౨. దుతియనయో సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా

౧౭౧. ‘‘సఙ్గహితేన అసఙ్గహిత’’న్తి ఏత్థ సఙ్గహితాసఙ్గహితసద్దా భిన్నాధికరణా న గహేతబ్బా విసేసనవిసేసితబ్బతాయ ఇచ్ఛితత్తా. యో హి ధమ్మో సఙ్గహితతావిసేసవిసిట్ఠో అసఙ్గహితో హేట్ఠా ఉద్దిట్ఠో, స్వేవ ఇధ అసఙ్గహితభావేన పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జీయతీతి దస్సేన్తో ‘‘యం తం…పే… తదేవ దస్సేన్తో’’తి ఆహ. యే హి ధమ్మా చక్ఖాయతనేన ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా, ఆయతనధాతుసఙ్గహేన చ అసఙ్గహితా, తేసంయేవ పున ఖన్ధాదీహి అసఙ్గహో పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జితో. తేన వుత్తం ‘‘చక్ఖాయతనేన…పే… ఆహా’’తి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు నయేసు వారేసు చ. ఖన్ధాదిసఙ్గహసామఞ్ఞానన్తి ‘‘ఖన్ధసఙ్గహేనా’’తిఆదినా అవిసేసేన వుత్తానం ఖన్ధాదిసఙ్గహానం. ‘‘సామఞ్ఞజోతనా విసేసే అవతిట్ఠతీ’’తి ఆహ ‘‘నిచ్చం విసేసాపేక్ఖత్తా’’తి. విసేసావబోధనత్థాని పఞ్హబ్యాకరణానీతి వుత్తం ‘‘భేదనిస్సితత్తా చ పుచ్ఛావిస్సజ్జనాన’’న్తి. సవిసేసావ ఖన్ధాదిగణనాతి ‘‘ఖన్ధసఙ్గహేనా’’తిఆదినా అవిసేసేన వుత్తాపి రూపక్ఖన్ధాదినా సవిసేసావ ఖన్ధాదిగణనా, ఖన్ధాదినా సఙ్గహోతి అత్థో. సుద్ధాతి కేవలా అనవసేసా, సామఞ్ఞభూతాతి వుత్తం హోతి.

తత్థాతి యథాధికతే దుతియనయే. సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసనిద్దిట్ఠత్తా ఆహ ‘‘సఙ్గహి…పే… నిద్ధారితత్తా’’తి. తీసు సఙ్గహేసూతి ఖన్ధాదిసఙ్గహేసు తీసు. అఞ్ఞేహీతి వుత్తావసేసేహి ద్వీహి ఏకేన వా. ఏత్తకేనేవ దస్సేతబ్బా సియుం తావతాపి సఙ్గహితేన అసఙ్గహితభావస్స పకాసితత్తా. తేసన్తి సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితభావేన వుత్తధమ్మానం. ఏవంవిధానన్తి ‘‘చక్ఖాయతనం సోతాయతన’’న్తిఆదినా అనిద్ధారితవిసేసానం. అసమ్భవాతి వుత్తప్పకారేన నిద్దిసితుం అసమ్భవా. సఙ్గహాదినయదస్సనమత్తం నయమాతికాయ బ్యాపారో, యత్థ పన సఙ్గహాదయో, తే ఖన్ధాదయో కుసలాదయో చ తేసం విసయభూతాతి తేహి వినా సఙ్గహాదీనం పవత్తి నత్థి. తేనాహ ‘‘నయమాతికాయ అబ్భన్తరబాహిరమాతికాపేక్ఖత్తా’’తి. సఙ్గాహకం అసఙ్గాహకఞ్చాతి వత్తబ్బం. యో హి ఇధ సఙ్గాహకభావేన వుత్తో ధమ్మో అసఙ్గాహకభావేనపి వుత్తోయేవాతి.

‘‘యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా, ఆయతనధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా’’తి, ‘‘యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితా, ఆయతనధాతుసఙ్గహేన సఙ్గహితా’’తి చ యత్థ పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జితబ్బధమ్మవిసేసనిద్ధారణం నత్థి, తత్థ పఠమనయే ఛట్ఠనయే చ ‘‘రూపక్ఖన్ధో కతిహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితో? ఏకేన ఖన్ధేనా’’తి (ధాతు. ౬), ‘‘రూపక్ఖన్ధో కతిహి ఖన్ధేహి సమ్పయుత్తోతి? నత్థి. చతూహి ఖన్ధేహి విప్పయుత్తో’’తి (ధాతు. ౨౨౮) చ ఏవం పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జితబ్బభావేన. ఇతరేసూతి దుతియాదినయేసు. తస్స తస్సాతి యం పుచ్ఛితబ్బం విస్సజ్జితబ్బఞ్చ ‘‘యే ధమ్మా’’తి అనియమితరూపేన నిద్ధారితం, తస్స తస్స ‘‘తే ధమ్మా’’తి నియామకభావేన.

ఏత్థాతి ఏతస్మిం పకరణే. యేన యేన చక్ఖాయతనాదినా సఙ్గాహకేన. ఖన్ధాదిసఙ్గహేసూతి ఖన్ధాయతనధాతుసఙ్గహేసు. తేన తేనాతి ఖన్ధాదిసఙ్గహేన. అఞ్ఞన్తి తతో తతో సఙ్గాహకతో అఞ్ఞం. తబ్బినిముత్తం సఙ్గహేతబ్బాసఙ్గహేతబ్బం యం ధమ్మజాతం అత్థి, తం తదేవ ‘‘చక్ఖాయతనేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా, ఆయతనధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా’’తి సఙ్గాహకాసఙ్గాహకభావేన ఉద్ధటం. అఞ్ఞో ధమ్మో నత్థి తస్స సభాగభావేన సఙ్గాహకస్సేవ అభావతో. సియా పనేతం సభాగేన ఏకదేసేన సఙ్గహోతి, తం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘న చ సో…పే… హోతీ’’తి. యఞ్చాతిఆదినా వచనన్తరం పరిహరతి.

యది చాతిఆదినాపి తస్సేవ తేన సఙ్గహాభావం పాఠాభావదస్సనేన విభావేతి. తత్థ సో ఏవాతి యో రూపాదిక్ఖన్ధో సఙ్గాహకభావేన వుత్తో, సో ఏవ తేన రూపాదిక్ఖన్ధేన సఙ్గయ్హేయ్య సఙ్గహేతబ్బో భవేయ్య, తేనేవ తస్స సఙ్గహాభావే లక్ఖణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న హి సో ఏవ తస్స సభాగో విసభాగో చా’’తి. ఏకదేసా వియ చక్ఖాయతనాదయో సముదాయస్స రూపక్ఖన్ధాదికస్స. రూపక్ఖన్ధో చక్ఖాయతనాదీనం న సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో చ సభాగవిసభాగభావాభావతో. ఏస నయో సేసేసుపి. సముదాయన్తోగధానన్తిఆదినా వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి. తత్థ యేనాతి విభాగేన. తేతి ఏకదేసా. తేసన్తి ఏకదేసానం. ఏత్థ తదన్తోగధతాయ విభాగాభావో, విభాగాభావేన సభాగవిసభాగతాభావో, తేన సఙ్గాహకాసఙ్గాహకతాభావో దస్సితోతి వేదితబ్బో.

యథా సబ్బేన సబ్బం సభాగవిసభాగాభావేన ఏకదేసానం సముదాయో సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో చ న హోతి, ఏవం ఏకదేససభాగవిసభాగానన్తి దస్సేన్తో ‘‘తథా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యథాతిఆది ఉదాహరణదస్సనేన యథావుత్తస్స అత్థస్స పాకటకరణం. ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గాహకం అసఙ్గాహకఞ్చాతి యోజనా. తథా సేసేసుపి. న హి ఏకదేస…పే… విసభాగం యేన సముదాయో సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో చ సియాతి అధిప్పాయో. ఏత్థ చ సఙ్గాహకత్తం తావ మా హోతు, అసఙ్గాహకత్తం పన కస్మా పటిక్ఖిపీయతీతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. తత్థ తస్మాతి వుత్తమేవత్థం హేతుభావేన పరామసతి. అత్తతో అఞ్ఞస్స, అత్తని అన్తోగధతో అఞ్ఞస్స, అత్తేకదేససభాగతో అఞ్ఞస్స సతిపి అసఙ్గాహకత్తేతి యోజనా. తం పనేతం ‘‘రూపక్ఖన్ధో రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహితో అసఙ్గహితో చ న హోతీ’’తిఆదినా వుత్తే తయో పకారే సన్ధాయ వుత్తం. సఙ్గాహకత్తమేవ ఏతేసం నత్థీతి ఏతేసం అత్తా, అత్తని అన్తోగధో, అత్తేకదేససభాగో చాతి వుత్తానం సఙ్గాహకభావో ఏవ నత్థి సభాగాభావతో. తేన వుత్తం ‘‘న హి సో ఏవ తస్స సభాగో’’తిఆది. యేనాతి సఙ్గాహకత్తేన. ఏవరూపానన్తి యథావుత్తానం తిప్పకారానం అగ్గహణం వేదితబ్బం సతిపి విసభాగభావేతి అధిప్పాయో.

తేనాతి ‘‘ధమ్మాయతన’’న్తిఆదినా వచనేన. ఏకదేసస్స వేదనాక్ఖన్ధాదికస్స సముదాయస్స ధమ్మాయతనస్స సఙ్గాహకత్తం ఏకదేసేన సముదాయస్స సఙ్గహితభావన్తి అత్థో, సముదాయస్స రూపక్ఖన్ధస్స ఏకదేసస్స చక్ఖాయతనస్స సోతాయతనస్స చ సఙ్గాహకత్తం సముదాయేన ఏకదేసస్స సఙ్గహితభావన్తి వుత్తం హోతి. యది ఏవం న దస్సేతి, అథ కిం దస్సేతీతి ఆహ ‘‘చతుక్ఖన్ధగణనభేదేహీ’’తిఆది. తత్థ చతుక్ఖన్ధగణనభేదేహీతి రూపాదిచతుక్ఖన్ధగణనవిభాగేహి. పఞ్చధాతి రూపాదిచతుక్ఖన్ధసఙ్గహో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధసఙ్గహోతి ఏవం పఞ్చప్పకారేన భిన్నతం. తేనాహ ‘‘గణేతబ్బాగణేతబ్బభావేనా’’తి. ‘‘ఏకేన ఖన్ధేనా’’తిఆదీసు కరణత్థే కరణవచనం, న కత్తుఅత్థేతి కత్వా ఆహ ‘‘సఙ్గాహకాసఙ్గాహకనిరపేక్ఖాన’’న్తి. తేనేవాహ ‘‘కమ్మకరణమత్తసబ్భావా’’తి. దుతియాదయో పన నయా. అగణనాదిదస్సనానీతి అగణనగణనదస్సనాని. నను చ దుతియాదీసు గణనాదీనిపి విజ్జన్తీతి? సచ్చం విజ్జన్తి, తాని పన విసేసనభూతాని అప్పధానానీతి విసేసితబ్బభూతానం పధానానం వసేనేవం వుత్తం. ‘‘చక్ఖాయతనేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా’’తిఆదినా కత్తుఆదయో నిద్దిట్ఠాతి ఆహ ‘‘కత్తుకరణకమ్మత్తయసబ్భావా’’తి.

తథా తథాతి తేన తేన రూపక్ఖన్ధాదిప్పకారేన. తంతంఖన్ధాదిభావాభావో సభాగవిసభాగతాతి రూపధమ్మాదీనం రూపక్ఖన్ధాదిభావో సభాగతా, వేదనాక్ఖన్ధాదిఅభావో విసభాగతాతి అత్థో. యథానిద్ధారితధమ్మదస్సనేతి ‘‘యే ధమ్మా, తే ధమ్మా’’తి నిద్ధారితప్పకారధమ్మనిరూపనే. సఙ్గాహకసఙ్గహేతబ్బానన్తి చక్ఖాయతనాదికస్స సఙ్గాహకస్స సోతాయతనాదికస్స చ సఙ్గహేతబ్బస్స. సమానక్ఖన్ధాదిభావోతి ఏకక్ఖన్ధాదిభావో, రూపక్ఖన్ధాదిభావోతి అత్థో. తదభావోతి తస్స సమానక్ఖన్ధాదిభావస్స అభావో అఞ్ఞక్ఖన్ధాదిభావో. అయన్తి య్వాయం పఠమనయే తథా తథా గణేతబ్బాగణేతబ్బతాసఙ్ఖాతో దుతియాదినయేసు యథావుత్తానం సమానక్ఖన్ధాదిభావాభావసఙ్ఖాతో తంతంఖన్ధాదిభావాభావో వుత్తో, అయమేతేసం ద్విప్పకారానం నయానం సభాగవిసభాగతాసు విసేసో.

సముదయసచ్చసుఖిన్ద్రియాదీతి ఆది-సద్దేన మగ్గసచ్చదుక్ఖిన్ద్రియాది సఙ్గయ్హతి. అసఙ్గాహకత్తాభావతోతి సఙ్గహితతావిసిట్ఠస్స అసఙ్గాహకత్తస్స అభావతో. న హి సక్కా ‘‘సముదయసచ్చేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా, ఆయతనధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా’’తిఆది వత్తుం. దుక్ఖసచ్చసదిసాని అబ్యాకతపదాదీని. ఇతరేహీతి ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి సఙ్గాహకత్తాసఙ్గాహకత్తాభావతో న ఉద్ధటానీతి యోజనా. ఏవన్తిఆది యథావుత్తస్స అత్థస్స నిగమనవసేన వుత్తం. న రూపక్ఖన్ధోతి న సబ్బో రూపక్ఖన్ధధమ్మోతి అత్థో.

‘‘ఖన్ధపదేనా’’తి ఇదం కరణత్థే కరణవచనం, న కత్తుఅత్థేతి ఆహ ‘‘ఖన్ధపదసఙ్గహేనాతి అత్థో’’తి. తేనేవస్స కత్తుఅత్థతం పటిసేధేతుం ‘‘న సఙ్గాహకేనా’’తి వుత్తం. కరణం పన కత్తురహితం నత్థీతి ఆహ ‘‘కేనచి సఙ్గాహకేనాతి ఇదం పన ఆనేత్వా వత్తబ్బ’’న్తి. సఙ్గాహకేసు న యుజ్జతి న సఙ్గహేతబ్బేసూతి అధిప్పాయో. రూపక్ఖన్ధధమ్మా హి ‘‘యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా’’తి వుత్తాతి. సముదాయే వుత్తవిధి తదవయవేపి సమ్భవతీతి చోదనం సముట్ఠాపేన్తో ‘‘ఏతేన నయేనా’’తిఆదిమాహ. పటియోగీనివత్తనం ఏవ-సద్దేన కరీయతీతి ఆహ ‘‘న హి అఞ్ఞమత్తనివారణం ఏవ-సద్దస్స అత్థో’’తి. తేనాహ ‘‘సఙ్గాహకతో అఞ్ఞనివారణం ఏవ-సద్దస్స అత్థో’’తి. సో చ…పే… పేక్ఖన్తి ఇమినా తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి. సఙ్గాహకాపేక్ఖత్తే హి ‘‘సో చా’’తిఆదివచనస్స ‘‘చక్ఖాయతనేన రూపక్ఖన్ధోవ సఙ్గహితో’’తి ఏత్థ చక్ఖాయతనం సఙ్గాహకన్తి యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స అసమ్భవో ఏవాతి ఇదాని తం అసమ్భవం విభావేన్తో ‘‘కథ’’న్తిఆదిమాహ, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఏత్థాతి ‘‘అడ్ఢేకాదసహి ఆయతనధాతూహీ’’తి ఏత్థ. ‘‘రూపక్ఖన్ధేనా’’తి ఆనేత్వా వత్తబ్బం ఆయతనధాతువిసేసనత్థం. న సో ఏవ తస్స, సముదాయో వా తదేకదేసానం సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో చ హోతీతి వుత్తోవాయమత్థోతి ఆహ ‘‘రూపక్ఖన్ధో…పే… న హోతీ’’తి. ఇమినా పరియాయేనాతి యస్మా వుత్తప్పకారం సఙ్గాహకత్తం నత్థి ‘‘యేన సఙ్గహితస్స అసఙ్గాహకం సియా’’తి ఇమినా పరియాయేన. అసఙ్గహితతాయ అభావో వుత్తో అట్ఠకథాయం (ధాతు. అట్ఠ. ౧౭౧) ‘‘సో చ…పే… నత్థీ’’తి. సఙ్గహితతాయాతి నిప్పరియాయేన సఙ్గహితభావేన అసఙ్గహితతాయ అభావో వుత్తోతి న యుజ్జతీతి యోజనా. సా సఙ్గహితతాతి అత్తనా అత్తనో, అత్తేకదేసానం వా సఙ్గహితతా. తేనాతి రూపక్ఖన్ధేన. తేసన్తి రూపక్ఖన్ధతదేకదేసానం. అత్థి చ విప్పయుత్తతా వేదనాక్ఖన్ధాదీహి. చక్ఖాయతనాదీహి వియాతి విసదిసుదాహరణం. ఏతేహి రూపవేదనాక్ఖన్ధాదీహి అఞ్ఞేహి చ ఏవరూపేహి. ఏతాని అఞ్ఞాని చాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

తేనేవ తస్స సఙ్గహితత్తాభావదస్సనేన హేట్ఠా దస్సితేన. ఏత్థాతి ఏతస్మిం వారే. అగ్గహణేతి అకథనే, అదేసనాయన్తి అత్థో. సముదయసచ్చాదీసూతి సముదయసచ్చసుఖిన్ద్రియాదీసు యుజ్జేయ్య తం కారణం. కస్మా? తేహి సముదయసచ్చాదీహి ఖన్ధాదిసఙ్గహేన సఙ్గహితే ధమ్మజాతే సతి తస్స ఆయతనసఙ్గహాదీహి అసఙ్గహితత్తస్స అభావతో. రూపక్ఖన్ధాదీహీతి రూపక్ఖన్ధవేదనాక్ఖన్ధాదీహి. సఙ్గహితమేవ నత్థి, కస్మా? ‘‘సో ఏవ తస్స సఙ్గాహకో న హోతీ’’తి వుత్తోవాయమత్థో. యదిపి రూపక్ఖన్ధాదినా రూపక్ఖన్ధాదికస్స అత్తనో…పే… నత్థీతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞస్స పన వేదనాక్ఖన్ధాదికస్స రూపక్ఖన్ధాదినా సఙ్గహితత్తాభావేన అసఙ్గహితత్తం అత్థీతి యోజనా. ఉభయాభావోతి సఙ్గహితత్తాసఙ్గహితత్తాభావో. ఏత్థ ఏతస్మిం వారే. ధమ్మాయతనజీవితిన్ద్రియాదీనన్తి ధమ్మాయతనాదీనం ఖన్ధచతుక్కసఙ్గాహకత్తే, జీవితిన్ద్రియాదీనం ఖన్ధదుకసఙ్గాహకత్తేతి యోజనా. పాళియం అనాగతత్తా ‘‘సతీ’’తి సాసఙ్కం వదతి. ఆది-సద్దేన పఠమేన ధమ్మధాతుసళాయతనాదీనం సుఖిన్ద్రియాదీనఞ్చ, దుతియేన ఏకక్ఖన్ధస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సుఖిన్ద్రియఞ్హి వేదనాక్ఖన్ధస్సేవ సఙ్గాహకం. తేసన్తి ఖన్ధచతుక్కఖన్ధదుకాదీనం అసఙ్గహితతా న నత్థి అత్థేవాతి తస్సా అభావో అనేకన్తికో. పుబ్బే వుత్తనయేనాతి ‘‘రూపక్ఖన్ధాదీహి పనా’’తిఆదినా వుత్తనయేన.

తత్థేవాతి తస్మింయేవ పుబ్బే వుత్తే సనిదస్సనసప్పటిఘపదే. నివత్తేత్వా గణ్హన్తోతి పుబ్బే వుత్తం పటినివత్తేత్వా గణ్హన్తో పచ్చామసన్తో. తదవత్తబ్బతాతి తేసం సఙ్గాహకాసఙ్గాహకసఙ్గహితత్తాసఙ్గహితత్తానం అవత్తబ్బతా. అసఙ్గాహకత్తాభావతో ఏవ…పే… న సఙ్గాహకత్తాభావతోతి యస్మా నేసం అసఙ్గాహకత్తం వియ సఙ్గాహకత్తమ్పి నత్థి, తతో ఏవ సఙ్గహితత్తాసఙ్గహితత్తమ్పీతి దస్సేతి.

దుతియనయసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.