౧. పణ్ణత్తివారో

ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౨-౩. ఖన్ధయమకే …పే… పరిఞ్ఞా చ వత్తబ్బాతి ఇదం పధానభావేన వత్తబ్బదస్సనం. అభిఞ్ఞేయ్యకథా హి అభిధమ్మో, సా చ యావదేవ పరిఞ్ఞత్తాతి పరిఞ్ఞాసు చ న వినా తీరణపరిఞ్ఞాయ పహానపరిఞ్ఞా, తీరణఞ్చ సమ్పుణ్ణపరానుగ్గహస్స అధిప్పేతత్తా కాలపుగ్గలోకాసవిభాగముఖేన ఖన్ధానం విసుం సహ చ ఉప్పాదనిరోధలక్ఖణపరిగ్గహవసేన సాతిసయం సమ్భవతి, నాఞ్ఞథాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఛసు కాలభేదేసు…పే… పరిఞ్ఞా చ వత్తబ్బా’’తి పధానం వత్తబ్బం ఉద్ధరతి. తత్థ పన యథా న తీరణపరిఞ్ఞాయ వినా పహానపరిఞ్ఞా, ఏవం తీరణపరిఞ్ఞా వినా ఞాతపరిఞ్ఞాయ. సా చ సుతమయఞాణమూలికాతి దేసనాకుసలో సత్థా అన్వయతో బ్యతిరేకతో చ సముదాయావయవపదత్థాదివిభాగదస్సనముఖేన ఖన్ధేసు పరిఞ్ఞాప్పభేదం పకాసేతుకామో ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధా’’తిఆదినా దేసనం ఆరభీతి దస్సేన్తో ‘‘తే పన ఖన్ధా’’తిఆదిమాహ. పఞ్చహి పదేహీతి పఞ్చహి సముదాయపదేహి.

తత్థాతి తేసు సముదాయావయవపదేసు. ధమ్మోతి రుప్పనాదికో ఞేయ్యధమ్మో. సముదాయపదస్సాతి రూపక్ఖన్ధాదిసముదాయపదస్స. యదిపి అవయవవినిముత్తో పరమత్థతో సముదాయో నామ నత్థి, యథా పన అవయవో సముదాయో న హోతి, ఏవం న సముదాయోపి అవయవోతి సతిపి సముదాయావయవానం భేదే ద్విన్నం పదానం సమానాధికరణభావతో అత్థేవాభేదోతి పదద్వయస్స సమానత్థతాయ సియా ఆసఙ్కాతి ఆహ ‘‘ఏతస్మిం సంసయట్ఠానే’’తి. ‘‘చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో తజ్జా మనోవిఞ్ఞాణధాతూ’’తిఆదీసు ఏకదేసో సముదాయపదత్థో వుత్తో, ‘‘యం కిఞ్చి రూపం…పే… అయం వుచ్చతి రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు (విభ. ౨) పన సకలోతి ఆహ ‘‘రూపాది…పే… అత్థో’’తి. అవయవపదానఞ్చేత్థ విసేసనవిసేసితబ్బవిసయానం సమానాధికరణతాయ సముదాయపదత్థతా వుత్తా, తతో ఏవ సముదాయపదానమ్పి అవయవపదత్థతా. న హి విసేసనవిసేసితబ్బానం అత్థానం అచ్చన్తం భేదో అభేదో వా ఇచ్ఛితో, అథ ఖో భేదాభేదో, తస్మా అభేదదస్సనవసేన పఠమనయో వుత్తో, భేదదస్సనవసేన దుతియనయో. యో హి రుప్పనాదిసఙ్ఖాతో రాసట్ఠో అవయవపదేహి రూపాదిసద్దేహి చ ఖన్ధసద్దేన చ విసేసనవిసేసితబ్బభావేన భిన్దిత్వా వుత్తో, స్వాయం అత్థతో రాసిభావేన అపేక్ఖితో రుప్పనాదిఅత్థో ఏవాతి.

యథా అవయవపదేహి వుచ్చమానోపి సముదాయపదస్స అత్థో హోతి, ఏవం సముదాయపదేహి వుచ్చమానోపి అవయవపదస్స అత్థోతి ‘‘రూపక్ఖన్ధో రూపఞ్చేవ రూపక్ఖన్ధో చ, రూపక్ఖన్ధో రూపన్తి? ఆమన్తా’’తిఆదినా పదసోధనా కతాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘రూపాదిఅవయవపదేహి…పే… పదసోధనవారో వుత్తో’’తి. తత్థ ఏకచ్చస్స అవయవపదస్స అఞ్ఞత్థ వుత్తియా అవయవపదత్థస్స సముదాయపదత్థతాయ సియా అనేకన్తికతా, సముదాయపదస్స పన తం నత్థీతి సముదాయపదత్థస్స అవయవపదత్థతాయ బ్యభిచారాభావో ‘‘రూపక్ఖన్ధో రూపన్తి? ఆమన్తా’’తి పాళియా పకాసితోతి వుత్తం ‘‘రూపాది…పే… దస్సేతు’’న్తి.

‘‘రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు ఖన్ధత్థస్స విసేసితబ్బత్తా వుత్తం ‘‘పధానభూతస్స ఖన్ధపదస్సా’’తి. వేదనాదిఉపపదత్థస్స చ సమ్భవతో ‘‘వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు. రూపావయవపదేన వుత్తస్సాతి రూపసఙ్ఖాతేన అవయవపదేన విసేసనభావేన వుత్తస్స ఖన్ధత్థస్స రూపక్ఖన్ధభావో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘రూపక్ఖన్ధో రూపన్తి? ఆమన్తా’’తి. తత్థాతి తస్మిం రూపక్ఖన్ధపదే. పధానభూతేన విసేసితబ్బత్తా ఖన్ధావయవపదేన వుత్తస్స రుప్పనట్ఠస్స కిం వేదనాక్ఖన్ధాదిభావో హోతీతి యోజనా. సమానే అవయవపదాభిధేయ్యభావే అప్పధానేన పదేన యో అత్థో విఞ్ఞాయతి, సో కస్మా పధానేన న విఞ్ఞాయతీతి అధిప్పాయో. ఖన్ధావయవపదేన వుత్తో ధమ్మోతి రాసట్ఠమాహ. తత్థ కోచీతి రుప్పనట్ఠో. కేనచి సముదాయపదేనాతి రూపక్ఖన్ధపదేన, న వేదనాక్ఖన్ధాదిపదేన. తేనాహ ‘‘న సబ్బో సబ్బేనా’’తి. ఏస నయో వేదనాక్ఖన్ధాదీసు. రూపరూపక్ఖన్ధాదిఅవయవసముదాయపదసోధనముఖేన తత్థ చ చతుక్ఖన్ధవసేన పవత్తా పాళిగతి పదసోధనమూలచక్కవారో. ఏవఞ్చ దస్సేన్తేనాతి ఇమినా య్వాయం రూపాదిఅవయవపదేహి రూపక్ఖన్ధాదిసముదాయపదేహి చ దస్సితాకారో అత్థవిసేసో, తం పచ్చామసతి. విసేసనభావో భేదకతాయ సామఞ్ఞతో అవచ్ఛేదకత్తా, విసేసితబ్బభావో అభేదయోగేన భేదన్తరతో అవిచ్ఛిన్దితబ్బత్తా, సమానాధికరణభావో తేసం భేదాభేదానం ఏకవత్థుసన్నిస్సయత్తా.

తేనాతి యథావుత్తేన విసేసనవిసేసితబ్బభావేన. ఏత్థాతి ఏతస్మిం సమానాధికరణే. తేనాతి వా సమానాధికరణభావేన. ఏత్థాతి రూపక్ఖన్ధపదే. యథా నీలుప్పలపదే ఉప్పలవిసేసనభూతం నీలం విసిట్ఠమేవ హోతి, న యం కిఞ్చి, ఏవమిధాపి ఖన్ధవిసేసనభూతం రూపమ్పి విసిట్ఠమేవ సియాతి దస్సేన్తో ‘‘కిం ఖన్ధతో…పే… హోతీ’’తి ఆహ. తథా ‘‘రూపఞ్చ తం ఖన్ధో చా’’తి సమానాధికరణభావేనేవ యం రూపం, సో ఖన్ధో. యో ఖన్ధో, తం రూపన్తి అయమ్పి ఆపన్నో ఏవాతి ఆహ ‘‘సబ్బేవ…పే… విసేసితబ్బా’’తి. విసేసనేన చ నామ నిద్ధారితరూపేన భవితబ్బం అవచ్ఛేదకత్తా, న అనిద్ధారితరూపేనాతి ఆహ ‘‘కిం పన త’’న్తిఆది, తస్సేవ గహితత్తా న పియరూపసాతరూపస్సాతి అధిప్పాయో. న హి తం ఖన్ధవిసేసనభావేన గహితం, విస్సజ్జనం కతం తస్సేవాతి యోజనా. న ఖన్ధతో అఞ్ఞం రూపం అత్థీతి ఇదం రుప్పనట్ఠో రూపన్తి కత్వా వుత్తం, న హి సో ఖన్ధవినిముత్తో అత్థి. తేనేవాతి యథావుత్తరూపస్స ఖన్ధవినిముత్తస్స అభావేనేవ. ‘‘పియరూపం సాతరూపం, దస్సేన్తేనప్పక’’న్తి చ ఆదీసు అతదత్థస్స రూపసద్దస్స లబ్భమానత్తా ‘‘తేన రూపసద్దేనా’’తి విసేసేత్వా వుత్తం. వుచ్చమానం భూతుపాదాయమ్పి భేదం ధమ్మజాతం. సుద్ధేనాతి కేవలేన, రూపసద్దేన వినాపీతి అత్థో. తయిదం పకరణాదిఅవచ్ఛిన్నతం సన్ధాయ వుత్తం, సమానాధికరణతం వా. యో హి రూపసద్దేన సమానాధికరణో ఖన్ధసద్దో, తేన యథావుత్తరూపసద్దేన వియ తదత్థో వుచ్చతేవ. తేనాహ ‘‘ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధో’’తి. యదిపి యథావుత్తం రూపం ఖన్ధో ఏవ చ, ఖన్ధో పన న రూపమేవాతి ఆహ ‘‘న చ సబ్బే…పే… విసేసితబ్బా’’తి. తేనేవాతి అరూపసభావస్స ఖన్ధస్స అత్థిభావేనేవ. తేతి ఖన్ధా. విభజితబ్బాతి ‘‘ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధో’’తి పదం ఉద్ధరిత్వా ‘‘రూపక్ఖన్ధో ఖన్ధో చేవ రూపక్ఖన్ధో చ, అవసేసా ఖన్ధా న రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదినా విభాగేన దస్సేతబ్బా.

ఖన్ధానం రూపవిసేసన…పే… సంసయో హోతీతి ఏత్థ కిం ఖన్ధతో అఞ్ఞాపి వేదనా అత్థి, యతో వినివత్తా వేదనా ఖన్ధవిసేసనం హోతి, సబ్బే చ ఖన్ధా కిం ఖన్ధవిసేసనభూతాయ వేదనాయ విసేసితబ్బాతి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా. కేచీతి అనుభవనాదిప్పకారా. కేనచి విసేసనేనాతి వేదనాదినా విసేసనేన.

ఏత్థ చ రూపాదిపణ్ణత్తి ఖన్ధపణ్ణత్తి చ ‘‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదినా విసుం సహ చ రుప్పనాదికే అత్థే పవత్తమానా కదాచి అవయవభూతే పవత్తతి, కదాచి సముదాయభూతే, తస్సా పన తథా పవత్తనాకారే నిద్ధారితే యస్మా రూపాదిక్ఖన్ధా పదతో అత్థతో చ విసోధితా నామ హోన్తి తబ్బిసయకఙ్ఖాపనోదనతో, తస్మా ‘‘రూపక్ఖన్ధో రూపఞ్చేవ రూపక్ఖన్ధో చ, రూపక్ఖన్ధో రూపన్తి? ఆమన్తా’’తిఆదినయప్పవత్తేన పఠమవారేన రూపాదిఅవయవపదేహి అవయవత్థో వియ సముదాయత్థోపి వుచ్చతి, తథా సముదాయపదేహిపీతి అయమత్థో దస్సితో. ‘‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదినయప్పవత్తేన పన దుతియవారేన విసేసవాచీ వియ రూపాదిఅవయవపదేహి సామఞ్ఞభూతేనపి తంతంవిసిట్ఠేన ఖన్ధావయవపదేన సో సో ఏవ సముదాయత్థో వుచ్చతి, న సబ్బోతి అయమత్థో దస్సితో. ఖన్ధవినిముత్తస్స యథాధిప్పేతస్స అభావా యదిపి ఖన్ధోయేవ రూపం, సో పన న సబ్బో రూపం, అథ ఖో తదేకదేసో, తథా వేదనాదయోపీతి అయమత్థో ‘‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా రూప’’న్తిఆదినయప్పవత్తేన తతియవారేన దస్సితో. ‘‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో’’తిఆదినయప్పవత్తేన పన చతుత్థవారేన ‘‘రూపం ఖన్ధో’’తి రూపస్స ఖన్ధభావే నిచ్ఛితే ఖన్ధో నామాయం న కేవలం రూపమేవ, అథ ఖో వేదనాది చాతి వేదనాదీనమ్పి ఖన్ధభావప్పకాసనే న సబ్బే ఖన్ధా వేదనాదివిసేసవన్తో, కేచిదేవ పన తేన తేన విసేసేన తథా వుచ్చన్తీతి అయమత్థో దస్సితో. ఏవం దస్సేన్తీ చేసా పాళి ఖన్ధానం యథావుత్తపణ్ణత్తిసోధనముఖేన సరూపావధారణాయ సంవత్తతి, తఞ్చ తేసం యావదేవ ఉప్పాదాదినిచ్ఛయత్థన్తి దస్సేన్తో ‘‘ఏవం యేసం…పే… వేదితబ్బో’’తి ఆహ.

ఏకదేసేపి సముదాయవోహారో దిస్సతి యథా పటో దడ్ఢో, సముద్దో దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘చక్కావయవభావతో చక్కానీతి యమకాని వుత్తానీ’’తి. బన్ధిత్వాతి యమకభావేన బన్ధిత్వా, యమకమూలభావేనేవ వా. మూలభావేన గహణం సమ్బన్ధభావో, తంసమ్బన్ధతా చ మూలపదాదీనం నాభిఆదిసదిసతా దట్ఠబ్బా. అపుబ్బస్స వత్తబ్బస్స అభావతో నయిధ దేసనా మణ్డలభావేనేవ సమ్బజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘న మణ్డలభావేన సమ్బజ్ఝనతో’’తి. యదిపి రూపక్ఖన్ధమూలకే అపుబ్బం నత్థి, వేదనాక్ఖన్ధాదిమూలకేసు పన సఞ్ఞాదిముఖేన దేసనప్పవత్తియం అపుబ్బవసేనేవ గతో సియా మణ్డలభావేన సమ్బన్ధో, న తథా పాఠో పవత్తోతి ఆహ ‘‘వేదనాక్ఖన్ధ…పే… సమ్బన్ధేనా’’తి. పచ్ఛిమస్స పురిమేన అసమ్బజ్ఝనమేవ హి హేట్ఠిమసోధనం. సుద్ధక్ఖన్ధలాభమత్తమేవ గహేత్వాతి ‘‘ఖన్ధా రూప’’న్తి ఏత్థ ఖన్ధాతి ఖన్ధసద్దేన లబ్భమానం రూపాదీహి అసమ్మిస్సం ఖన్ధట్ఠమత్తమేవ ఉద్దేసవసేన గహేత్వా. యదిపి ఉద్దేసే ఖన్ధవిసేసనం రూపాది ‘‘ఖన్ధా రూప’’న్తి సుద్ధరూపాదిమత్తమేవ గహితం, తథాపి విసేసరహితస్స సామఞ్ఞస్స అభావతో తత్థ సుద్ధరూపాదిమత్తతాయ అట్ఠత్వా. ఖన్ధవిసేసనభావసఙ్ఖాతన్తి యథాధిగతం ఖన్ధానం విసేసనభావేన కథితం రుప్పనాదికం విసేసనత్థం దస్సేతుం. కేవలమేవ తం అగ్గణ్హన్తో ఖన్ధసద్దేన సహ యోజేత్వా…పే… విభత్తత్తా సుద్ధక్ఖన్ధవారోతి వుత్తోతి యోజనా.

ఉద్దేసవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.