పుగ్గలపఞ్ఞత్తిపకరణ-అనుటీకా

౧. మాతికావణ్ణనా

౧. ‘‘ధాతుకథం దేసయిత్వా అనన్తరం తస్స ఆహ పుగ్గలపఞ్ఞత్తి’’న్తి వుత్తే తత్థ కారణం సముదాగమతో పట్ఠాయ విభావేన్తో ‘‘ధమ్మసఙ్గహే’’తిఆదిమాహ. తత్థ యదిపి ధమ్మసఙ్గహే ఫస్సాదీనం పథవీఆదీనఞ్చ ధమ్మానం నానానయవిచిత్తో అనుపదవిభాగోపి కతో, న సఙ్గహో ఏవ, సో పన తేసం కుసలత్తికాదిహేతుదుకాదితికదుకేహి సఙ్గహసన్దస్సనత్థోతి వుత్తం ‘‘ధమ్మసఙ్గహే తికదుకాదివసేన సఙ్గహితానం ధమ్మాన’’న్తి. తేనేవ హి తం పకరణం ‘‘ధమ్మసఙ్గహో’’తి సమఞ్ఞం లభి. కామఞ్చ ధమ్మసఙ్గహేపి ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే చత్తారో ఖన్ధా హోన్తీ’’తిఆదినా (ధ. స. ౫౮) ఖన్ధాదివిభాగో దస్సితో, సో పన న తథా సాతిసయో, యథా విభఙ్గపకరణేతి సాతిసయం తం గహేత్వా ఆహ ‘‘విభఙ్గే ఖన్ధాదివిభాగం దస్సేత్వా’’తి, యతో తం ‘‘విభఙ్గో’’త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. ధాతుకథాయాతి ఆధారే భుమ్మం, తథా ‘‘ధమ్మసఙ్గహే విభఙ్గే’’తి ఏత్థాపి. ఆధారో హి సఙ్గహణవిభజనప్పభేదవచనసఙ్ఖాతానం అవయవకిరియానం తంసముదాయభూతాని పకరణాని యథా ‘‘రుక్ఖే సాఖా’’తి. కరణవచనం వా ఏతం, ధాతుకథాయ కరణభూతాయాతి అత్థో.

ఏత్థ చ అభిఞ్ఞేయ్యధమ్మే దేసేన్తో దేసనాకుసలో భగవా తికదుకవసేన తావ నేసం సఙ్గహం దస్సేన్తో ధమ్మసఙ్గణిం దేసేత్వా సఙ్గహపుబ్బకత్తా విభాగస్స తదనన్తరం ఖన్ధాదివసేన విభాగం దస్సేన్తో విభఙ్గం దేసేసి. పున యథావుత్తవిభాగసఙ్గహయుత్తే ధమ్మే సఙ్గహాసఙ్గహాదినయప్పభేదతో దస్సేన్తో ధాతుకథం దేసేసి తస్సా అబ్భన్తరబాహిరమాతికాసరీరకత్తా. న హి సక్కా ఖన్ధాదికే కుసలాదికే చ వినా సఙ్గహాసఙ్గహాదినయం నేతున్తి. తేనాహ ‘‘తథాసఙ్గహితవిభత్తాన’’న్తి. ఏవం సఙ్గహతో విభాగతో పభేదతో చ ధమ్మానం దేసనా యస్సా పఞ్ఞత్తియా వసేన హోతి, యో చాయం యథావుత్తధమ్ముపాదానో పుగ్గలవోహారో, తస్స చ సమయవిముత్తాదివసేన విభాగో, తం సబ్బం విభావేతుం పుగ్గలపఞ్ఞత్తి దేసితాతి ఇదమేతేసం చతున్నం పకరణానం దేసనానుక్కమకారణం దట్ఠబ్బం.

తేసన్తి ధమ్మానం. సభావతోతి ‘‘ఫస్సో వేదనా’’తిఆదిసభావతో. ఉపాదాయాతి ‘‘పుగ్గలో సత్తో పోసో’’తిఆదినా ఖన్ధే ఉపాదాయ. పఞ్ఞాపనం యాయ తజ్జాఉపాదాదిభేదాయ పఞ్ఞత్తియా హోతి, తం పఞ్ఞత్తిం. పభేదతోతి ఖన్ధాదిసమయవిముత్తాదివిభాగతో. యాయ పఞ్ఞత్తియా సభావతో ఉపాదాయ చ పఞ్ఞాపనన్తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘తత్థ యే ధమ్మే’’తిఆదిమాహ. తత్థ అసభావపఞ్ఞత్తియాపి మూలభూతం ఉపాదానం సభావధమ్మో ఏవ, కేవలం పన తేసం పవత్తిఆకారభేదసన్నిస్సయతో విసేసోతి దస్సేన్తో ‘‘యే ధమ్మే…పే… హోతీ’’తి ఆహ. తత్థ పుబ్బాపరియభావేన పవత్తమానేతి ఇమినా పబన్ధసన్నిస్సయతం దస్సేన్తో సన్తానపఞ్ఞత్తిం వదతి, అసభావసమూహవసేనాతి ఇమినా సేసపఞ్ఞత్తిం. తిస్సో హి పఞ్ఞత్తియో సన్తానపఞ్ఞత్తి సమూహపఞ్ఞత్తి అవత్థావిసేసపఞ్ఞత్తీతి. తత్థ పబన్ధో సన్తానో. సముదాయో సమూహో. ఉప్పాదాదికో దహరభావాదికో చ అవత్థావిసేసో. తేసు అసభావగ్గహణేన వినా పబన్ధసమూహానం అసభావత్తే సిద్ధే అసభావసమూహవసేనాతి అసభావగ్గహణం పబన్ధసమూహవినిముత్తపఞ్ఞత్తిసన్దస్సనత్థన్తి తేన అవత్థావిసేసపఞ్ఞత్తియా పరిగ్గహో వుత్తోతి వేదితబ్బో.

తేసన్తి పుబ్బే యం-సద్దేన పరామట్ఠానం ఇన్ద్రియబద్ధధమ్మానం. తేనేవాహ ‘‘అఞ్ఞేసఞ్చ బాహిరరూపనిబ్బానాన’’న్తి. ససభావసమూహససభావప్పభేదవసేనాతి రూపక్ఖన్ధాదిససభావసమూహవసేన చక్ఖాయతనాదిససభావవిసేసవసేన చ. ‘‘ససభావసమూహసభావభేదవసేనా’’తి చ పాఠో. తత్థ సమూహసభావోతి సభావసన్తానం అవత్థావిసేసవిధురం సమూహవసేన లక్ఖణమేవాహ. తథా హి ఖన్ధపఞ్ఞత్తియాపి సభావపఞ్ఞత్తితా వుత్తా. తాయాతి ఆయతనపఞ్ఞత్తిఆదిప్పభేదాయ సభావపఞ్ఞత్తియా. విభత్తా సభావపఞ్ఞత్తీతి ‘‘ఫస్సో ఫుసనా’’తిఆదినా (ధ. స. ౨) విభత్తా ఫస్సాదిసభావపఞ్ఞత్తి. సబ్బాపీతి పి-సద్దేన సభావధమ్మేసు సామఞ్ఞవసేన పవత్తం కుసలాదిపఞ్ఞత్తిం సఙ్గణ్హాతి. రూపాదిధమ్మానం సమూహో సన్తానేన పవత్తమానో అవత్థావిసేససహితో ఏకత్తగ్గహణనిబన్ధనో సత్తోతి వోహరీయతీతి సో సభావధమ్మో నామ పన న హోతీతి ఆహ ‘‘పుగ్గలపఞ్ఞత్తి పన అసభావపఞ్ఞత్తీ’’తి. తాయాతి పుగ్గలపఞ్ఞత్తియా. యస్మా పన ధమ్మానం పబన్ధో సమూహో చ ధమ్మసన్నిస్సితోతి వత్తబ్బతం అరహతి, తస్మా ‘‘పరిఞ్ఞేయ్యాదిసభావధమ్మే ఉపాదాయ పవత్తితో’’తి వుత్తం.

విజ్జమానపఞ్ఞత్తి పన ‘‘సభావపఞ్ఞత్తీ’’తి వుత్తా, అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి ‘‘అసభావపఞ్ఞత్తీ’’తి వుత్తా. సబ్బా పఞ్ఞత్తియోతి ఉపాదాయపఞ్ఞత్తికిచ్చపఞ్ఞత్తిఆదయో సబ్బా పఞ్ఞత్తియో. యది సబ్బా పఞ్ఞత్తియో ఇధ దస్సితా హోన్తి, కథం ‘‘పుగ్గలపఞ్ఞత్తీ’’తి నామం జాతన్తి ఆహ ‘‘ఖన్ధాదిపఞ్ఞత్తీసూ’’తిఆది. అఞ్ఞత్థాతి ధమ్మసఙ్గహాదీసు. యే ధమ్మేతి యే ఖన్ధాదిధమ్మే. పఞ్ఞత్తియా వత్థుభావేనాతి పఞ్ఞాపనస్స అధిట్ఠానభావేన. అధిట్ఠానఞ్హి పఞ్ఞాపేతబ్బధమ్మా పఞ్ఞాపనస్స. ఏవఞ్చ కత్వా ఖన్ధాదీహి సద్ధిం పుగ్గలో గహితో. యే ధమ్మేతి వా యే పఞ్ఞత్తిధమ్మే. పఞ్ఞాపేతుకామోతి నిక్ఖిపితుకామో వత్థుభేదతో అసఙ్కరతో ఠపేతుకామో. పఞ్ఞత్తిపరిచ్ఛేదన్తి చ వత్థుభేదభిన్నం పఞ్ఞత్తిభూతం పరిచ్ఛేదం. ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

సామఞ్ఞప్పభేదపఞ్ఞాపనాతి సామఞ్ఞభూతానం విసేసభూతానఞ్చ అత్థానం పఞ్ఞాపనా. తేసన్తి అత్థ-సద్దాపేక్ఖాయ పుల్లిఙ్గనిద్దేసో. తత్థాతి పఞ్ఞాపనాయ అత్థదస్సనభూతేసు దస్సనాదీసు. ఇదమేవంనామకన్తి ఇదం రుప్పనాదిఅత్థజాతం ఇత్థన్నామకం రూపక్ఖన్ధవేదనాక్ఖన్ధాదిసమఞ్ఞం. తంతంకోట్ఠాసికకరణన్తి రూపవేదనాదితంతంఅత్థవిభాగపరియాపన్నతాపాదనం. తథా సఞ్ఞుప్పాదానమేవాతి ఆహ ‘‘బోధనమేవ నిక్ఖిపనా’’తి. బోధనఞ్హి బోధనేయ్యసన్తానే బోధేతబ్బస్స అత్థస్స ఠపనన్తి కత్వా ‘‘నిక్ఖిపనా’’తి వుత్తం. ‘‘పఞ్ఞాపనా’’తిఆదినా భావసాధనేన వత్వా సాధనన్తరామసనేన అత్థన్తరపరికప్పాసఙ్కా సియాతి తం నివారేతుం ‘‘యో పనాయం…పే… వేదితబ్బో’’తి ఆహ. తేసం తేసం ధమ్మానన్తి తంతంపఞ్ఞాపేతబ్బధమ్మానం. దస్సనభూతాయ నామపఞ్ఞత్తియా దిట్ఠతాయ, ఠపనభూతాయ ఠపితతాయ. తంనిమిత్తతన్తి తస్స దస్సనస్స ఠపనస్స చ నిమిత్తకారణతం. నిమిత్తఞ్హి కత్తుభావేన వోహరీయతి యథా ‘‘భిక్ఖా వాసేతీ’’తి, ‘‘అరియభావకరాని సచ్చాని అరియసచ్చానీ’’తి చ.

పాళియం అనాగతతన్తి విజ్జమానతాదివిసేసవచనేన సహ పాఠానారుళ్హతం. విజ్జమానస్స సతోతి విజ్జమానస్స సమానస్సాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘విజ్జమానభూతస్సాతి అత్థో’’తి ఆహ. తథాతి సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన అవిజ్జమానస్స అనుపలబ్భమానస్స. తం పన అనుపలబ్భమానతం తథా-సద్దేన బ్యతిరేకవసేన దీపితం పాకటతరం కాతుం ‘‘యథా కుసలాదీనీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ వినివత్తసభావానీతి విభత్తసభావాని. ఉపలద్ధీతి గహణం. తేనాకారేనాతి తేన రూపవేదనాదిఆకారేన అవిజ్జమానస్స. అఞ్ఞేనాకారేనాతి తతో రూపవేదనాదితో అఞ్ఞేన తబ్బినిముత్తేన పఞ్ఞాపేతబ్బపఞ్ఞాపనాకారేన విజ్జమానస్స. పఞ్ఞత్తిదుకే వుత్తమేవ ‘‘అయఞ్చ వాదో సేవత్థికథాయ పటిసిద్ధో’’తిఆదినా. లోకనిరుత్తిమత్తసిద్ధస్సాతి ఏత్థ మత్తగ్గహణం తస్స పఞ్ఞత్తివత్థుస్స న కేవలం విజ్జమానసభావతానివత్తనత్థమేవ, అథ ఖో విపరీతగ్గాహనివత్తనత్థమ్పీతి దస్సేన్తో ‘‘అనభినివేసేన చిత్తేనా’’తి ఆహ. చతుసచ్చపఞ్చక్ఖన్ధాదివినిముత్తం సచ్చన్తరఖన్ధన్తరాదికం పఞ్చమసచ్చాదికం. సచే తం కోచి అత్థీతి పటిజానేయ్య, అయాథావగహితస్స తం వాచావత్థుమత్తమేవస్సాతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సాభినివేసేన…పే… వుత్త’’న్తి. ఉద్దేసే నిద్దేసే చ సత్తవన్తం పధానభావేన ఆగమనం సన్ధాయాహ ‘‘సరూపతో తిస్సన్నం ఆగతత’’న్తి. గుణభావేన పన ఉద్ధంసోతపఞ్ఞావిముత్తపాసాణలేఖాదిగ్గహణేసు ఇతరాపి తిస్సో పఞ్ఞత్తియో ఇమస్మిం పకరణే ఆగతా ఏవ.

యథావుత్తస్స…పే… అవిరోధేనాతి ‘‘విజ్జమానపఞ్ఞత్తి అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి ఏవం వుత్తప్పకారస్స అవిలోమనేన. ఆచరియవాదాతి చేత్థ అత్తనోమతియో వేదితబ్బా, అఞ్ఞత్థ పన అట్ఠకథా చ. యథా చ అవిరోధో హోతి, తం దస్సేన్తో ‘‘తస్మా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అవిజ్జమానత్తా పఞ్ఞాపేతబ్బమత్తత్థేన పఞ్ఞత్తీతి ఏతేన ‘‘అవిజ్జమానా పఞ్ఞత్తి అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి ఇమం సమాసవికప్పమాహ. అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీతి ఏత్థ హి ద్వే సమాసా అవిజ్జమానస్స, అవిజ్జమానా వా పఞ్ఞత్తీతి అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. తేసు పురిమేన నామపఞ్ఞత్తి వుత్తా, దుతియేన ఉపాదాపఞ్ఞత్తిఆదిభేదా ఇతరాపి. ససభావం వేదనాదికం. తజ్జపరమత్థనామలాభతోతి తజ్జస్స తదనురూపస్స పరమత్థస్స అన్వత్థస్స నామస్స లభనతో, అనుభవనాదిసభావానం ధమ్మానం పరమత్థికస్స వేదనాదినామస్స లభనత్తాతి అత్థో. ఏతేన విసేసనివత్తిఅత్థో మత్త-సద్దో, తేన చాయం విసేసో నివత్తితోతి దస్సేతి. పరతో లభితబ్బన్తి పరం ఉపాదాయ లద్ధబ్బం యథా రూపాదికే ఉపాదాయ సత్తోతి నిస్సభావసమూహసన్తానాది పఞ్ఞత్తివత్థు. ఏకత్తేనాతి అనఞ్ఞత్తేన. అనుపలబ్భసభావతా ఞాణేన అగ్గహేతబ్బసభావతా, యతో తే నవత్తబ్బాతి వుచ్చన్తి.

ససూకసాలిరాసిఆదిఆకారేన సంకుచితగ్గో వాసవవాసుదేవాదీనం వియ మోలివిసేసో కిరీటం, సో పన మకుటవిసేసోపి హోతియేవాతి ఆహ ‘‘కిరీటం మకుట’’న్తి. సబ్బసమోరోధోతి సబ్బాసం విజ్జమానపఞ్ఞత్తిఆదీనం ఛన్నం పఞ్ఞత్తీనం అన్తోకరణం. సఙ్ఖాతబ్బప్పధానత్తాతి ఇదం లక్ఖణవచనం. న హి సబ్బాపి ఉపనిధాపఞ్ఞత్తిసఙ్ఖావసేన పవత్తా, నాపి సబ్బా సఙ్ఖాతబ్బప్పధానా. దుతియం తతియన్తిఆదికం పన ఉపనిధాపఞ్ఞత్తియా, ద్వే తీణీతిఆదికం ఉపనిక్ఖిత్తపఞ్ఞత్తియా ఏకదేసం ఉపలక్ఖణవసేన దస్సేన్తో తస్స చ సఙ్ఖ్యేయ్యప్పధానతాయాహ ‘‘సఙ్ఖాతబ్బప్పధానత్తా’’తి. పూరణత్థో హి సద్దో తదత్థదీపనముఖేన పూరేతబ్బమత్థం దీపేతి. సో చ సఙ్ఖావిసయో పధానోవాతి దుతియాదీనం పఞ్ఞత్తీనం సఙ్ఖాతబ్బప్పధానతా వుత్తా. యావ హి దససఙ్ఖా సఙ్ఖ్యేయ్యప్పధానాతి. తథా ద్వే తీణీతిఆదీనమ్పి పఞ్ఞత్తీనం. సఙ్ఖాతబ్బో పన అత్థో కోచి విజ్జమానో, కోచి అవిజ్జమానో, కోచి సహ విసుఞ్చ తదుభయం మిస్సోతి ఛపి పఞ్ఞత్తియో భజతీతి.

ఇతరాతి ఉపాదాసమోధానతజ్జాసన్తతిపఞ్ఞత్తియో వుత్తావసేసా ఉపనిధాపఞ్ఞత్తిఉపనిక్ఖిత్తపఞ్ఞత్తియో చ. సత్తరథాదిభేదా ఉపాదాపఞ్ఞత్తి, దీఘరస్సాదిభేదా ఉపనిధాపఞ్ఞత్తి చ అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. హత్థగతాదివిసిట్ఠా ఉపనిధాపఞ్ఞత్తి, సమోధానపఞ్ఞత్తి చ అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి. తథేవ ‘‘సువణ్ణవణ్ణో బ్రహ్మస్సరో’’తిఆదికా విజ్జమానగబ్భా విజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిం భజన్తీతి ఆహ ‘‘యథాయోగం తం తం పఞ్ఞత్తి’’న్తి. తేన వుత్తం ‘‘దుతియం తతియం…పే… భజన్తీ’’తి. యఞ్హీతిఆది యథావుత్తఉపనిధాఉపనిక్ఖిత్తపఞ్ఞత్తీనం అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావసమత్థనం. తత్థ తఞ్చ సఙ్ఖానన్తి యం ‘‘పఠమం ఏక’’న్తిఆదికం సఙ్ఖానం, తఞ్చ సఙ్ఖాముఖేన గహేతబ్బరూపం. చ-సద్దేన సఙ్ఖ్యేయ్యం సఙ్గణ్హాతి. తమ్పి హి పఞ్ఞాపేతబ్బం పఞ్ఞత్తీతి. తస్సా పన పరమత్థతో అభావో వుత్తోయేవ. కిఞ్చి నత్థీతి పరమత్థతో కిఞ్చి నత్థి. తథాతి ఇమినా అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానభావన్తి ఏతం ఆకడ్ఢతి. తేనాహ ‘‘న హి…పే… విజ్జమానో’’తి.

ఓకాసేతి అవీచిపరనిమ్మితవసవత్తీపరిచ్ఛిన్నే పదేసే. సో హి కామాధిట్ఠానతో ‘‘కామో’’తి వుచ్చతి. కమ్మనిబ్బత్తక్ఖన్ధేసూతి ఇమినా ఉత్తరపదలోపేన కామభవం ‘‘కామో’’తి వదతి. భణనం సద్దో చేతనా వా, తంసమఙ్గితాయ తబ్బిసిట్ఠే పుగ్గలే భాణకోతి పఞ్ఞత్తీతి ఆహ ‘‘విజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిపక్ఖం భజతీ’’తి. యేభుయ్యేన రూపాయతనగ్గహణముఖేన రూపసఙ్ఖాతేన సణ్ఠానం గయ్హతీతి తస్స తేన అభేదోపచారం కత్వా వుత్తం ‘‘రూపాయతనసఙ్ఖాతేన సణ్ఠానేనా’’తి. యం అభేదోపచారం భిన్దితుం అజానన్తా నికాయన్తరియా రూపాయతనం సణ్ఠానసభావం పటిజానన్తి. ‘‘కిసో పుగ్గలో, థూలో పుగ్గలో, కిసో దణ్డో, థూలో దణ్డో’’తిఆదినా పుగ్గలాదీనం పఞ్ఞాపనా తథాతథాసన్నివిట్ఠే రూపసఙ్ఖాతే కిసాదిసణ్ఠానపఞ్ఞత్తి, న రూపాయతనమత్తేతి ఆహ ‘‘సణ్ఠానన్తి వా రూపాయతనే అగ్గహితే’’తి. పచ్చత్తధమ్మనామవసేనాతి ‘‘పథవీ ఫస్సో’’తిఆదినా ధమ్మానం తంతంనామవసేన. కిచ్చపఞ్ఞత్తిఆదివిభాగేన పవత్తో అయమ్పి ఆచరియవాదో ‘‘కిచ్చపఞ్ఞత్తి ఏకచ్చా భూమిపఞ్ఞత్తి పచ్చత్తపఞ్ఞత్తి అసఙ్ఖతపఞ్ఞత్తి చ విజ్జమానపఞ్ఞత్తి, లిఙ్గపఞ్ఞత్తి ఏకచ్చా పచ్చత్తపఞ్ఞత్తి చ అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి, ఏకచ్చా కిచ్చపఞ్ఞత్తి విజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తి, ఏకచ్చా భూమిసణ్ఠానపఞ్ఞత్తి విజ్జమానేన వా అవిజ్జమానేన వా అవిజ్జమానపఞ్ఞత్తీ’’తి దస్సితత్తా ‘‘ధమ్మకథా ఇత్థిలిఙ్గ’’న్తిఆదీనం విజ్జమానేనవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావో, అవిజ్జమానేనఅవిజ్జమానపఞ్ఞత్తిభావో చ దస్సితనయోతి ఆహ ‘‘సబ్బసఙ్గాహకోతి దట్ఠబ్బో’’తి. ఉపాదాపఞ్ఞత్తిఆదిభావో చేత్థ కిచ్చపఞ్ఞత్తిఆదీనం కిచ్చపఞ్ఞత్తిఆదిభావో చ తాసం యథారహం విభావేతబ్బో.

౨. సఙ్ఖేపప్పభేదవసేనాతి ‘‘యావతా పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి సబ్బేపి ఖన్ధే ఖన్ధభావసామఞ్ఞేన సంఖిపనవసేన, ‘‘యావతా రూపక్ఖన్ధో’’తిఆదినా ఖన్ధానం తతో సామఞ్ఞతో పకారేహి భిన్దనవసేన చ. అయం అత్థోతి అయం పఞ్ఞత్తిసఙ్ఖాతో అత్థో. సామఞ్ఞతో వా హి ధమ్మానం పఞ్ఞాపనం హోతి విసేసతో వా. విసేసో చేత్థ అత్తనో సామఞ్ఞాపేక్ఖాయ వేదితబ్బో, విసేసాపేక్ఖాయ పన సోపి సామఞ్ఞం సమ్పజ్జతీతి ‘‘కిత్తావతా ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తీ’’తి పుచ్ఛాయ సఙ్ఖేపతో విస్సజ్జనవసేన ‘‘యావతా పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి వుత్తన్తి తత్థాపి ‘‘ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తీ’’తి ఆనేత్వా యోజేతబ్బన్తి ఆహ ‘‘యావతా…పే… పఞ్ఞత్తీ’’తి. ‘‘యావతా పఞ్చక్ఖన్ధా, ఏత్తావతా ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తి. యావతా రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, ఏత్తావతా ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తీ’’తి ఏవమేత్థ పాళియోజనా కాతబ్బా. ఏవఞ్హి సఙ్ఖేపతో పభేదతో చ ఖన్ధపఞ్ఞత్తి విస్సజ్జితా హోతి. తథా హి ఇమస్సేవ అత్థస్స అట్ఠకథాయం వుత్తభావం దస్సేన్తో ‘‘యత్తకేన…పే… ఆదికేనా’’తి ఆహ. తత్థాతి తస్మిం విస్సజ్జనస్స అత్థవచనే, తస్మిం వా విస్సజ్జనపాఠే తదత్థవచనే చ. పభేదనిదస్సనమత్తన్తి పభేదస్స ఉదాహరణమత్తం. అవుత్తోపి సబ్బో భూతుపాదికో, సుఖాదికో చ పభేదో. తం పన భూమిముఖేన దస్సేతుం ‘‘రూపక్ఖన్ధో కామావచరో’’తిఆది వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

ఏవం అట్ఠకథాయం ఆగతనయేన పాళియా అత్థయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని తం పకారన్తరేన దస్సేతుం ‘‘అయం వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అయం వాతి వుచ్చమానం సన్ధాయాహ. ఏత్థాతి ఏతస్మిం ఖన్ధపఞ్ఞత్తివిస్సజ్జనే. ఇదన్తి ఇదం పదం. యత్తకో…పే… ఖన్ధపఞ్ఞత్తియా పభేదోతి ఇమినా సఙ్ఖేపతో విత్థారతో చ ఖన్ధానం పభేదం పతి పఞ్ఞత్తివిభాగోతి దస్సితం హోతి. తేనాహ ‘‘వత్థుభేదేన…పే… దస్సేతీ’’తి. పకరణన్తరేతి విభఙ్గపకరణే. తత్థ హి సాతిసయం ఖన్ధానం విభాగపఞ్ఞత్తి వుత్తా. తేనాహ అట్ఠకథాయం ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేన హి…పే… కథితా’’తి. ఏత్థ చ పఠమనయే సముఖేన, దుతియే వత్థుముఖేన పఞ్ఞత్తియా విభాగా దస్సితాతి అయమేతేసం విసేసో.

ఏస నయోతి ఇమినా ఖన్ధపఞ్ఞత్తియా వుత్తమత్థం ఆయతనపఞ్ఞత్తియాదీసు అతిదిసతి. తత్థ ‘‘యావతా పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి, ‘‘ఖన్ధానం ఖన్ధపఞ్ఞత్తీ’’తి ఇదం పఞ్ఞత్తినిద్దేసపాళియా ఆదిపరియోసానగ్గహణముఖేన దస్సనం. ‘‘యావతా ద్వాదసాయతనానీ’’తి, ‘‘ఆయతనానం ఆయతనపఞ్ఞత్తీ’’తి ఇమస్స అత్థో ‘‘యత్తకేన పఞ్ఞాపనేన సఙ్ఖేపతో ద్వాదసాయతనానీ’’తి ఏతేన దస్సితో, ‘‘యావతా చక్ఖాయతన’’న్తిఆదికస్స పన ‘‘పభేదతో చక్ఖాయతన’’న్తిఆదికేనాతి. తత్థ ‘‘చక్ఖాయతనం…పే… ధమ్మాయతన’’న్తి పభేదనిదస్సనమత్తమేతం. ఏతేన అవుత్తోపి సబ్బో సఙ్గహితో హోతీతి ‘‘తత్రాపి దసాయతనా కామావచరా’’తిఆది వుత్తం. అయం వా ఏత్థ పాళియా అత్థయోజనా – ‘‘యావతా’’తి ఇదం సబ్బేహి పదేహి యోజేత్వా ‘‘యత్తకాని ద్వాదసాయతనాని…పే… యత్తకో ద్వాదసన్నం ఆయతనానం, తప్పభేదానఞ్చ చక్ఖాయతనాదీనం పభేదో, తత్తకో ఆయతనానం ఆయతనపఞ్ఞత్తియా పభేదో’’తి పకరణన్తరే వుత్తేన వత్థుపభేదేన ఆయతనపఞ్ఞత్తియా పభేదం దస్సేతీతిఆదినా ఇతరపఞ్ఞత్తీసుపి నయో యోజేతబ్బో.

౭. ‘‘ఛ పఞ్ఞత్తియో…పే… పుగ్గలపఞ్ఞత్తీ’’తి ఇమం అపేక్ఖిత్వా ‘‘కిత్తావతా…పే… ఏత్తావతా ఇన్ద్రియానం ఇన్ద్రియపఞ్ఞత్తీ’’తి అయం పాళిపదేసో నిద్దేసోపి సమానో పకరణన్తరే వత్థుభేదేన వుత్తం ఖన్ధాదిపఞ్ఞత్తిప్పభేదం ఉపాదాయ ఉద్దేసోయేవ హోతీతి ఆహ ‘‘ఉద్దేసమత్తేనేవాతి అత్థో’’తి.

మాతికావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. నిద్దేసవణ్ణనా

౧. ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా

౧. పచ్చనీకధమ్మానం ఝాపనట్ఠేన ఝానం, తతో సుట్ఠు విముచ్చనట్ఠేన విమోక్ఖోతి నిప్పరియాయేన ఝానఙ్గానేవ విమోక్ఖోతి అట్ఠకథాఅధిప్పాయో. టీకాకారేన పన ‘‘అభిభాయతనం వియ ససమ్పయుత్తం ఝానం విమోక్ఖో’’తి మఞ్ఞమానేన ‘‘అధిప్పాయేనాహా’’తి వుత్తం. ఝానధమ్మా హి సమ్పయుత్తధమ్మేహి సద్ధింయేవ పటిపక్ఖతో విముచ్చన్తి, న వినా, తథా అభిరతివసేన ఆరమ్మణే నిరాసఙ్కప్పవత్తిపీతి అధిప్పాయో. యథా వా ఝానఙ్గానం ఝానపచ్చయేన పచ్చయభావతో సవిసేసో ఝానపరియాయో, ఏవం విమోక్ఖకిచ్చయోగతో తేసం సవిసేసో విమోక్ఖపరియాయో, తదుపచారేన సమ్పయుత్తానం వేదితబ్బో. పఠమం సమఙ్గిభావత్థన్తి పటిలాభం సన్ధాయాహ. ‘‘ఫుసిత్వా విహరతీతి పటిలభిత్వా ఇరియతీ’’తి హి వుత్తం. అట్ఠకథాయం ‘‘యేన హి సద్ధిం…పే… పటిలద్ధా నామ హోన్తీ’’తి తేహి సాధేతబ్బసహజాతాదిపచ్చయలాభోయేవేత్థ పటిలాభో దట్ఠబ్బో. యథా ఫస్సో యత్థ ఉప్పన్నో, తం ఆరమ్మణం ఫుసతీతి వుచ్చతి, ఏవం సమ్పయుత్తధమ్మేపి తంసభావత్తాతి ఆహ ‘‘సమ్ఫస్సేన ఫుసనత్థ’’న్తి. తస్స ‘‘వివరతీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ఇతరేహీతి ఉపచారమ్పీతిఆదినా ఉపచారపురిమప్పనాపరప్పనానం పటిలాభకారణన్తి వచనేహి. ఇతరే కారణత్థేతి ‘‘ఉపచారేన…పే… ఫుసతియేవా’’తి వుత్తే కారణత్థదీపకే అత్థే. ఫుసతి ఫలం అధిగచ్ఛతి ఏతాయాతి కారణభావస్స ఫుసనాపరియాయో వేదితబ్బో.

పఠమత్థమేవాతి సమఙ్గిభావత్థమేవ. తాని అఙ్గానీతి ఇమినా ఝానకోట్ఠాసభావేన వుత్తధమ్మాయేవ గహితా, న ఫస్సపఞ్చమకఇన్ద్రియట్ఠకాదిభావేనాతి వుత్తం ‘‘సేసా…పే… సఙ్గహితానీ’’తి. ఏవం సతీతి సుఖసఙ్ఖాతఝానఙ్గతో వేదనాసోమనస్సిన్ద్రియానం సేసితబ్బభావే సతి. ఏవఞ్హి నేసం ఫస్సకతా ఇతరస్స ఫస్సితబ్బతావ సియా. తేనాహ ‘‘సుఖస్స ఫుసితబ్బత్తా’’తి. వేదయితాధిపతేయ్యట్ఠేహీతి ఆరమ్మణానుభవనసఙ్ఖాతేన వేదయితసభావేన, తస్సేవ సాతవిసేససఙ్ఖాతేన సమ్పయుత్తేహి అనువత్తనీయభావేన చ. ఉపనిజ్ఝాయనభావోపి యథావుత్తవేదయితాధిపతేయ్యట్ఠవిసిట్ఠో ఓళారికస్స ఆరమ్మణస్స నిజ్ఝాయనభావో. అభిన్నసభావోపి హి ధమ్మో పురిమవిసిట్ఠపచ్చయవిసేససమ్భవేన విసేసేన భిన్నాకారో హుత్వా విసిట్ఠఫలభావం ఆపజ్జతి. యథేకంయేవ కమ్మం చక్ఖాదినిబ్బత్తిహేతుభూతం కమ్మం. తేన వుత్తం ‘‘వేదయితా…పే… వుత్తత్తా’’తి. అఙ్గానీతి నాయం తప్పరభావేన బహువచననిద్దేసో అనన్తభావతో, కేవలఞ్చ అఙ్గానం బహుత్తా బహువచనం, తేన కిం సిద్ధం? పచ్చేకమ్పి యోజనా సిద్ధా హోతి. తేన వుత్తం ‘‘పచ్చేకమ్పి యోజనా కాతబ్బా’’తి. యది ‘‘సుఖం ఠపేత్వా’’తి యోజనాయం సేసా తయో ఖన్ధా హోన్తి, సేసా తయో, చత్తారో చ ఖన్ధా హోన్తీతి వత్తబ్బం సియాతి? న, చతూసు తిణ్ణం అన్తోగధత్తా. తేనాహ ‘‘సబ్బయోజనా…పే… వుత్త’’న్తి.

౨. అసమయవిమోక్ఖేనాతి హేట్ఠామగ్గవిమోక్ఖేన. సో హి లోకియవిమోక్ఖో వియ అధిగమవళఞ్జనత్థం పకప్పేతబ్బసమయవిసేసాభావతో ఏవం వుత్తో. అగ్గమగ్గవిమోక్ఖో పన ఏకచ్చాసవవిముత్తివచనతో ఇధ నాధిప్పేతో. తేనాహ ‘‘ఏకచ్చే ఆసవా పరిక్ఖీణా హోన్తీ’’తి. ఏకచ్చేహి ఆసవేహి విముత్తోతి దిట్ఠాసవాదీహి సముచ్ఛేదవిముత్తియా విముత్తో. అసమయ…పే… లాభేనాతి యథావుత్తఅసమయవిమోక్ఖస్స ఉపనిస్సయభూతస్స అధిగమేన. తతో ఏవ సాతిసయేన, ఏకచ్చేహి కామాసవేహి విముత్తో విక్ఖమ్భనవసేనాతి అత్థో. సో ఏవ ఏకచ్చసమయవిమోక్ఖలాభీ యథావుత్తో సమయవిముత్తో అసమయవిమోక్ఖవిసేసస్స వసేన సమయవిమోక్ఖపఞ్ఞత్తియా అధిప్పేతత్తా. సోతి అసమయవిమోక్ఖూపనిస్సయసమయవిమోక్ఖలాభీ. తేన సాతిసయేన సమయవిమోక్ఖేన. తథావిముత్తోవ హోతీతి ఏత్థ ఇతి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా తథావిముత్తో హోతి, తస్మా సమయవిముత్తపఞ్ఞత్తిం లద్ధుం అరహతీతి పరిఞ్ఞాతత్థం హేతునా పతిట్ఠాపేతి. బ్యతిరేకముఖేనపి తమత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘పుథుజ్జనో పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సముదాచారభావతోతి సముదాచారస్స సమ్భవతో. సోతి ఝానలాభీ పుథుజ్జనో.

యది పునరావత్తకధమ్మతాయ పుథుజ్జనో సమయవిముత్తోతి న వుత్తో, తదభావతో కస్మా అరహా తథా న వుత్తోతి ఆహ ‘‘అరహతో పనా’’తిఆది. తదకారణభావన్తి తేసం విమోక్ఖానం, తస్స వా సమయవిముత్తిభావస్స అకారణభావం. సబ్బోతి సుక్ఖవిపస్సకోపి సమథయానికోపి అట్ఠవిమోక్ఖలాభీపి. బహిఅబ్భన్తరభావా అపేక్ఖాసిద్ధా, వత్తు అధిప్పాయవసేన గహేతబ్బరూపా చాతి ఆహ ‘‘బాహిరానన్తి లోకుత్తరతో బహిభూతాన’’న్తి.

౩. రూపతో అఞ్ఞం న రూపన్తి తత్థ రూపపటిభాగం కసిణరూపాది రూప-సద్దేన గహితన్తి తదఞ్ఞం పఠమతతియారుప్పవిసయమత్తం అరూపక్ఖన్ధనిబ్బానవినిముత్తం అరూప-సద్దేన గహితం దట్ఠబ్బం. పటిపక్ఖభూతేహి కిలేసచోరేహి అమూసితబ్బం ఝానమేవ చిత్తమఞ్జూసం. సమాధిన్తి వా సమాధిసీసేన ఝానమేవ వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౪. అత్తనో అనురూపేన పమాదేనాతి ఏత్థ అనాగామినో అధికుసలేసు ధమ్మేసు అసక్కచ్చఅసాతచ్చకిరియాదినా. ఖీణాసవస్స పన తాదిసేన పమాదపతిరూపకేన, తాదిసాయ వా అసక్కచ్చకిరియాయ. సా చస్స ఉస్సుక్కాభావతో వేదితబ్బా. పటిప్పస్సద్ధసబ్బుస్సుక్కా హి తే ఉత్తమపురిసా. సమయేన సమయన్తి సమయే సమయే. భుమ్మత్థే హి ఏతం కరణవచనం ఉపయోగవచనఞ్చ. అనిప్ఫత్తితోతి సమాపజ్జితుం అసక్కుణేయ్యతో. అస్సాతి ‘‘తేసఞ్హీ’’తిఆదినా వుత్తస్స ఇమస్స అట్ఠకథావచనస్స. తేనాతి యథాభతేన సుత్తేన.

౫. యేనాధిప్పాయేన ‘‘ధమ్మేహీ’’తి వత్తబ్బన్తి వుత్తం, తం వివరన్తో ‘‘ఇధా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఇధాతి ‘‘పరిహానధమ్మో అపరిహానధమ్మో’’తి ఏతస్మిం పదద్వయే. తత్థాతి ‘‘కుప్పధమ్మో అకుప్పధమ్మో’’తి పదద్వయే. సతి వచననానత్తే అత్థేవ వచనత్థనానత్తన్తి ఆహ ‘‘వచనత్థనానత్తమత్తేన వా’’తి. వచనత్థగ్గహణముఖేన గహేతబ్బస్స పన విభావనత్థస్స నత్థేత్థ నానత్తం, యతో తేసం పరియాయన్తరతాసిద్ధి.

౭-౮. సమాపత్తిచేతనాతి యాయ చేతనాయ సమాపత్తిం నిబ్బత్తేతి సమాపజ్జతి చ. తేనాహ ‘‘తదాయూహనా’’తి. ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా సతీతి కత్వా ఆహ ‘‘అనురక్ఖణా…పే… సతీ’’తి. తేనాహ ‘‘ఏకారక్ఖో సతారక్ఖేన చేతసా విహరతీ’’తి. తథా హి సా ‘‘కుసలాకుసలానం ధమ్మానం గతియో సమన్నేసతీ’’తి వుత్తా.

౧౧. అగ్గమగ్గట్ఠోపి ఇతరమగ్గట్ఠా వియ అనుపచ్ఛిన్నభయత్తా భయూపరతవోహారం లభతీతి ఆహ ‘‘అరహత్తమగ్గట్ఠో చ…పే… భయూపరతో’’తి.

౧౨. కేచీతి తిహేతుకపటిసన్ధికే మన్దబుద్ధికే సన్ధాయాహ. తేన వుత్తం ‘‘దుప్పఞ్ఞాతి ఇమినా గయ్హన్తీ’’తి. దుబ్బలా పఞ్ఞా యేసం తే దుప్పఞ్ఞాతి.

౧౪. అనియతధమ్మసమన్నాగతస్సేవ పచ్చయవిసేసేన నియతధమ్మపటిలాభోతి ఆహ ‘‘యత్థ…పే… హోన్తీ’’తి. తదభావాతి నియతానియతవోమిస్సాయ పవత్తియా అభావా.

౧౬. పరియాదియితబ్బానీతి పరియాదకేన మగ్గేన ఖేపేతబ్బాని. తణ్హాదీనం పలిబుధనాదికిరియాయ మత్థకప్పత్తియా సీసభావో వేదితబ్బో, నిబ్బానస్స పన విసఙ్ఖారభావతో సఙ్ఖారసీసతా. తేనాహ ‘‘సఙ్ఖారవివేకభూతో నిరోధో’’తి. కేచి పన ‘‘సఙ్ఖారసీసం నిరోధసమాపత్తీ’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం పఞ్ఞత్తిమత్తస్స సీసభావానుపపత్తితో తదుద్ధఞ్చ సఙ్ఖారప్పవత్తిసబ్భావతో. సహ వియాతి ఏకజ్ఝం వియ. ఏతేన సమ-సద్దస్స అత్థమాహ. సహత్థో హేస సమ-సద్దో. సంసిద్ధిదస్సనేనాతి సంసిద్ధియా నిట్ఠానస్స ఉపరమస్స దస్సనేన.

ఇధాతి ఇమిస్సా పుగ్గలపఞ్ఞత్తిపాళియా, ఇమిస్సా వా తదట్ఠకథాయ. కిలేసపవత్తసీసానన్తి కిలేససీసపవత్తసీసానం. తేసు హి గహితేసు ఇతరమ్పి పరియాదియితబ్బం కిలేసభావేన పరియాదియితబ్బతాసామఞ్ఞేన చ గహితమేవ హోతీతి కిలేసవట్టపరియాదానేన మగ్గస్స ఇతరవట్టానమ్పి పరియాదియనం. వట్టుపచ్ఛేదకేన మగ్గేనేవ హి జీవితిన్ద్రియమ్పి అనవసేసతో నిరుజ్ఝతీతి. కస్మా పనేత్థ పవత్తసీసం విసుం గహితన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘పవత్తసీసమ్పీ’’తిఆది. ఓధిసో చ అనోధిసో చ కిలేసపరియాదానే సతి సిజ్ఝమానా పచ్చవేక్ఖణవారా తేన నిప్ఫాదేతబ్బాతి వుత్తా. తేనేవాహ ‘‘కిలేసపరియాదానస్సేవ వారా’’తి. ఇదాని తమత్థం ఆగమేన సాధేన్తో ‘‘విముత్తస్మి’’న్తిఆదిమాహ. చుతిచిత్తేన హోతీతి ఇదం యథావుత్తస్స కిలేసపరియాదానసమాపనభూతస్స పచ్చవేక్ఖణవారస్స చుతిచిత్తేన పరిచ్ఛిన్నత్తా వుత్తం, తస్మా చుతిచిత్తేన పరిచ్ఛేదకేన పరిచ్ఛిన్నం హోతీతి అత్థో.

౧౭. తిట్ఠేయ్యాతి న ఉపగచ్ఛేయ్య. ఠానఞ్హి గతినివత్తి. తేన వుత్తం ‘‘నప్పవత్తేయ్యా’’తి.

౧౮. పయిరుపాసనాయ బహూపకారత్తా పయిరుపాసితబ్బత్తా.

౨౦. అగ్గవిజ్జా యస్స అనధిగతవిజ్జాద్వయస్స హోతి, సో చే పచ్ఛా విజ్జాద్వయం అధిగచ్ఛతి, తస్స పఠమం అధిగతవిజ్జాద్వయస్స వియ అతేవిజ్జతాభావా యదిపి నిప్పరియాయతా తేవిజ్జతా, పఠమం అధిగతవిజ్జాద్వయస్స పన సా సవిసేసాతి దస్సేన్తో ‘‘యాయ కతకిచ్చతా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అగ్గవిజ్జాతి ఆసవక్ఖయఞాణం, అగ్గమగ్గఞాణమేవ వా వేదితబ్బం. సా చ తేవిజ్జతాతి యోజనా.

౨౨. తత్థేవాతి సచ్చాభిసమ్బోధే ఏవ.

౨౪. తన్తి నిరోధసమాపత్తిలాభినో ఉభతోభాగవిముత్తతావచనం. వుత్తలక్ఖణూపపత్తికోతి ద్వీహి భాగేహి ద్వే వారే విముత్తోతి ఏవం వుత్తలక్ఖణేన ఉపపత్తితో యుత్తితో సమన్నాగతో. ఏసేవ నయోతి యథా చతున్నం అరూపసమాపత్తీనం ఏకేకతో నిరోధతో చ వుట్ఠాయ అరహత్తం పత్తానం వసేన పఞ్చ ఉభతోభాగవిముత్తా వుత్తా, తథా సేక్ఖభావం పత్తానం వసేన పఞ్చ కాయసక్ఖినో హోన్తీతి కత్వా వుత్తం.

దస్సనకారణాతి ఇమినా ‘‘దిస్వా’’తి ఏత్థ త్వా-సద్దో హేతుఅత్థోతి దస్సేతి యథా ‘‘సీహం దిస్వా భయం హోతీ’’తిఆదీసు. దస్సనే సతి పరిక్ఖయో, నాసతీతి ఆహ ‘‘దస్సనాయత్తపరిక్ఖయత్తా’’తి. పురిమకిరియాతి ఆసవానం ఖయకిరియాయ పురిమకిరియా. సమానకాలత్తేపి హి కారణకిరియా ఫలకిరియాయ పురిమసిద్ధా వియ వోహరీయతి. తతో నామకాయతో ముచ్చనతో. యతో హి యేన ముచ్చితబ్బం, తం నిస్సితో హోతీతి వుత్తం ‘‘నామనిస్సితకో’’తి. తస్సాతి కాయద్వయవిముత్తియా ఉభతోభాగవిముత్తభావస్స. అరూపలోకే హి ఠితారహన్తవసేనాయమత్థో వుత్తో. తేనాహ ‘‘సుత్తే హీ’’తిఆది.

ద్వీహి భాగేహీతి విక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదభాగేహి. ద్వే వారేతి కిలేసానం విక్ఖమ్భనసముచ్ఛిన్దనవసేన ద్విక్ఖత్తుం. కిలేసేహి విముత్తోతి ఇదం పఠమతతియవాదానం వసేన వుత్తం, ఇతరం దుతియవాదస్స. అరూపజ్ఝానం యదిపి రూపసఞ్ఞాదీహి విముత్తం తంసమతిక్కమాదినా పత్తబ్బత్తా, పవత్తినివారకేహి పన కామచ్ఛన్దాదీహియేవస్స విముత్తి సాతిసయాతి దస్సేన్తో ‘‘నీవరణసఙ్ఖాతనామకాయతో విముత్త’’న్తి ఆహ. యఞ్చాపి అరూపజ్ఝానం రూపలోకే వివేకట్ఠతావసేనపి రూపకాయతో విముత్తం, తం పన రూపపటిబన్ధఛన్దరాగవిక్ఖమ్భనేనేవ హోతీతి విక్ఖమ్భనమేవ పధానన్తి వుత్తం ‘‘రూపతణ్హావిక్ఖమ్భనేన రూపకాయతో చ విముత్తత్తా’’తి. ఏకదేసేన ఉభతోభాగవిముత్తం నామ హోతి సముచ్ఛేదవిముత్తియా అభావా.

౨౫. ‘‘సత్తిసయో’’తి వియ సముదాయే పవత్తో వోహారో అవయవేపి దిస్సతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అట్ఠవిమోక్ఖేకదేసేన…పే… వుచ్చతీ’’తి.

౨౬. ఫుట్ఠానన్తి ఫస్సితానం, అధిగతానన్తి అత్థో. అన్తోతి అన్తసదిసో ఫస్సనాయ పరకాలో. తదనన్తరో హి తప్పరియోసానో వియ హోతీతి. కాలవిసయో చాయం అన్త-సద్దో, న పన కాలత్థో. తేనాహ ‘‘అధిప్పాయో’’తి. నామకాయేకదేసతోతి నీవరణసఙ్ఖాతనామకాయేకదేసతో. ఆలోచితో పకాసితో వియ హోతి విబన్ధవిక్ఖమ్భనేన ఆలోచనే పకాసనే సమత్థస్స ఞాణచక్ఖునో అధిట్ఠానసముప్పాదనతో. న తు విముత్తోతి విముత్తోతి న వుచ్చతేవ.

౨౮. ఇమం పన నయన్తి ‘‘అపిచ తేస’’న్తిఆదినా ఆగతవిధిం. యేన విసేసేనాతి యేన కారణవిసేసేన. సోతి దిట్ఠిప్పత్తసద్ధావిముత్తానం యథావుత్తో పఞ్ఞాయ విసేసో. పటిక్ఖేపో కతో కారణస్స అవిభావితత్తా. ఉభతోభాగవిముత్తో వియ, పఞ్ఞావిముత్తో వియ వా సబ్బథా అవిముత్తస్స సావసేసవిముత్తియమ్పి దిట్ఠిప్పత్తస్స వియ పఞ్ఞాయ సాతిసయాయ అభావతో సద్ధామత్తేన విముత్తభావో దట్ఠబ్బో. సద్ధాయ అధిముత్తోతి ఇదం ఆగమనవసేన సద్ధాయ అధికభావం సన్ధాయ వుత్తం, మగ్గాధిగమతో పనస్స పచ్చక్ఖమేవ ఞాణదస్సనం.

౩౧. ‘‘సోతోతి అరియమగ్గస్స నామ’’న్తి నిప్పరియాయేన తంసమఙ్గీ సోతాపన్నోతి అధిప్పాయేన చోదకో ‘‘అపి-సద్దో కస్మా వుత్తో’’తి చోదనం ఉట్ఠాపేత్వా ‘‘ననూ’’తిఆదినా అత్తనో అధిప్పాయం వివరతి. ఇతరో ‘‘నాపన్న’’న్తిఆదినా పరిహరతి. సమన్నాగతో ఏవ నామ లోకుత్తరధమ్మానం అకుప్పసభావత్తా. ఇతరేహీతి దుతియమగ్గట్ఠాదీహి. సో ఏవాతి పఠమఫలట్ఠో ఏవ. ఇధాతి ఇమస్మిం సత్తక్ఖత్తుపరమనిద్దేసే. సోతం వా అరియమగ్గం ఆదితో పన్నో అధిగతోతి సోతాపన్నోతి వుచ్చమానే దుతియమగ్గట్ఠాదీనం నత్థేవ సోతాపన్నభావాపత్తి. సుత్తే పన సోతం అరియమగ్గం ఆదితో మరియాదం అముఞ్చిత్వావ పన్నో పటిపజ్జతీతి కత్వా మగ్గసమఙ్గీ ‘‘సోతాపన్నో’’తి వుత్తో. పరియాయేన ఇతరోపి తస్స అపరిహానధమ్మత్తా సోతాపన్నోతి వేదితబ్బం. పహీనావసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణాయ సముదయసచ్చం వియ దుక్ఖసచ్చమ్పి పచ్చవేక్ఖితం హోతి సచ్చద్వయపరియాపన్నత్తా కిలేసానన్తి ఆహ ‘‘చతుసచ్చపచ్చవేక్ఖణాదీన’’న్తి. ఆది-సద్దేన ఫలపచ్చవేక్ఖణఉపరిమగ్గఫలధమ్మే చ సఙ్గణ్హాతి.

౩౨. మహాకులమేవాతి ఉళారకులమేవ వుచ్చతి ‘‘కులీనో కులపుత్తో’’తిఆదీసు వియ.

౩౩. సజ్ఝానకో అపరిహీనజ్ఝానో కాలకతో బ్రహ్మలోకూపగో హుత్వా వట్టజ్ఝాసయో చే, ఉపరూపరి నిబ్బత్తిత్వా నిబ్బాయతీతి ఆహ ‘‘అనాగామిసభాగో’’తి. యతో సో ఝానానాగామీతి వుచ్చతి. తేనాహ ‘‘అనావత్తిధమ్మో’’తి.

౩౬. పరయోగే త్వా-సద్దో తదన్తో హుత్వా ‘‘పరసద్దయోగే’’తి వుత్తో, అప్పత్వాతి వుత్తం హోతీతి ‘‘అప్పత్తం హుత్వా’’తి ఇమినా వుచ్చతి.

౩౭. తేనాతి ‘‘ఉపహచ్చా’’తి పదేన. నను చ వేమజ్ఝాతిక్కమో ‘‘అతిక్కమిత్వా వేమజ్ఝ’’న్తి ఇమినా పకాసితో హోతీతి అధిప్పాయో.

౪౦. తణ్హావట్టసోతా తణ్హావట్టబన్ధా. తస్సాతి సోతస్స. సమ్బన్ధే చేతం సామివచనం. ఉద్ధంసోతస్స ఉపరిభవూపగతా ఏకంసికాతి ఆహ ‘‘యత్థ వా తత్థ వా గన్త్వా’’తి. తస్సాతి ఉద్ధంసోతస్స. తత్థాతి అవిహేసు. లహుసాలహుసగతికాతి లహుకాలహుకాయుగతికా, లహుకాలహుకఞాణగతికా వా. ఉప్పజ్జిత్వావ నిబ్బాయనకాదీహీతి ఆది-సద్దేన ‘‘ఆకాసం లఙ్ఘిత్వా నిబ్బాయతీ’’తిఆదినా వుత్తా తిస్సో ఉపమా సఙ్గణ్హాతి. అన్తరాఉపహచ్చపరినిబ్బాయీహి అధిమత్తతా, ఉద్ధంసోతతో అనధిమత్తతా చ అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీనం న వేదితబ్బాతి యోజనా. తే ఏవాతి అన్తరాఉపహచ్చపరినిబ్బాయిఉద్ధంసోతా ఏవ. యది ఏవం అసఙ్ఖారససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీనం ఉపమావచనేన తతో మహన్తతరేహి కస్మా వుత్తన్తి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘తతో మహన్త…పే… దస్సనత్థ’’న్తి.

తేనాతి ‘‘నో చస్స, నో చ మే సియా’’తి వచనేన. తేనాతి వా యథావుత్తేన తస్స అత్థవచనేన. ఇమస్స దుక్ఖస్సాతి ఇమస్స సమ్పతి వత్తమానస్స విఞ్ఞాణాదిదుక్ఖస్స. ఉదయదస్సనం ఞాణం. చతూహిపీతి ‘‘నో చస్సా’’తి చతూహి పదేహి. యం అత్థీతి యం పరమత్థతో విజ్జతి. తేనాహ ‘‘భూతన్తి ససభావ’’న్తి, భూతన్తి ఖన్ధపఞ్చకన్తి అత్థో. యథాహ ‘‘భూతమిదన్తి, భిక్ఖవే, సమనుపస్సథా’’తి. వివట్టమానసో వివిచ్చమానహదయో తణ్హాదిసోతతో నివత్తజ్ఝాసయో. ఉపేక్ఖకో హోతీతి చత్తభరియో వియ పురిసో భయం నన్దిఞ్చ పహాయ ఉదాసినో హోతి.

అవిసిట్ఠేతి హీనే. విసిట్ఠేతి ఉత్తమే. ‘‘భవే’’తి వత్వా ‘‘సమ్భవే’’తి వుచ్చమానం అవుత్తవాచకం హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘పచ్చుప్పన్నో’’తిఆదిమాహ. భూతమేవ వుచ్చతీతి యం భూతన్తి వుచ్చతి, తదేవ భవోతి చ వుచ్చతి, భవతి అహోసీతి వా. సమ్భవతి ఏతస్మాతి సమ్భవో. తదాహారో తస్స భవస్స పచ్చయో. అనుక్కమేన మగ్గపఞ్ఞాయాతి విపస్సనానుక్కమేన లద్ధాయ అరియమగ్గపఞ్ఞాయ. తేనాతి సేక్ఖేన.

ఏకకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దుకనిద్దేసవణ్ణనా

౬౩. కస్సచీతి కస్సచిపి. కథఞ్చీతి కేనచి పకారేన, విక్ఖమ్భనమత్తేనాపీతి వుత్తం హోతి. అజ్ఝత్తగ్గహణస్సాతి అత్తానం అధికిచ్చ ఉద్దిస్స పవత్తగ్గాహస్స.

౮౩. పురిమగ్గహితన్తి ‘‘కరిస్సతి మే’’తిఆదినా చిత్తేన పఠమం గహితం. తం కతన్తి తం తాదిసం ఉపకారం. పుఞ్ఞఫలం ఉపజీవన్తో కతఞ్ఞుపక్ఖే తిట్ఠతీతి వుత్తం ‘‘పుఞ్ఞఫలం అనుపజీవన్తో’’తి.

౯౦. గుణపారిపూరియా పరిపుణ్ణో యావదత్థో ఇధ తిత్తోతి ఆహ ‘‘నిట్ఠితకిచ్చతాయ నిరుస్సుక్కో’’తి.

దుకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తికనిద్దేసవణ్ణనా

౯౧. సేససంవరభేదేనాతి కాయికవాచసికవీతిక్కమతో సేసేన సంవరవినాసేన. సో పన ద్వారవసేన వుచ్చమానో మనోద్వారికో హోతీతి ఆహ ‘‘మనోసంవరభేదేనా’’తి. ఇదాని తం పకారభేదేన దస్సేన్తో ‘‘సతిసంవరాదిభేదేన వా’’తి ఆహ, ముట్ఠసచ్చాదిప్పవత్తియాతి అత్థో. యం కిఞ్చి సభావభూతం చరితమ్పి ‘‘సీల’’న్తి వుచ్చతీతి అకుసలస్సపి సీలపరియాయో వుత్తో.

౯౪. సమానవిసయానన్తి పఠమఫలాదికో సమానో ఏవరూపో విసయో ఏతేసన్తి సమానవిసయా, తేసం.

౧౦౭. తదత్థో తప్పయోజనో లోకుత్తరసాధకోతి అత్థో. తస్స పరమత్థసాసనస్స. మూలేకదేసత్తాతి మూలభావేన ఏకదేసత్తా.

౧౧౮. ఉన్నళో ఉగ్గతతుచ్ఛమానో.

౧౨౩. సీలస్స అనుగ్గణ్హనం అపరిసుద్ధియం సోధనం అపారిపూరియం పూరణఞ్చాతి ఆహ ‘‘సోధేతబ్బే చ వడ్ఢేతబ్బే చా’’తి. అధిసీలం నిస్సాయాతి అధిసీలం నిస్సయం కత్వా ఉప్పన్నపఞ్ఞాయ.

౧౨౪. గూథసదిసత్తమేవ దస్సేతి, న గూథకూపసదిసత్తన్తి అధిప్పాయో. గూథవసేనేవ హి కూపస్సపి జిగుచ్ఛనీయతాతి. అయఞ్చ అత్థో గూథరాసియేవ గూథకూపోతి ఇమస్మిం పక్ఖే నవత్తబ్బో సియా.

౧౩౦. సరభఙ్గసత్థారాదయో రూపభవాదికామాదిపరిఞ్ఞం కత్వా పఞ్ఞపేన్తో లోకియం పరిఞ్ఞం సమ్మదేవ పఞ్ఞపేన్తీతి ఆహ ‘‘యేభుయ్యేన న సక్కోన్తీ’’తి. అసమత్థభావం వా సన్ధాయ నో చ పఞ్ఞాపేతుం సక్కోన్తీతి వుత్తన్తి యోజనా.

తికనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా

౧౩౩. పరేనాతి అఞ్ఞేన, ఆణత్తేనాతి అత్థో. ఆణత్తియా అత్తనా చాతి ఆణాపకస్స ఆణత్తియా, అత్తనా చ ఆణత్తేన కతం తఞ్చ తస్స ఆణాపకస్స యం వచీపయోగేన కతన్తి యోజనా. ఆణత్తియా పాపస్సాతి ఆణాపనవసేన పసుతపాపస్స.

౧౪౮. దేసనాయ కరణభూతాయ. ధమ్మానన్తి దేసనాయ యథాబోధేతబ్బానం సీలాదిధమ్మానం.

౧౫౨. అనన్తరన్తి ఞాణస్స ఉపట్ఠితన్తి అనన్తరం వుత్తం. కిం పన తన్తి ఆహ ‘‘వచన’’న్తి. లుజ్జతీతి ఇదం యేన కారణేన లోక-సద్దో తదత్థే పవత్తో, తం దస్సేతీతి ఆహ ‘‘కారణయుత్త’’న్తి.

౧౫౬. సహితాసహితస్సాతి కుసలసద్దయోగేన సామివచనం భుమ్మత్థేతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘సహితాసహితేతి అత్థో’’తి. సహితభాసనేన దేసకసమ్పత్తి, సహితాసహితకోసల్లేన సావకసమ్పత్తి వేదితబ్బా. పరిససమ్పత్తిపి ఞాణసమ్పన్నస్స ధమ్మకథికస్స పటిభానసమ్పదాయ కారణం హోతీతి ఆహ ‘‘సావకసమ్పత్తియా బోధేతుం సమత్థతాయా’’తి.

౧౫౭. కుసలధమ్మేహీతి సమథవిపస్సనాధమ్మేహి. చతుత్థో వుత్తో, యో నేవ సఙ్ఘం నిమన్తేతి, న దానం దేతి.

౧౬౬. యమిదం ‘‘కాలేనా’’తి వుత్తన్తి ‘‘యో తత్థ అవణ్ణో, తమ్పి భణతి కాలేన. యోపి తత్థ వణ్ణో, తమ్పి భణతి కాలేనా’’తి యం ఇదం పాళియం వుత్తం, తత్ర తస్మిం వచనే వాక్యే యో పుగ్గలో ‘‘కాలేన భణతీ’’తి వుత్తో, సో కీదిసోతి విచారణాయ తస్స దస్సనత్థం ‘‘కాలఞ్ఞూ హోతీ’’తిఆది పాళియం వుత్తన్తి దస్సేన్తో సఙ్గహే ఆహాతి యోజనా.

౧౬౮. పుబ్బుప్పన్నపచ్చయవిపత్తీతి తస్మిం అత్తభావే పఠముప్పన్నపచ్చయవిపత్తి. తేసం విపత్తి పవత్తప్పచ్చయవిపత్తీతి యోజనా.

౧౭౩. తేసన్తి పహీనావసిట్ఠకిలేసానం. విముత్తిదస్సనమేవ హోతి విముత్తిఅత్థత్తా తందస్సనస్స.

౧౭౪. తన్తావుతానం వత్థానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం.

౧౭౮. నామకాయోతి నామసమూహో. ఇదమేవ చ ద్వయన్తి సీలసంవరపూరణం, సాజీవావీతిక్కమనఞ్చాతి ఇదమేవ ద్వయం. తతోతి సాజీవావీతిక్కమనతో. కథాయ హలిద్దరాగాదిసదిసతాతి యోజనా. తేనాహ ‘‘న పుగ్గలస్సా’’తి.

౧౭౯. ఇతి-సద్దేనాతి ‘‘దారుమాసకో’’తి ఏత్థ వుత్తఇతి-సద్దేన. ఏవంపకారేతి ఇమినాపి సలాకాదికే సఙ్గణ్హాతి.

౧౮౧. అవిసటసుఖన్తి అవిక్ఖేపసుఖం.

౧౮౭. ఖన్ధధమ్మేసూతి సఙ్ఖతధమ్మేసు. తదలాభేనాతి మగ్గఫలాలాభేన. అత్థేనాతి సీలాదిఅత్థేన.

చతుక్కనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఞ్చకనిద్దేసవణ్ణనా

౧౯౧. యథా తేసు పటిపజ్జితబ్బన్తి తేసు పఞ్చసు పుగ్గలేసు యథారహం ఉపమేయ్యోపమాదస్సనముఖేన హితూపదేసపటిపత్తియా యథా అఞ్ఞేహి పటిపజ్జితబ్బన్తి అత్థో. కిరియావాచీ ఆరమ్భ-సద్దో అధిప్పేతో, న ‘‘ఆరమ్భకత్తుస్స కసావపుచ్ఛా’’తిఆదీసు వియ ధమ్మవాచీతి ఆహ ‘‘ఆరమ్భకిరియావాచకో సద్దో’’తి. ‘‘నిరుజ్ఝన్తీ’’తి వుత్తత్తా ‘‘మగ్గకిచ్చవసేనా’’తి వుత్తం.

౧౯౨. గహణం ‘‘ఏవమేత’’న్తి సమ్పటిచ్ఛనం.

౧౯౯. న ఏవం సమ్బన్ధో అసమానజాతికత్తా.

పఞ్చకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. ఛక్కనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౨. ఇదం సచ్చాభిసమ్బోధాదికం సఙ్గహితం హోతి ఫలస్స హేతునా అవినాభావతో. తేనాహ ‘‘సామ’’న్తిఆది. అనాచరియకేన అత్తనా ఉప్పాదితేనాతి ఇదం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే విజ్జమానగుణకథనం, న తబ్బిధురధమ్మన్తరనివత్తనం తథారూపస్స అఞ్ఞస్స అభావతో. తేనస్స సాచరియకతా, పరతో చ ఉప్పత్తి పటిక్ఖిత్తాతి ఇమమత్థమాహ ‘‘తత్థా’’తిఆదినా. తత్థ సాచరియకత్తం పరూపదేసహేతుకతా, పరతో ఉప్పత్తి ఉపదేసేన వినాపి సన్నిస్సాయ నిబ్బత్తీతి అయమేతేసం విసేసో.

ఛక్కనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సత్తకనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౩. కుసలేసు ధమ్మేసూతి ఆధారే భుమ్మం, న విసయేతి దస్సేన్తో ‘‘కుసలేసు ధమ్మేసు అన్తోగధా’’తి ఆహ. ఇదాని విసయలక్ఖణం ఏతం భుమ్మన్తి దస్సేన్తో ‘‘బోధిపక్ఖియధమ్మేసు వా’’తిఆదిమాహ. ‘‘తదుపకారతాయా’’తి ఇదం కుసలేసు ధమ్మేసు సాధేతబ్బేసూతి ఇమమత్థం సన్ధాయ వుత్తం. ఉమ్ముజ్జనపఞ్ఞాయాతి ఉమ్ముజ్జాపనపఞ్ఞాయ, ఉమ్ముజ్జనాకారేన వా పవత్తపఞ్ఞాయ. తేనేవాతి ఉమ్ముజ్జనమత్తత్తా ఏవ. యథా హి ఞాణుప్పాదో సంకిలేసపక్ఖతో ఉమ్ముజ్జనం, ఏవం సద్ధుప్పాదోపీతి ఆహ ‘‘సద్ధాసఙ్ఖాతమేవ ఉమ్ముజ్జన’’న్తి. చిత్తవారోతి చిత్తప్పబన్ధవారో. పచ్చేకం ఠానవిపస్సనాపతరణపతిగాధప్పత్తినిట్ఠత్తా తేసం పుగ్గలానం ‘‘అనేకే పుగ్గలా’’తి వుత్తం. కస్మా? తేనత్తభావేన అరహత్తస్స అగ్గహణతో. తతియపుగ్గలాదిభావన్తి ఉమ్ముజ్జిత్వా ఠితపుగ్గలాదిభావం.

సత్తకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దసకనిద్దేసవణ్ణనా

౨౦౯. సోతాపన్నాదయోతి వుత్తవిసేసయుత్తా సోతాపన్నసకదాగామిఝానానాగామినో. అసా…పే… పనాతి ఏత్థ పన-సద్దో విసేసత్థదీపనో. తేన ‘‘అజ్ఝత్తసంయోజనానం సముచ్ఛిన్నత్తా’’తి ఇదం విసేసం దీపేతీతి వేదితబ్బం.

దసకనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పుగ్గలపఞ్ఞత్తిపకరణ-అనుటీకా సమత్తా.