్హాకాయాయతనయమకాని ద్వే న విస్సజ్జీయన్తి, ఘానాయతనమూలకేసు చ యమకేసు విస్సజ్జితేసు ఇతరద్వయమూలకాని జివ్హాకాయాయతనమూలకాని న విస్సజ్జీయన్తి అవిసేసత్తా అప్పవిసేసత్తా చాతి యోజేతబ్బం. తత్థ కాయాయతనయమకే దుతియపుచ్ఛావసేన అప్పవిసేసో, ఇతరవసేన అవిసేసో వేదితబ్బో. రూపాయతనమనాయతనేహి సద్ధిన్తి ఇదం రూపాయతనమూలకమనాయతనవసేన వుత్తన్తి ఆహ ‘‘రూపాయతన…పే… అధిప్పాయో’’తి. తేనేవాహ ‘‘రూపాయతనమూలకేసు హీ’’తిఆది. యమకానన్తి రూపాయతనమూలకగన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనయమకానం. దుతియపుచ్ఛానన్తి యథావుత్తయమకానంయేవ దుతియపుచ్ఛానం. వుత్తనయేనాతి ‘‘సరూపకానం అచిత్తకాన’’న్తిఆదినా వుత్తేన నయేన. ఆదిపుచ్ఛానన్తి తేసంయేవ యమకానం పఠమపుచ్ఛానం.
హేట్ఠిమేహీతి ఇదం అవిసేసవచనమ్పి యేసు సదిసవిస్సజ్జనతా సమ్భవతి, తదపేక్ఖన్తి ఆహ ‘‘గన్ధరస…పే… అత్థో’’తి. ఉద్దిట్ఠధమ్మేసు ఉద్దేసానురూపం లబ్భమానవిసేసకథనం విస్సజ్జనం, యో తత్థ న సబ్బేన సబ్బం ఉద్దేసానురూపగుణేన ఉపలబ్భతి, తస్స అకథనమ్పి అత్థతో విస్సజ్జనమేవ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘అవిస్సజ్జనేనేవ అలబ్భమానతాదస్సనేన విస్సజ్జితాని నామ హోన్తీ’’తి.
చక్ఖువికలసోతవికలా వియ చక్ఖుసోతవికలోపి లబ్భతీతి సో పన అట్ఠకథాయం పి-సద్దేన సఙ్గహితోతి దస్సేన్తో ‘‘జచ్చన్ధమ్పి…పే… వేదితబ్బో’’తి ఆహ. పరిపుణ్ణాయతనమేవ ఓపపాతికం సన్ధాయ వుత్తన్తి ఏత్థ అట్ఠానప్పయుత్తో ఏవ-సద్దోతి తస్స ఠానం దస్సేన్తో ‘‘వుత్తమేవాతి అత్థో’’తి వత్వా తేన పరిపుణ్ణాయతనస్స తత్థ అనియతత్తా అపరిపుణ్ణాయతనస్సపి సఙ్గహో సిద్ధోతి దస్సేన్తో ‘‘తేన జచ్చన్ధబధిరమ్పి సన్ధాయ వుత్తతా న నివారితా హోతీ’’తి ఆహ.
౨౨-౨౫౪. తస్మిం పుగ్గలస్స అనామట్ఠత్తాతి కస్మా వుత్తం, యావతా ‘‘రూపీబ్రహ్మలోకం పుచ్ఛతీ’’తి ఇమినాపి ఓకాసోయేవ ఆమట్ఠోతి. ‘‘ఆమన్తా’’తి పటిఞ్ఞాయ కారణవిభావనాధిప్పాయేనేవ ‘‘కస్మా పటిఞ్ఞాత’’న్తి చోదనం సముట్ఠాపేత్వా తం కారణం దస్సేతుకామో ‘‘ననూ’’తిఆదిమాహ. గబ్భసేయ్యకభావం గన్త్వా పరినిబ్బాయిస్సతీతి పచ్ఛిమభవికం సన్ధాయాహ. తదవత్థస్సాతి పచ్ఛిమభవావత్థస్స. భవిస్సన్తస్సాతి భావినో. పటిఞ్ఞాతబ్బత్తాతి ‘‘ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి పటిఞ్ఞాతబ్బత్తా.
అథ కస్మాతి ఏత్థాయం సఙ్ఖేపత్థో – యది ‘‘యస్స రూపాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి పుచ్ఛాయం వుత్తేన విధినా పటిఞ్ఞాతబ్బం, అథ కస్మా అథ కేన కారణేన పటిలోమే ‘‘యస్స వా పన రూపాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి పటిఞ్ఞాతం, నను ఇదం అఞ్ఞమఞ్ఞం విరుద్ధన్తి? ననూతిఆదినాపి చోదకో తమేవ విరోధం విభావేతి. నో చ నుప్పజ్జిస్సతి ఉప్పజ్జిస్సతి ఏవాతి అత్థో. ‘‘తస్మిం భవే’’తిఆది తస్స పరిహారో. తత్థ తస్మిం భవేతి యస్మిం భవే ‘‘రూపాయతనం నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి వుత్తం పవత్తమానత్తా, తస్మిం భవే. అనాగతభావేన అవచనతోతి భావీభావేన అవత్తబ్బతో ఆరద్ధుప్పాదభావేన పవత్తమానత్తాతి అధిప్పాయో. తేనేవాహ ‘‘భవన్తరే హీ’’తిఆది. న పన వుచ్చతీతి సమ్బన్ధో. ఏవఞ్చ కత్వాతిఆదినా పాఠన్తరేన యథావుత్తమత్థం సమత్థేతి.
యస్మిం అత్తభావే యేహి ఆయతనేహి భవితబ్బం, తంతంఆయతననిబ్బత్తకకమ్మేన అవస్సంభావీఆయతనస్స సత్తస్స, సన్తానస్స వా, ‘‘యస్స వా పన రూపాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా, యస్స వా పన రూపాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి చ ఏవం పవత్తం పుచ్ఛాద్వయవిస్సజ్జనం ఆయతనపటిలాభస్స జాతిభావతో సుట్ఠు ఉపపన్నం భవతి. పచ్ఛిమభవికాదయోతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన అరూపే ఉప్పజ్జిత్వా పరినిబ్బాయనకా సఙ్గయ్హన్తి. ఇదమ్పి విస్సజ్జనం. అభినన్దితబ్బత్తాతి ‘‘ఆమన్తా’’తి సమ్పటిచ్ఛితబ్బత్తా.
యం పన అఘానకానం కామావచరం ఉపపజ్జన్తానన్తి వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. యస్స విపాకో ఘానాయతనుప్పత్తితో పురేతరమేవ ఉపచ్ఛిజ్జిస్సతి, తం ఘానాయతనానిబ్బత్తకకమ్మన్తి వుత్తం. కథం పనీదిసం కమ్మం అత్థీతి విఞ్ఞాయతీతి ఆహ ‘‘యస్స యత్థా’’తిఆది. ఏవమ్పి గబ్భసేయ్యకో ఏవ ఇధ అఘానకోతి అధిప్పేతోతి కథమిదం విఞ్ఞాయతీతి చోదనాయ ‘‘న హీ’’తిఆదిం వత్వా తమత్థం సాధేతుం ‘‘ధమ్మహదయవిభఙ్గే’’తిఆది వుత్తం. అవచనత్తమ్పి హి యథాధమ్మసాసనే అభిధమ్మే పటిక్ఖేపోయేవాతి. ఇధాతి ఇమస్మిం ఆయతనయమకే. యథాదస్సితాసూతి ‘‘యస్స వా పన సోతాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, తస్స చక్ఖాయతనం నుప్పజ్జతి, యస్స యత్థ ఘానాయతనం న నిరుజ్ఝతి, తస్స తత్థ రూపాయతనం న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి చ దస్సితప్పకారాసు పుచ్ఛాసు. ఆమన్తాతి వుత్తన్తి అథ కస్మా న విఞ్ఞాయతీతి యోజనా. ఏతాసు పుచ్ఛాసు కస్మా పటివచనేన విస్సజ్జనం న కతన్తి అధిప్పాయో. సన్నిట్ఠానేన గహితత్థస్సాతి ‘‘యస్స వా పన సోతాయతనం నుప్పజ్జిస్సతి, యస్స యత్థ ఘానాయతనం న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి చ ఏవమాదికేన సన్నిట్ఠానపదేన గహితస్స అత్థస్స. ఏకదేసే సంసయత్థస్స సమ్భవేనాతి ఏకదేసే సంసయితబ్బస్స అత్థస్స సమ్భవేన సన్నిట్ఠానత్థపటియోగభూతసంసయత్థస్స పటివచనస్స అకరణతో ‘‘ఆమన్తా’’తి పటివచనవిస్సజ్జనస్స అకత్తబ్బతో అత్థస్స అభిన్దిత్వా ఏకజ్ఝం కత్వా అవత్తబ్బతో. తేనాహ ‘‘భిన్దితబ్బేహి న పటివచనవిస్సజ్జనం హోతీ’’తి.
యది సియాతి భిన్దిత్వా వత్తబ్బేపి అత్థే యది పటివచనవిస్సజ్జనం సియా, పరిపుణ్ణవిస్సజ్జనమేవ న సియా అనోకాసభావతో భిన్దితబ్బతో చాతి అత్థో. తథా హి ‘‘పఞ్చవోకారే పరినిబ్బన్తానం, అరూపే పచ్ఛిమభవికానం, యే చ అరూపం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తి, తేసం చవన్తానం తేసం సోతాయతనఞ్చ నుప్పజ్జిస్సతి, చక్ఖాయతనఞ్చ నుప్పజ్జతీ’’తి చ, తథా ‘‘రూపావచరే పరినిబ్బన్తానం, అరూపానం తేసం తత్థ ఘానాయతనఞ్చ న నిరుజ్ఝతి, రూపాయతనఞ్చ న నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి చ తత్థ విభాగవసేన పవత్తో పాఠసేసో. అథ కస్మాతి యది అభిన్దితబ్బే పటివచనవిస్సజ్జనం, న భిన్దితబ్బే, ఏవం సన్తే ‘‘యస్స వా పన సోమనస్సిన్ద్రియం ఉప్పజ్జతి, తస్స చక్ఖున్ద్రియం ఉప్పజ్జతీతి? ఆమన్తా’’తి ఇమినా పటివచనవిస్సజ్జనేన గబ్భసేయ్యకానం సోమనస్సపటిసన్ధి నత్థీతి కస్మా న విఞ్ఞాయతి, భిన్దితబ్బే న పటివచనవిస్సజ్జనం హోతీతి సమ్పటిచ్ఛితబ్బన్తి? తం న, అఞ్ఞాయ పాళియా తదత్థస్స విఞ్ఞాయమానత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘కామధాతుయా’’తిఆదిమాహ.
‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతి, తం చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి, నుప్పజ్జిస్సతీతి? ఆమన్తా’’తి తస్సేవ చిత్తస్స నిరోధో అనాగతభావేన తస్స ఉప్పాదక్ఖణే యథా వుత్తో, ఏవం తస్సేవ కమ్మజసన్తానస్స నిరోధో తస్స ఉప్పాదే అనాగతభావేన వత్తబ్బో. తేనేతం దస్సేతి ‘‘ఏకచిత్తస్స నామ ఉప్పాదక్ఖణే నిరోధో అనాగతభావేన వుచ్చతి, కిమఙ్గం పన ఏకసన్తానస్సా’’తి. సబ్బత్థ సబ్బస్మిం అనాగతవారే. ఉపపజ్జన్తానం ఏవ వసేన సో నిరోధో తథా అనాగతభావేన వుత్తో, కస్మా పనేత్థ నిరోధో ఉపపన్నానం వసేన న వుత్తోతి ఆహ ‘‘ఉప్పన్నానం పనా’’తిఆది. తస్సేవ యథాపవత్తస్స కమ్మజసన్తానస్స ఏవ. తస్మాతి యస్మా ఉప్పాదక్ఖణతో ఉద్ధం నిరోధో ఆరద్ధో నామ హోతి, తస్మా. భేదే సతిపి కాలభేదామసనస్స కారణే సతిపి. అనాగతకాలామసనవసేనేవ నిరోధస్సేవ వసేన విస్సజ్జనద్వయం ఉపపన్నమేవ యుత్తమేవ హోతీతి. అఞ్ఞేసం వసేన నిరోధస్సేవ వత్తుం అసక్కుణేయ్యత్తా ‘‘అరహత’’న్తి వుత్తం.
యది ఉపపత్తిఅనన్తరం నిరోధో ఆరద్ధో నామ హోతి, అథ కస్మా చుతియా నిరోధవచనన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తన్నిట్ఠానభావతో పన చుతియా నిరోధవచన’’న్తి. తన్నిట్ఠానభావతోతి తస్స సన్తానస్స నిట్ఠానభావతో. పవత్తేతిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స పాకటకరణం. తత్థ తస్సాతి సన్తానస్స. వక్ఖతీతిఆదిపి పవత్తే నిరోధం అనాదియిత్వా చుతినిరోధస్సేవ గహితతాయ కారణవచనం. తేనాతి తేన యథావుత్తేన పాఠన్తరవచనేన. ఏత్థాతి ఏతస్మిం ‘‘యస్స చక్ఖాయతనం నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తిఆదికే ఆయతనయమకే. యది పవత్తే నిరుద్ధస్సపి చుతియా ఏవ నిరోధో ఇచ్ఛితో, ‘‘సచక్ఖుకాన’’న్తిఆది కథన్తి ఆహ ‘‘సచక్ఖుకానన్తిఆదీసు చ పటిలద్ధచక్ఖుకానన్తిఆదినా అత్థో విఞ్ఞాయతీ’’తి. తేతి అరూపే పచ్ఛిమభవికా. అచక్ఖుకవచనఞ్చ సావసేసన్తి యోజనా.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఆయతనయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.