ధాతుకథాపకరణ-అనుటీకా
గన్థారమ్భవణ్ణనా
ధాతుకథాపకరణదేసనాయ దేసదేసకపరిసాపదేసా వుత్తప్పకారా ఏవాతి కాలాపదేసం దస్సేన్తో ‘‘ధాతుకథాపకరణం దేసేన్తో’’తిఆదిమాహ. ‘‘తస్సేవ అనన్తరం అదేసయీ’’తి హి ఇమినా విభఙ్గానన్తరం ధాతుకథా దేసితాతి తస్సా దేసనాకాలో అపదిట్ఠో హోతి. యే పన ‘‘విభఙ్గానన్తరం కథావత్థుపకరణం దేసిత’’న్తి వదన్తి, తేసం వాదం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘విభఙ్గానన్తరం…పే… దస్సేతు’’న్తి ఆహ.
‘‘కామా తే పఠమా సేనా’’తిఆదివచనతో (సు. ని. ౪౩౮; మహాని. ౨౮; చూళని. నన్దమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౪౭) కిలేసవిద్ధంసనమ్పి దేవపుత్తమారస్స బలవిధమనన్తి సక్కా వత్తుం, ‘‘అప్పవత్తికరణవసేన కిలేసాభిసఙ్ఖారమారాన’’న్తి పన వుచ్చమానత్తా ఖన్తిబలసద్ధాబలాదిఆనుభావేన ఉస్సాహపరిసాబలభఞ్జనమేవ దేవపుత్తమారస్స బలవిద్ధంసనం దట్ఠబ్బం. విసయాతిక్కమనం కామధాతుసమతిక్కమో. సముదయప్పహానపరిఞ్ఞావసేనాతి పహానాభిసమయపరిఞ్ఞాభిసమయానం వసేన. నను చేతం పఞ్చన్నం మారానం భఞ్జనం సావకేసుపి లబ్భతేవాతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘పరూపనిస్సయరహిత’’న్తిఆది. వీరస్స భావో వీరియన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘మహావీరియోతి మహావీరో’’తి. మహావీరియతా చ పరిపుణ్ణవీరియపారమితాయ చతురఙ్గసమన్నాగతవీరియాధిట్ఠానేన అనఞ్ఞసాధారణచతుబ్బిధసమ్మప్పధానసమ్పత్తియా చ వేదితబ్బా. తతో ఏవ హిస్స వీరియాహానిసిద్ధిపీతి.
ఖన్ధాదికే ధమ్మే అధిట్ఠాయ నిస్సాయ విసయం కత్వా అభిధమ్మకథా పవత్తాతి ఆహ ‘‘అభిధమ్మకథాధిట్ఠానట్ఠేన వా’’తి. తేసం కథనతోతి తేసం ఖన్ధాదీనం కథాభావతో. ఏతేన అత్థవిసేససన్నిస్సయో బ్యఞ్జనసముదాయో పకరణన్తి వుత్తం హోతి. అథ వా ధాతుయో కథీయన్తి ఏత్థ, ఏతేన వాతి ధాతుకథా, తథాపవత్తో బ్యఞ్జనత్థసముదాయో. యది ఏవం సత్తన్నమ్పి పకరణానం ధాతుకథాభావో ఆపజ్జతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘యదిపీ’’తిఆది. తత్థ సాతిసయన్తి సవిసేసం విచిత్తాతిరేకవసేన అనవసేసతో చ దేసనాయ పవత్తత్తా. తథా హి వుత్తం ‘‘సబ్బాపి ధమ్మసఙ్గణీ ధాతుకథాయ మాతికా’’తి (ధాతు. ౫). తేనేవాహ ‘‘ఏకదేసకథనమేవ హి అఞ్ఞత్థ కత’’న్తి.
ఇదాని సాసనే యేసు ధాతు-సద్దో నిరుళ్హో, తేసం వసేన అఞ్ఞేహిపి అసాధారణం ఇమస్స పకరణస్స ధాతుకథాభావం దస్సేన్తో ‘‘ఖన్ధాయతనధాతూహి వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి ఖన్ధాయతనధాతూసు. మహన్తో పభేదానుగతో విసయో ఏతాసన్తి మహావిసయా, ధాతుయో, న ఖన్ధాయతనాని అప్పతరపదత్తా. యేన వా సభావేన ధమ్మా సఙ్గహాసఙ్గహసమ్పయోగవిప్పయోగేహి ఉద్దేసనిద్దేసే లభన్తి, సో సభావో ధాతు. సా ధాతు ఇధ సాతిసయం దేసితాతి సవిసేసం ధాతుయా కథనతో ఇదం పకరణం ‘‘ధాతుకథా’’తి వుత్తం. సభావత్థో హి అయం ధాతు-సద్దో ‘‘ధాతుసో, భిక్ఖవే, సత్తా సంసన్దన్తీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౯౮) వియ. ధాతుభేదన్తి ధాతువిభాగం. పకరణన్తి వచనసేసో. కుతో పకరణ-సద్దో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘సత్తన్నం పకరణానం కమేన వణ్ణనాయ పవత్తత్తా’’తి. తేన యోజనం కత్వాతి తేన పకరణ-సద్దేన ‘‘ధాతుకథావ పకరణం ధాతుకథాపకరణ’’న్తి యోజనం కత్వా. తం దీపనన్తి తం ధాతుకథాపకరణస్స అత్థదీపనం, అత్థదీపనాకారేన పవత్తం వణ్ణనం. ‘‘అత్థం దీపయిస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘తం సుణాథా’’తి వదన్తో సోతద్వారానుసారేన తత్థ ఉపధారణే నియోజేతీతి ఆహ ‘‘తందీపనవచనసవనేన ఉపధారేథాతి అత్థో’’తి.
గన్థారమ్భవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧. మాతికావణ్ణనా
౧. నయమాతికావణ్ణనా
౧. చుద్దసవిధేనాతి చుద్దసప్పకారేన, చుద్దసహి పదేహీతి అత్థో. తత్థ ‘‘సఙ్గహో అసఙ్గహో’’తి ఇదమేకం పదం, తథా ‘‘సమ్పయోగో విప్పయోగో’’తి. ‘‘సఙ్గహితేన సమ్పయుత్తం విప్పయుత్త’’న్తిఆదీని పన తీణి తీణి పదాని ఏకేకం పదం. ఇతరేసు పదవిభాగో సువిఞ్ఞేయ్యోవ. ఏతేహీతి సఙ్గహాదిప్పకారేహి. నయనం పాపనం, తం పన పవత్తనం ఞాపనఞ్చ హోతీతి ‘‘పవత్తీయతి ఞాయన్తీ’’తి చ ద్విధాపి అత్థో వుత్తో. నయా ఏవ ఉద్దిసియమానా మాతికా. అత్థద్వయేపి పవత్తనఞాణకిరియానం కరణభావేన సఙ్గహాదిప్పకారా నయాతి వుత్తా. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘ఇమినా సఙ్గహాదికేన నయేనా’’తి (ధాతు. అట్ఠ. ౧). పదానన్తి అత్థదీపకానం వచనానం. పజ్జతి ఏతేన అత్థోతి హి పదం. పదానన్తి చ సంసామిసమ్బన్ధే సామివచనం, పకరణస్సాతి పన అవయవావయవీసమ్బన్ధే.
౨. అబ్భన్తరమాతికావణ్ణనా
౨. తదత్థానీతి పటిచ్చసముప్పాదత్థాని. పటిచ్చ సముప్పజ్జతి సఙ్ఖారాదికం ఏతస్మాతి హి పటిచ్చసముప్పాదో, పచ్చేకం అవిజ్జాదికో పచ్చయధమ్మో. తథా హి వుత్తం సఙ్ఖారపిటకే ‘‘ద్వాదస పచ్చయా, ద్వాదస పటిచ్చసముప్పాదా’’తి. తేసన్తి ఖన్ధాదీనం. తథాదస్సితానన్తి గణనుద్దేసవిభాగమత్తేన దస్సితానం. కస్మా పనేత్థ పటిచ్చసముప్పాదో ద్వాదసభావేనేవ గహితో, నను తత్థ భవో కమ్మభవాదిభేదేన, సోకాదయో చ సరూపతోయేవ ఇధ పాళియం గహితాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తత్థా’’తిఆది. తత్థ తత్థాతి తస్మిం ‘‘పఞ్చవీసాధికేన పదసతేనా’’తి ఏవం వుత్తే అట్ఠకథావచనే. కమ్మభవస్స భావనభావేన, ఉపపత్తిభవస్స భవనభావేన. పదత్థతో పన కమ్మభవో భవతి ఏతస్మాతి భవో, ఇతరో భవతి, భవనం వాతి. తన్నిదానదుక్ఖభావేనాతి జరామరణనిదానదుక్ఖభావేన.
‘‘సబ్బాపి ధమ్మసఙ్గణీ ధాతుకథాయ మాతికా’’తి ఇదమ్పి ధాతుకథాయ మాతికాకిత్తనమేవాతి ‘‘సబ్బాపి…పే… మాతికాతి అయం ధాతుకథామాతికాతో బహిద్ధా వుత్తా’’తి వచనం అసమ్భావేన్తో ‘‘అథ వా’’తిఆదిమాహ. పకరణన్తరగతా వుత్తా ధాతుకథాయ మాతికాభావేనాతి అత్థో. కామఞ్చేత్థ మాతికాభావేన వుత్తా, పకరణన్తరగతత్తా పన అఞ్ఞతో గహేతబ్బరూపా ఇతో బహిభూతా నామ హోన్తి, సరూపతో గహితావ పఞ్చక్ఖన్ధాతిఆదికా అబ్భన్తరా. తేనాహ ‘‘సరూపతో దస్సేత్వా ఠపితత్తా’’తి. మాతికాయ అసఙ్గహితత్తాతి మాతికాయ సరూపేన అసఙ్గహితత్తా, న అఞ్ఞథా. న హి మాతికాయ అసఙ్గహితో కోచి పదత్థో అత్థి. వికిణ్ణభావేనాతి ఖన్ధవిభఙ్గాదీసు విసుం విసుం కిణ్ణభావేన విసటభావేన.
౩. నయముఖమాతికావణ్ణనా
౩. నయానం సఙ్గహాదిప్పకారవిసేసానం పవత్తి దేసనా, తస్సా వినిగ్గమట్ఠానతాయ ద్వారం. యథావుత్తధమ్మా యథారహం ఖన్ధాయతనధాతుయో అరూపినో చ ఖన్ధాతి తేసం ఉద్దేసో నయముఖమాతికా. తేనాహ ‘‘నయాన’’న్తిఆది. వియుజ్జనసీలా, వియోగో వా ఏతేసం అత్థీతి వియోగినో, తథా సహయోగినో, సఙ్గహాసఙ్గహధమ్మా చ వియోగీసహయోగీధమ్మా చ సఙ్గహా…పే… ధమ్మా, సఙ్గణ్హనాసఙ్గణ్హనవసేన వియుజ్జనసంయుజ్జనవసేన చ పవత్తనకసభావాతి అత్థో. చుద్దసపీతిఆదినా తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి. యేహీతి యేహి ఖన్ధాదీహి అరూపక్ఖన్ధేహి చ. తే చత్తారోతి తే సఙ్గహాదయో చత్తారో. సచ్చాదీహిపీతి సచ్చఇన్ద్రియపటిచ్చసముప్పాదాదీహిపి సహ. యథాసమ్భవన్తి సమ్భవానురూపం, యం యం పదం సఙ్గహితో అసఙ్గహితోతి చ వత్తుం యుత్తం, తం తన్తి అత్థో.
సో పనాతి సఙ్గహాసఙ్గహో. సఙ్గాహకభూతేహీతి సఙ్గహణకిరియాయ కత్తుభూతేహి. తేహీతి సచ్చాదీహి. న సఙ్గహభూతేహీతి సఙ్గహణకిరియాయ కరణభూతేహి సచ్చాదీహి సఙ్గహాసఙ్గహో న వుత్తో. తత్థాపి హి ఖన్ధాయతనధాతుయో ఏవ కరణభూతాతి దస్సేతి. ఖన్ధాదీహేవ సఙ్గహేహీతి ఖన్ధాదీహియేవ సఙ్గణ్హనకిరియాయ కరణభూతేహి, ‘‘ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా, ఆయతనసఙ్గహేన అసఙ్గహితా, ధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా, తే ధమ్మా చతూహి ఖన్ధేహి, ద్వీహాయతనేహి, అట్ఠహి ధాతూహి అసఙ్గహితా’’తి సఙ్గహాసఙ్గహో నియమేత్వా వుత్తో. తస్మాతి యస్మా సచ్చాదీని సఙ్గాహకభావేన వుత్తాని, న సఙ్గహభావేన, ఖన్ధాదీనియేవ చ సఙ్గహభావేన వుత్తాని, తస్మా.
కస్మా పనేత్థ సచ్చాదయో సఙ్గహవసేన న వుత్తాతి? తథాదేసనాయ అసమ్భవతో. న హి సక్కా రూపక్ఖన్ధాదీనం సముదయసచ్చాదీహి, సఞ్ఞాదీనం వా ఇన్ద్రియాదీహి సఙ్గహనయేన పుచ్ఛితుం విస్సజ్జితుం వాతి. తథా అరియఫలాదీసు ఉప్పన్నవేదనాదీనం సచ్చవినిముత్తతాయ ‘‘వేదనాక్ఖన్ధో కతిహి సచ్చేహి సఙ్గహితో’’తి పుచ్ఛిత్వాపి ‘‘ఏకేన సచ్చేన సఙ్గహితో’’తిఆదినా నియమేత్వా సఙ్గహం దస్సేతుం న సక్కాతి. యథాసమ్భవన్తి యేహి సమ్పయోగో, యేహి చ విప్పయోగో, తదనురూపం.
రూపం రూపేన నిబ్బానేన వా విప్పయుత్తం న హోతి, నిబ్బానం వా రూపేన. కస్మా? సమ్పయుత్తన్తి అనాసఙ్కనీయసభావత్తా. చతున్నఞ్హి ఖన్ధానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పయోగీభావతో ‘‘రూపనిబ్బానేహిపి సో అత్థి నత్థీ’’తి సియా ఆసఙ్కా, తస్మా తేసం ఇతరేహి, ఇతరేసఞ్చ తేహి విప్పయోగో వుచ్చతి, న పన రూపస్స రూపేన, నిబ్బానేన వా, నిబ్బానస్స వా రూపేన కత్థచి సమ్పయోగో అత్థీతి తదాసఙ్కాభావతో విప్పయోగోపి రూపస్స రూపనిబ్బానేహి, నిబ్బానస్స వా తేన న వుచ్చతి, అరూపక్ఖన్ధేహియేవ పన వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘చతూహేవా’’తిఆది. అనారమ్మణస్స చక్ఖాయతనాదికస్స. అనారమ్మణఅనారమ్మణమిస్సకేహీతి అనారమ్మణేన సోతాయతనాదినా అనారమ్మణమిస్సకేన చ ధమ్మాయతనాదినా. మిస్సకస్స ధమ్మాయతనాదికస్స. అనారమ్మణఅనారమ్మణమిస్సకేహి న హోతీతి యోజేతబ్బం. యేసం పన యేహి హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘అనారమ్మణస్స పనా’’తిఆది వుత్తం. యథా హి సారమ్మణస్స అనారమ్మణేన అనారమ్మణమిస్సకేన చ విప్పయోగో హోతి, ఏవం సారమ్మణేనపి సో హోతియేవ. తేన వియ అనారమ్మణస్స అనారమ్మణమిస్సకస్స చాతి దట్ఠబ్బం.
౪. లక్ఖణమాతికావణ్ణనా
౪. విసుం యోజనా కాతబ్బాతి యో తీహి సఙ్గహో చతూహి చ సమ్పయోగో వుత్తో, తం సభాగో భావో పయోజేతి, యో చ తీహి అసఙ్గహో చతూహి చ విప్పయోగో వుత్తో, తం విసభాగో భావోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘సఙ్గహో…పే… విఞ్ఞాయతీ’’తి ఆహ. యస్స సఙ్గహో, సో ధమ్మో ఖన్ధాదికో సభాగో. యస్స అసఙ్గహో, సో విసభాగో. తథా సమ్పయోగేసుపి వేదితబ్బం. ఇదాని యథావుత్తం సభాగతం సరూపతో నిద్ధారేత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సమానభావో సఙ్గహే సభాగతా, ఏకుప్పాదాదికో సమ్పయోగేతి ఇమినా రుప్పనాదివిధురో అసమానసభావో అసఙ్గహే విసభాగతా, నానుప్పాదాదికో విప్పయోగేతి అయమత్థో అత్థసిద్ధోతి న వుత్తోతి.
౫. బాహిరమాతికావణ్ణనా
౫. ఏతేన ఠపనాకారేనాతి సరూపేన అగ్గహేత్వా యథావుత్తేన పకరణన్తరమాతికాయ ఇధ మాతికాభావకిత్తనసఙ్ఖాతేన ఠపనాకారేన. పకరణన్తరఠపితాయ మాతికాయ అవిభాగేన పచ్ఛతో గహణం బహి ఠపనన్తి ఆహ ‘‘బహి పిట్ఠితో ఠపితత్తా’’తి. ఇధ అట్ఠపేత్వాతి ఇమిస్సా ధాతుకథాయ సరూపేన అవత్వా. తథా పకాసితత్తాతి మాతికాభావేన జోతితత్తా. ధమ్మసఙ్గణీసీసేన హి ధమ్మసఙ్గణియం ఆగతమాతికావ గహితాతి. యేహి నయేహి ధాతుకథాయ నిద్దేసో, తేసు నయేసు, తేహి విభజితబ్బేసు ఖన్ధాదీసు, తేసం నయానం పవత్తిద్వారలక్ఖణేసు చ ఉద్దిట్ఠేసు ధాతుకథాయ ఉద్దేసవసేన వత్తబ్బం వుత్తమేవ హోతీతి యం ఉద్దేసవసేన వత్తబ్బం, తం వత్వా పున యథావుత్తానం ఖన్ధాదీనం కుసలాదివిభాగదస్సనత్థం ‘‘సబ్బాపి ధమ్మసఙ్గణీ ధాతుకథాయ మాతికా’’తి వుత్తన్తి ఏవమేత్థ మాతికాయ నిక్ఖేపవిధి వేదితబ్బో.
‘‘గావీతి అయమాహా’’తి ఏత్థ గావీ-సద్దో వియ ‘‘సఙ్గహో అసఙ్గహో’’తి ఏత్థ పదత్థవిపల్లాసకారినా ఇతి-సద్దేన అత్థపదత్థకో సఙ్గహాసఙ్గహ-సద్దో సద్దపదత్థకో జాయతీతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘అనిద్ధారితత్థస్స సద్దస్సేవ వుత్తత్తా’’తి. తేన అత్థుద్ధారతో సఙ్గహసద్దం సంవణ్ణేతీతి దస్సేతి. అనిద్ధారితవిసేసోతి అసఙ్గహితజాతిసఞ్జాతిఆదివిసేసో. సామఞ్ఞేన గహేతబ్బతన్తి సఙ్గహసద్దాభిధేయ్యతాసామఞ్ఞేన విఞ్ఞాయమానో వుచ్చమానో వా. న చేత్థ సామఞ్ఞఞ్చ ఏకరూపమేవాతి చోదనా కాతబ్బా భేదాపేక్ఖత్తా తస్స. యత్తకా హి తస్స విసేసా, తదపేక్ఖమేవ తన్తి. ‘‘అత్తనో జాతియా’’తి విఞ్ఞాయతి యథా ‘‘మత్తేయ్యా’’తి వుత్తే అత్తనో మాతు హితాతి.
ధమ్మవిసేసం అనిద్ధారేత్వాతి సఙ్గహితతాదినా పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జేతబ్బధమ్మానం విసేసనం అకత్వా. సామఞ్ఞేనాతి అవిసేసేన. ధమ్మానన్తి ఖన్ధాదిధమ్మానం. అవసేసా నిద్ధారేత్వాతి ‘‘సఙ్గహితేన అసఙ్గహిత’’న్తిఆదికా అవసేసా ద్వాదసపి పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జేతబ్బధమ్మవిసేసం నిద్ధారేత్వా ధమ్మానం పుచ్ఛనవిస్సజ్జననయఉద్దేసాతి యోజనా. నను చ ‘‘సఙ్గహితేన అసఙ్గహిత’’న్తిఆదయోపి యథావుత్తవిసేసం అనిద్ధారేత్వా సామఞ్ఞేన ధమ్మానం పుచ్ఛనవిస్సజ్జననయుద్దేసాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘సఙ్గహితేన అసఙ్గహిత’’న్తిఆది. యస్స అత్థో ఞాయతి, సద్దో చ న పయుజ్జతి, సో లోపోతి వేదితబ్బో, ఆవుత్తిఆదివసేన వా అయమత్థో దీపేతబ్బో. తేనాతి లుత్తనిద్దిట్ఠేన అసఙ్గహిత-సద్దేన. సఙ్గహితవిసేసవిసిట్ఠోతి చక్ఖాయతనేన ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితతావిసేసవిసిట్ఠో, తేన సోతాయతనాదిభావేన అసఙ్గహితో సోతపసాదాదికో యో రుప్పనసభావో ధమ్మవిసేసో. తన్నిస్సితో తం ధమ్మవిసేసం నిస్సాయ లబ్భమానో. ‘‘తే ధమ్మా కతిహి ఖన్ధేహి…పే… చతూహి ఖన్ధేహి అసఙ్గహితా’’తిఆదినా అసఙ్గహితతాసఙ్ఖాతో పుచ్ఛావిస్సజ్జననయో పరతో పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జియమానో ఇధ ఉద్దిట్ఠో హోతి. విసేసనే కరణవచనన్తి ఇమినా తస్స ధమ్మస్స యథావుత్తసఙ్గహితతావిసేసవిసిట్ఠతంయేవ విభావేతి. ఏవమేతే పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జేతబ్బధమ్మవిసేసం నిద్ధారేత్వా పుచ్ఛనవిస్సజ్జననయుద్దేసా పవత్తాతి వేదితబ్బా.
నను చ ‘‘సఙ్గహితేన అసఙ్గహిత’’న్తి ఏత్తావతాపి అయమత్థో లబ్భతీతి? న లబ్భతి తస్స ధమ్మమత్తదీపనతో. నయుద్దేసో హేసో, న ధమ్ముద్దేసో. తథా హి పాళియం సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదనిద్దేసే ‘‘చక్ఖాయతనేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా, ఆయతన…పే… ధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా’’తి వత్వా ‘‘తే ధమ్మా కతిహి ఖన్ధేహి…పే… అసఙ్గహితా’’తి (ధాతు. ౧౭౧) పుచ్ఛిత్వా ‘‘తే ధమ్మా చతూహి ఖన్ధేహి ద్వీహాయతనేహి అట్ఠహి ధాతూహి అసఙ్గహితా’’తి దుతియం అసఙ్గహితపదం గహితం. అఞ్ఞథా ‘‘చక్ఖాయతనేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా, తే ధమ్మా ఆయతనసఙ్గహేన అసఙ్గహితా, ధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా. తే కతమే’’ఇచ్చేవ నిద్దిసితబ్బం సియా.
ఏస నయోతి అతిదేసేన దస్సితమత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘తేసుపీ’’తిఆది వుత్తం. తతియపదేనాతి లుత్తనిద్దేసేన గహేతబ్బన్తి వుత్తపదం సన్ధాయాహ. కత్తుఅత్థే కరణనిద్దేసో సఙ్గహితాసఙ్గహితేహి తేహి ధమ్మేహి ధమ్మానం సఙ్గహితతాసఙ్గహితతాయ వుత్తత్తా. తథా హి తత్థ పాళియం ‘‘తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా’’తి ధమ్మముఖేనేవ సఙ్గహితతాసఙ్గహితతా వుత్తా. దుతియతతియేసు పన సఙ్గహితతాసఙ్గహితతాసఙ్ఖాతవిసేసనద్వారేన ధమ్మానం అసఙ్గహితతాసఙ్గహితతా వుత్తాతి తత్థ ‘‘విసేసనే కరణవచన’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘తత్థ హి…పే… ధమ్మన్తరస్సా’’తి. తత్థ సభావన్తరేనాతి సఙ్గహితతాసఙ్గహితతాసఙ్ఖాతేన సభావన్తరేన పకారన్తరేన. సభావన్తరస్సాతి అసఙ్గహితతాసఙ్గహితతాసఙ్ఖాతస్స సభావన్తరస్స. ఏతేసూతి చతుత్థపఞ్చమేసు. ధమ్మన్తరేనాతి అఞ్ఞధమ్మేన. ధమ్మన్తరస్సాతి తతో అఞ్ఞస్స ధమ్మస్స విసేసనం కతం. తత్థ హి అన్తరేన పకారవిసేసామసనం ధమ్మేనేవ ధమ్మో విసేసితోతి. ఆదిపదేనేవాతి ‘‘సఙ్గహితేనా’’తిఆదినా వుత్తేన పఠమపదేనేవ. ఇతరేహీతి ‘‘సమ్పయుత్తం విప్పయుత్త’’న్తిఆదినా వుత్తేహి దుతియతతియపదేహి. ఏత్థాతి ఏకాదసమాదీసు చతూసు. దుతియతతియేసు వియ విసేసనే ఏవ కరణవచనం దట్ఠబ్బం, న చతుత్థపఞ్చమేసు వియ కత్తుఅత్థేతి అధిప్పాయో. పుచ్ఛావిస్సజ్జనానన్తిఆదినా తమేవత్థం విభావేతి.
వివిధకప్పనతోతి వివిధం బహుధా కప్పనతో, సఙ్గహాసఙ్గహానం విసుం సహ చ విసేసనవిసేసితబ్బభావకప్పనతోతి అత్థో. తం పన వికప్పనం వుత్తాకారేన విభజనం హోతీతి ఆహ ‘‘విభాగతోతి అత్థో’’తి. సన్నిట్ఠానలక్ఖణేన అధిమోక్ఖేన సమ్పయుత్తధమ్మా ఆరమ్మణే నిచ్ఛయనాకారేన పవత్తియా సన్నిట్ఠానవసేన వుత్తధమ్మా. తే చ తేహి సద్ధిం తదవసిట్ఠే ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణవిచికిచ్ఛాసహగతధమ్మే చ సఙ్గహేత్వా ఆహ ‘‘సన్నిట్ఠానవసేన వుత్తా చ సబ్బే చ చిత్తుప్పాదా సన్నిట్ఠానవసేన వుత్తసబ్బచిత్తుప్పాదా’’తి. ఇతరేతి ఫస్సాదయో. సబ్బేసన్తి ఏకూననవుతియా చిత్తుప్పాదానం. పరిగ్గహేతబ్బాతి సఙ్గహాదివసేన పరిగ్గణ్హితబ్బా. మహావిసయేన అధిమోక్ఖేన. అఞ్ఞేసన్తి వితక్కాదీనం. వచనం సన్ధాయాతి ‘‘అధిముచ్చనం అధిమోక్ఖో, సో సన్నిట్ఠానలక్ఖణో’’తి ధమ్మసఙ్గహవణ్ణనాయం (ధ. స. అట్ఠ. యేవాపనకవణ్ణనా) ‘‘తణ్హాపచ్చయా అధిమోక్ఖో, అధిమోక్ఖపచ్చయా భవో’’తి పటిచ్చసముప్పాదవిభఙ్గే చ ఆగతం వచనం సన్ధాయ. అత్థే సతీతి ‘‘సన్నిట్ఠాన…పే… సాధారణతో’’తి ఏవమత్థే వుచ్చమానే. వత్తబ్బేసూతి సఙ్గహాదిపరిగ్గహత్థం వత్తబ్బేసు. వుత్తా ఫస్సాదయో మనసికారపరియోసానా. తాదిసస్సాతి ఫస్సాదిసదిసస్స సాధారణస్స అధిమోక్ఖసదిసస్స అసాధారణస్స అఞ్ఞస్స ధమ్మస్స అభావా.
నను జీవితిన్ద్రియచిత్తట్ఠితియోపి సాధారణాతి? సచ్చం సాధారణా, అత్థి పన విసేసోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘జీవితిన్ద్రియం పనా’’తిఆది. అసమాధిసభావా బలభావం అప్పత్తా సామఞ్ఞసద్దేనేవ వత్తబ్బాతి యోజనా. సామఞ్ఞవిసేససద్దేహి చాతి సామఞ్ఞవిసేససద్దేహి వత్తబ్బా చ సమాధిసభావా చిత్తేకగ్గతా. విసేససద్దవచనీయం అఞ్ఞన్తి బలప్పత్తసమాధితో అఞ్ఞం సామఞ్ఞసద్దేన బ్యాపేతబ్బం, విసేససద్దేన చ నివత్తేతబ్బం నత్థి సమాధిసభావాయ ఏవ చిత్తేకగ్గతాయ గహితత్తా. న అఞ్ఞబ్యాపకనివత్తకో సామఞ్ఞవిసేసో అనఞ్ఞ…పే… విసేసో, తస్స దీపనతో. తస్సేవ ధమ్మస్సాతి తస్సేవ బలప్పత్తసమాధిధమ్మస్స. భేదదీపకేహీతి విసేసదీపకేహి సమాధిబలాదివచనేహి వత్తబ్బా. వుత్తలక్ఖణా అనఞ్ఞబ్యాపకనివత్తకసామఞ్ఞవిసేసదీపనా సద్దా. తతో విపరీతేహి అఞ్ఞం బ్యాపేతబ్బం నివత్తేతబ్బఞ్చ గహేత్వా పవత్తేహి సామఞ్ఞవిసేససద్దేహేవ న సుఖాదిసభావా వేదనా వియ వత్తబ్బా. తస్మాతి యస్మా అసమాధిసభావా సమాధిసభావాతి ద్వేధా భిన్దిత్వా గహితా చిత్తేకగ్గతా, తస్మా. అసమాధిసభావమేవ పకాసేయ్య విసేససద్దనిరపేక్ఖం పవత్తమానత్తా. ఇతరోతి సమాధిబలాదికో విసేససద్దో. ఇధాతి ఇమస్మిం అబ్భన్తరమాతికుద్దేసే, సాధారణే ఫస్సాదికే, మహావిసయే వా అధిమోక్ఖే ఉద్దిసియమానే. నను చ అభిన్దిత్వా గయ్హమానా చిత్తేకగ్గతా వేదనా వియ సాధారణా హోతీతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘అభిన్నాపి వా’’తిఆది. ‘‘చిత్తస్స ఠితి చిత్తేకగ్గతా అవిసాహటమానసతా (ధ. స. ౧౧, ౧౫). అరూపీనం ధమ్మానం ఆయు ఠితీ’’తి (ధ. స. ౧౯) వచనతో సమాధిజీవితిన్ద్రియానం అఞ్ఞధమ్మనిస్సయేన వత్తబ్బతా వేదితబ్బా. న అరహతీతి ఇధ ఉద్దేసం న అరహతి సముఖేనేవ వత్తబ్బేసు ఫస్సాదీసు ఉద్దిసియమానేసూతి అత్థో.
మాతికావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. నిద్దేసవణ్ణనా
౧. పఠమనయో సఙ్గహాసఙ్గహపదవణ్ణనా
౧. ఖన్ధపదవణ్ణనా
౬. ‘‘అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మభావేన వుత్తా చత్తారో ఖన్ధా హోన్తీ’’తిఆదినా, ‘‘రూపక్ఖన్ధో అభిఞ్ఞేయ్యో’’తిఆదినా చ అభిఞ్ఞాతలక్ఖణవిసయాతి ఆహ ‘‘సభావతో అభిఞ్ఞాతాన’’న్తి. పరిఞ్ఞేయ్యతాదీతి ఆది-సద్దేన పహాతబ్బసచ్ఛికాతబ్బభావేతబ్బతా సఙ్గయ్హతి. అధిపతియాదీతి అధిపతిపచ్చయభావఉపట్ఠానపదహనాదీని. సచ్చాదివిసేసో వియాతి దుక్ఖసచ్చాదిపరియాయో అభిఞ్ఞేయ్యపీళనట్ఠాదివిసేసో వియ. ఏవఞ్చ కత్వాతి నయముఖమాతికాయ అభిఞ్ఞేయ్యనిస్సయేన వుచ్చమానత్తా ఏవ. తేసం రూపధమ్మానం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఖన్ధభావేన వియ రూపక్ఖన్ధభావేన సభాగతా హోతి, న వేదనాక్ఖన్ధాదిభావేనాతి సఙ్గహలక్ఖణమాహ. ఇతీతి తస్మా, యస్మా రూపధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం రూపక్ఖన్ధభావేన సభాగా, తస్మాతి అత్థో. రూపక్ఖన్ధభావసఙ్ఖాతేన రూపక్ఖన్ధభావేన అత్థముఖేనేవ గహణే. సద్దద్వారేన పన గహణే రూపక్ఖన్ధవచనసఙ్ఖాతేన వా రూపక్ఖన్ధవచనవచనీయతాసఙ్ఖాతేన. ఇదాని తమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘రూపక్ఖన్ధోతి హీ’’తిఆది వుత్తం.
పురిమేనాతి రూపక్ఖన్ధేన. సఞ్ఞాక్ఖన్ధమూలకాతిఆదీసు ‘‘పురిమేన యోజియమానే’’తిఆదిం ఆనేత్వా యథారహం యోజేతబ్బం. అభేదతో పఞ్చకపుచ్ఛావిస్సజ్జనం ఖన్ధపదనిద్దేసే సబ్బపచ్ఛిమమేవాతి ఆహ ‘‘భేదతో పఞ్చకపుచ్ఛావిస్సజ్జనానన్తర’’న్తి.
ఆయతనపదాదివణ్ణనా
౪౦. యదిపి ఏకకేపి సదిసం విస్సజ్జనం విస్సజ్జనం సముదయమగ్గసచ్చానం ‘‘సముదయసచ్చం ఏకేన ఖన్ధేన…పే… మగ్గసచ్చం ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా సఙ్గహితం, చతూహి ఖన్ధేహి ఏకాదసహి ఆయతనేహి సత్తరసహి ధాతూహి అసఙ్గహిత’’న్తి (ధాతు. ౪౧) నిద్దిట్ఠత్తా. ఏత్థాతి ఏతస్మిం ఇన్ద్రియపదనిద్దేసే. చక్ఖుసోతచక్ఖుసుఖిన్ద్రియదుకానన్తి చక్ఖుసోతదుకం చక్ఖుసుఖిన్ద్రియదుకన్తి ఏతేసం దుకానం. చక్ఖుసోతసుఖిన్ద్రియానఞ్హి ‘‘ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా సఙ్గహితం, చతూహి ఖన్ధేహి ఏకాదసహి ఆయతనేహి సత్తరసహి ధాతూహి అసఙ్గహిత’’న్తి ఏకకే సదిసం విస్సజ్జనం. చక్ఖుసోతిన్ద్రియదుకస్స పన ‘‘చక్ఖున్ద్రియఞ్చ సోతిన్ద్రియఞ్చ ఏకేన ఖన్ధేన ద్వీహాయతనేహి ద్వీహి ధాతూహి సఙ్గహితా, చతూహి ఖన్ధేహి దసహాయతనేహి సోళసహి ధాతూహి అసఙ్గహితా’’తి, ‘‘చక్ఖున్ద్రియఞ్చ సుఖిన్ద్రియఞ్చ ద్వీహి ఖన్ధేహి ద్వీహాయతనేహి ద్వీహి ధాతూహి సఙ్గహితా, తీహి ఖన్ధేహి దసహాయతనేహి సోళసహి ధాతూహి అసఙ్గహితా’’తి చక్ఖుసుఖిన్ద్రియదుకస్స చ అసదిసం విస్సజ్జనం. నాపి దుకేహి తికస్సాతి చక్ఖుసోతచక్ఖుసుఖిన్ద్రియాదిదుకేహి చక్ఖుసోతసుఖిన్ద్రియాదితికస్స నాపి సదిసం విస్సజ్జనం. ఇధాతి సచ్చపదనిద్దేసే. తికేన చాతి దుక్ఖసముదయమగ్గాదితికేన చ. ‘‘పఞ్చహి ఖన్ధేహి ద్వాదసహాయతనేహి అట్ఠారసహి ధాతూహి సఙ్గహితా, న కేహిచి ఖన్ధేహి న కేహిచి ఆయతనేహి న కాహిచి ధాతూహి అసఙ్గహితా’’తి సదిసం విస్సజ్జనం.
౬. పటిచ్చసముప్పాదవణ్ణనా
౬౧. అవిజ్జావచనేనాతి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి ఏత్థ అవిజ్జాగ్గహణేన. విసేసనం న కత్తబ్బం, ‘‘సబ్బమ్పి విఞ్ఞాణ’’న్తి వత్తబ్బన్తి అధిప్పాయో. తత్థ కారణమాహ ‘‘కుసలాదీనమ్పీ’’తిఆదినా. విస్సజ్జనాసదిసేన సబ్బవిఞ్ఞాణాదిసఙ్గహణతో. తేసన్తి విఞ్ఞాణాదిపదానం. ఇధాతి ఇమస్మిం పఠమనయే. అకమ్మజానమ్పి సఙ్గహితతా విఞ్ఞాయతి సద్దాయతనస్సపి గహితత్తా.
౭౧. జాయమాన…పే… మానానన్తి జాయమానాదిఅవత్థానం ధమ్మానం. జాయమానాదిభావమత్తత్తాతి నిబ్బత్తనాదిఅవత్థామత్తభావతో. వినిబ్భుజ్జిత్వాతి అవత్థాభావతో వినిబ్భోగం కత్వా. పరమత్థతో అవిజ్జమానాని, సభావమత్తభూతానీతి పరమత్థధమ్మానం అవత్థాభావమత్తభూతాని. అపరమత్థసభావానిపి రూపధమ్మస్స నిబ్బత్తిఆదిభావతో రుప్పనభావేన గయ్హన్తి. తతో ‘‘రూపక్ఖన్ధస్స సభాగాని, అరూపానం పన జాతిజరామరణానీ’’తి ఆనేత్వా యోజనా. ఏకేకభూతానీతి యథా ఏకస్మిం రూపకలాపే జాతిఆదీని ఏకేకానియేవ హోన్తి, ఏవం ఏకస్మిం అరూపకలాపేపీతి వుత్తం. తేనాహ ‘‘రూపకలాపజాతిఆదీని వియా’’తిఆది. అనుభవనసఞ్జాననవిజాననకిచ్చానం వేదనాదీనం నిబ్బత్తిఆదిభూతానిపి జాతిఆదీని తథా న గయ్హన్తీతి ఆహ ‘‘వేదియన…పే… అగయ్హమానానీ’’తి. తేన వేదనాక్ఖన్ధాదీహి జాతిఆదీనం సఙ్గహాభావమాహ. ‘‘జాతి, భిక్ఖవే, అనిచ్చా సఙ్ఖతా’’తిఆదివచనతో జాతిఆదీనమ్పి సఙ్ఖతపరియాయో అత్థీతి సఙ్ఖతాభిసఙ్ఖరణకిచ్చేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధేన తేసం సఙ్గహోతి వుత్తం ‘‘సఙ్ఖతా…పే… సభాగానీ’’తి. తేనేవ చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధస్స అనేకన్తపరమత్థకిచ్చతా వేదితబ్బా. తథా దువిధానీతి వుత్తప్పకారేన రూపారూపధమ్మానం నిబ్బత్తిఆదిభావేన ద్విప్పకారాని. తేనాతి యథావుత్తసభాగత్థేన. తేహి ఖన్ధాదీహీతి రూపక్ఖన్ధసఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మాయతనధమ్మధాతూహి.
పఠమనయసఙ్గహాసఙ్గహపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. దుతియనయో సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా
౧౭౧. ‘‘సఙ్గహితేన అసఙ్గహిత’’న్తి ఏత్థ సఙ్గహితాసఙ్గహితసద్దా భిన్నాధికరణా న గహేతబ్బా విసేసనవిసేసితబ్బతాయ ఇచ్ఛితత్తా. యో హి ధమ్మో సఙ్గహితతావిసేసవిసిట్ఠో అసఙ్గహితో హేట్ఠా ఉద్దిట్ఠో, స్వేవ ఇధ అసఙ్గహితభావేన పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జీయతీతి దస్సేన్తో ‘‘యం తం…పే… తదేవ దస్సేన్తో’’తి ఆహ. యే హి ధమ్మా చక్ఖాయతనేన ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా, ఆయతనధాతుసఙ్గహేన చ అసఙ్గహితా, తేసంయేవ పున ఖన్ధాదీహి అసఙ్గహో పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జితో. తేన వుత్తం ‘‘చక్ఖాయతనేన…పే… ఆహా’’తి. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు నయేసు వారేసు చ. ఖన్ధాదిసఙ్గహసామఞ్ఞానన్తి ‘‘ఖన్ధసఙ్గహేనా’’తిఆదినా అవిసేసేన వుత్తానం ఖన్ధాదిసఙ్గహానం. ‘‘సామఞ్ఞజోతనా విసేసే అవతిట్ఠతీ’’తి ఆహ ‘‘నిచ్చం విసేసాపేక్ఖత్తా’’తి. విసేసావబోధనత్థాని పఞ్హబ్యాకరణానీతి వుత్తం ‘‘భేదనిస్సితత్తా చ పుచ్ఛావిస్సజ్జనాన’’న్తి. సవిసేసావ ఖన్ధాదిగణనాతి ‘‘ఖన్ధసఙ్గహేనా’’తిఆదినా అవిసేసేన వుత్తాపి రూపక్ఖన్ధాదినా సవిసేసావ ఖన్ధాదిగణనా, ఖన్ధాదినా సఙ్గహోతి అత్థో. సుద్ధాతి కేవలా అనవసేసా, సామఞ్ఞభూతాతి వుత్తం హోతి.
తత్థాతి యథాధికతే దుతియనయే. సామఞ్ఞజోతనాయ విసేసనిద్దిట్ఠత్తా ఆహ ‘‘సఙ్గహి…పే… నిద్ధారితత్తా’’తి. తీసు సఙ్గహేసూతి ఖన్ధాదిసఙ్గహేసు తీసు. అఞ్ఞేహీతి వుత్తావసేసేహి ద్వీహి ఏకేన వా. ఏత్తకేనేవ దస్సేతబ్బా సియుం తావతాపి సఙ్గహితేన అసఙ్గహితభావస్స పకాసితత్తా. తేసన్తి సఙ్గహితేనఅసఙ్గహితభావేన వుత్తధమ్మానం. ఏవంవిధానన్తి ‘‘చక్ఖాయతనం సోతాయతన’’న్తిఆదినా అనిద్ధారితవిసేసానం. అసమ్భవాతి వుత్తప్పకారేన నిద్దిసితుం అసమ్భవా. సఙ్గహాదినయదస్సనమత్తం నయమాతికాయ బ్యాపారో, యత్థ పన సఙ్గహాదయో, తే ఖన్ధాదయో కుసలాదయో చ తేసం విసయభూతాతి తేహి వినా సఙ్గహాదీనం పవత్తి నత్థి. తేనాహ ‘‘నయమాతికాయ అబ్భన్తరబాహిరమాతికాపేక్ఖత్తా’’తి. సఙ్గాహకం అసఙ్గాహకఞ్చాతి వత్తబ్బం. యో హి ఇధ సఙ్గాహకభావేన వుత్తో ధమ్మో అసఙ్గాహకభావేనపి వుత్తోయేవాతి.
‘‘యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా, ఆయతనధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా’’తి, ‘‘యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితా, ఆయతనధాతుసఙ్గహేన సఙ్గహితా’’తి చ యత్థ పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జితబ్బధమ్మవిసేసనిద్ధారణం నత్థి, తత్థ పఠమనయే ఛట్ఠనయే చ ‘‘రూపక్ఖన్ధో కతిహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితో? ఏకేన ఖన్ధేనా’’తి (ధాతు. ౬), ‘‘రూపక్ఖన్ధో కతిహి ఖన్ధేహి సమ్పయుత్తోతి? నత్థి. చతూహి ఖన్ధేహి విప్పయుత్తో’’తి (ధాతు. ౨౨౮) చ ఏవం పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జితబ్బభావేన. ఇతరేసూతి దుతియాదినయేసు. తస్స తస్సాతి యం పుచ్ఛితబ్బం విస్సజ్జితబ్బఞ్చ ‘‘యే ధమ్మా’’తి అనియమితరూపేన నిద్ధారితం, తస్స తస్స ‘‘తే ధమ్మా’’తి నియామకభావేన.
ఏత్థాతి ఏతస్మిం పకరణే. యేన యేన చక్ఖాయతనాదినా సఙ్గాహకేన. ఖన్ధాదిసఙ్గహేసూతి ఖన్ధాయతనధాతుసఙ్గహేసు. తేన తేనాతి ఖన్ధాదిసఙ్గహేన. అఞ్ఞన్తి తతో తతో సఙ్గాహకతో అఞ్ఞం. తబ్బినిముత్తం సఙ్గహేతబ్బాసఙ్గహేతబ్బం యం ధమ్మజాతం అత్థి, తం తదేవ ‘‘చక్ఖాయతనేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా, ఆయతనధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా’’తి సఙ్గాహకాసఙ్గాహకభావేన ఉద్ధటం. అఞ్ఞో ధమ్మో నత్థి తస్స సభాగభావేన సఙ్గాహకస్సేవ అభావతో. సియా పనేతం సభాగేన ఏకదేసేన సఙ్గహోతి, తం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ ‘‘న చ సో…పే… హోతీ’’తి. యఞ్చాతిఆదినా వచనన్తరం పరిహరతి.
యది చాతిఆదినాపి తస్సేవ తేన సఙ్గహాభావం పాఠాభావదస్సనేన విభావేతి. తత్థ సో ఏవాతి యో రూపాదిక్ఖన్ధో సఙ్గాహకభావేన వుత్తో, సో ఏవ తేన రూపాదిక్ఖన్ధేన సఙ్గయ్హేయ్య సఙ్గహేతబ్బో భవేయ్య, తేనేవ తస్స సఙ్గహాభావే లక్ఖణం దస్సేన్తో ఆహ ‘‘న హి సో ఏవ తస్స సభాగో విసభాగో చా’’తి. ఏకదేసా వియ చక్ఖాయతనాదయో సముదాయస్స రూపక్ఖన్ధాదికస్స. రూపక్ఖన్ధో చక్ఖాయతనాదీనం న సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో చ సభాగవిసభాగభావాభావతో. ఏస నయో సేసేసుపి. సముదాయన్తోగధానన్తిఆదినా వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి. తత్థ యేనాతి విభాగేన. తేతి ఏకదేసా. తేసన్తి ఏకదేసానం. ఏత్థ తదన్తోగధతాయ విభాగాభావో, విభాగాభావేన సభాగవిసభాగతాభావో, తేన సఙ్గాహకాసఙ్గాహకతాభావో దస్సితోతి వేదితబ్బో.
యథా సబ్బేన సబ్బం సభాగవిసభాగాభావేన ఏకదేసానం సముదాయో సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో చ న హోతి, ఏవం ఏకదేససభాగవిసభాగానన్తి దస్సేన్తో ‘‘తథా’’తిఆదిమాహ. తత్థ యథాతిఆది ఉదాహరణదస్సనేన యథావుత్తస్స అత్థస్స పాకటకరణం. ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గాహకం అసఙ్గాహకఞ్చాతి యోజనా. తథా సేసేసుపి. న హి ఏకదేస…పే… విసభాగం యేన సముదాయో సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో చ సియాతి అధిప్పాయో. ఏత్థ చ సఙ్గాహకత్తం తావ మా హోతు, అసఙ్గాహకత్తం పన కస్మా పటిక్ఖిపీయతీతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. తత్థ తస్మాతి వుత్తమేవత్థం హేతుభావేన పరామసతి. అత్తతో అఞ్ఞస్స, అత్తని అన్తోగధతో అఞ్ఞస్స, అత్తేకదేససభాగతో అఞ్ఞస్స సతిపి అసఙ్గాహకత్తేతి యోజనా. తం పనేతం ‘‘రూపక్ఖన్ధో రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహితో అసఙ్గహితో చ న హోతీ’’తిఆదినా వుత్తే తయో పకారే సన్ధాయ వుత్తం. సఙ్గాహకత్తమేవ ఏతేసం నత్థీతి ఏతేసం అత్తా, అత్తని అన్తోగధో, అత్తేకదేససభాగో చాతి వుత్తానం సఙ్గాహకభావో ఏవ నత్థి సభాగాభావతో. తేన వుత్తం ‘‘న హి సో ఏవ తస్స సభాగో’’తిఆది. యేనాతి సఙ్గాహకత్తేన. ఏవరూపానన్తి యథావుత్తానం తిప్పకారానం అగ్గహణం వేదితబ్బం సతిపి విసభాగభావేతి అధిప్పాయో.
తేనాతి ‘‘ధమ్మాయతన’’న్తిఆదినా వచనేన. ఏకదేసస్స వేదనాక్ఖన్ధాదికస్స సముదాయస్స ధమ్మాయతనస్స సఙ్గాహకత్తం ఏకదేసేన సముదాయస్స సఙ్గహితభావన్తి అత్థో, సముదాయస్స రూపక్ఖన్ధస్స ఏకదేసస్స చక్ఖాయతనస్స సోతాయతనస్స చ సఙ్గాహకత్తం సముదాయేన ఏకదేసస్స సఙ్గహితభావన్తి వుత్తం హోతి. యది ఏవం న దస్సేతి, అథ కిం దస్సేతీతి ఆహ ‘‘చతుక్ఖన్ధగణనభేదేహీ’’తిఆది. తత్థ చతుక్ఖన్ధగణనభేదేహీతి రూపాదిచతుక్ఖన్ధగణనవిభాగేహి. పఞ్చధాతి రూపాదిచతుక్ఖన్ధసఙ్గహో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధసఙ్గహోతి ఏవం పఞ్చప్పకారేన భిన్నతం. తేనాహ ‘‘గణేతబ్బాగణేతబ్బభావేనా’’తి. ‘‘ఏకేన ఖన్ధేనా’’తిఆదీసు కరణత్థే కరణవచనం, న కత్తుఅత్థేతి కత్వా ఆహ ‘‘సఙ్గాహకాసఙ్గాహకనిరపేక్ఖాన’’న్తి. తేనేవాహ ‘‘కమ్మకరణమత్తసబ్భావా’’తి. దుతియాదయో పన నయా. అగణనాదిదస్సనానీతి అగణనగణనదస్సనాని. నను చ దుతియాదీసు గణనాదీనిపి విజ్జన్తీతి? సచ్చం విజ్జన్తి, తాని పన విసేసనభూతాని అప్పధానానీతి విసేసితబ్బభూతానం పధానానం వసేనేవం వుత్తం. ‘‘చక్ఖాయతనేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా’’తిఆదినా కత్తుఆదయో నిద్దిట్ఠాతి ఆహ ‘‘కత్తుకరణకమ్మత్తయసబ్భావా’’తి.
తథా తథాతి తేన తేన రూపక్ఖన్ధాదిప్పకారేన. తంతంఖన్ధాదిభావాభావో సభాగవిసభాగతాతి రూపధమ్మాదీనం రూపక్ఖన్ధాదిభావో సభాగతా, వేదనాక్ఖన్ధాదిఅభావో విసభాగతాతి అత్థో. యథానిద్ధారితధమ్మదస్సనేతి ‘‘యే ధమ్మా, తే ధమ్మా’’తి నిద్ధారితప్పకారధమ్మనిరూపనే. సఙ్గాహకసఙ్గహేతబ్బానన్తి చక్ఖాయతనాదికస్స సఙ్గాహకస్స సోతాయతనాదికస్స చ సఙ్గహేతబ్బస్స. సమానక్ఖన్ధాదిభావోతి ఏకక్ఖన్ధాదిభావో, రూపక్ఖన్ధాదిభావోతి అత్థో. తదభావోతి తస్స సమానక్ఖన్ధాదిభావస్స అభావో అఞ్ఞక్ఖన్ధాదిభావో. అయన్తి య్వాయం పఠమనయే తథా తథా గణేతబ్బాగణేతబ్బతాసఙ్ఖాతో దుతియాదినయేసు యథావుత్తానం సమానక్ఖన్ధాదిభావాభావసఙ్ఖాతో తంతంఖన్ధాదిభావాభావో వుత్తో, అయమేతేసం ద్విప్పకారానం నయానం సభాగవిసభాగతాసు విసేసో.
సముదయసచ్చసుఖిన్ద్రియాదీతి ఆది-సద్దేన మగ్గసచ్చదుక్ఖిన్ద్రియాది సఙ్గయ్హతి. అసఙ్గాహకత్తాభావతోతి సఙ్గహితతావిసిట్ఠస్స అసఙ్గాహకత్తస్స అభావతో. న హి సక్కా ‘‘సముదయసచ్చేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా, ఆయతనధాతుసఙ్గహేన అసఙ్గహితా’’తిఆది వత్తుం. దుక్ఖసచ్చసదిసాని అబ్యాకతపదాదీని. ఇతరేహీతి ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి సఙ్గాహకత్తాసఙ్గాహకత్తాభావతో న ఉద్ధటానీతి యోజనా. ఏవన్తిఆది యథావుత్తస్స అత్థస్స నిగమనవసేన వుత్తం. న రూపక్ఖన్ధోతి న సబ్బో రూపక్ఖన్ధధమ్మోతి అత్థో.
‘‘ఖన్ధపదేనా’’తి ఇదం కరణత్థే కరణవచనం, న కత్తుఅత్థేతి ఆహ ‘‘ఖన్ధపదసఙ్గహేనాతి అత్థో’’తి. తేనేవస్స కత్తుఅత్థతం పటిసేధేతుం ‘‘న సఙ్గాహకేనా’’తి వుత్తం. కరణం పన కత్తురహితం నత్థీతి ఆహ ‘‘కేనచి సఙ్గాహకేనాతి ఇదం పన ఆనేత్వా వత్తబ్బ’’న్తి. సఙ్గాహకేసు న యుజ్జతి న సఙ్గహేతబ్బేసూతి అధిప్పాయో. రూపక్ఖన్ధధమ్మా హి ‘‘యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన సఙ్గహితా’’తి వుత్తాతి. సముదాయే వుత్తవిధి తదవయవేపి సమ్భవతీతి చోదనం సముట్ఠాపేన్తో ‘‘ఏతేన నయేనా’’తిఆదిమాహ. పటియోగీనివత్తనం ఏవ-సద్దేన కరీయతీతి ఆహ ‘‘న హి అఞ్ఞమత్తనివారణం ఏవ-సద్దస్స అత్థో’’తి. తేనాహ ‘‘సఙ్గాహకతో అఞ్ఞనివారణం ఏవ-సద్దస్స అత్థో’’తి. సో చ…పే… పేక్ఖన్తి ఇమినా తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి. సఙ్గాహకాపేక్ఖత్తే హి ‘‘సో చా’’తిఆదివచనస్స ‘‘చక్ఖాయతనేన రూపక్ఖన్ధోవ సఙ్గహితో’’తి ఏత్థ చక్ఖాయతనం సఙ్గాహకన్తి యథాధిప్పేతస్స అత్థస్స అసమ్భవో ఏవాతి ఇదాని తం అసమ్భవం విభావేన్తో ‘‘కథ’’న్తిఆదిమాహ, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
ఏత్థాతి ‘‘అడ్ఢేకాదసహి ఆయతనధాతూహీ’’తి ఏత్థ. ‘‘రూపక్ఖన్ధేనా’’తి ఆనేత్వా వత్తబ్బం ఆయతనధాతువిసేసనత్థం. న సో ఏవ తస్స, సముదాయో వా తదేకదేసానం సఙ్గాహకో అసఙ్గాహకో చ హోతీతి వుత్తోవాయమత్థోతి ఆహ ‘‘రూపక్ఖన్ధో…పే… న హోతీ’’తి. ఇమినా పరియాయేనాతి యస్మా వుత్తప్పకారం సఙ్గాహకత్తం నత్థి ‘‘యేన సఙ్గహితస్స అసఙ్గాహకం సియా’’తి ఇమినా పరియాయేన. అసఙ్గహితతాయ అభావో వుత్తో అట్ఠకథాయం (ధాతు. అట్ఠ. ౧౭౧) ‘‘సో చ…పే… నత్థీ’’తి. సఙ్గహితతాయాతి నిప్పరియాయేన సఙ్గహితభావేన అసఙ్గహితతాయ అభావో వుత్తోతి న యుజ్జతీతి యోజనా. సా సఙ్గహితతాతి అత్తనా అత్తనో, అత్తేకదేసానం వా సఙ్గహితతా. తేనాతి రూపక్ఖన్ధేన. తేసన్తి రూపక్ఖన్ధతదేకదేసానం. అత్థి చ విప్పయుత్తతా వేదనాక్ఖన్ధాదీహి. చక్ఖాయతనాదీహి వియాతి విసదిసుదాహరణం. ఏతేహి రూపవేదనాక్ఖన్ధాదీహి అఞ్ఞేహి చ ఏవరూపేహి. ఏతాని అఞ్ఞాని చాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.
తేనేవ తస్స సఙ్గహితత్తాభావదస్సనేన హేట్ఠా దస్సితేన. ఏత్థాతి ఏతస్మిం వారే. అగ్గహణేతి అకథనే, అదేసనాయన్తి అత్థో. సముదయసచ్చాదీసూతి సముదయసచ్చసుఖిన్ద్రియాదీసు యుజ్జేయ్య తం కారణం. కస్మా? తేహి సముదయసచ్చాదీహి ఖన్ధాదిసఙ్గహేన సఙ్గహితే ధమ్మజాతే సతి తస్స ఆయతనసఙ్గహాదీహి అసఙ్గహితత్తస్స అభావతో. రూపక్ఖన్ధాదీహీతి రూపక్ఖన్ధవేదనాక్ఖన్ధాదీహి. సఙ్గహితమేవ నత్థి, కస్మా? ‘‘సో ఏవ తస్స సఙ్గాహకో న హోతీ’’తి వుత్తోవాయమత్థో. యదిపి రూపక్ఖన్ధాదినా రూపక్ఖన్ధాదికస్స అత్తనో…పే… నత్థీతి సమ్బన్ధో. అఞ్ఞస్స పన వేదనాక్ఖన్ధాదికస్స రూపక్ఖన్ధాదినా సఙ్గహితత్తాభావేన అసఙ్గహితత్తం అత్థీతి యోజనా. ఉభయాభావోతి సఙ్గహితత్తాసఙ్గహితత్తాభావో. ఏత్థ ఏతస్మిం వారే. ధమ్మాయతనజీవితిన్ద్రియాదీనన్తి ధమ్మాయతనాదీనం ఖన్ధచతుక్కసఙ్గాహకత్తే, జీవితిన్ద్రియాదీనం ఖన్ధదుకసఙ్గాహకత్తేతి యోజనా. పాళియం అనాగతత్తా ‘‘సతీ’’తి సాసఙ్కం వదతి. ఆది-సద్దేన పఠమేన ధమ్మధాతుసళాయతనాదీనం సుఖిన్ద్రియాదీనఞ్చ, దుతియేన ఏకక్ఖన్ధస్స సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సుఖిన్ద్రియఞ్హి వేదనాక్ఖన్ధస్సేవ సఙ్గాహకం. తేసన్తి ఖన్ధచతుక్కఖన్ధదుకాదీనం అసఙ్గహితతా న నత్థి అత్థేవాతి తస్సా అభావో అనేకన్తికో. పుబ్బే వుత్తనయేనాతి ‘‘రూపక్ఖన్ధాదీహి పనా’’తిఆదినా వుత్తనయేన.
తత్థేవాతి తస్మింయేవ పుబ్బే వుత్తే సనిదస్సనసప్పటిఘపదే. నివత్తేత్వా గణ్హన్తోతి పుబ్బే వుత్తం పటినివత్తేత్వా గణ్హన్తో పచ్చామసన్తో. తదవత్తబ్బతాతి తేసం సఙ్గాహకాసఙ్గాహకసఙ్గహితత్తాసఙ్గహితత్తానం అవత్తబ్బతా. అసఙ్గాహకత్తాభావతో ఏవ…పే… న సఙ్గాహకత్తాభావతోతి యస్మా నేసం అసఙ్గాహకత్తం వియ సఙ్గాహకత్తమ్పి నత్థి, తతో ఏవ సఙ్గహితత్తాసఙ్గహితత్తమ్పీతి దస్సేతి.
దుతియనయసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. తతియనయో అసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా
౧౭౯. రూపక్ఖన్ధేన ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం. తస్మాతి యస్మా ఏకదేససభాగతా సముదాయసభాగతా న హోతి, తస్మా. తేనాతి రూపక్ఖన్ధేన. తానీతి వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయనిబ్బానాని. యథా చ ఏకదేసవిసభాగతాయ న సఙ్గహితతా, ఏవం ఏకదేససభాగతాయ అసఙ్గహితతాపి నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘న కేవల’’న్తిఆదిమాహ. సఙ్గహితానేవ న న హోన్తీతి యోజనా. తేతి వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయనిబ్బానసుఖుమరూపధమ్మా. తేహీతి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధచక్ఖాయతనాదీహి. న కథఞ్చి సమ్మిస్సాతి కేనచిపి పకారేన న సమ్మిస్సాతి అసమ్మిస్సతాయ సఙ్గహితత్తాభావం సాధేతి. రూపక్ఖన్ధేన వియ…పే… న హోతీతి యథా రూపక్ఖన్ధేన సభాగతాభావతో నిబ్బానం న కేనచిపి సఙ్గహణేన సఙ్గహితం, ఏవం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధచక్ఖాయతనాదీహి తం ఆయతనధాతుసఙ్గహేహి సఙ్గహితం న హోతీతి ఖన్ధసఙ్గహాభావో పాకటో వుత్తోవాతి ఏవం వుత్తం.
ఏవరూపానన్తి రూపక్ఖన్ధవిఞ్ఞాణక్ఖన్ధచక్ఖాయతనాదీనం. న హి నిబ్బానం సన్ధాయ ‘‘రూపక్ఖన్ధేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధేన చక్ఖాయతనేన యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితా, ఆయతనధాతుసఙ్గహేన సఙ్గహితా’’తి సక్కా వత్తుం. తేన వుత్తం ‘‘సఙ్గాహకత్తాభావతో ఏవా’’తి. తథా ‘‘అబ్యాకతేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితా, ఆయతనధాతుసఙ్గహేన సఙ్గహితా’’తిఆది న సక్కా వత్తుం తాదిసస్స ధమ్మస్స అభావతోతి ఆహ ‘‘సనిబ్బాన…పే… భావతోవా’’తి. అగ్గహణం వేదితబ్బన్తి యోజనా. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. కఞ్చీతి కఞ్చి ధమ్మజాతం. తేతి అబ్యాకతధమ్మాదయో. అత్తనోతి అబ్యాకతధమ్మాదిం సన్ధాయాహ. ఏకదేసోతి రూపక్ఖన్ధాది. అత్తేకదేససభాగోతి నిబ్బానం. తఞ్హి ధమ్మాయతనధమ్మధాతుపరియాపన్నతాయ తదేకదేససభాగో. అసఙ్గహితసఙ్గాహకత్తాతి ఖన్ధసఙ్గహేన అసఙ్గహితానం సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీనం ఆయతనధాతుసఙ్గహేన సఙ్గాహకత్తాతి అత్థో.
విసభాగక్ఖన్ధనిబ్బానసముదాయత్తా ఖన్ధసఙ్గహేన ధమ్మాయతనేన న కోచి ధమ్మో సఙ్గహితో అత్థీతి యోజనా. ఏతస్సాతి ‘‘ధమ్మాయతనేన సఙ్గహితా’’తి ఏతస్స పదస్స ధమ్మాయతనగణనేన సఙ్గహితాతి అత్థో. ఓళారికరూపసమ్మిస్సం ధమ్మాయతనేకదేసం.
తతియనయఅసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. చతుత్థనయో సఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా
౧౯౧. తిణ్ణం సఙ్గహానన్తి ఖన్ధాయతనధాతుసఙ్గహానం. సఙ్గహణపుబ్బం అసఙ్గహణం, అసఙ్గహణపుబ్బం సఙ్గహణఞ్చ వుచ్చమానం సఙ్గహణాసఙ్గహణానం పవత్తివిసేసేన వుత్తం హోతీతి ఆహ ‘‘సఙ్గహణా…పే… ఉద్దిట్ఠా’’తి. సఙ్గహాభావకతో అసఙ్గహో సఙ్గహహేతుకో సఙ్గహస్స పవత్తివిసేసోయేవ నామ హోతీతి ఆహ ‘‘సఙ్గహణప్పవత్తివిసేసవిరహే’’తి. కేనచి సముదయసచ్చాదినా తీహిపి సఙ్గహేహి సఙ్గహితేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నేన ధమ్మవిసేసేన పున తథేవ సఙ్గహితో సో ఏవ సముదయసచ్చాదికో ధమ్మవిసేసో సఙ్గహితేన సఙ్గహితో. సఙ్గాహకత్తాభావసబ్భావా సఙ్గాహకభావేన న ఉద్ధటా, న అసఙ్గాహకత్తా ఏవ. యథా హి తీహి సఙ్గహేహి న సఙ్గాహకా, ఏవం ద్వీహి, ఏకేనపి సఙ్గహేన న సఙ్గాహకా ఇధ న ఉద్ధటా. తేహి సఙ్గహితాతి తేహి తీహి సఙ్గహేహి సఙ్గహితా ధమ్మా. యస్సాతి యస్స అత్తనో సఙ్గాహకస్స.
సకలవాచకేనాతి అనవసేసం ఖన్ధాదిఅత్థం వదన్తేన. తేన ఖన్ధాదిపదేనాతి ‘‘తేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛేయ్యా’’తి ఏత్థ తేన ఖన్ధాదిపదేనాతి ఏవం యోజేతబ్బం. ఏవం పన అయోజేత్వా ‘‘యం అత్తనో సఙ్గాహకం సఙ్గణ్హిత్వా పున తేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛేయ్య, తం అఞ్ఞం సఙ్గహితం నామ నత్థీ’’తి ఏవం న సక్కా వత్తుం. కస్మాతి చే? న హి యేన సముదయసచ్చాదినా యం సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నం ధమ్మజాతం ఖన్ధాదిసఙ్గహేహి సఙ్గహితం, తేనేవ సముదయసచ్చాదినా తస్స తదవసిట్ఠస్స సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మస్స, న చ తస్సేవ కేవలస్స సముదయసచ్చాదికస్స సఙ్గహో పుచ్ఛితో విస్సజ్జితోతి యోజనా, అథ ఖో తేన సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మేన ఫస్సాదినా. సఙ్గహితస్సాతి సఙ్గహితతావిసిట్ఠస్సాతి అత్థో. తస్మా అత్తనో సఙ్గాహకం సకలక్ఖణాదిం సఙ్గణ్హిత్వా పున తేన ఖన్ధాదిపదేన యం సఙ్గహం గచ్ఛేయ్య, తం తాదిసం నత్థీతి అత్థో వేదితబ్బో. వేదనా సద్దో చ ఖన్ధో ఆయతనఞ్చాతి వేదనా విసుం ఖన్ధో, సద్దో చ విసుం ఆయతనన్తి అత్థో. అఞ్ఞేన ఖన్ధన్తరాదినా. అసమ్మిస్సన్తి అబ్యాకతదుక్ఖసచ్చాది వియ అమిస్సితం. న హి…పే… ఏత్థాతి సఙ్గహితతావిసిట్ఠేన ధమ్మేన యో ధమ్మో సఙ్గహితో, తస్స సఙ్గహితతావిసిట్ఠోయేవ యో సఙ్గహో, సో న ఏత్థ వారే పుచ్ఛితో విస్సజ్జితో చ. సఙ్గహోవాతి కేవలో సఙ్గహో, న కత్తాపేక్ఖోతి అత్థో. న సఙ్గాహకేనాతి ఇదం యథావుత్తేన అత్థేన నివత్తితస్స దస్సనం. న హీతిఆది తంసమత్థనం.
చతుత్థనయసఙ్గహితేనసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. పఞ్చమనయో అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా
౧౯౩. వుత్తనయేనాతి యస్మా సఙ్గహప్పవత్తివిసేసవిరహితో అసఙ్గహితధమ్మవిసేసనిస్సితో పఞ్చమనయో, తస్మా యో ఏత్థ కేనచి అసఙ్గహితేన ధమ్మవిసేసేన పున అసఙ్గహితో ధమ్మవిసేసో అసఙ్గహితేన అసఙ్గహితో అసఙ్గహితతాయ పుచ్ఛితబ్బో విస్సజ్జితబ్బో చ. తమేవ తావ యథానిద్ధారితం దస్సేన్తో ‘‘రూపక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా ఖన్ధ…పే… అసఙ్గహితా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా ఖన్ధ…పే… అసఙ్గహితాతి ఆహా’’తి చతుత్థనయే వుత్తనయానుసారేన. యథానిద్ధారితధమ్మదస్సనన్తి పాళియం నిద్ధారితప్పకారధమ్మదస్సనం. సహ సుఖుమరూపేనాతి ససుఖుమరూపం, తేన సుఖుమరూపేన సద్ధిం గహితం విఞ్ఞాణం, తేన సహితధమ్మసముదాయా ససుఖుమ…పే… దాయా. కే పన తేతి ఆహ ‘‘దుక్ఖసచ్చా’’తిఆది. కేసఞ్చీతి నిబ్బానచక్ఖాయతనాదీనం. తీహిపి సఙ్గహేహి. పరిపుణ్ణసఙ్గహేహి తీహిపి సఙ్గహేహి అసఙ్గాహకా పరిపుణ్ణసఙ్గహాసఙ్గాహకా. అబ్యాకతధమ్మసదిసా నేవదస్సనేననభావనాయపహాతబ్బనేవసేక్ఖానాసేక్ఖాదయో. ఇతరేతి రూపక్ఖన్ధాదయో. తబ్బిపరియాయేనాతి వుత్తవిపరియాయేన, తీహిపి సఙ్గహేహి అసఙ్గహేతబ్బస్స అత్థితాయ పరిపుణ్ణసఙ్గహాసఙ్గాహకత్తాతి అత్థో.
అసఙ్గాహకేసు నిబ్బానం అన్తోగధం, తస్మా తం అనిదస్సనఅప్పటిఘేహి అసఙ్గహేతబ్బం న హోతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘న చ తదేవ తస్స అసఙ్గాహక’’న్తి. ‘‘వేదనాక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా’’తిఆదయో నవ పఞ్హా దుతియపఞ్హాదయో, తే పఠమపఞ్హేన సద్ధిం దస, నామరూపపఞ్హాదయో పన చతువీసతీతి ఆహ ‘‘సబ్బేపి చతుత్తింస హోన్తీ’’తి. రూపక్ఖన్ధాదివిసేసకపదన్తి ‘‘రూపక్ఖన్ధేనా’’తిఆదినా అసఙ్గాహకత్తేన విసేసకం రూపక్ఖన్ధాదిపదం. పుచ్ఛాయాతి చ పుచ్ఛనత్థన్తి అత్థో. ‘‘రూపక్ఖన్ధేనా’’తిఆది సబ్బమ్పి వా విఞ్ఞాపేతుం ఇచ్ఛితభావేన వచనం పఞ్హభావతో పుచ్ఛా. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘పఞ్హా పనేత్థ…పే… చతుత్తింస హోన్తీ’’తి. తే హి లక్ఖణతో దస్సితాతి తే నిద్ధారితధమ్మా తేనేవ అసఙ్గహితాసఙ్గహితతాయ నిద్ధారణసఙ్ఖాతేన లక్ఖణేన దస్సితా.
తదేవాతి ఏవ-సద్దేనాతి ‘‘తదేవా’’తి ఏత్థ ఏవ-సద్దేన. ‘‘యం పుచ్ఛాయ ఉద్ధటం పదం, తం ఖన్ధాదీహి అసఙ్గహిత’’న్తి ఏత్థ ‘‘ఖన్ధాదీహేవా’’తి అవధారణం నిప్పయోజనం పకారన్తరస్స అభావతో. ‘‘తీహి అసఙ్గహో’’తి హి వుత్తం. తథా ‘‘అసఙ్గహితమేవా’’తి సఙ్గహితతానివత్తనస్స అనధిప్పేతత్తా. తదేవాతి పన ఇచ్ఛితం ఉద్ధటస్సేవ అసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితభావస్స అవధారేతబ్బత్తాతి దస్సేన్తో ‘‘న కదాచీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ అఞ్ఞస్సాతి అనుద్ధటస్స. అనియతతం దస్సేతీతి ఇదం అవధారణఫలదస్సనం. నియమతోతి సక్కా వచనసేసో యోజేతున్తి ఇదమ్పి ఏవ-కారేన సిద్ధమేవత్థం పాకటతరం కాతుం వుత్తం. యతో హి ఏవ-కారో, తతో అఞ్ఞత్థ నియమోతి. ఏవంపకారమేవాతి పుచ్ఛాయ ఉద్ధటప్పకారమేవ, యం పకారం పుచ్ఛాయ ఉద్ధటం, తంపకారమేవాతి అత్థో. తస్సాతి అసఙ్గహితస్స. అఞ్ఞస్సాతి పుచ్ఛాయ అనుద్ధటప్పకారస్స. ఏతేన యో పుచ్ఛాయ ఉద్ధటో తీహిపి సఙ్గహేహి అసఙ్గహితో, తస్సేవ ఇధ పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జితబ్బభావో, న అఞ్ఞస్సాతి దస్సేతి. తేనాహ ‘‘పుచ్ఛాయ ఉద్ధటఞ్హీ’’తిఆది. ఆయతనధాతుసఙ్గహవసేన చేత్థ రూపక్ఖన్ధాదీనం అఞ్ఞసహితతా, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధాదీనం అసహితతా చ వేదితబ్బా.
అవసేసా వేదనాదయో తయో ఖన్ధా నిబ్బానఞ్చ సకలేన రూపక్ఖన్ధేన తేసం సఙ్గహో నత్థీతి ‘‘సఙ్గహితా’’తి న సక్కా వత్తుం, ఏకదేసేన పన సఙ్గహో అత్థీతి ‘‘అసఙ్గహితా న హోన్తీతి ఏవం దట్ఠబ్బ’’న్తి ఆహ. ‘‘రూపధమ్మావా’’తి నియమనం పుచ్ఛాయ ఉద్ధటభావాపేక్ఖన్తి దస్సేన్తో ‘‘పుచ్ఛాయ…పే… అధిప్పాయో’’తి ఆహ. తేన వుత్తం ‘‘అనుద్ధటా వేదనాదయోపి హి అసఙ్గహితా ఏవా’’తి. ఏత్థాతి ఏతస్మిం పఞ్చమనయనిద్దేసే. పఠమే నయేతి పఠమే అత్థవికప్పే. తథా దుతియేతి ఏత్థాపి. రూపవిఞ్ఞాణేహీతి అసుఖుమరూపధమ్మేహి విఞ్ఞాణేన చాతి అయమేత్థ అధిప్పాయోతి దస్సేన్తో ‘‘ఓళారిక…పే… అత్థో’’తి ఆహ. కథం పన రూపధమ్మాతి వుత్తే ఓళారికరూపస్సేవ గహణన్తి ఆహ ‘‘రూపేకదేసో హి ఏత్థ రూపగ్గహణేన గహితో’’తి.
౧౯౬. అసఙ్గాహకన్తి ‘‘చక్ఖాయతనేన…పే… అసఙ్గహితా’’తి ఏవం అసఙ్గాహకభావేన వుత్తం పుచ్ఛితబ్బవిస్సజ్జేతబ్బభావేన వుత్తమ్పి కామం వేదనాదీహేవ చతూహి అసఙ్గహితం, తం పన న చక్ఖాయతనమేవాతి దస్సేతుం ‘‘చక్ఖాయతనేన పనా’’తిఆది వుత్తం. యేహి ధమ్మేహీతి ఖన్ధాదీసు యేహి. సబ్బం ధమ్మజాతం తేవ రూపాదికే ధమ్మే ఉదానేతి పాళియం. కస్మా పనేతం ఉదానేతీతి ఆహ ‘‘సదిసవిస్సజ్జనా’’తిఆది. పఠమేన ఉదానేన. ద్వేతి ‘‘బాహిరా ఉపాదా ద్వే’’తి ఏత్థ వుత్తం ద్వే-సద్దం సన్ధాయాహ. తస్స అసఙ్గహితస్స. యథాదస్సితస్సాతి ‘‘రూప’’న్తిఆదినా దస్సితప్పకారస్స. ధమ్మన్వయఞాణుప్పాదనం నయదానం. ‘‘రూపం ధమ్మాయతన’’న్తిఆదీనం పదానం వసేన ద్వేవీసపదికో ఏస నయో.
పఞ్చమనయఅసఙ్గహితేనఅసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. ఛట్ఠనయో సమ్పయోగవిప్పయోగపదవణ్ణనా
౨౨౮. ‘‘తత్థా’’తి ఇమినా ‘‘సమ్పయోగవిప్పయోగపదం భాజేత్వా’’తి ఏత్థ సమ్పయోగవిప్పయోగపదం భాజితం, సంవణ్ణేతబ్బతాయ చ పధానభూతం పచ్చామట్ఠం, న రూపక్ఖన్ధాదిపదన్తి దస్సేన్తో ‘‘యం లబ్భతి…పే… వేదితబ్బ’’న్తి వత్వా పున ‘‘రూపక్ఖన్ధాదీసు హీ’’తిఆదినా తమత్థం వివరతి. తత్థ న లబ్భతీతి ‘‘సమ్పయుత్తం విప్పయుత్త’’న్తి వా గహేతుం న లబ్భతి, అలబ్భమానమ్పి పుచ్ఛాయ గహితం పటిక్ఖేపేన విస్సజ్జేతుం. పటిక్ఖేపోపి హి పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనమేవ. తథా హి యమకే (యమ. ౧.ఖన్ధయమక.౫౯-౬౧) ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థా’’తి పుచ్ఛాయ ‘‘నత్థీ’’తి విస్సజ్జితం. తేన పనేత్థ రూపధమ్మేసు సమ్పయోగట్ఠో న లబ్భతీతి అయమత్థో దస్సితో హోతి. అలబ్భమానమ్పి సమ్పయోగపదం గహితన్తి సమ్బన్ధో. సబ్బత్థాతి రూపక్ఖన్ధవేదనాక్ఖన్ధాదీసు. ఏతేసన్తి రూపనిబ్బానానం. విసభాగతాతి అతంసభాగతా. ఏకుప్పాదాదిభావో హి సమ్పయోగే సభాగతా, న సఙ్గహే వియ సమానసభాగతా, తస్మా ఏకుప్పాదాదిభావరహితానం రూపనిబ్బానానం సా ఏకుప్పాదాదితా విసభాగతా వుత్తా. తదభావతోతి తస్సా విసభాగతాయ ఏకుప్పాదాదితాయ అభావతో. విప్పయోగోపి నివారితో ఏవ హోతి, విసభాగో భావో విప్పయోగోతి వుత్తోవాయమత్థోతి. ‘‘చతూసు హీ’’తిఆదినా వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి. తత్థ తేసం తేహీతి చ అరూపక్ఖన్ధే ఏవ పరామసతి. విసభాగతా చ హోతి రూపనిబ్బానేసు అవిజ్జమానత్తాతి అత్థో. తేనాహ ‘‘న చ రూపేకదేసస్సా’’తిఆది. తేనేవాతి చతుక్ఖన్ధసభాగత్తా ఏవ.
తీహి విఞ్ఞాణధాతూహీతి ఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణధాతూహి విప్పయుత్తే అనారమ్మణమిస్సకే రూపధమ్మమిస్సకే ధమ్మే దీపేతి రూపభవోతి యోజనా. పఞ్చహీతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి పఞ్చహి విఞ్ఞాణధాతూహి. ఏకాయ మనోధాతుయా. న సమ్పయుత్తేతి న సమ్పయుత్తే ఏవ. తథా హి ‘‘విప్పయుత్తే అహోన్తే సత్తహిపి సమ్పయుత్తే సత్తపి వా తా’’తి వుత్తం. తేనాతి విప్పయుత్తతాపటిక్ఖేపేన. తాహీతి సత్తవిఞ్ఞాణధాతూహి. సమ్పయుత్తే దీపేన్తీతి సమ్పయుత్తే దీపేన్తియేవ, న సమ్పయుత్తే ఏవాతి ఏవమవధారణం గహేతబ్బం. ఏస నయో సేసేసుపి. సమ్పయుత్తే వేదనాదికే. సమ్పయుత్తవిప్పయుత్తభావేహి నవత్తబ్బం, తంయేవ విఞ్ఞాణధాతుసత్తకం. సమ్పయుత్తభావేన నవత్తబ్బాని సమ్పయుత్తనవత్తబ్బాని, భిన్నసన్తానికాని, నానాక్ఖణికాని చ అరూపానిపి ధమ్మజాతాని. అనారమ్మణమిస్సకసబ్బవిఞ్ఞాణధాతుతంసమ్పయుత్తా ధమ్మాయతనాదిపదేహి దీపేతబ్బా, అనారమ్మణమిస్సకసబ్బవిఞ్ఞాణధాతుయో అచేతసికాదిపదేహి దీపేతబ్బా, తదుభయసముదాయా దుక్ఖసచ్చాదిపదేహి దీపేతబ్బాతి వేదితబ్బా.
యది ఏవన్తి యది అనారమ్మణమిస్సానం ధమ్మానం విప్పయోగో నత్థి. అనారమ్మణమిస్సోభయధమ్మాతి రూపనిబ్బానసహితసబ్బవిఞ్ఞాణధాతుతంసమ్పయుత్తధమ్మా. ఖన్ధాదీహేవాతి ఖన్ధాయతనధాతూహి ఏవ, న అరూపక్ఖన్ధమత్తేన. అరూపక్ఖన్ధేయేవ పన సన్ధాయ ‘‘తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా’’తి వుత్తన్తి నాయం దోసోతి దస్సేతి. తదేకదేసాతి ‘‘అనారమ్మణమిస్సా’’తిఆదినా వుత్తధమ్మసముదాయస్స ఏకదేసా. తదేకదేసఞ్ఞసముదాయాతి తస్సేవ యథావుత్తస్స సముదాయస్స ఏకదేసా హుత్వా అఞ్ఞేసం అవయవానం రూపక్ఖన్ధాదీనం సముదాయభూతా. విభాగాభావతోతి భేదాభావతో. భేదోతి చేత్థ అచ్చన్తభేదో అధిప్పేతో. న హి సముదాయావయవానం సామఞ్ఞవిసేసానం వియ అచ్చన్తభేదో అత్థి భేదాభేదయుత్తత్తా. తేసం అచ్చన్తభేదమేవ హి సన్ధాయ ‘‘సముదాయన్తోగధానం ఏకదేసానం న విభాగో అత్థీ’’తి సఙ్గహేపి వుత్తం. తేనాతి అవిభాగసబ్భావతో సభాగవిసభాగత్తాభావేన. తేసన్తి అనారమ్మణమిస్సకసబ్బవిఞ్ఞాణధాతుఆదీనం. తే చ అకుసలాబ్యాకతా. తేసన్తి కుసలాకుసలాబ్యాకతధమ్మానం. తస్మాతి యస్మా విభత్తసభావానం న తేసం సముదాయేకదేసాదిభావో, తస్మా. యస్మా పన కుసలాదయో ఏవ ఖన్ధాదయోతి ఖన్ధాదిఆమసనేన సముదాయేకదేసాదిభావో ఆపన్నో ఏవాతి వుత్తనయేన విప్పయోగాభావో హోతి, తస్మా తం పరిహరన్తో ‘‘ఖన్ధాదీని అనామసిత్వా’’తిఆదిమాహ. తేసన్తి కుసలాదీనం. అఞ్ఞమఞ్ఞవిప్పయుత్తతా వుత్తా ‘‘కుసలేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా’’తిఆదినా. సబ్బేసూతి దుతియాదిసబ్బపఞ్హేసు.
ఛత్తింసాయ పిట్ఠిదుకపదేసు వీసతి దుకపదాని ఇమస్మిం నయే లబ్భన్తి, అవసిట్ఠాని సోళసేవాతి ఆహ ‘‘సోళసాతి వత్తబ్బ’’న్తి. తతో ఏవ ‘‘తేవీసపదసత’’న్తి ఏత్థ ‘‘తేవీస’’న్తి ఇదఞ్చ ‘‘ఏకవీస’’న్తి వత్తబ్బన్తి యోజనా. సబ్బత్థాతి సబ్బపఞ్హేసు. ఏకకాలేకసన్తానానం భిన్నకాలభిన్నసన్తానానఞ్చ అనేకేసం ధమ్మానం సముదాయభూతా సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మాయతనధమ్మధాతుయోతి ఆహ ‘‘కాలసన్తాన…పే… ధాతూన’’న్తి. ఏకదేససమ్మిస్సాతి చిత్తిద్ధిపాదాదినా అత్తనో ఏకదేసేనేవ ఖన్ధన్తరాదీహి సమ్మిస్సా ఇద్ధిపాదాదయో, అనారమ్మణేహి రూపనిబ్బానేహి చ అసమ్మిస్సా. సమానకాలసన్తానేహీతి ఏకకాలసన్తానేహి కాలసన్తానభేదరహితేహి ఏకదేసన్తరేహి, సఙ్ఖారక్ఖన్ధాదీనం ఏకదేసన్తరేహి, సఙ్ఖారక్ఖన్ధాదీనం ఏకదేసవిసేసభూతేహి సతిపట్ఠానసమ్మప్పధానసఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీహి విభత్తా ఏవ సముదయసచ్చాదయో సమ్పయోగీవిప్పయోగీభావేన, రూపక్ఖన్ధాదయో విప్పయోగీభావేన గహితాతి యోజనా. తేహి సముదయసచ్చాదీహి. తే సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదయో. కేహిచి సహుప్పజ్జనారహేహి ఏకదేసన్తరేహి విభత్తేహి. న హి సఙ్ఖారక్ఖన్ధాదిపరియాపన్నత్తేపి సముదయసచ్చాదయో మగ్గసచ్చాదీహి సమ్పయోగం లభన్తి. తేసన్తి వేదనాక్ఖన్ధసఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీనం. ఏకుప్పాదా…పే… విసభాగతా చాతి ఏకుప్పాదాదితాసఙ్ఖాతా యథారహం సభాగతా విసభాగతా చ. తేన యథావుత్తకారణేన సమ్పయోగస్స విప్పయోగస్స చ లభనతో.
భిన్నకాలానం సముదాయీనం సముదాయా భిన్నకాలసముదాయా. వత్తమానా చ ఏకస్మిం సన్తానే ఏకేకధమ్మా వత్తన్తి. తస్మాతి యస్మా ఏతదేవ, తస్మా. తేసం వేదనాక్ఖన్ధాదీనం విభజితబ్బస్స ఏకదేసభూతస్స అభావతో. సుఖిన్ద్రియాదీని వేదనాక్ఖన్ధేకదేసభూతానిపి. తేన విభాగాకరణేన. యది సమానకాలస్స విభజితబ్బస్స అభావతో చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతాదయో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స విభాగం న కరోన్తి, అథ కస్మా ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు…పే… మనోవిఞ్ఞాణధాతు సోళసహి ధాతూహి విప్పయుత్తా’’తి వుత్తన్తి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘ఖన్ధాయతన…పే… విప్పయుత్తాతి వుత్త’’న్తి. ఏవమేవన్తి యథా ధాతువిభాగేన విభత్తస్స విఞ్ఞాణస్స, ఏవమేవం.
౨౩౫. తంసమ్పయోగీభావన్తి తేహి ఖన్ధేహి సమ్పయోగీభావం. యథా హి సమానకాలసన్తానేహి ఏకచిత్తుప్పాదగతేహి వేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణక్ఖన్ధేహి సముదయసచ్చస్స సమ్పయుత్తతా, ఏవం భిన్నసన్తానేహి భిన్నకాలేహి చ తేహి తస్స విప్పయుత్తతాతి ఆహ ‘‘ఏవం తంవిప్పయోగీభావం…పే… న వుత్త’’న్తి. విసభాగతానిబన్ధస్స విభాగస్స అభావేన అవిభాగేహి తేహి తీహి ఖన్ధేహి. విభాగే హీతిఆదినా తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి. విభాగరహితేహీతి సమానకాలసన్తానేహి ఏకచిత్తుప్పాదగతత్తా అవిభత్తేహి వేదనాక్ఖన్ధాదీహి న యుత్తం విప్పయుత్తన్తి వత్తుం. తేనాహ ‘‘విజ్జమానేహి…పే… భావతో’’తి. తత్థ విజ్జమానస్స సమానస్స సమానజాతికస్సాతి అధిప్పాయో. న హి విజ్జమానం రూపారూపం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స విసభాగం న హోతి. అనుప్పన్నా ధమ్మా వియాతి ఇదం విసదిసుదాహరణదస్సనం. యథా ‘‘అనుప్పన్నా ధమ్మా’’తి అనాగతకాలం వుచ్చతీతి ఆమట్ఠకాలభేదం, ఏవం యం ఆమట్ఠకాలభేదం న హోతీతి అత్థో. ఉద్ధరితబ్బం దేసనాయ దేసేతబ్బన్తి వుత్తం హోతి. విజ్జమానస్సేవ విజ్జమానేన సమ్పయోగో, సమ్పయోగారహస్సేవ చ విప్పయోగోతి అత్థిభావసన్నిస్సయా సమ్పయుత్తవిప్పయుత్తతాతి ఆహ ‘‘పచ్చుప్పన్నభావం నిస్సాయా’’తి. తేనేవాహ ‘‘అవిజ్జమానస్సా’’తిఆది. తఞ్చాతి ఉద్ధరణం.
విభాగరహితేహీతి విసభాగతాభావతో అవిభాగేహి. అనామట్ఠకాలభేదేతి అనామట్ఠకాలవిసేసే. అవిజ్జమానస్స…పే… సమ్పయోగో నత్థీతి ఏతేన పారిసేసతో విజ్జమానస్స చ విజ్జమానేన సమ్పయోగో దస్సితో. అవిజ్జమానతాదీపకే భేదే గహితేతి యథాగహితేసు ధమ్మేసు తేహి విప్పయోగీనం అవిజ్జమానభావదీపకే తేసంయేవ విసేసే ‘‘అరూపభవో ఏకేన ఖన్ధేన దసహాయతనేహి సోళసహి ధాతూహి విప్పయుత్తో’’తిఆదినా (ధాతు. ౨౪౬) గహితే తేనేవ రుప్పనాదినా భేదేన తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసభాగతాపి గహితా ఏవాతి విప్పయోగో హోతీతి యోజనా. భేదే పన అగ్గహితే తేన తేన గహణేనాతి యథావుత్తే అవిజ్జమానతాదీపకే విసేసే, విసభాగే వా అగ్గహితే ‘‘వేదనా, సఞ్ఞా, సఙ్ఖారక్ఖన్ధో తీహి ఖన్ధేహి ఏకేనాయతనేన సత్తహి ధాతూహి సమ్పయుత్తో’’తిఆదినా తేన తేన గహణేన సభాగతాదీపనేన విసభాగతాయ అగ్గహితత్తా సభాగతావ హోతి. తథా చ సతి సభాగత్తే కా పనేత్థ సభాగతాతి ఆహ ‘‘విజ్జమానతాయ…పే… హోతీ’’తి. తస్సాతి సభాగతాయ. తస్మాతి విసభాగతాయ అలబ్భమానత్తా, సభాగతాయ చ లబ్భమానత్తా.
౨౬౨. వితక్కో వియాతి సవితక్కసవిచారేసు చిత్తుప్పాదేసు వితక్కో వియ. సో హి వితక్కరహితత్తా అవితక్కో విచారమత్తో చ. తేనాహ ‘‘కోట్ఠాసన్తరచిత్తుప్పాదేసు అలీనా’’తి. తతో ఏవ సో అప్పధానో, దుతియఝానధమ్మా ఏవేత్థ పధానాతి ఆహ ‘‘యే పధానా’’తి. తేనేవాతి సవితక్కసవిచారేసు చిత్తుప్పాదేసు వితక్కస్స అవితక్కవిచారమత్తగ్గహణేన ఇధ అగ్గహితత్తా, వితక్కత్తికే దుతియరాసియేవ చ అధిప్పేతత్తా. అనన్తరనయేతి సమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదనిద్దేసే. సముదయసచ్చేన సమానగతికా సదిసప్పవత్తికా. ఇతీతి ఇమినా కారణేన. తే అవితక్కవిచారమత్తా ధమ్మా న గహితా, సముదయసచ్చం వియ న దేసనారుళ్హా. న సవితక్కసవిచారేహి సమానగతికాతి యోజనా. యది హి తే సవితక్కసవిచారేహి సమానగతికా సియుం, ‘‘అవితక్కవిచారమత్తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా, తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా విప్పయుత్తా, తే ధమ్మా న కేహిచి ఖన్ధేహి, న కేహిచి ఆయతనేహి, ఏకాయ ధాతుయా విప్పయుత్తా’’తి వత్తబ్బా సియుం. యస్మా పన తే సముదయసచ్చేన సమానగతికా. యథా హి యే సముదయసచ్చేన సమ్పయుత్తేహి విప్పయుత్తా, తేసం కేహిచి విప్పయోగం వత్తుం న సక్కా, ఏవం తేహిపి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘సముదయసచ్చాదీనీ’’తిఆది. దసమో…పే… వుత్తోతి ఏత్థ దసమనయే తేహి అవితక్కవిచారమత్తేహి విప్పయుత్తేహి విప్పయుత్తానం సోళసహి ధాతూహి విప్పయోగో వుత్తో, ఓసాననయే తేహి విప్పయుత్తానం అట్ఠారసహి ధాతూహి సఙ్గహో చ వుత్తోతి తస్మా న తే సవితక్కసవిచారేహి సమానగతికాతి దస్సేతి.
వితక్కసహితేసూతి సహవితక్కేసు. తేసూతి అవితక్కవిచారమత్తేసు సహ వితక్కేన దుతియజ్ఝానధమ్మేసు, ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా’’తి గహితేసు వుత్తేసూతి అత్థో. సబ్బేపి తేతి దుతియజ్ఝానధమ్మా వితక్కో చాతి సబ్బేపి తే ధమ్మా సక్కా వత్తుం. తథా హి సమ్పయోగవిప్పయోగపదనిద్దేసే ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా ధమ్మా ఏకేన ఖన్ధేన ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి సమ్పయుత్తా’’తి వుత్తం. తత్థ ఏకేన ఖన్ధేనాతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధేన. సో హి సముదాయోతి ‘‘అవితక్కవిచారమత్తా ధమ్మా’’తి వుత్తధమ్మసముదాయో. నను వితక్కోపేత్థ ధమ్మసఙ్గహం గతో, సో చ విచారతో అఞ్ఞేనపి సమ్పయుత్తోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘న హి తదేకదేసస్స…పే… హోతీ’’తి. యథాతిఆదినా తమేవత్థం ఇద్ధిపాదనిదస్సనేన విభావేతి. తస్సత్థో – యథా ఇద్ధిపాదసముదాయస్స ఏకదేసభూతానం ఛన్దిద్ధిపాదాదీనం తీహి ఖన్ధేహి సమ్పయోగో వుత్తో, తంసముదాయస్స న హోతి, ఏవం ఇధాపి వితక్కస్స అఞ్ఞేహి సమ్పయోగో అవితక్కవిచారమత్తస్స సముదాయస్స న హోతీతి.
యది ఏవం ‘‘ఇద్ధిపాదో ద్వీహి ఖన్ధేహి సమ్పయుత్తో’’తిఆది న వత్తబ్బన్తి చే? నో న వత్తబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘యథా పనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తేసూతి ఇద్ధిపాదేసు. సముదాయస్సాతి ఇద్ధిపాదసముదాయస్స. తేహి వేదనాక్ఖన్ధాదీహి సమ్పయుత్తతా వుత్తా ‘‘ఇద్ధిపాదో ద్వీహి ఖన్ధేహి సమ్పయుత్తో’’తిఆదినా. తేనాతి విచారేన. న హీతిఆదినా యథాధిగతధమ్మానం సమ్పయుత్తతాయ నవత్తబ్బాభావం ఉదాహరణదస్సనవసేన విభావేతి. కేచి విచికిచ్ఛా తంసహగతా చ మోహవజ్జా మోహేన సమ్పయుత్తా, కేచి అసమ్పయుత్తా. మోహేనాతి విచికిచ్ఛాసహగతమోహమేవ సన్ధాయ వదతి. ఇతి ఇమినా కారణేన న సముదాయో తేన మోహేన సమ్పయుత్తో. అఞ్ఞో కోచి ధమ్మో హేతుభావో నాపి అత్థి, యేన హేతునా సో దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకోతి వుత్తో సముదాయో. ఏవన్తి ఇమినా నయేన ‘‘భావనా…పే… యోపి సమ్పయుత్తా’’తి నవత్తబ్బతాయ నిదస్సేతబ్బాతి అత్థో. ఏవన్తి యథా దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకసముదాయస్స సమ్పయుత్తతా న వత్తబ్బా, ఏవం యేన ధమ్మేన అవితక్క…పే… సియా, తం న నత్థి. తస్మాతి యస్మా అవితక్కవిచారమత్తేసు కోచిపి విచారేన అసమ్పయుత్తో నత్థి, తస్మా. తేతి అవితక్కవిచారమత్తా ధమ్మా. ఏకధమ్మేపి…పే… కతో యథా ‘‘అప్పచ్చయా ధమ్మా అసఙ్ఖతా ధమ్మా’’తి.
ఛట్ఠనయసమ్పయోగవిప్పయోగపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. సత్తమనయో సమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా
౩౦౬. తేహి సముదయసచ్చాదీహి ఖన్ధత్తయఖన్ధేకదేసాదికే సమ్పయుత్తే సతిపి, సమ్పయుత్తేహి చ విప్పయుత్తే రూపనిబ్బానాదికే తదఞ్ఞధమ్మే సతిపి విప్పయోగాభావతో. సఙ్ఖేపేన వుత్తమత్థం విత్థారేన దస్సేతుం ‘‘న హీ’’తిఆది వుత్తం. తతో లోభసహగతచిత్తుప్పాదతో అఞ్ఞధమ్మానం అవసిట్ఠానం కుసలాకుసలాబ్యాకతధమ్మానం ఖన్ధాదీసు కేనచి విప్పయోగో న హి అత్థి ఖన్ధపఞ్చకాదీనం సఙ్గణ్హనతో తేసం. తే ఏవ చిత్తుప్పాదాతి తే లోభసహగతచిత్తుప్పాదా ఏవ. తదఞ్ఞధమ్మానన్తి తదఞ్ఞధమ్మానమ్పీతి పి-సద్దలోపో దట్ఠబ్బో. తథాతి ఇమినా న చ తే ఏవ ధమ్మా అడ్ఢదుతియాయతనధాతుయో, అథ ఖో తే చ తతో అఞ్ఞే చాతి ఇమమత్థం ఉపసంహరతి.
నను తదఞ్ఞభావతో ఏవ తేహి ఇతరేసం విప్పయోగో సిద్ధోతి ఆహ ‘‘న చా’’తిఆది. తదఞ్ఞసముదాయేహీతి తతో లోభసహగతచిత్తుప్పాదతో అఞ్ఞసముదాయేహి అఞ్ఞే లోభసహగతా ధమ్మా విప్పయుత్తా న హోన్తి. కస్మా? సముదాయే…పే… విప్పయోగాభావతో. తస్సత్థో – సముదాయేన లోభసహగతతదఞ్ఞధమ్మరాసినా ఏకదేసానం లోభసహగతధమ్మానం విప్పయోగాభావతో, తథా యే ఏకదేసా హుత్వా అఞ్ఞేసం అవయవానం సముదాయభూతా, తేసఞ్చ సముదాయేన విప్పయోగాభావతోతి. అనేన సముదాయేన అవయవస్స సముదాయస్స అవయవేన చ తస్స న విప్పయోగో, అవయవస్సేవ పన అవయవేనాతి దస్సేతి. ఏస నయోతి య్వాయం సముదయసచ్చే వుత్తో విధి, ఏసేవ మగ్గసచ్చసుఖిన్ద్రియాదీసు అరూపక్ఖన్ధేకదేసత్తా తేసన్తి దస్సేతి. నిరవసేసేసూతి అబహికతవితక్కేసు. వితక్కో హి సముదాయతో అబహికతో. ‘‘సో హి సముదాయో’’తిఆదికో వుత్తనయో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘అగ్గహణే కారణం న దిస్సతీ’’తి.
అఞ్ఞేసుపి సముదయసచ్చాదీసు విస్సజ్జనస్స…పే… దట్ఠబ్బం, యతో సముదయసచ్చాది ఇధ న గహితన్తి అధిప్పాయో. సమ్పయుత్తాధికారతో ‘‘అఞ్ఞేనా’’తి పదం సమ్పయుత్తతో అఞ్ఞం వదతీతి ఆహ ‘‘అసమ్పయుత్తేన అసమ్మిస్సన్తి అత్థో’’తి. ఇదాని బ్యతిరేకేనపి తమత్థం పతిట్ఠాపేతుం ‘‘అదుక్ఖమసుఖా…పే… గహితానీ’’తి వుత్తం. ఏతేన లక్ఖణేనాతి ‘‘అసమ్పయుత్తేన అసమ్మిస్స’’న్తి వుత్తలక్ఖణేన. చిత్తన్తి ‘‘చిత్తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా’’తి పఞ్హం ఉపలక్ఖేతి. సహయుత్తపదేహి సత్తాతి ‘‘చేతసికేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా’’తిఆదినా చిత్తేన సహయుత్తే ధమ్మే దీపేన్తేహి పదేహి ఆగతా సత్త పఞ్హా. తిణ్ణం తికపదానమగ్గహణేన ఊనోతి కత్వా. యే సన్ధాయ ‘‘తికే తయో’’తి వుత్తం. తం పన వేదనాపీతిత్తికేసు పచ్ఛిమం, వితక్కత్తికే పఠమన్తి పదత్తయం వేదితబ్బం.
౩౦౯. ఉద్ధటపదేన పకాసియమానా అత్థా అభేదోపచారేన ‘‘ఉద్ధటపద’’న్తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘ఉద్ధటపదేన సమ్పయుత్తేహీ’’తి. తేన చ యథావుత్తేన ఉద్ధటపదేన. మనేన యుత్తాతి ఏత్థ మననమత్తత్తా మనోధాతు ‘‘మనో’’తి వుత్తాతి ఆహ ‘‘మనోధాతుయా ఏకన్తసమ్పయుత్తా’’తి.
సత్తమనయసమ్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. అట్ఠమనయో విప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా
౩౧౭. రూపక్ఖన్ధేన విప్పయుత్తా నామ చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా, తేసం అఞ్ఞేహి సమ్పయోగో నామ నత్థి తాదిసస్స అఞ్ఞస్స సమ్పయోగినో అభావతో. సముదాయస్స చ ఏకదేసేన సమ్పయోగో నత్థీతి వుత్తోవాయమత్థో. వేదనాక్ఖన్ధాదీహి విప్పయుత్తం రూపం నిబ్బానఞ్చ, తస్స కేనచి సమ్పయోగో నత్థేవాతి ఆహ ‘‘రూపక్ఖన్ధాదీహి…పే… నత్థీ’’తి. తేనాతి ‘‘రూపక్ఖన్ధేన యే ధమ్మా విప్పయుత్తా’’తిఆదివచనేన.
అట్ఠమనయవిప్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. నవమనయో సమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా
౩౧౯. ‘‘సమాసపదం ఇద’’న్తి వత్వా అయం నామ సమాసోతి దస్సేన్తో ‘‘యస్స ఖన్ధాదినో’’తిఆదిమాహ, యస్స వేదనాక్ఖన్ధాదినోతి అత్థో. యం ఇధ సమ్పయుత్తం వుత్తన్తి ఇమస్మిం నవమనయే యం ధమ్మజాతం సమ్పయుత్తన్తి వుత్తం. రూపక్ఖన్ధాదీసు అరణన్తేసు అబ్భన్తరబాహిరమాతికాధమ్మేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం. తఞ్హి ధమ్మజాతం అత్తనా సమ్పయుత్తేన వేదనాక్ఖన్ధాదినా సయం సమ్పయుత్తన్తి నిద్ధారితం. అయోగోతి అసమ్పయోగో. వక్ఖతి దసమనయే. తత్థ హి ‘‘రూపక్ఖన్ధేన వేదనాదయో విప్పయుత్తా, తేహి రూపక్ఖన్ధో విప్పయుత్తో’’తి వత్వా నిబ్బానం కథన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘నిబ్బానం పన సుఖుమరూపగతికమేవా’’తి వుత్తం. ‘‘మనాయతనం ఏకేనాయతనేన ఏకాయ ధాతుయా కేహిచి విప్పయుత్త’’న్తి ఏత్థ హి యథా సుఖుమరూపం వియ సరూపతో అనుద్ధటమ్పి నిబ్బానం కేహిచీతిపదేన గహితమేవ హోతీతి ఏదిసేసు ఠానేసు నిబ్బానం సుఖుమరూపగతికన్తి విఞ్ఞాయతి, ఏవమిధాపి ‘‘రూపమిస్సకేహి వా’’తి ఏతేన అనుపాదిన్నఅనుపాదానియాదీహి నిబ్బానమిస్సకేహిపి అసమ్పయోగో వుత్తో హోతీతి దట్ఠబ్బో. అవికలచతుక్ఖన్ధసఙ్గాహకేహి పదేహి సహవత్తినో అఞ్ఞస్స సమ్పయోగినో అభావతో అతీతానాగతేహి చ సమ్పయోగో నత్థేవాతి తస్స అయుజ్జమానతం దస్సేన్తో ‘‘వత్తమానానమేవ…పే… అరూపభవాదీహీతి అత్థో’’తి ఆహ. ఇతరేతి యే సమ్పయోగం లభన్తి, కే పన తే రూపేన అసమ్మిస్సా అరూపేకదేసభూతా. తేనాహ ‘‘వేదనాక్ఖన్ధాదయో’’తి.
నవమనయసమ్పయుత్తేనసమ్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. దసమనయో విప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా
౩౫౩. యే విప్పయుత్తేన విప్పయుత్తభావేన పాళియం అగ్గహితా, తేసు కేచి విప్పయుత్తస్స ధమ్మన్తరస్స అభావతో కేచి ఖన్ధాదీహి విప్పయోగస్సేవ అసమ్భవతోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మాయతనాదిధమ్మా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బచిత్తుప్పాదగతధమ్మభావతోతి ఇమినా భిన్నకాలతాదివిసేసవతో అరూపక్ఖన్ధస్స విప్పయుత్తస్స ధమ్మన్తరస్స అభావమాహ, అనారమ్మణమిస్సకభావతోతి ఇమినా పన సబ్బస్సపి. కామభవో ఉపపత్తిభవో సఞ్ఞీభవో పఞ్చవోకారభవోతి ఇమే చత్తారో మహాభవా. విప్పయోగాభావతోతి విప్పయోగాసమ్భవతో. న హి యే దుక్ఖసచ్చాదీహి విప్పయుత్తా, తేహి విప్పయుత్తానం తేసంయేవ దుక్ఖసచ్చాదీనం ఖన్ధాదీసు కేనచి విప్పయోగో సమ్భవతి.
దసమనయవిప్పయుత్తేనవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౧. ఏకాదసమనయో సఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా
౪౦౯. తేతి సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మా. సేసేహీతి అవసిట్ఠేహి వేదనాసఞ్ఞావిఞ్ఞాణక్ఖన్ధేహి. ‘‘ఏతేన సహ సమ్బన్ధో’’తి ఇమినా పదానం సమ్బన్ధదస్సనముఖేన ‘‘సముదయసచ్చేన యే ధమ్మా సమ్పయుత్తా’’తి పాళియా అత్థవివరణం పాకటతరం కత్వా కేహిచీతిపదస్సత్థం కాతుం ‘‘కేహిచీతి ఏతస్స పనా’’తిఆదిమాహ. అత్థం దస్సేతుం ఆహాతి సమ్బన్ధో. విసేసేత్వాతి ఏత్థ తేసం ధమ్మానం తణ్హావజ్జానం సఙ్ఖారక్ఖన్ధధమ్మాయతనధమ్మధాతుపరియాపన్నతాకిత్తనం విసేసనం దట్ఠబ్బం, యతో తే సముదయసచ్చేన ఖన్ధాదిసఙ్గహేన సఙ్గహితాతి వుత్తా. సయం అత్తనా సమ్పయుత్తో న హోతీతి వుత్తం ‘‘అత్తవజ్జేహీ’’తి. తేన వుత్తం ‘‘చిత్తం న వత్తబ్బం చిత్తేన సమ్పయుత్తన్తిపి, చిత్తేన విప్పయుత్తన్తిపీ’’తి. సమ్పయోగారహేహీతి విసేసనం సుఖుమరూపం నిబ్బానన్తి ద్వే సన్ధాయ కతం, న తణ్హాదికే.
ఏకాదసమనయసఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౨. ద్వాదసమనయో సమ్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా
౪౧౭. నవమనయే సమ్పయోగవిసిట్ఠా సమ్పయుత్తా ఉద్ధటా, ద్వాదసమనయే చ సమ్పయోగవిసిట్ఠా సఙ్గహితాసఙ్గహితాతి ఉభయత్థాపి సమ్పయోగవిసిట్ఠావ గహితాతి ఆహ ‘‘ద్వాదసమ…పే… లబ్భన్తీ’’తి.
ద్వాదసమనయసమ్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౩. తేరసమనయో అసఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా
౪౪౮. యేహీతి రూపక్ఖన్ధధమ్మాయతనాదీహి. తీహిపి ఖన్ధాయతనాదిసఙ్గహేహి. పున యేహీతి అరూపభవాదీహి. ఓళారికాయతనానేవ హోన్తి ఆయతనధాతుసఙ్గహేహిపి అసఙ్గహితత్తా. తేతి చతువోకారభవాదయో. వుత్తావసేసాతి రూపక్ఖన్ధధమ్మాయతనాదీహి అవసిట్ఠా. సతిపి అసఙ్గాహకత్తే తేహి అసఙ్గహితానం సమ్పయోగో న సమ్భవతీతి వేదనాక్ఖన్ధాదయో ఇధ తేరసమనయే విస్సజ్జనం న రుహన్తి నారోహన్తి. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘వేదనాక్ఖన్ధేన హి ఖన్ధాదివసేన రూపారూపధమ్మా అసఙ్గహితా హోన్తి, తేసఞ్చ సమ్పయోగో నామ నత్థీ’’తి (ధాతు. ౪౪౮) అసఙ్గాహకా ఏవ న హోన్తి అవికలపఞ్చక్ఖన్ధాదిసముదాయభావతో.
తేతి ‘‘దుక్ఖసచ్చాదీ’’తి ఆది-సద్దేన వుత్తధమ్మా. అసబ్బ…పే… సియుం అవితక్కావిచారాదిధమ్మా వియ. న తేసం విప్పయోగో నత్థి తబ్బినిముత్తస్స చిత్తుప్పాదస్స సమ్భవతో. వేదనాక్ఖన్ధేన అసఙ్గహితానం అనారమ్మణమిస్సకత్తా న ‘‘విప్పయోగస్స అత్థితాయా’’తి వుత్తం. తథా చాహ ‘‘రూపారూపధమ్మా అసఙ్గహితా’’తి. ఉభయాభావతోతి సమ్పయోగవిప్పయోగాభావతో. అనారమ్మణసహితసబ్బవిఞ్ఞాణతంధాతుసమ్పయుత్తతదుభయధమ్మా అచేతసికచేతసికలోకియపదాదీనం వసేన వేదితబ్బా.
తేరసమనయఅసఙ్గహితేనసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౪. చుద్దసమనయో విప్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా
౪౫౬. ధమ్మసభావమత్తత్తాతి సభావధమ్మానం ధమ్మమత్తత్తా అవత్థావిసేసమత్తత్తా.
సముచ్ఛిజ్జతి ఏతేనాతి సముచ్ఛేదో. సఙ్గహాదివిచారపరినిట్ఠానభూతో చుద్దసమనయో. తేనాహ ‘‘పరియోసానే నయే’’తి. విస్సజ్జేతబ్బధమ్మవివిత్తా పుచ్ఛా మోఘపుచ్ఛా, సా తథాభూతాపి విస్సజ్జేతబ్బధమ్మాభావస్స ఞాపికా హోతీతి ఆహ ‘‘తేసం పుచ్ఛాయ మోఘత్తా తే న లబ్భన్తీ’’తి. మోఘా పుచ్ఛా ఏతస్సాతి మోఘపుచ్ఛకో. అట్ఠమో నయో తత్థ సబ్బపుచ్ఛానం మోఘత్తా. తేన చ సహాతి తేన అట్ఠమనయేన సద్ధిం ఇమస్మిం ఓసాననయే అట్ఠమనయే చ ఓసాననయే చ ఏతే ధమ్మాయతనాదయో సబ్బప్పకారేన న లబ్భన్తి. విప్పయోగస్సపి అభావాతి తత్థ కారణమాహ.
చుద్దసమనయవిప్పయుత్తేనసఙ్గహితాసఙ్గహితపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ధాతుకథాపకరణ-అనుటీకా సమత్తా.