౧. పణ్ణత్తివారో
నిద్దేసవారవణ్ణనా
౨౬. ఏవం వుత్తన్తి ఏవం ద్వారాలమ్బనేహి సద్ధిం ద్వారప్పవత్తధమ్మవిభాగవసేన వుత్తం. పియసభావం పియజాతికం ‘‘కథం రూపేన ఖో, ఆవుసో’’తిఆదీసు వియ పియసభావట్ఠేన రూపం, న రుప్పనట్ఠేనాతి వుత్తం ‘‘పియరూపం…పే… రూపం న రూపక్ఖన్ధో’’తి. రుప్పనట్ఠేన రూపక్ఖన్ధపరియాపన్నమ్పి చక్ఖాది పియసభావమత్తవచనిచ్ఛావసేన పియరూపమేవ అనుప్పవిసతి, న రూపక్ఖన్ధన్తి ఆహ ‘‘పియసభావ…పే… న రూపక్ఖన్ధోతి వుత్త’’న్తి. ‘‘యో పన యత్థ విసేసో’’తి వుత్తో విసేససద్దో నానువత్తతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘వచనసేసో’’తి. న హి అధికారతో లబ్భమానస్స అజ్ఝాహరణకిచ్చం అత్థి. దిట్ఠిసఞ్ఞాతి వా పదుద్ధారోయం వేదితబ్బో. విసేసతా పనస్సా ‘‘విసేసం వణ్ణయిస్సామా’’తి పటిఞ్ఞాయ ఏవ పాకటా. ‘‘అవసేసా సఙ్ఖారా’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సంయోజనవసేన జానాతి అభినివిసతీతి సఞ్ఞా దిట్ఠీతి ఆహ ‘‘దిట్ఠి ఏవ సఞ్ఞా’’తి. దిట్ఠి చాతి చ-సద్దేన అవసిట్ఠం పపఞ్చం సఙ్గణ్హాతి. తథా హి ‘‘పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖా’’తి ఏత్థ పపఞ్చసూదనియం (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౦౧) వుత్తం ‘‘సఞ్ఞానామేన వా పపఞ్చా ఏవ వుత్తా’’తి.
౨౮. ‘‘ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో’’తి ఏతస్మిం అనులోమే యథా సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనం లబ్భతి, న ఏవం ‘‘న ఖన్ధా న వేదనాక్ఖన్ధో’’తి పటిలోమే, ఇధ పన పటివచనేన విస్సజ్జనన్తి తదత్థం వివరన్తో ‘‘ఖన్ధసద్దప్పవత్తియా చ అభావే వేదనాక్ఖన్ధసద్దప్పవత్తియా చ అభావో’’తి ఆహ. తేన సత్తాపటిసేధే అయం న-కారోతి దస్సేతి. సద్దగ్గహణఞ్చేత్థ సద్దనిబన్ధనత్తా పఞ్ఞత్తియా సద్దసభాగతం వా సన్ధాయ కతం. పణ్ణత్తిసోధనఞ్హేతం. తేనాహ ‘‘పణ్ణత్తిసోధనమత్తమేవ కరోతీ’’తి. తేన నిద్ధారేతబ్బస్స ధమ్మన్తరస్స అభావం దస్సేతి. యతో వుత్తం ‘‘న అఞ్ఞధమ్మసబ్భావో ఏవేత్థ పమాణ’’న్తి. ఏవఞ్చ కత్వాతిఆదినా యథావుత్తమత్థం పాఠన్తరేన సమత్థేతి. కామం కత్థచి సతిపి ఖన్ధే నత్థి వేదనాక్ఖన్ధో, అఖన్ధత్తసభావా పన నత్థి వేదనాతి ‘‘న ఖన్ధా న వేదనాక్ఖన్ధోతి? ఆమన్తా’’తి వుత్తన్తి ఏవం వా ఏతం దట్ఠబ్బం. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘పఞ్ఞత్తినిబ్బానసఙ్ఖాతా’’తిఆది.
౩౯. ‘‘రూపతో అఞ్ఞే’’తి ఏత్థ భూతుపాదాయ ధమ్మో వియ పియసభావోపి రూపసద్దాభిధేయ్యతాసామఞ్ఞేన గహితోతి ఆహ ‘‘లోకుత్తరా వేదనాదయో దట్ఠబ్బా’’తి. అప్పవత్తిమత్తమేవాతి ఖన్ధసద్దప్పవత్తియా అభావే రూపసద్దప్పవత్తియా చ అభావోతి పణ్ణత్తిసోధనమత్తతంయేవ సన్ధాయ వదతి, తథా చాహ ‘‘ఏవఞ్చ కత్వా’’తిఆది. తేనేతం దస్సేతి – యథా చక్ఖుతో అఞ్ఞస్స సబ్బస్సపి సభావధమ్మస్స ఆయతనగ్గహణేన గహితత్తా తదుభయవినిముత్తం కిఞ్చి నత్థీతి కేవలం పఞ్ఞత్తిసోధనత్థం తమేవ అభావం దస్సేతుం ‘‘చక్ఖుఞ్చ ఆయతనే చ ఠపేత్వా అవసేసా న చేవ చక్ఖు న చ ఆయతన’’న్తి వుత్తం, ఏవమిధాపి తదత్థమేవ ఉభయవినిముత్తస్స అభావం దస్సేతుం ‘‘రూపఞ్చ ఖన్ధే చ ఠపేత్వా అవసేసా న చేవ రూపం న చ ఖన్ధా’’తి వుత్తన్తి. విసమోపఞ్ఞాసో. ‘‘చక్ఖుఞ్చ ఆయతనే చ ఠపేత్వా’’తి ఏత్థ హి అవసేసగ్గహణేన గయ్హమానం కిఞ్చి నత్థీతి సక్కా వత్తుం ఆయతనవినిముత్తస్స సభావధమ్మస్స అభావా. తేనాహ ‘‘యది సియా’’తి. ‘‘రూపఞ్చ ఖన్ధే చ ఠపేత్వా’’తి ఏత్థ పన న తథా సక్కా వత్తుం ఖన్ధవినిముత్తస్స సభావధమ్మస్స అత్థిభావతో. యది పన తాదిసం ఖన్ధగతం ధమ్మజాతం నత్థీతి ఏవమిదం వుత్తం సియా, ఏవం సతి యుత్తమేతం సియా. తథా హి ‘‘అట్ఠకథాయం పనా’’తిఆదినా పఞ్ఞత్తిగ్గహణమేవ ఉద్ధరీయతి. తణ్హావత్థు చ న సియా అవసేసగ్గహణేన గయ్హమానన్తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధో. ఖన్ధో చ సియాతి యోజనా.
నిద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. పవత్తివారవణ్ణనా
౫౦-౨౦౫. మిస్సకకాలభేదేసు యమకేసు పదానం భిన్నకాలత్తా సియా అత్థవిసేసోతి ఆహ ‘‘అమిస్సకకాలభేదేసు వారేసు అత్థవిసేసాభావతో’’తి. ఇదాని తమేవత్థం ‘‘పురిమస్స హీ’’తిఆదినా వివరతి. తేనాతి అత్థవిసేసాభావేన. ఏత్థాతి ఏతస్మిం పవత్తివారపాఠే, ఏతిస్సం వా పవత్తివారవణ్ణనాయం. ఛ ఏవ వుత్తా, న నవాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అతీతేనా’’తిఆది. ఏతే పన తయోతి అత్తనా విసుం అనన్తరం దస్సితే సన్ధాయాహ. యథాదస్సితాతి అట్ఠకథాయం నిద్ధారేత్వా దస్సితబ్బాకారా పచ్చుప్పన్నేనాతీతాదయో యే పాళియం ఉజుకమేవ ఆగతా. ‘‘న విసుం విజ్జన్తీ’’తి వుత్తమేవత్థం ‘‘తత్థ తత్థ హీ’’తిఆదినా పాకటతరం కరోతి. తత్థ పటిలోమపుచ్ఛాహీతి ‘‘యస్స వా పన వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏవమాదికాహి పఠమపదే వుత్తస్స పటిలోమవసేన పవత్తాహి. తేనేవాతి నయతో యోజేతుం సక్కుణేయ్యత్తా ఏవ. మిస్సకకాలభేదేసు చాతి న కేవలం అమిస్సకకాలభేదేసుయేవ, అథ ఖో మిస్సకకాలభేదేసు చాతి అత్థో. న యోజనాసుకరతాయ ఏవ పురిమే అయోజనా, అథ ఖో సుఖగ్గహణత్థమ్పీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అమిస్సక…పే… వుత్తానీ’’తి.
యేన కారణేనాతి యేన ఏకపదద్వయసఙ్గహితానం ఖన్ధానం ఉప్పాదస్స నిరోధస్స లాభసఙ్ఖాతేన కారణేన. యథాక్కమం పురేపఞ్హో పచ్ఛాపఞ్హోతి చ నామం వుత్తం. చ-సద్దేన పురేపచ్ఛాపఞ్హోతి చ నామం వుత్తన్తి నిద్ధారేత్వా యోజేతబ్బం. తత్థ పన ‘‘ఏకపదద్వయసఙ్గహితాన’’న్తి ఇదం ఏకజ్ఝం కత్వా గహేతబ్బం. తమేవత్థమ్పి వివరతి ‘‘యస్స హీ’’తిఆదినా. తత్థ యస్సాతి యస్స పఞ్హస్స. ‘‘పఞ్హో’’తి చేత్థ పుచ్ఛనవసేన పవత్తం వచనం వేదితబ్బం. తేనేవాహ ‘‘పరిపూరేత్వా విస్సజ్జేతబ్బత్థసఙ్గణ్హనతో’’తి. తం సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనం తంవిస్సజ్జనం, తం వా యథావుత్తం విస్సజ్జనం ఏతస్సాతి తంవిస్సజ్జనో, తస్స తంవిస్సజ్జనస్స. పురిమకోట్ఠాసేనాతి పురిమేన ఉద్దేసపదేన. తేన హి విస్సజ్జనపదస్స సమానత్థతా ఇధ సదిసత్థతా. ఏకేన పదేనాతి ఏకేన పధానాప్పధానేన యమకపదేన, న పఠమపదేనేవాతి అత్థో. ఉప్పాదనిరోధలాభసామఞ్ఞమత్తేనాతి ఉప్పాదస్స వా నిరోధస్స వా లబ్భమానతాయ సమానతామత్తేన. సన్నిట్ఠానపద…పే… యుత్తన్తి ఇదం అట్ఠకథాయం ‘‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతీ’’తిఆదినా పురేపఞ్హస్స దస్సితత్తా వుత్తం. యదిపి తత్థ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి విస్సజ్జితత్తా వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉప్పాదో లబ్భతీతి వుత్తం, యో పన సన్నిట్ఠానపదసఙ్గహితో రూపక్ఖన్ధస్స అనుప్పాదో పాళియం అనుఞ్ఞాతరూపేన ఠితో, తస్స వసేన పురేపఞ్హో యుత్తోతి అధిప్పాయో. ఏవఞ్హి పురిమకోట్ఠాసేన సదిసత్థతా హోతి.
‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థా’’తి ఏత్థ రూపక్ఖన్ధస్స అనుప్పన్నపుబ్బతాపటిక్ఖేపముఖేన ఇతరస్స పటిక్ఖిపీయతీతి రూపక్ఖన్ధస్సేవ యథావుత్తపటిక్ఖేపో పధానభావేన వుత్తో. ఏసేవ నయో అఞ్ఞేసుపి ఏదిసేసు ఠానేసూతి ఆహ ‘‘సన్నిట్ఠానత్థస్సేవ పటిక్ఖిపనం పటిక్ఖేపో’’తి. ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నిరుజ్ఝతీ’’తి ఏత్థ పన రూపక్ఖన్ధస్స ఉప్పాదలక్ఖణం కత్వా వేదనాక్ఖన్ధస్స నిరోధో పుచ్ఛీయతీతి సో ఏవ ‘‘నో’’తి పటిసేధీయతి. ఏస నయో అఞ్ఞేసుపి ఏదిసేసు ఠానేసూతి వుత్తం ‘‘సంసయత్థనివారణం పటిసేధో’’తి. ‘‘న-కారవిరహిత’’న్తి ఏతేన పటిసేధస్స పటిసేధితమాహ. యది ఏవం పాళిగతిపటిసేధవిస్సజ్జనానం కో విసేసోతి ఆహ ‘‘తత్థ ఉప్పత్తీ’’తిఆది.
తదేకదేసపక్ఖేపవసేనాతి తేసం చతున్నం పఞ్హానం పఞ్చన్నఞ్చ విస్సజ్జనానం ఏకదేసస్స పక్ఖిపనవసేన. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘పఠమే ఠానే పరిపుణ్ణపఞ్హస్స పురిమకోట్ఠాసే సరూపదస్సనేనా’’తిఆది. యో పనేత్థ పఞ్హేసు విస్సజ్జనేసు చ సత్తవీసతియా ఠానేసు పక్ఖేపం లభతి, తం దస్సేతుం ‘‘పరిపుణ్ణపఞ్హో ఏవా’’తిఆది వుత్తం. పాళివవత్థానదస్సనాదితోతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన పుచ్ఛావిభఙ్గో విస్సజ్జనాఠానాని ఏకస్మిం పఞ్హే యోజనానయోతి ఇమేసం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.
సుద్ధావాసానన్తిఆది పాళియా పదం ఉద్ధరిత్వా అత్థదస్సనత్థం ఆరద్ధం. ‘‘యస్స యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, తస్స తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థా’’తి ఇమస్స విస్సజ్జనం హోతి ‘‘సుద్ధావాసానం తేసం తత్థా’’తి. తత్థ ఏకభూమియం దుతియా ఉపపత్తి నత్థీతి ఏకిస్సా భూమియా ఏకస్స అరియపుగ్గలస్స దుతియవారం పటిసన్ధిగ్గహణం నత్థీతి అత్థో. తతియవారాదీసు వత్తబ్బమేవ నత్థి. స్వాయమత్థో యథా ఞాపితో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘పటిసన్ధితో పభుతి హి…పే… పవత్తా’’తి వుత్తం. తేన అద్ధాపచ్చుప్పన్నవసేనాయం దేసనా పవత్తాతి దస్సేతి. ఆదాననిక్ఖేపపరిచ్ఛిన్నం కమ్మజసన్తానం ఏకత్తేన గహేత్వా తస్స వసేన ఉప్పాదనిరోధేసు వుచ్చమానేసు అకమ్మజేసు కుసలాదీసు కథన్తి చోదనాయం తేపి ఇధ తంనిస్సితా ఏవ కతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘తస్మిఞ్హి…పే… దస్సితా’’తి. తేనేవాతి కమ్మజసన్తానేనేవ. తస్మాతి ఏకకమ్మనిబ్బత్తస్స విపాకసన్తానస్స ఏకత్తేన గహితత్తా. తస్సాతి కమ్మజసన్తానస్స. పఞ్చసు సుద్ధావాసేసు యథా పచ్చేకం ‘‘ఏకిస్సా భూమియా దుతియా ఉపపత్తి నత్థీ’’తి యథావుత్తపాళియా విఞ్ఞాయతి, ఏవం ‘‘సుద్ధావాసాన’’న్తి అవిసేసవచనతో సకలేపి సుద్ధావాసే సా నత్థీతి తాయ కస్మా న విఞ్ఞాయతీతి చోదనం సముట్ఠాపేత్వా సయమేవ పరిహరితుం ‘‘కస్మా పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సుద్ధావాసేసు హేట్ఠాభూమికస్స అసతి ఇన్ద్రియపరిపాకే ఉపరిభూమిసముప్పత్తి న సక్కా పటిసేధేతుం ఉద్ధంసోతవచనతో. ఉద్ధమస్స తణ్హాసోతం వట్టసోతఞ్చాతి హి ఉద్ధంసోతో. తేనాహ ‘‘ఉద్ధంసోతపాళిసబ్భావా’’తి. సంసన్దేతబ్బాతి యథా న విరుజ్ఝన్తి, ఏవం నేతబ్బా. తథా చేవ సంవణ్ణితం.
ఏతేన సన్నిట్ఠానేనాతి అఙ్కితోకాసభావిరూపుప్పాదసన్నిస్సయేన నిచ్ఛయేన. విసేసితా తథాభావిరూపభావినో. అసఞ్ఞసత్తాపీతి న కేవలం పఞ్చవోకారా ఏవ, అథ ఖో అసఞ్ఞసత్తాపి. తే ఏవ అసఞ్ఞసత్తే ఏవ గహేత్వా పురిమకోట్ఠాసేతి అధిప్పాయో. తేన యే సన్నిట్ఠానేన వజ్జితాతి తేన యథావుత్తసన్నిట్ఠానేన యే విరహితా, తే తథా న వత్తబ్బాతి అత్థో. ఇదాని ‘‘తే తతో’’తిఆదినా దస్సేతి. తతోతి అసఞ్ఞాభవతో. పచ్ఛిమభవికానన్తి ఏత్థ పచ్ఛిమభవం సరూపతో దస్సేతుం ‘‘కిం పఞ్చవోకారాదీ’’తిఆది వుత్తం. అపచ్ఛిమభవికానమ్పి అరూపానం అరూపభవే యథా రూపక్ఖన్ధో నుప్పాది, ఏవం తత్థ పచ్ఛిమభవికానం వేదనాక్ఖన్ధోపీతి ఆహ ‘‘ఏతేన సన్నిట్ఠానేన సఙ్గహితత్తా’’తి. తేనాహ ‘‘తేసం…పే… ఆహా’’తి. తత్థ తేసన్తి పచ్ఛిమభవికానం. తత్థాతి అరూపభవే. ఇతరానుప్పత్తిభావఞ్చాతి ఇతరస్స వేదనాక్ఖన్ధస్స అనుప్పజ్జనసబ్భావమ్పి. సప్పటిసన్ధికానమ్పి సుద్ధావాసానం ఖన్ధభేదస్స పరినిబ్బానపరియాయో ఓళారికదోసప్పహానతో కిలేసూపసమసామఞ్ఞేన వుత్తోతి వేదితబ్బం.
సబ్బేసఞ్హి తేసన్తి తంతంభూమియం ఠితానం సబ్బేసం సుద్ధావాసానం. యథా పనాతిఆదినా వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి. అనన్తా లోకధాతుయోతి ఇదం ఓకాసస్స పరిచ్ఛేదాభావంయేవ దస్సేతుం వుత్తం. పుగ్గలవసేన సమానాధారతాయ సమానకాలత్తేన అసమ్భవన్తో ఓకాసవసేన పన సమ్భవన్తో సంకిణ్ణా వియ హోన్తీతి ఆహ ‘‘సంకిణ్ణతా హోతీ’’తి.
పవత్తివారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా
౨౦౬-౨౦౮. తస్సాపీతి పుగ్గలోకాసవారస్సపి. ఓకాసే పుగ్గలస్సేవాతి యథాగహితే ఓకాసే యో పుగ్గలో, తస్సేవ ఓకాసవిసిట్ఠపుగ్గలస్సేవాతి అత్థో. యథా పన పుగ్గలవారే లబ్భమానే పుగ్గలోకాసవారోపి లబ్భతి, ఏవం ఓకాసవారోపి లబ్భేయ్యాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఓకాసవారోపి చా’’తి. తస్మాతి యస్మా వుచ్చమానోపి ఓకాసో పుగ్గలస్స విసేసభావేనేవ వుచ్చేయ్య, న విసుం, తస్మా.
అఞ్ఞథాతి పవత్తివారే వియ ఆదాననిక్ఖేపపరిచ్ఛిన్నం కమ్మజసన్తానం ఏకత్తేన గహేత్వా తస్స ఉప్పాదనిరోధవసేన పరిఞ్ఞావచనే. ‘‘యో రూపక్ఖన్ధం పరిజానాతీ’’తి సన్నిట్ఠానపదసఙ్గహితత్థాభావదస్సనముఖేన ఇతరస్సపి అభావం దస్సేతుం ‘‘రుపక్ఖన్ధపరిజాననస్స అభావా’’తి వుత్తం. ‘‘ఆమన్తా’’తి చ కతం, తస్మా పవత్తే చిత్తక్ఖణవసేనేవేత్థ తయో అద్ధో లబ్భన్తీతి అత్థో. ‘‘అగ్గమగ్గసమఙ్గిఞ్చ అరహన్తఞ్చా’’తి ద్విన్నం పదానం ‘‘రూపక్ఖన్ధఞ్చ న పరిజానన్తి వేదనాక్ఖన్ధఞ్చ న పరిజానిత్థా’’తి ద్వీహి పదేహి యథాక్కమం సమ్బన్ధో. ‘‘ఠపేత్వా అవసేసా పుగ్గలా’’తి పన పచ్చేకం యోజేతబ్బం. అగ్గమగ్గ…పే… నత్థీతి ఇమినా అరహత్తమగ్గఞాణస్సేవ పరిఞ్ఞామత్థకప్పత్తియా పరిఞ్ఞాకిచ్చం సాతిసయం, తదభావా న ఇతరేసన్తి దస్సేతి. యతో తస్సేవ వజిరూపమతా వుత్తా, సేసానఞ్చ విజ్జూపమతా. తేనాతి తేన యథావుత్తేన వచనేన. తదవసేససబ్బపుగ్గలేతి తతో అగ్గమగ్గసమఙ్గితో అవసేససబ్బపుగ్గలే. ఇమం పన యథావుత్తదోసం పరిహరన్తా ‘‘పుథుజ్జనాదయో సన్ధాయా’’తి వదన్తి.
పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఖన్ధయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.